MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS i
Paunang Salita Isa sa mga sangkap ng isang maunlad na bansa ay ang pagkakaroon ng mga mamamayan na may kakayahan na pamahalaan ang kanilang buhay, maging kapaki-pakinabang sa lipunan, at may malasakit sa kapwa. Ang Department of Social Welfare and Development ay may mandato na palakasin ang mga mamamayan partikular ang mga pinakamahirap sa ating bansa, ang kanilang mga pamilya at komunidad na kanilang kinabibilangan sa pamamagitan ng pagpapatupad ng iba't ibang makamasang serbisyo at programa na naglalayong paunlarin ang lipunan at iangat ang kabuhayan ng mga mahihirap. Naniniwala ang Departamento na ang pagtutulungan ng iba't ibang ahensya ng pamahalaan at civil society organizationsay mahalagang sangkap upang epektibong matiyak ang kagalingan at kapakanan ngating mamamayan. Kabilang sa mga programang ito ay ang PantawidPamilyang Pilipino Program o Pantawid Pamilyana naglalayong putulin ang siklo ng kahirapan sa pamamagitan ng pamumuhunan sa kalusugan at edukasyon ng mga batang may edad 0-14 taong gulang. Mapalad ang mga sambahayang napili sa programang ito sapagkat ang mga kundisyon na inilatag sa kalusugan at edukasyon at Family Development Sessionsay nagbibigay ng karagdagang kaalamansa kanilang mga responsibilidad bilang magulang, mga karapatang pambata at ang kanilang papel sa pag-unlad ng komunidad. Ito ay paraan upang makamit natin ang lima sa walongMillennium Development Goals: ang pagsugpo sa matinding kahirapan, pagkamit ng pandaigdigang batayang edukasyon, pagkapantay-pantay ng kasarian at pagpapabuti ng kalusugan ng bata at ina. Isang magandang pagkakataon ang maging katuwang at kaagapay sa pagpapatupad ng programa dahil ito ay nagbibigay daan sa pagpapabago at pagpapalakas ng mamamayan tungo sa tuwid na daan at maunlad na kinabukasan. Inaasahan namin ang lubos na suporta, komitment at kooperasyon ng lahat ng kabilang sa programa upang ito ay maging matagumpay. Ating alalahanin na ang pag-unlad ng bayan ay nasa kamay ng kanyang mamamayan. SECRETARY CORAZON JULIANO-SOLIMAN DSWD MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS i
Mensahe UNICEF is committed to social protection as a fundamental right for children and as a key policy for supporting equity and social justice. Social protection is also a crucial tool to support the achievement of other rights. Social protection measures strengthen the capacity of families to care for their children and remove barriers to services that stand in the way of achieving goals and progress for children. Evidence as well as UNICEF's own experience demonstrate the role of social protection in improving the lives of children, families and communities across the MDGs issue areas and beyond, often with stronger impacts for the poorest and most disadvantaged. Social protection is an essential channel for fi lling the gap between populations that are adequately reached and those that are excluded, and to promote equity in the provision of services and the realization of children's rights. Social protection is central to the UNICEF mission of realizing children's rights, including a focus on the most disadvantaged children.As recognized by the Convention on the Rights of the Child (CRC), children have the right to social security and insurance and to an adequate standard of living. Social protection interventions contribute to prevent, remove and eliminate the social and economic vulnerabilities of children, women and their families. As such, it is considered to be a strategic and essential tool in helping children and their families meet basic needs and in expanding their opportunities to reach their full potential. It is in this context that UNICEF in the Philippines is supporting the strengthening of the Government's social protection programme particularly its Pantawid Pamilyang Pilipino Programme. In particular, UNICEF is pleased to support the Family Development Session (FDS) component of Pantawid. Th e FDS does not only empower parents with better parenting skills but also equip them on with life skills that will help them sustain