Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Volume 18 Number 2 6-30-1970 Alejandro G. Abadilla Alejandro G. Abadilla Pedro L. Ricarte Follow this and additional works at: Recommended Citation Recommended Citation Ricarte, Pedro L. (1970) "Alejandro G. Abadilla," Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints: Vol. 18: No. 2, Article 6. Available at: This Article is brought to you for free and open access by the Ateneo Journals at Archīum Ateneo. It has been accepted for inclusion in Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints by an authorized editor of Archīum Ateneo. Article 6
philippine studies Ateneo de Manila University • Loyola Heights, Quezon City • 1108 Philippines Alejandro G. Abadilla Pedro L. Ricarte Philippine Studies vol. 18, no. 2 (1970): 323-349 Copyright © Ateneo de Manila University Philippine Studies is published by the Ateneo de Manila University. Contents may not be copied or sent via email or other means to multiple sites and posted to a listserv without the copyright holder's written permission. Users may download and print articles for individual, noncom- mercial use only. However, unless prior permission has been obtained, you may not download an entire issue of a journal, or download multiple copies of articles. Please contact the publisher for any further use of this work at philstudies@admu.edu.ph. Fri June 30 13:30:20 2008
Aleiandro G. Abadilla PEDRO L. RICARTE S A simula, ang makata ay kaisa ng daigdig: tagapagsay- say ng maalamat na kapaniwalaan, tagapagsalita ng relihiy'on a t kagandahang-asal, tagapamansag ng pamban- sang kaisipan. Ngunit ang sining ay isang patuloy na paghahanap. Ang makata, sa kanyang laging uhaw na kalu- luwa, ay hindi habang panahong masisiyahan sa piling ng daigdig. Maghahanap siya sa rnga katulangan nito; maka- darama ng kabiguan sa kawalang-katapatan nib, ng pagkawala sa masalimuot na kalagayang hatid ng mekanisasyon at kaun- la~an; maghihimagsik sa nakatatag na mga kapaniwalaan at alituntunin. Diyan magsisimula ang pagkakahiwalay ng makata a t ng daigdig. Ang ma,kata ay maglalakad na palayo, a t doon sa isang hantungang siya ay ganap na malsya sa piling ng kan- yang guniguni, magtatayo siya ng sariling daigdig. Doon ay siya ang lahat: ang bathala a t ang mananarnpalataya, ang ta- gapaglagda ng batas a t tagapagpatupad a t tagasunod. Doon ay siya ang daigdig, siya ang tula. At taglay ang katiyakan a t kapangyarihan, gayundin ang kaakibat na sakit ng pani- ipoproklama: "AKO ' ANG bagong pagkatuklas, kanyang DAIGDIG." Nang unang malathala sa LiwsLymy ang "Ako ang Daig- dig" ni Alejandro G. Abadilla, ang tahimik na panulaan a y nagimbal. Ang tula ay wala ng kinahiratihang lambing na bunga ng mga piling salita, tugrna a t mga baing na pantig.
324 PHILIPPINE STUDIES Nasusulat sa malayang taludturan a t salat sa damdaming nag- tutumangis o naghuhumindig sa kadakilaan, bagay na nang panahong iyon sa paniwala ng marami ay siyang esensiya ng tula, ang "Ako ang Daigdig" ay itinuring na isang pagwawasak sa tulang Tagalog. Ang bagong makata ay tuaanggap ng rnga tuligsa. Si G. Clodualdo del Mundo, sa isang panunuri sa "Ako ang Daigdig," ay nagsabing hindi ito tula. Ang tunay na tula, aniya, ay "kailangang matigib sa damdamin. . .sapagkat kung hindi mapupuno sa damdamin, kailanma'y hindi ma- aaring mabihag sa rnga taludtod nit0 ang isang kagandahan. At ang gandang kinakailangang mabihag ng rnga taludtod at rnga parirala sa isang tula'y yaong nakapupukaw sa isang banal na damdamin. Iyan ang tunay na tula: nananagano sa masisidhing damdaming gumigising sa kabanalan ng isang panimdimin." Ang paniwalang ang tula ay kailangang managano sa "masisidhing darndamin" ay masusuysoy sa estetikong teorya ni Rousseau na isang pagtalikod sa klasikong tradisyon ng sining bilang mimesis o paggagad Kay Rousseau, ang sining ay hindi reproduksion ng daigdig ng karanasan kundi daloy ng matitinding damdamin. Ngunit hindi damdamin lamang ang lumilikha sa tula. Ang tula ay isang kaisahan ng mara- ming bagay. Narito ang pag-iisa ng lahat ng arkitektonikong sangkap: ritmo, imahen, tono, diwa, atb.; ang pagtatagpo ng nagkakasalungatang rnga larawan, damdamin at kaisipan; ang di-matitinag na paglalangkap ng kaanyuan at kalamnan. Sa ating kasalukuyang panahon ng karahasan a t panganib, sa panahong ito ng kawalang-katapatan at di-pagkakaunawaan, ang hayagang pagsasabi ng matitinding damdamin ay naka- pagdudulot ng alinlangan. Nakapag-aalinlangan ang katapa- tan ng isang makata na ang higit na pinag-uukulan sa pag- tula ay ang wahng pigil na pagbubuhos ng damdamin sa ha- lip na ang rnasagisag na paglikha ng kaanyuan; siya ay hindi artista, manapa'y sentirnentalista. Tiniyak ni G. del Mundo, matapos basahin nang maka- ilang ulit ang "Ako ang Daigdig," na ang hanay ng rnga ta- ludtod niyon ay walang mapupukaw na damdaming matulain.
