Ateneo de Manila University Ateneo de Manila University Archīum Ateneo Arch um Ateneo Filipino Faculty Publications Filipino Department 2018 Mánang Bidáy: Ang Imahen ng Babae na Pinatitingkad ng Mánang Bidáy: Ang Imahen ng Babae na Pinatitingkad ng Pangunahing Ideya at Bisang Pandamdamin ng Awiting Bayan Pangunahing Ideya at Bisang Pandamdamin ng Awiting Bayan Claudette M. Ulit Ateneo de Manila University, culit@ateneo.edu Follow this and additional works at: Part of the Education Commons, Oral History Commons, Social and Cultural Anthropology Commons, Sociology Commons, and the Women's History Commons Custom Citation Custom Citation Ulit, C. M. (2018). Manang biday: Ang imahen ng babae napinatitingkad ng pangunahing ideya at bisang pandamdamin ng awiting bayan. Gabay sa Araling Sagisag Kultura ng Filipinas: Lesson Expemplar 2, 2, 60-65. This Article is brought to you for free and open access by the Filipino Department at Archīum Ateneo. It has been accepted for inclusion in Filipino Faculty Publications by an authorized administrator of Archīum Ateneo. For more information, please contact oadrcw.ls@ateneo.edu.
MÁNANG BIDÁY: ANG IMAHEN NG BABAE NA PINATITINGKAD NG PANGUNAHING IDEYA AT BISANG PANDAMDAMIN NG AWITING-BAYAN SAGISAG KULTURA: MÁNANG BIDÁY Claudette M. Ulit Kagawaran ng Filipino Pamantasang Ateneo de Manila Itinatampok ng awiting-bayang Mánang Bidáy ang kultura ng pagliligawan ng mga Ilocano. Matutunghayan dito ang panunuyo ng isang lalaki sa Ilocanang si Mánang Bidáy na nagpamalas ng paninindigan sa kaniyang sariling pagpapasiya. Sa gayon, mainam itong lunsaran ng pagtalakay sa imahen ng babae na pinatitingkad pang lalo ng pangunahing ideya at bisang pandamdamin ng nabanggit na awitin. Baitang: Asignatura: Saklaw na Panahon: Markahan: Kasanayang Pampagtuturo: 7 Filipino 1 sesyon Ika - 3 F7PB-IIIa-c-13 (Nailalahad ang pangunahing ideya ng tekstong nagbabahagi ng bisang pandamdamin ng akda) MGA LAYUNIN: Kaalaman at Kakayahan Nakapagpapakilala ng mga Ilocana na nakapagpamalas ng sariling tapang at paninidigan sa iba't ibang sitwasyon. Naiintindihan ang nilalaman ng awiting-bayan na binasa at napakinggan. • Nakaguguhit ng sariling interpretasyon mula sa mga nakuhang ideya sa pagbabasa/pakikinig sa awiting-bayan. Natutukoy ang pangunahing ideya at bisang pandamdamin ng awitin batay sa kinilatis na takbo ng mga pangyayari, kilos, ekspresyon o mga pananalita ng mga tauhan. Natutukoy ang pangunahing ideya at bisang pandamdamin ng awitin batay sa kinilatis na takbo ng mga pangyayari, kilos, ekspresyon o mga pananalita ng mga tauhan. Nakabubuo ng pananaw hinggil sa imahen ng babae na may taglay na pagpapahalagang pansarili. Saloobin Nagiging bukas sa pagtanggap sa iba't ibang ideyang nagmumula sa palitang-kuro ng klase kaugnay ng awiting tinalakay. 62 C L A U D E T T E M . U L I T 63 Lesson Exemplar Vol2.indd 62 17/05/2018 1:44 PM