RZCARTE: ALEJANDRO G. ABADZLLA Maaaring sa ilan, ang tula ni Abadilla ay wala ngang mapukaw na matulaing damdamin. Ngunit ang tugon sa likhang-sining ay hindi nagkakaisa; maaaring may mapukaw sa isang mamba- basa, maaari namang wala sa isa pa. At saka ang matulaing damdamin ay hindi lagi nang yaong napupukaw sa bumabasa ng tula. Ang kawalang-katiyakan ng damdaming ginigising ng likhang-sining ay pinatutunayan ng naisagawa nang mga sikolohikong pag-aaral. Ang reaksiyon ay depende sa obra, ga- yundin sa nagmamalas o bumabasa o nakikinig a t sa kan- yang iniuukol na atensiyon. Ipalagay nang ang isang tula ay nakapukaw ng damdamin, posible rin namang ang damdaming yaon ay maging personal lamang, anupa't kaugnay ng kara- nasan at mga bagay na humubog sa damdamin ng mambabasa, hindi yaong estetikong reaksiyon na dapat na mapukaw ng tula. Ang tula, sa ganyan, ay nagsisilbing panggising sa pan- sarili lamang na damdamin ng mambabasa. Kaya ba ang per- sonal na kalagayang pandamdamin ay madalas na maipagka- mali tuloy sa tula. Si T. S. Eliot, sa kanyang "The Perfect Critic" ay nagsabing "ang hantungan ng pagbasa ng tula ay isang dalisay na pagdidilidili na inalisan ng lahat ng dam- darning pansarili"; anupa't kung magagawang iabsang ang per- sonal na damdaming pinupukaw ng tula ay saka lamang ma- kikita ang tula sa tunay nitong kahalagahan. Hindi kaya ang hinahanap ng iba sa tula ni Abadilla ay hindi ang tula kundi ang personal na kalagayang pandamdarning nililikha ng mga taludtod sa mambabasa, bagay na dahil sa hindi nila nada- mang nalikha sa kanila ay ipinalagay na hindi tula ang "Ako ang daigdig"? Totoong ang damdamin ay may kinalaman sa likhang- sining. Ngunit ang pagpukaw sa damdamin ay hindi aa mu- murahing paraan ng mga panlibang na obra. Nasasangkot dito ang estetikong prinsipyo ng distansiya. Ang likhang- sining, upang mapag-ukulan ng tumpak at kmampatang pag- papahalaga, ay dapat na mabigyan ng distansiya o katamta- mang layo buhat sa mga damdamin, idea at kapaniwalaang personal ng nagmamalas o bumabasa. Ngunit ang distansiya ay hindi lamang para sa mambabasa kundi gayundin sa mangangatha ng tula. Mas mabisa niyang masusulat ang 325
326 PHILIPPINE STUDIES isang tulang may kaugnayan sa kanyang personal na karana- san, ngunit higit siyang magiging masining kung ang katha ay mailalayo niya sa pagka-personal ng karanasang ito; ala- laong baga, kung mabibigyan niya ng karampatang distansiya. Ang "Ako ang Daigdig" ay may kinalaman sa rnga per- sonal na pantao at pansining na kapaniwalaan at karanasan ni Abadilla. Gayunman, ang pagkakasulat ay sa isang paraang hindi isinangkot ang sarili mismo ng malrata; ang personal na panghalip na "ako" ay hindi si Abadilla kundi isang katauhang impersonal; ang rnga damdamin ay eksternalisado; ang tula sa kabuuan ay nagsilbing isang objective correlative sa pagbibigay ng ekspresyon sa damdamin hindi sa mumurahing paraan ng tulang pang-entablado kundi sa masining na paraan ng tunay na tula. Sa mambabasang nasanay sa kawalan ng disbsiya ng rnga kathang naturalistiko at potograpiko, ang "Ako ang Daigdig" ay rnagiging malabo at hindi mapag-uukulan ng ka- rampatang pag-unawa at pag-papahalaga. Binanggit din ni G. del Mundo ang kagandahang dapat mabihag sa rnga taludtod, gandang aniya'y kailangang maka- pukaw ng banal na damdarnin upang ang tula ay matawag na tunay na tula. Ang paniwalang iyan ay kaisa ng emosyo- nalismo a t moralistikong teorya ni Leo Tolstoy tungkol sa sining. Totoo na ang tula ay dapat magtaglay ng kagan- dahan. Ngunit ano ang kagandahang ito? Sa pagpapaliwanag niyan, hindi na kailangang dumako pa sa rnga metapisikong teorya ng rnga pilosopong Griyego tungkol sa isang totoong Tunay at totoong Maganda na sa pamamagitan ng nakikiba- hagi roong kaluluwa ng artista ay siyang sinisikap nitong ma- bigyan ng kapahayagan sa rnga obra nito. Sa praktikal na pagpapaliwanag, ang kagandahan ng tula ay wala kundi ang pangkabuuang matulaing bisa niyon-kagandahang ang saligan ay ang mabisang pagkakaugnay sa isa't isa ng rnga sangkap a t bahaging burnubuo sa tula. Sa sanaysay na "Si AGA ang Daigdig" ni G. Fernando B. Monleon, tinangkang ipakilala ang pagka-tula ng "Ako ang Daigdig" a t ang pagka-makata ni Abadilla sa pamamagitan ng pagbanggit sa labing-isa raw tayutay na taglay ng tula. Ngunit
RZCARTE: ALEJANDRO G . ABADILLA ang pagtula ay hindi ang mekanikal na pagbubuo ng mga tayutay. Suriin natin ang "Ako ang Daigdig." Ang tula ay binubuo ng apat na bahagi ng bawat isa'y may limang saknong na hindi nagkakatulad sa balangkas. Mapapansing liban sa dalawa, lahat ng saknong na ito ay pinangungunahan ng salitang "ako." Ang "ako" ang katau- hang namamahala, ang iniinugan ng tula. Mapapansin din, kapag binigkas ang tula, ang maririing bagsak sa "ako." La- hat ng iyan ay ilagpapadama sa kapangyarihan ng katauhang kinakatawan ng pangl-alip sa unang panauhan, mapanlikhang kapangyarihang sinlaki a t sinlawak ng santinakpan. Ang pag- kakabukod ng "ako" bilang isang nangungunang taludtod sa halos lahat ng saknong ay hindi lamang nagpapadama sa ka- halagahan ng sarili kundi may ipinahihiwatig ding pagkatiwa- lag . Ang "ako" ay isang daigdig, ngunit hanggang saan ang naaabot ng kanyang tinig? Sino ang naniniwala sa kanya, ang nakikinig? Ang pagkatiwalag na ito a t ang kahirapan ng pakikipagtalastasan ay ipinahihiwatig pa rin ng mga taludtod na di umaalinsunod sa isang hulmadong balangkas, rnaiikli a t may tunog na pagatol. Isang pangunang katangian ng tula ay ang kaigtingan. Ang kaigtingan ang naghahawak, ang bumibigkis, sa tula upang ito'y magkarom ng kabuuan, ng kaisahan sa kabila ng wa~ing pagkakasalungatan ng ilan sa mga sangkap. Ang kaigtingan ng tula, ayon bay Allen Tate, ay siya na ring kahulugan nito. Sa "Ako ang Daigdig," ang kaigtingan ay madarama sa pagkakasama ng mga bagay na magkasalungat. Halimbawa, pagtatambal sa tayutay ng dalawang elementong may magka- tuwas na katuturan, gaya ng indibiduwal a t santinakpan sa mga taludtod na ako ang daigdig; pagkakaloob sa isang bagay ng katangiang naiiba sa likas niyon, gaya ng imortalidad sa mortal na indibiduwal, 327
PHILIPPINE STUDIES ako ang walang kamatayang ako. Ang pagsasalisihan ng rnga salita sa inulit na parirali upang maipadamang ang dalawang magkaibayong idea ay may pag- kakaisa, gaya ng sa rnga taludtod na ako ang daigdig ng tula alto ang tula ng daigdig, ay isa ring pamamaraan sa pagkakaroon ng kaigtingan. Ga- yundin ang pananangan ng taludtod sa sinundan o kasunod sa ikapagkakaroon ng patuloy na daloy ng kahulugan, gaya ng makikita sa sumusunod: ako ang walang maliw na ako ang walang kamatayang ako ang tula ng daigdig. Dito, ang "ako" sa dulo ng ikalawa a t ikatlong taludtd ay hindi lamang kumukumpleto sa diwa ng rnga taludtod na ito kundi pinanananganan pa rin ng kasunod na taludtod sa ikapagkakaroon naman nit0 ng kahulugan; anupa't ang "ako" ang nagsilbing tagahatak ng rnga taludto$ upang ang rnga ito'y manatiling maigting na nakaugnay sa isa't isa. Ang tula ay matatawag na tunay na tula kung it0 ay nag- dudulot ng matulain karanasan. At ang pinakamabuting ma- tulaing karanasan, niliwanag ni I. A. Richards sa kanyang Principles iaf Literary Criticism, ay ang pag-iisa ng nagkakasa- lungatang rnga sangkap. Nabanggit na sa unahan kung paanong dahil sa distan- siya, ang "Ako ang Daigdig" ay inakalang salat sa damdamin. Sa kabila ng pangyayaring ang buong tula ay nasusulat sa unang panauhan, kaiba sa rnga katha ng rnga sentimental na makata, sa "Ako ang Daigdig" ay wala ang pagpapalahaw ng makatang nagpupumilit na hawahan ng kanyang nadarama ang marnbabasa. Ang damdamin sa tula ay kalangkap ng
RICARTE: ALEJANDRO G. ABADILLA porma. Naroon sa mga imahen, sa galaw a t tunog at ayos ng rnga taludtod. Ang "Ako ang Daigdig" ay nagsisimula sa proklamasyon: ako ang daigdig ako ang tula ako ang daigdig ang tula. Sa halip ng malambing na tunog at mabining aluy-oy na karaniwan sa matandang tulang Tagalog, ang ritma ay ka- daramhan ng dignidad. Nasa buong tunog ng "ako" ang karnahalan; sa matigas na tunog ng "daigdig" ang kapang- yarihan. Ang bukas na tunog ng patinig na "a" na nangingi- babaw sa rnga taludtod ay may ipinahihiwatig na sinseridad at pagpapahalaga sa sarili. Ang rnga kasunod pang taludtod ay matatapat na pagpapahayag ng "ako"; ang kawalan ng pangimi, ng pagpapaturnpik-tumpik at ng pagpapanggap ay mada~ama aa di paggamit ng rnga pahilis na pananalita at artipisyal na periprasis. Ang persona sa tula ay nagsasalita nang malaya at bukas-dibdib, tulad ng sinumang may kara- patang magsabi na siya ang daigdig. Gayunman, gaya ng nabanggit na sa unahan, ipinahihiwatig ng maiikli at pagatol na rnga taludtod ang pagkatiwalag. Ang paglikha ng maka- bagong makata na nag-iisang daigdig ay isang ulilang gawain: wala ang hosana. ang rnga palakpak. Sa rnga naunang bahagi ng tula, ang rnga taludtod ay laging pinangungunahan ng salitang "ako." Sa sumusunod na mga taludtod, halimbawa, ang "ako" ay nauna sa daigdig at sa tula. ako ang daigdig ang tula 329
330 ' PHILIPPINE STUDIES ' ' ako ang tula sa daigdig. Ngunit pansinin ang pangyayaring sa pagwawakas, ang p a n g halip na iyan ay nalagay sa hulihan: daigdig tula ako. Wari bang pagkatapos ng proklamasyon, ng walang pangimi a t matapat na pagpapahayag na hindi tunanggap ng tugon, nadama ng katauhang nagsasalita ang isang panibagong pag- kakilala sa kaliitan ng sarili. Ngunit ang tula ay mayaman PA kahulugan, a t ang mga taludtod ay maaaring pagmasdan buhat sa ibang anggulo. Sa simula, habang hindi pa isina- sagawa ang paglikha, habang ang tula ay "walang anyo a t walang laman a t ang kalaliman ay natatakpan ng kadiliman," iyan ay ipinahihiwatig ng pang- wala kung hindi ang "Ako"; yayaring ang pinakaunang salita sa tula ay ang "ako" na na- kabukod bilang isang taludtod. Sa sandali ng paglikha, saka lamang nagsisimulang magkahugis ang daigdig, ang tula; ngunit mahalaga pa rin sa lahat ang "ako"; kaya nga, ako ang daigdig ako ang tula; nauuna pa rin ang "ako." Ngunit kung maganap na ang paglalang sa pamamagitan ng salita, kung ang mapanlikhang lakas ay naibuhos na sa isang sandali ng kaluwalhatian, ang lurnikha ay umuurong; tapos na ang tanging gawain na siyang pinakarnahalaga-ang ang sarili ay maaari nang maging anino lamang sa likod ng nalikhang kaanyuan. Ang mahalaga ngayon ay ang awit kaysa mang-aawit: daigdig, tula, a t saka lamang "ako." Narito, madarama, hindi sa nag- huhumiyaw na tinig kundi sa pabulong waring pagsasalita sa mga huling taludtod ng tula, bagay na maaaring maghatid ng kaulilahan, ang kapakumbabaang lagi nang kaakibat ng paglikha-at
RICARTE: ALEJANDRO G. ABADZLLA dakilang kaluluwa. Sino ngayon ang magsasabing ang sinu- lat ni Abadilla ay "sangkaterbang alro" ng isang makatang lubhang napakalaki ng pag-ibig sa sarili? Batay sa diwa ng tula na nagbibigay sa indibiduwal ng kahalagahang sinlaki at sinlawak ng santinakpan, ang "Ako ang Daigdig" ay romantiko sa temperamento. At tunay na ang makabagong tula ay isang daloy na ang balong ay nag- mula pa sa isang nakaraang romantikong panahon ng sining. SI ABADILLA. ANG REBELDE Bagama't si Abadilla, sa paniwala ngayon ng marami, ang higit na marapat tawaging Arna ng Makabagong Tulang Ta- galog, hindi siya ang unang makata sa sariling wika na nag- tangkang tumula ng naiiba sa karaniwan. Bago pa siya, si Benigno Ramos ay tumanggap na ng upasala sa pagtatangkang maiba sa panananalita sa isa niyang tula. Dagling nasugpo si Ranos. Ngunit lray Abadilla, ang komporrnismo sa sining ay pagpapamalas ng karuwagan. Ang sagot niya sa mga tu- ligsang kanyang tinanggap: Di ka nagwawasak, Sa aki'y wika mo: Nguni ang sa akin naman biiang tandis At sagot sa iyo, Mabuting di-hamak Ang pagwawasak ko kaysa karuwagang Pagkat ginawa mo ay ibig mo pa ring Ngayon ay gawin ko. Gayunman, ang pagwawasak para kay Abadilla ay hindi sa hangaring makapanira. Nauunawaan niya ang dalawang mag- katuwas na lakas na kapwa taglay ng mapanlikhang isip. Walang bagong natayo na hindi nagdaan muna sa pagwasak. Ang kapangyarihang magbuo ay nagiging posible lamang sa isang kaisipang nagtataglay rin ng kapangyarihang rnagwasak: Pag ako'y nagwaeak Akin na ring dala Ang kapangyarihang magtayo ng bago Sa puntod ng mga aimulaing luma't A m i s nang pangarop. 33 1