Pagpapahalaga Naigagalang ang pagpapasiya at paniniwala ng kapwa-tao. • Napahahalagahan ang awiting-bayan ng isang etnisidad. MGA KAGAMITANG PAMPAGTUTURO Pisara • Yeso • Manila paper • Mga larawan • Kopya/teksto ng awiting-bayan na Mánang Bidáy • Paggamit ng powerpoint presentation kung may probisyon para rito. PAMAMARAAN Panimulang Gawin Sisimulan ng guro sa pamamagitan ng pagpapakita ng mga larawan ng mga kilalang Ilocana sa kasaysayan. Halimbawa: GABRIELA SILANG JOSEFA LLANES ESCODA Magbigay ng mga impormasyon tungkol sa mga nakitang larawan. • Ano ang naging ambag nila sa kasaysayan o kaya'y sa larangang kinabibilangan nila? Batay sa mga impormasyong napakinggan, ano-ano ang lumilitaw na katangian ng mga kababaihang ito? Magsasagawa ng palitang-kuro kaugnay nito. Makatutulong din kung nakapagbigay na ng takdang-aralin kung saan aatasang magsaliksik ang mga mag-aaral tungkol sa mga halimbawa ng mga kontemporanyong Ilocana na tumutugon sa layunin ng paksang tatalakayin. 64 G A B A Y S A A R A L I N G S A G I S A G K U LT U R A N G F I L I P I N A S L E S S O N E X E M P L A R V O L . 2 63 Lesson Exemplar Vol2.indd 63 17/05/2018 1:44 PM
PRESENTASYON Mula sa mga napag-usapan, mabibigyang-introduksiyon na ng guro ang isa sa mga popular na awiting-bayan ng mga Ilocano na mainam na lunsaran ng pagsusuri pa sa imahen ng isang Ilocana - ang Mánang Bidáy Magkakaroon ng pangkatang gawain ang klase. Bibigyan ang bawat pangkat ng tig-isang kapat (1/4) ng manila paper. Maaaring nakapagpadala na ng mga kagamitang pangguhit at pangkulay bilang takdang-aralin. Iparirinig ang Mánang Bidáy. Mainam na nasa anyong awdiyo lamang (bagamat maraming makikitang awdiyo-biswal na bersiyon nito sa internet/Youtube). Kailangang magkaroon ng puwang para sa imahinasyon ang mga mag-aaral. At dahil nasa wikang Ilocano ang karamihan sa makikitang kopya o awdiyo nito, habang inaawit, pasundan sa mag-aaral ang bersiyon nito sa Tagalog: MÁNANG BIDÁY MÁNANG BIDÁY Lalaki: Manang Biday, pagbuksan mo nga Ang bintana, iyong ibaba Nang makita ko ang iyong ganda Ay, mamamatay ako kung di ka maaawa Lalaki: Manang Biday, ilukat mo man Ta bentana ikalumbabam Ta kitaem 'toy kinayawan Ay, matayakon no dinak kaasian Babae: At sino kang padaan-daan Dito sa harding aking palaruan Alam mo namang ako'y dalaga Bulaklak ng lirio'y nakatikom pa Babae: Siasinnoka nga aglabaslabas Ditoy hardinko nga pagay-ayamak Ammon ngarud a balasangak Sabong ni lirio, di pay nagukrad Babae: Aking sasabihi'y iyong pakinggan Pumaroon ka sa silangan Manguha ka ng mangga, At lansones pa, at ng iba pang makikita Babae: Denggem, ading, ta bilinenka Ta inkanto 'diay sadi daya Agalakanto't bunga't mangga Ken lansones pay, adu a kita Babae: Kung mababa, bakit 'di mo abutin Kung mataas, bakit 'di sungkutin Kung nahulog, bakit 'di pulutin Subalit dinadaan-daanan mo lamang Babae: No nababa, imo gaw-aten, No nangato, dika sukdalen, No naregreg, dika piduten, Ngem labaslabasamto met laeng Babae: 'Pag inihulog ko itong aking panyo Ibabalik ng siyang makakapulot Sapagkat nakasulat ang pangalan ko At nabuburdahan pa ng puso Babae: Daytoy paniok no maregregko Ti makapidut isublinanto Ta nagmarka iti naganko Nabordaan pay ti sinanpuso Lalaki: Kuhanin mo iyang kutsilyo At buksan mo ang dibdib ko Upang mapakawalan ang poot At ang hinanakit na sa aki'y nadarama mo. Lalaki: Alaem dayta kutsilio Ta abriem 'toy barukongko Tapno maipapasmo ti guram Kaniak ken sentimiento. 64 C L A U D E T T E M . U L I T 65 Lesson Exemplar Vol2.indd 64 17/05/2018 1:44 PM