332 PHILIPPINE STUDIES Sa sining ni Abadilla, ang dalawang lakas na tinawag ni Nietzsche na Dionysiac a t Apollonian ay magkaibayong ka- tangiang nagtatagpo. Sa "Panginoon," ipinahihiwatig na ang pag-iinapoy ng isang makalupang damdaming lango ay nauuwi sa isang makalangit na kapayapaan: Pinaganda ng katotohanang nasa Iyo ang buhay e ~ i lupa upang ang akong naghihimagsik (laban sa moog na kamatayan) ay maging kapayapaan ngayon ng budhi sa lupa at sa langit. At sa "Banyuhay," ang mga apokaliptikong larawan ng pang- wasak a t kamatayan ay nagkaroon ng kasukdulan sa mala- pangaTap na paghahangad "Na magbagumbuhay / Sa bagong daigdig ng mga pangarap." Lagi na, ang sining ay kaakibat ng paghihimagaik. Ang sining ay hindi isang potograpikong pagsang-ayon sa kalikasan at sa panahon; sapagkat kung gayon, ang sining ay magiging walang tinag, walang panunqklas at walang paglikha. Kaila- ngan nga, samakatwid, ng artista ang maghimagsik sa daigdig, sa panahon. Hindi siya ang nililikha ng kanyang panahon; manapa, siya ang lumilikha ng kanyang panahon. Ani Abadilla: Hindi ako Ang mmaring likhain Ng aking panahon (Sadyang hindi) Manapa'y ako Ang lumilikha sa kanya At dapat naman A, kayabangan! Ani Abadilla pa tungkol sa makata: Buong katulad ng kanyang d, Ang makata ay di puta-putaking Kadakilaan ng ibang napasa-kanya. Siya ang katauhan Ng hinaharap na nagngangslit Laban sa luwalhati ng ngayon. h g makata, kung gayon, ay lagi nang yaong nauuna sa kan- yang panahon. Hindi lamang siya isang katauhang may ka-
RICARTE: ALEJANDRO G. ABADILLA sarinlan a t kakanyahan, kundi isang naghihimagsik sa pana- hong kanyang siniputan. Maaaring hindi siya tanggapin ng yaon ang kanyang pa- panahong ito, ngunit sa haharapin-at nahong nililikha-tiyak na siya'y kikilanlin. Nasaksihan na- tin kung paano iyan naganap sa buhay at pagkamakata ni Abadilla. Matagal na siyang tumutula bago tumanggap ng pagkilala sa kanyang rnga naiambag sa sariling panulaan; iyan ay nang pagkalooban siya ng parangal ng Surian ng Wikang Pambansa dahil sa kanyang "Ako ang Daigdig." At nitong rnga huling taon na lamang ng kanyang buhay, pagkaraan ng napakatagal na pagsigaw wari sa ilang, nadama sa panu- laan ang kanyang malakas na impluwensiya-nang buhayin niyang muli ang kanyang Talaang Bughaw a t dumami ang kabataang nagsisitula sa bagong himig. Sa kanyang paghihimagsik sa artipisyalidad ng porma na siyang pinagpapakamatayan ng kanyang rnga kapanahon, kung minsan ay natatangay si AbadilIa ng damdamin a t ipinaha- hayag niya ang pagkainis sa pamamagitan ng isang lengguwa- heng tiyak na pangingimiang garnitin ng rnga makata ng genteel period, wika nga ng rnga Amerikano. Aniya sa "Tali- papa": Lima't lima, Labinha, Tulang-tula Iee'tiea Ay dalawa, Tugmang-tugma. Balarila, Tamang-tama; Wa1,ang-hiya, Talinghagang Talipapa! Sa basaysayan ng tulang pandaigdig, masasabing da- lawa ang landas na tinatalunton ng sining na ito. Tawagin natin iyang landas na pansining at landas na pambuhay. Sa landas na pansining, na doon ang tula ay hinubaran ng lahat ng dalahing pandaigdig, naroon ang rnga mangangatha ng tinatawag na dalisay na tula. Sa kanila, ang tula ay basta 333
334 PHILIPPINE STUDIES tula, hindi naglalayong magturo o manuligsa o magbigay ng komentaryo sa buhay; ang kanilang tanging layon sa pagtula ay ang paglikha ng estetikong porma; sa kanila, ang sining ay tanging para sa kapakanan ng aining. Sa isa namang lan- das, doon sa tinawag nating landas na pambuhay, ang layunin ng d a t a ay higit sa paglikha ng porma; siya ay tagapag- masid ng buhay at tagapagbigay ng komentaryo nito; sa kanya, ang sining ay may kaukuhng panlipunan. Sa kanyang "Ako ang Daigdig," si Abadilla ay isang dalisay na estetiko. Gayunman, sa kanyang pagkamakata, ang landas na kanyang pinili ay hindi tanging ang landas na pansining. Kung ang tula ay wala kung hindi ang tula, ano ang silbi nito? Kung ang tula naman ay wala kundi komen- taryo ukol sa kapamuhayan, hindi kaya ito propaganda la- mang? Ang tunay na mahalagang tula, kaipala, ay yaong pinaglangkapan ng mga katangiang estetiko at mga katangiang pangkaparnuhayan. Anupa't totoo na ang tula ay isang kritika ng buhay. Si Abadilla, sa kanyang paghihimagsik, ay sumang- kot sa buhay. Sinabi ni Francisco Arcellana, "Ang layunin (ng tula ni Abadilla) ay ang layunin ng lahat ng tula-paghihimagsik, paghihimagsik bilang sining." Ang saklaw ng paghihimaksik ni Abadilla ay ang buong lawak ng buhay. Aniya sa "Puwe," sa isang lengguwaheng rnasahol pa sa ginamit niya sa "Tali- papa" : Maganda ang buhay Puwe, Masungit ang buhay h e , Sa aki'y magandang-masungit ang buhay Puwe, Sa isang alipin ang buhay Puwe. Ang paghihimagsik ni Abadilla ay hindi walang dahilan. Sa kabuuan, ang kanyang tinututulan ay ang kawalang- htapatang natatagpuan sa iba't ibang anyo sa daigdig aa iba't ibang bahagi ng buhay. Aniya tungkol sa demolcrasya:
RICARTE: ALEJANDRO G. ABADZLLA Demokrasya Pantay-pantay? AY, pomula, Kahangalan! Ang kanyang paghihimagsik sa neo-kolonyalismo ay ipinahayag niya sa mga taludtod ng "Demo-Kapitalismo": Kung ang pagbabalik, pagbabalik Sa earili, ay paghihimagsik At pagpipikit ng mga matang mulat Sa kabihasnang Demo-Kapitalismo, Gawain mo agad ang pagpipikit ng rnga mata Nang hindi lagi nang sinisilaw ka Ng M a p ng gintong-Kanlwan At ng palapahaman nitong kumikitib na damdamin Sa sambelee na kalam ng sikmura. Hindi sapat para kay Abadilla ang pagpapahayag ng naghi- himagsik na damdamin. Tulad ng isang makata ng bayan, hurnihingi rin siya ng aksiyon. Ang kalayaang pangkabuhayan Ay nasa pagbabanat ng sariling bisig At wala sa panananghod ni sa panghihingi: Sapagkat bawat dolang hingin mo Ay may timbang na pamumulubi sa karangalan- At iyan ang mapagbigay-bawing palapahaman Sa iyo ng iyong si Tiyo Sam. Ang pagpapahayag ng layunin ng makata ay hindi sa maina- poy na pangungusap ng isang napatatangay sa pusok ng dam- damin. Ang suliranin ay kailangang harapin sa paggamit ng mahinahong isip ng isang realista ("Ang kalayaan pangka- buhayan ay nasa pagbabanat ng sariling bisig"). Ang indibiduwal bilang batis ng walang hanggang posibi- lidad ay ipinahihiwatig ni Abadilla sa kanyang mga tula. Ngunit ang indibiduwal ay mahirap na mqkapanatiling naka- tayo sa harap ng higanteng lipunan. May panganib na siya'y lagumin n i b hanggang sa matulad na lamang siya sa isa sa mga piyesang bumubuo sa makinang lipunan a t tuluyang mawala sa kalakhan nito. Ani Abadilla sa "Pagbabalik sa Sarili" : 335
PHILIPPINE STUDIES Tingnan mo nga, Ang ikaw mo ngayon ay hindi na ang ikaw Sa pagkawala mo sa iba, Sa pinagtagni-tagning kababawang makalipunang Siyang gumagaga sa iyo. . . Ang lunas, sa paniwala ni Abadilla, ay nasa pagbabalik sa isang primitibong kalagayan ng katauhan: malaya, payak, walang pagpapanggap. Ang lipunan ay isang kaaway, isang tagapanikil. Ang hiling niya ay ang paghihimagsik ng indibi- duwal laban sa lipunan. Ang kaligtasan ng ano man Ay nasa isip at wala sa labas nito, At ang lunas sa manaknak nang sugat Ay nasa iyo: Magtaas ka ng noo ma- Maghimagsik ka laban sa lipunan. Nasa saknong na i t , ang malagim na pagkadamang ang tao ay nag-iisa. Kung may kaligtasan, ang paghanap doon ay hindi panlabas, manapa'y panloob. Ang tao ay walang maaaring hingan ng tulong. Tanging siya ang makalulunas sa lahat niyang suliranin. Sa "A, ang Panahon," ang paghihimagsik na panlipunan ay isinigaw pa rin ni Abadilla, Aanhin ko, aanhin ko sa akin ang mga bathalang pinagputik ng mga panlilimahid ng saplot-isip ng Lipunan? a t muling ang katubusan ay hinanap niya sa primitibong ka- lagayan ng katauhan, Ang pansilid-pampaaralang-buhay ay gatok na kadalubhasaan. Higit na mabuti ang karimlang mamuwang sa kawalang-kamuwangan! Ang pagiging likas na mabuti ng indibiduwal ay isang kapaniwalaang itinu~o ni Rousseau. Masasamang batas at masamang kaugalian lamang sa kanyang lipunan ang su- musugpo sa likas na kabutihan ng tao. Kung aalisin ang lahat ng panikil-layang iyan, ang walang hanggang kakayahan
RICARTE: ALEJANLIRO G. ABADILLA ng tao ay mabibigyan ng pagkakataon. Ang pagbibigay ng ganitong kahalagahan sa indibiduwal ay taliwas sa klasikong kapaniwalaan na tanging tradisyon at organisasyon ang ma- kapagpapabuti sa tao na likas nn may kadahupan. Muli, sa paghahayag ni Abadilla ng panlipunang paghihimagsik, ang kanyang mmantikong ternperamento ay gumigitaw. SI ABADILLA AT A N G DlLlM Sa rnga tula ni Abadilla, kapansin-pansin ang malimit na pagbanggit sa rnga salitang "dilim" a t "karimlan." Aniya sa "Dilim, Mutyang Dilim": Ako'y ilipad mo, 0 Mutya kong Dilim-sa Hindi na maabot-tanaa ng liwanag ng rnga panahon. . . rumk na yaong Aniya naman sa "Panginoon," una sa tatlong tulang bumubuo sa "Trilohiya 1": Ang sugatang karirnlan sa ubod ng katauhan Mo ay nakabayubay pa rin sa krus hanggang ngayon. At sa "Bathala": 0 Dilim, Ikaw kaya7y ano? Ang dilim ay maraming ulit na binabanggit sa kanyang rnga tula, bagay na nagpapakilalang iyon ay hindi karaniwang pangungusap. Sa paraan ng pagkakagamit a t sa pag-uulit- ulit sa dilim, madarama ang masagisag na kahalagahan niyon. Sa "Dilim, Mutyang Dilim," ang dilim ay tinutukoy na ang "sariling may daloy ng buhay sa rnga tulain." Ito rin ang "kaakuhan kong kulay ng hiwaga'y lakas ng Bathala," "rurok na yaong hindi na maabot-tanaw ng liwanag ng rnga panahon," a t "kariktang yaon ng lakwng hiwaga." Sa tulang ito, ang dilim ay nagsa-musa na tinatawagan ng makata: Doon mo ilagak, Doon mo ihantong m g kapalaran ko- Sa sinapupunan ng kaluluwa mo. 337
338 PHILIPPINE STUDIES Ang binabanggit na sinapupunan ay naroon sa sarili na rin mismo ng makata: Ibig kong mawala Sa aking sariling daigdig ng dilim, Sa aking eariling may daloy ng buhay sa mga tubin: So kaakuhan kong Kulay ng hiwagn'y lakas ng Bathala, Nais kong mag-isa't ibig kong mawala. Ang paglikha ay isang ulilang gawain: ang makata ay nag- iisa, walang patnubay kundi "isang ligaw na sonata" (ikali- mang taludtod ng ikatlong saknong), walang kaniig kundi "yaong kalikasang mganda't hubad na" (huling taludtod ng ikatlong saknong). Sa kalagayang yaon ng pag-iisa higit na nagiging makapangyarihan ang Iakau ng paglikha. Ngunit. sa huling taludtod ng ikaapat na saknong, ang "akong" nag- sasalita na kumakatawan hindi kay Ahdilla kundi sa ka- lahatan ng mga makata ay nagpahayag ng karaniwang pag- kabigo: Ibig kong humimlay Sa kariktang yaon ng laksang hiwaga Ay big0 rin ako't di ako mawala. Iyan, kaipala, ang dahilan kung bqkit iilan lamang ang tunay na makata a t kakarampot lamang ang tunay na tula. Sa kanyang "Bathala," binanggit din ni Abadilla ang dilim. Tulad sa "Dilim, Mutyang Dilim," sa "Bathala" ay naging "ikaw" ang dilim na kinakausap ng "ako." Ngunit di tulad sa tulang unang binanggit, waring ang susi ng hiwaga ng simbolikong dilim ni Abadilla ay hindi matatagpuan dito sa huli. Ang "Bathala," kaiba sa marami sa mga tula ni Abadilla, ay sentimental. Kaipala'y isa iyan sa mga naunang tula na likha noong kabataan ng awtor, isang kapanahunang kritikal para sa isang umuunlad na makata dzlhil sa panganib na ang disiplina ng porma ay mapanaigan ng labis na dam- damin. Sa "Sanaysay sa Tula," ang "karimlang mahiwaga" at "ru~ok-lalim ng karimlan" ay makikilalang may katuturang kaisa ng sa "dilim" na binabanggit sa "Dilim, Mutyang Dilim."