Ipaguhit sa mga mag-aaral ang nabuong ideya sa kanilang pakikinig sa awitin. Mainam na maipakita sa larawan ang sitwasyon at maging ang ekspresyon ng mga tauhan. Ibigay ang mga sumusunod bilang gabay na katanungang mapag-uusapan na rin habang gumuguhit. Anong partikular na pangyayari o sitwasyon ang nagaganap sa awitin? • Ano ang napansin sa mga kilos, ekspresyon o pananalita ng mga tauhan? Makatitiyak na hindi man lahat, mayorya ng mga pangkat ang magsasabing pagliligawan o panghaharana ang pangyayari o sitwasyong nagaganap sa awitin. Maaaring susugan pa ito ng guro sa pamamagitan ng pagtatanong kung paanong dumating sa gayong interpretasyon nang sa gayon, mayroon mang pangkat na taliwas ang interpretasyon, matutulungan ang mga ito sa pag-unawa. Halimbawa Manang Biday, pagbuksan mo nga Ang bintana, iyong ibaba Manang Biday, ilukatmo man Ta bentana ikalumbabam Maaaring ipagtaka ang "pagpapababa" ng bintana dahil karaniwang ginagamit ang salitang "buksan". Sa tradisyonal na bahay-Iloco, literal na ibinababa ang mga bintana. May siwang ang mga dingding nito kung saan ilulusot ang mga de-tanggal na bintanang kahoy o sawali. (Magandang makapagpakita ng tunay na larawan ng mga tradisyonal na bahay-Iloco upang higit na maging malinaw ang paglalarawan) (larawan mula sa CCP Encyclopedia, vol. 1, Peoples of the Philippines, p. 315) 66 G A B A Y S A A R A L I N G S A G I S A G K U LT U R A N G F I L I P I N A S L E S S O N E X E M P L A R V O L . 2 65 Lesson Exemplar Vol2.indd 65 17/05/2018 1:44 PM
Gayundin sa paglilinaw ng mga salitang Tagalog o Iloco. Halimbawa ang 'Manang' na hindi lamang ginagamit sa Iloco upang tukuyin ang kapatid na babae (na literal nitong kahulugan sa kanila) at hindi lamang din upang magbigay-respeto, bagkus nangangahulugan din itong babaeng mayumi, mabini, at kagalang-galang. Maitutulad ito sa salitang 'ading' ng mga Iloco na hindi lamang tumutukoy sa kabuuang tawag sa nakababatang mga kapatid, kamag-anak o kaibigan. Ginagamit din itong panawag sa mga kasamahan sa trabaho o kaya'y paaralan upang ipakita ang paggalang gawa ng agwat ng edad o maging superyoridad. (Scheans, Daniel T., "Patterns of Kin-Term Usage Among Young Ilocanos and a Method for Determining Them". Philippine Sociological Review, vol. 16. No. 1/2 [Jan. - Apr, 1968] pp. 17-29). Maaari rin itong kuning pagkakataon ng guro upang pag-usapan ang karaniwang gamit ng salitang "Manang" o "Manong" sa Maynila, halimbawa na sa mga kasambahay, drayber, guwardiya, o iba pang nasa larangan ng pagbibigay-serbisyo. Isa rin opsiyon ang pagtalakay sa iba pang salitang katumbas nito sa iba pang lugar sa Pilipinas. Dahil nakatatandang kapatid ang literal na kahulugan ng "Manang" sa Iloco, maaaring magsimula sa gayong talakay. Isama na rin ang "Manong" upang makita ang baryasyon ng tawag depende sa kasarian. Mainam ito lalo na kung may mga mag-aaral na nagmumula sa ibang panig ng bansa. Halimbawa, maaaring bumuo ng tsart gaya nito: Ilocano Bicol Waray Babae manang manay mana Lalaki manong manoy mano Maaari pang palawakin ang listahan sa iba pang katawagan sa mga miyembro ng pamilya. Iayon ang pagdaragdag sa tinutungong layunin ng pagtuturo. Sa halimbawa pa lamang na nasa tsart, mapapansing halos iisa ang salitang-ugat na pinagmumulan ng mga katawagan -- makatutulong ang pagpapalawak dito ng guro upang maturol ang pagkakaugnay natin sa isa't isa sa antas kultural at maging sa wika. Maipapasok na rin dito ang iba't ibang anyo at gamit ng mga salita ayon sa konteksto nito. Sa ganitong paraan higit na mailalapit sa pag- unawa ng "Manang Biday" ang mga mag-aaral. Tuon ng awitin si Mánang Bidáy. Katunayan sa kaniya nakasentro ang kabuuan nito. Ilarawan siya batay sa naging kilos at ekspresiyon niya sa sitwasyong kinakaharap. Isulat ang pangalan ni Mánang Bidáy sa pisara at magsagawa ng WordWeb. 66 C L A U D E T T E M . U L I T 67 Lesson Exemplar Vol2.indd 66 17/05/2018 1:44 PM
Ilang posibleng sagot: Mánang Bidáy Manang - Ilocana - maganda gaya ng bulaklak ng lirio - may paninindigan sa pinaniniwalaan at nararamdaman matapang - may pagpapahalaga sa puri - may tiwala sa sarili - at iba pa Alin sa inilistang katangian ang naglalarawan sa kaniyang pag-uugali? Daragdagan ng guro ang mga sagot ng mag-aaral kung kinakailangan sa pamamagitan ng isang maikling pagtalakay. Batay sa awitin at talakayan: 1. Paano pangangatwiranan ang naging kilos o tugon ng babae sa panliligaw sa kaniya? Ilarawan ang pakikitungo ng babae sa kaniyang manliligaw. Paano tinanggap ng manliligaw ang pakikitungo o tugong nabanggit? Anong damdamin ang nangingibabaw sa awitin? Anong pangunahing ideya ang ipinakikilala ng awitin batay sa sitwasyong ipinakita at sa nangibabaw na damdamin nito? 2. 3. 4. PAGSASANAY Magsagawa ng isang musikal na pagtatanghal ng awiting Mánang Bidáy nang isinasaalang- alang ang mga ekpresiyon, damdamin, kilos na binigyang-diin sa klase. Bilang pagtataya, bubuo ng rubrics ang guro, halimbawa: Kaayusan ng presentasyon 10 Katumpakan o katapatan ng presentasyon sa talakayan at nilalaman ng awiting bayan 10 Kabuuan 20 puntos TAKDANG ARALIN Maaaring pumili ng isa sa mga sumusunod: 1. Sumulat ng isang maikling sanaysay na pumapaksa sa halaga ng pagkakaroon ng sariling paninindigan at pagpapahalaga sa sarili. Maghanap ng ibang anyo ng panitikan at/o kulturang popular (pelikula, 2. 68 G A B A Y S A A R A L I N G S A G I S A G K U LT U R A N G F I L I P I N A S L E S S O N E X E M P L A R V O L . 2 67 Lesson Exemplar Vol2.indd 67 17/05/2018 1:44 PM
awitin, patalastas, atbp) na nagpapakita rin ng imahen ng kababaihang natalakay sa klase. Maghanda para sa isang maikling pagbabahagi nito sa klase. SANGGUNIAN Delos Reyes, Isabelo. El Folk-Lore Filipino. May mga salin sa Ingles nina Salud C. Dizon (Una at Ikalawang Kabanata) at Maria Elinora Peralta-Imson (Ikatlong Kabanata). Quezon City: University of the Philippines Press, 2010. "Mánang Bidáy." Sagisag Kultura 3: Kultura at Edukasyon. Quezon City: Filipinas Institute of Translation, 2015. "Ilocano." CCP Encyclopedia of Philippine Art: Peoples of the Philippines, Aeta to Jama Mapun. CCP Encyclopedia of Philippine Art 1. Manila: Cultural Center of the Philippines, 1994. Scheans, Daniel T. "Patterns of Kin-Term Usage Among Young Ilocanos and a Method for Determining Them." Philippine Sociological Review 16. 1/2 (Jan. - Apr. 1968): 17-29. MGA LARAWAN CCP Encyclopedia, vol. 1, Peoples of the Philippines, p. 315 68 C L A U D E T T E M . U L I T 69 Lesson Exemplar Vol2.indd 68 17/05/2018 1:44 PM