RZCARTE: ALEJANDRO G. ABADZLLA Ang tula ay sining. Iisa ang hnilang daigdig: Ang daigdig ng mga kaluluwa. Iiea ang kanilang kaharian: Ang kgharian ng kagandahang mulala at walang malay Sa kanilang sarili- Sila na mga matang may pananaw sa dilim, Sa kaimlang mahiwaga, Sa mrok-lalim ng karimlan. Iisa ang kanilang kaharian: Ang kaharian ng kagandahang mulala at walang maliw- Ang kapangyarihan ng Bathalang nasa tao. Ang tula ay sining: Ang katauhang nagbalik sa dati niyang sarili: Sa sarili niyang dumaram lamang, Sa sarili niyang di nagmamatuwid, Sa sarili niyang daigdig ng k a r u r u h , Sa kaharian ng Bathala. Pansinin ang pagkakahawig, a t waring pagkakaisa ng tinu- tukoy, ng "kagandahang mulala at walang malay" ng "Sanay- say sa Tula" at ng "kalikasang maganda't hubad" sa mga taludtod na "Kananaigan ko / Sa saliw ng isang ligaw na sonata / Yaong kalikasang maganda't hubad na" ng "Dilim, Mutyang Dilim"; gayundin ng "nlrok-lalim ng karimlan" ng "Sanaysay . . ." at ng rurbk na hinihiling ng personang nagsa- salita sa "Dilim. . ." na pagliparan sa kanya. Ang pagbabalik ng tula sa dating sarili sa "Sanaysay.. ." ay may pagba- kahawig sa pagkawala sa sariling daigdig ng dilim na tinutu- koy sa "Dilim. . . " Sa "Sanaysay sa Tula," ang tinutukoy ng awtor ay ang prirnitibong katangian ng tula. Ang tula ay hindi ginagami- tan ng pangangatwiran, manapa'y ng intuwisyon; higit na may malaking kinalaman sa pagkakatha niyon ay ang unccmcwm o di-nakamamalay sa halip na ang conscious o nakamamalay na bahagi ng isip; a t sa pagbasa, higit iyong dinmama kaysa inuunawa. Sa "Hahanapin Kita," sinabi ni Abadilla na ang pag- kabuo ng tula ay wala sa liwanag kundi sa dilim: 339
PHILIPPINE STUDIES Awvit na iigkas Itong aking lahat Kung ang karimlan ko'y di magliliwanag. Sa ilan sa rnga taludtod ng kanyang "Tanagabadilla," na sinulat sa rnga huling taon ng kanyang buhay, ipinahayag ni Abadilla ang panggigipuspos ng makatang hindi na maka- katha pa sapagkat pinagmaliwan na ng lakas ng paglikha na sa madilim na bahagi ng katauhan nagmumula: Ibig kong mawala Sa iyo, 0, D i l i i Nguni ang hiwaga'y Bangkajr na sa akin! Sa sining ng tula, ang dilim ni Abadilla ay nagpapagunita sa dilim ng isang surealistikong kalagayan na pinag-iisahan ng lahat ng bagay na magkakasalungat, yaong dilim na nilu- song ng rnga makatang Pranses sa pagnanais na mabigyan ng kapahayagan ang madilim na bahagi ng realidad. Nag- papagunita iyon sa "limot na gabi ng kaluluwa" na binigyan ng positibong ekspresyon ni Dylan Thomas sa kanyang rnga tula; nagpapagunita rin sa "gubat ng gabi" ng paglikha na "maluningning na pinagliliyaban" ng tigre ni William Blake. Anupa't yaon ang madilim na sinapupunan ng pagkatha, ang sinapupunang nagluluwaI sa lahat ng dakilang Iikhang-sining. Sa iba pang rnga tula ni Abadilla na hindi tungkol sa sining, ang prirnitibong katuturan ng dilim ay hindi nababago. Sa "Dugong-Karimlan," ikatlo sa rnga tulang bumubuo sa "Trilohiya 1," ang dugong-karimlan ay isang likas na lakas sa loob ng sarili: Ako'y tao ayan kumikitib sa puso ko ang darang ng dugong-karimlan. Sa "Ngayon a t Magpakailanman," ikalawang tula sa trilohiya, ganito naman ang sinasabi: Kung saan nakamukmok ang sugatang karimlan sa katauhan mo ay doon mo rin makakaniig iyang iyong kaluluwa
RICARTE: ALEJANDRO G. ABADILLA na binabalungang-balon ng katas ng buhay at pulot ng katotohanang walang pagmamaliw ngayon at magpakailanman. Aka anas niya sa iyo akong nakayukayok ea dilim ang hubad na kagandahang hindi masaplu-saplutan ng mga panahon ngayon at magpakailanman. Pansinin ang pangyayaring ang hubad na kagandahan sa si- nundang mga taludtod ay isang pag-ulit sa hubad na kagan- dahang tinutukoy sa "Dilirn, Mutyang Dilim," isang panloob na kalikasang katalik ng makata sa pagbuo ng tula sa madilim na sinapupunan ng paglikha: Kananaigin ko Sa saliw ng isang ligaw na sonata Yaong kalikasang maganda't hubad na. Samakatwid, ang dilim a t hubad na kagandahan sa mga tulang moral ni Abadilla a t ang dilim a t hubad na kagandahan sa kanyang mga tulang pansining ay may nagkakaisang kahu- lugan: kapwa tumutukoy sa isang primordial na kalikasang siyang dapat pakinggan ng makata kung nais niyang maging tunay na makata a t ng tact kung nais niyang maging tunay na tao. Kung paanong an$ kalikasang yaon sa gawain*ng makata ay sinasagkaan ng akademismo, gayundin namang sinisikil iyon sa gawain ng tao ng kamulatan. Ang pauining, gayundin ang pangmoralidad, na paniwala ni Abadilla ay isang pagpapahigit sa katapatan ng indibiduwal laban sa artipisya- lidad ng lipunan; ng intuwisyon laban sa pangangatwiran; ng kalikasang pantao laban sa kabihasnan. Tulad ni D. H. Lawrence, nakikita ni Abadilla na ang sibilkasyon ay may karamdaman, ngunit ang tao ay isang bahagi ng malusog na kalikasan; sa pamamagitan ng pagpapalaya sa kalikasang na- kakulong sa kaibuturan ng tao malilikha ang mabuti. Ang hindi pagkakabagang ng kalikasan at ng kabihasnan ay ma- liwanag na inilahad ni Abadilla sa sumusunod na mga taludtod ng kanyang trilohiya: 341
342 PHILIPPINE STUDIES At ang hibong liwanag na kamulatan ng kabihasnan ay sumasagsag na hangad maeagkaan ang daloy ng buhay upang sumambulat lamang na mga talulot ng kabiguan sa harap ng mulalang tining ng dugong-ningae na hindi maaapula ngayon at magpakailanman. Kay Abadilla, ang kawalang-malay ay kadakilaan; ang kamu- latan ay katunggakan: ang katotohanan ng dug0 na kamalayang walang-malay ay nakaismid na kadakilaang di matitigan ng mga Pantas at sila'y pinamulahang-mukha pagkahiya sa sariling katunggakan ngayon at magpakailanman. Ang pagluwalhati sa kalikasan ng pagkatao ay matatag- puan sa iba pang mga tula ni Abadilla, gaya ng "Pusong- Ubod," "A, Kay dilim-dilim ng Pusod ng Laot," "Sarili," "Hindi Mo Mahuhulo," "Adan," "Katotohanan." Sa ' ' ~ i w a n a ~ ' Ka," ang liwanag ay kumakatawan sa kamulatang katunggali ng kamulalaang-likas na kinakatawan ng dilim. Ngunit sa "Parola," mapapansing ang dilim ay nag-ibang-anyo, naging tanglaw. Sapagkat kay Abadilla, ang dilim ay hindi talagang dilim; ito ang tunay na liwanag. ANG AKO Nl ABADILU Ang tulang liriko ay karaniwang nasusulat sa paraang may isang katauhang tagapagsalita. Ang katauhang ito, isang panghalip sa unang panauhan, "Ako," sa ilang tula ay kuma- katawan sa sarili mismo ng makata. Ngunit kadalasan ang "akong" ito ay "ikaw" rin; alalaong baga, kumakatawan hindi lamang sa sumulat kundi gayundin sa kanyang publiko, taga- paghayag ng paniwala at damdamin at karanasang may bahagi kapwa ang makata at ang sambayanan. Sa ganyan, ang "akd9
RICARTE: ALEJANDRO G . ABADZLLA ay nagsisilbing tulay na tagapagugnay ng tula a t ng mamba- basa. tula. Ngunit sa kasalukuyang panahon, na ang pagkatiwalag ay isang laganap na penomenon sa buhay ng makabagong tao, natagpuan ng makata na mahirap nang gampanan ang ma- ging tagapagsalita ng isang kamalayang pinakikibahagihan ng lahat ng mamamayang malapit sa kalikasan a t sa Diyos. Di- yan nagsimula ang pagkakalayo ng tula sa mambabasa. Iyan ang tradisyunal na gawain ng "ako" sa Sa pagkawala ng silbi ng "ako" bilang tulay na nag- uugnay sa tula a t sa mambabasa, binitiwan na niya ang tung- kuling maging tagapagsalita ng publiko. Ngunit ayaw naman niyang gampanan ang egoistang papel ng sentimental na ma- liata. At ang "ako" sa makabagong tula ay naging isa na lamang persona, isang maskara, ang wika nga, na isinusuot ng makata sa pagharap niya sa publiko sa pagganap sa iba't ibang papel ng buhay. Nariyan ang pagkakamali ng maraming tumuligsa kay Ipinalagay nilang Abadilla sa kanyang "Ako ang Daigdig." ang tula ay paghahayag ng pinapintog na ego ng makata. At hanggang nang ilang taon lamang ang nakararaan, may nalathala pang isang tulang tumutuligsa kay Abadilla dahil sa kanyang "sangkaterbang ako" raw, na para bang ang ibig palabasin ay labis-labis ang pag-ibig ng makata sa sarili nito. Ngunit noong nabubuhay pa si Abadilla, siya na mismo ang nagsabi sa sumulat ng panayam na ito na ang "ako" sa kan- yang "Ako ang Daigdig" ay isa lamang sagisag. Ang "ako" sa "Ako ang Daigdig" ay isang persona na kumakatawan hindi kay Abadilla kundi sa kalahatan ng ma- kabagong makata. Ipinahihiwatig ng tula ang pagkakaroon ng awtonomya ng sining. Ang makabagong makata ay isang daigdig sa kanyang sarili. Sa "Bathala," na sa dakong una ay nasabi ko nang maaaring sa mga unang taon ng pagkamakata ni Abadilla kanyang nakatha, ang "ako" ay ang tradisyunal na "ako," tagapagsalita ng isang karnalayang pinagkaliaisahan ng maka- 343
344 PHILIPPINE STUDIES ta a t ng mambabasa. Naroon ang pagtawag sa Diyos na pinaniniwalasn ng madla. Naroon ang mala-sentimental na pagkalugmok sa dusa, bagay na hindi nababago sa pandama ng likas na malungkuting karaniwang mambabasang Tagalog. Ngunit sa "Ako ang Daigdig," ang "ako" ay hindi na ang katauhang tagapagpahayag ng kamalayang ang pagkauna- wa a t pagkadama ay pinagkakaisahan ng makata a t publiko. Dito, ang "ako" ay nagsasalita sa lengguwaheng banyaga sa madla, kahima't sabihin pang ang kanyang isinasaysay ay may kinalaman sa isang palapahamang pansining o pantao man. Sa "Ako ang Daigdig" naganap ang paghiwalay ni Abadilla sa publiko. Anupa't ito, kaipala, ang unang tunay na maltabagong tula sa panulaang Tagalog. Sa marami sa iba pang mga tula ni Abadilla, kapansin- pansin ang malimit niymg paggamit sa salitang "ako" sa isang paraang para bang ang panghalip na ito sa unang panauhan ay may iba pang katuturan bukod aa pagiging personang gumaganap ng iba't ibang papel sa buhay na ipina- kikita ng makata sa kanyang mga tula. Sa "Minasdan Mo Ako" ay madarama ang kahiwagaan ng "alto" na hindi nakiltita ng karaniwang paningin. Minasdan mo ako sa iyong salamin ng ganda; ako'y di mo nakita. Nahabag ako, nahabag sa iyong kabiguan; at ako'y nalungkot at nagalak sa aking kaisahan. Ar.g kahiwagaang iyan ay inuulit sa "Ako na Batas ng Di. maiiwasan" : Akong sa iyo na karimlan ng hiwaga'y huwag psgnasaang makita sa aking kaisahan.. . ako na hindi ikaw ay sumilang ngayon nang bukas makasilay sa aba mong kaluluwa.
RICARTE: ALEJANDRO G . ABADILLA Tulad sa sinundang dalawang tula, sa "Awit ng Sarili" ay may dalawang katauhang nasa magkaibayong kalagayan: ang "ako" a t "ikaw." Ako na wala sa iyo ang hinahanap mong wala ng ibang napasa-iyo. Ako ay ako a t ikaw ay ikaw na naghahanap ng wala ay hindi ako. Sa tula ring ito nagbigay ng pahiwatig si Abadilla tungkol sa kung ano ang "ako": Ako na bukang-liwayway sa may kulaba mo nang mga mata ay ang ganda ng kalikasang walang kulay ng kahalagahan sa aba ng iyong palad. Sa "Ito ang Awit KO," nagbigay si Abadilla ng higit pang paliwanag sa "ako." Ang ako ang ngayo'y tinig Ng dugong-karimlang sinugatan Ng sala-salabid na mga ismo. Ang ako ang hanggang ngayo'y Pnyak na kasiyahang Walang bahid ni dungis. Ang ako ang han6gang ngayo'y Muslak na kaligayahang Hubad a t walang saplot. Ang ako ang hanggang ngayo'y Kaligayahan ng budhi a t kaluluwa Ng katauhang walang linalandas. Sa sinundang mga taludtod, may mga salitang naging susi sa higit pang pagkaunawa sa "ako"-"dugong-karimlan," "payak na kasiyahan," "muslak na kaligayahang hubad sa walang saplot"-mga salitang nagpapahiwatig na ang "ako" a t ang "dilim" ay may pagkakaisa. 345
346 PHILIPPINE STUDIES Sa "Hanggang Saan," ang "ako" na dito ay tinutukoy na "hubad na kagandahan ng di matakal na katotohanan ng dugo" ay muling nagsa-anyo ng dilim: Ang karimlang-pus0 sa akin Ay einugatan ng Longinong-liwanag, At ang dugong tumilamsik Ay sumilaw sa rnga mata mong mulat. At sa "Liwanag Ka," malinaw na sinabi ng "akong" nagsa- salita na siya ay "dilim": Liwanag ka, ang sabi mo; sa 'yo narnan ang sagot ko, dilim ako. Ang "ikaw," na sa tulang ito ay kurnakatawan sa liwanag, a t ang "ako," na kumakatawan naman sa dilim, sa iba pang rnga tula ni Abadilla ay mahihiwatigang dalawang sangkap ng isang katauhang nahati. Ang "ako" ay ang matapat na sarili a t ang "ikaw" ay ang bahaging tiwalag. Sa sumusunod na rnga taludtod, ang di pagkakaisa ng "ako" a t "ikaw" ay malinaw na isinasaad: Liwanag ka, rnga matang nakadilat ang mats mo- rnga matang di maaring makatitig sa mata ko. Kita kita . . . nguni ako nama'y iyong di makita, rnga mata nila't iyong mga mata sa puso ko, sa hiwaga niya't karimlan kailanma'y hinding-hindi maaaring maglagusan. Ang nahating personalidad ang muling naging paksa ni Abadilla sa unang dalawang tula na bumubuo sa kanyang "Trilohiya 2." Ang "ikaw" ay ang "Katauhang hgalag" na Nagpakalayu-layo sa sariling payak Na walang pagkukunwari Ni pagpapanggap. Sa pagkatiwalag ng katauhang ito ay may malaking kinah- man ang kabihasnan, ang kamulatan a t ang lipunan.
RZCARTE: ALEJANDRO G. ABADZLLA Ang kahubdan mo ngayon Ay hindi na ang hubad na kagandahang Makatao at makasarili . . . Pagkat ang kahubdan, ang kahubdang Iniwan sa kalaparan ng lipunan Ay ang kawalan mo ng kalayaang Mapanagutan kahit ang sarili: A, ang lipunan! Ang panawagan ni Abadilla ay nasa pagbabalik ng katauhang tiwalag, pagbabalik sa tunay na sarili-sa "ako." Ang kaligtasan mo, Kung ito ang eadyang hanap, Ay nasa pagbabalik mo sa sarili, Sa payak na sariling nakakalas na Sa kayamuang-gapos ng lipunan. Ngunit ang pagbabalik ay hindi maisasagawa kung hindi la- lagutin ang gapos na ibinilibid ng mga kombensiyong itinakda ng lipunan a t ng kamulatang dulot ng kabihasnan. Aniya sa "Magsusupling Ako sa Iyong Kawalan": Hanapin mo ako Kung malay ka na't hindi na busabos, Iyong maaasalat ang kamay ng Diyos Sa kaakuhan kong ibig mong matarok. Kung malaya ka na Sa gapos na iyan ng kinamulatan, Saka mo pa lamang ako matatanaw Na sulo sa hangad na katotohanan. Hanapin mo ako, Ako'y makikitang walang pagkakait Sa kaluluwa mong dala ay pag-ibig Sa kaakuhan kong tula at daigdig. Sa huling taludtod, sa mga salitang "tula" a t "daigdig," ba- gay na nagpapagunita sa "daigdig / tula / ako" ng "Ako ang Daigdig" ni Abadilla, ipinahihiwatig pa na ang natatanghal na drama ng pagkatiwalag a t pagbabalik ay may katuturang hindi lamang pansining kundi pambuhay rin. Nasa mga huling "Emtika" ni Abadilia ang kasukdulan ng drama. Ang paghaharayang seksuwal ay selebrasyon ng pagbabalik sa sarili ng katauhang lagalag-ng pag-iisa ng "ako" 347
348 PHILIPPINE STUDIES a t "ikaw," pag-iisang maaring kakitaan hindi lamang ng pisikal kundi gayundin ng ispirituwal a t pansining na katuturan. Basahin ang "Erotika 5": Mga sandaling ako'y ikaw at ikaw'y ako. . . Itong katauha'y ipinaiyo ko sa agting ng ntang mga ugat . . . At ang dugong pula'y pinaputi ng mgn mndaling walang hanggan. Mga mats mo'y turnirik sa pagkakatirik ko (di nga kasi) Sa ating pag-isa. A, ang la-lnngit!. . Sa-sa lupa! . . . At ang "Erotika 6": Pinapaglagos ko ang ako sa 'yo, At kita'y nag-isnng mga puso. Ikaw'y umigkas na kasiyahan Sa puso ng aking mga puso. Ang ako sa aki'y naiyo mo, At nakilala nating may Diyos Sa lupa't maging sa kalangitan. Isinigaw mo ang pagkatuklas At tayo'y awit na nagduwetong Ang ngayon sa atin ay ang lahat Ng lunggating mauunsiyami Ng kinabukasang maghahatid Sa libot na di-maiiwasang Libing na kakandong sa la'tlahat. Marami pang mababanggit na tulang nagbibigay-liwanag sa "ako" ni Abadilla. Sa kanyang "Tanagabadilla," isang bahaging may pamagat na "Ang ako" ang iniukol niya sa panghalip na ito sa unang panauhan. Ngunit ang pagsusuri
RICARTE: ALEJANDRO G . ABADILLA sa mga tanagang iyon ay magiging kalabisan lamang na pag- papahaba sa panayam na ito, bukod sa magiging pag-ulit sa rnga nasabi na. Ang mga natalakay nang tula ni Abadilla ay sapat nang magpakilala sa kanyang "ako." Naipakita na kung paanong ang "ako" a t ang "dilim" ni Abadilla ay may nagkakaisang katuturan. Dahil sa primi- tibismo ni Abadilla na nakakahawig ng kay D. H. Lawrence, siya ay pinaratangang nanggagad lamang sa huli. Paris ng sining ni Lawrence, ang sining ni Abadilla ay isang pag- talikod sa intelektuwal na mukha ng buhay at pagbabalik sa madilim na 'pusod ng kaluluwa. Ngunit hindi ba ganyan din ang ginawa ng iba pang mga dakilang makata, paris ni Dylan Thomas, ni Arthur Rimbaud, ni Federico Garcia Lorca, maging ni T. S. Eliot a t mararning iba pa? Si Rimbaud, na isang bisyonaryong makata, ay may paniwala na ang pagtula ay isang pagdako sa Di-Batid. Ang Dilim ni Abadilla ay nagpapagunita sa Di-Batid ni Rimbaud. May teorya rin si Rimbaud tungkol sa katauhang artipisyal a t tunay na ka- tauhan. Ang batsuhang artipisyal sy yaong ibinalot ng lipu- nan. Upang mapalaya ang tunay na katauhan, kailangang sirain ang mga pandama, a t iyan ay isinagawa ni Rimbaud sa pamarnagitan ng labis na pag-inom a t kung mu-ano pang mga pag-abuso sa katawan. Ang teorya ni Rimbaud ay may pakikipagkaisa sa paniwala ni Abadilla tungkol sa katauhang lagalag a t mulalang sarili. Kung sin0 ang nanggagad kanino ay tanong na kalabisan. Ang makata ay artista, at ang ka- rnalayan ng artista ay isang kamalayang unibersal. Maging si Carl Gustav Jung, sa kanyang collective unconscious, ay naniniwala sa isang pangkalahatang kaluluwa na pinag-iisahan ng lahat ng indibiduwal na kaluluwa. Ang artista sa kanyang pagkadamdamin, sa kanyang pagkabisyonaryo at pagka-mala- propeta, ay may kamalayang nakalulusong sa pusod ng reali- dad a t nakapaiilanlang sa rurok ng katotohanan, a t ang nakikita niya roon, nadarama a t nauunawaan ay hindi ma- aaring hindi rin makita a t madama at maunawaan ng iba pang kapwa niya artista. 349