the gains of the program. VANESSA J. TOBIN United Nation's Childrens Fund ii GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Panimula Pantawid Pamilyang Pilipino Program ay isang pambansang programa na naglalayong mapaunlad ang buhay ng mga mahihirap na sambahayan sa pamamagitan ng pamumuhunan sa kanilang edukasyon at kalusugan. Hangad ng programa na maunawaan ng mga kasaping benepisyaryo ang kahalagahan ng kanilang pagsunod sa mga kondisyong itinakda alinsunod sa layunin ng programa. Kabilang sa mga kundisyong ito ay pagpasok sa paaralan o daycare center ng hindi bababa sa 85% ng taon, pagpapacheck-up ng mga buntis at ng mga batang 0-5 taong gulang sa mga health centers sa itinakdang panahon, at ang paglahok sa Family Development Sessions, kung saan ang mga magulang ay tinuturuan ng wastong kaalaman sa pagpapamilya, pag-aalaga sa ina at bata, karahasan sa loob ng tahanan, at partisipasyon sa komunidad. Sa papamagitan ng FDS, ang mga magulang aypinapanday upang maging mga kapakipakinabang na miyembro ng komunidad. Layunin at Nilalaman ng Manual Ang FDS Manual ay nagsisilbing gabay ng mga Municipal Link o Resource Persons sa kanilang pangangasiwa sa buwanang FDS at paghikayat sa mga benepisyaryo na isapraktika ang kanilang mga natutunanmula dito. Ito ay nahahati sa mga sumusunod na Modyul: Modyul 1: Paglalatag ng Pundasyon ng Pantawid Pamilyang Pilipino Ang Modyul na ito ay tumatalakay sa kabuuang perspektibo ng Pantawid bilang isang pambansang programa na naglalayong tulungan paangatin ang buhay ng mga pinakamahirap na sambahayan sa ating lipunan. Partikular na tinatalakay dito ang layunin at tunguhin ng programa at ang mga kondisyon na kailangang tugunan ng mga kasaping benepisyaro ng Pantawid. Kasama rin sa bahaging ito ang pag-alam sa mga prinsipyong gumagabay sa pagpapatupad ng Programa at ang pagkilala sa karapatan ng mga babae, bata at ang mga Katutubong Pilipino. Modyul 2: Paghahanda at Pangangalaga ng Pamilyang Pilipino Ang Pangalawang Modyul naman ay naglalayong palakasin at patatagin ang mga pamilya upang sila ay maging aktibong kalahok sa pagtataguyod ng pagbabago ng kanilang kalagayan. Ang Modyul na ito ang may pinakamahabang sakop na paksa tungkol sa pamilya. Sinisimulan nito ang pagtalakay sa paghahanda ng MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS iii
pamilya at pagsubaybay sa paglaki ng mga bata. Binibigyang diin ng mga paksang ito ang responsibilidad ng mga magulang sa kanilang anak at ang pagtukoy sa mga kasalukuyang batas na nagbibigay proteksyon sa mga bata laban sa anumang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala. Modyul 3: Partisipasyon ng Pamilyang Pilipino sa Gawaing Pang-Komunidad Ang huling Modyul ay naglalaman ng mga paksang tumatalakay sa mga usaping pangkomunidad na maaaaring gamiting behikulo para pakilusin at palahukin ang mga sambahayang pamilya sa mga gawaing pampaunlad ng komunidad. Kaayusan at Istruktura ng Manual Makikita sa ibaba ang simpleng pagsasalarawan sa Kaayusan at Istruktura ng Manual. Sa kabuuan, ito ay mayroong apat (4) na bahagi at ang bawat bahagi ay kinapapalooban ng ibat ibang sangkap. Pagsasalarawan sa Kaayusan at Istruktura ng Manual MODULE PAKSA PAGBUBUOD PAGSASABUHAY Pangkalahatang Layunin Partikular na layunin Mga mahalagang bagay na tinalakaytinalakay at dapat bigyang diin Mga Gawain na magbibigay pagkakataon sa mga kalahok na maisapraktika ang kanilang natutunan sa sesyon Mga Kalahok Mungkahing Tagapagsanay Kurikulum - Gabay ng Tagapagsanay Listahan ng babasahin Proseso ng Pagtalakay Mga sumusuportang ahensya Mga dagdag na babasahin iv GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Ang bawat MODYUL sa loob ng FDS Manual ay nagsisimula sa paglalatag ng pangakalahatang layunin na dapat sundan ng sino mang gagamit. Tinutukoy din sa bahaging ito ang listahan ng mga babasahin na maaaring gamitin sa pagtalakay ng mga ibat's ibang paksa. Ito ay makukuha sa iba't ibang ahensya at maaari mong ipamigay pagkatapos ng talakayan. Ang Modyul ay binubuo ng mgaPAKSA kung saan ang mga partikular na layunin ay nagsisilbing gabay ng tagapagsanay. Para maging malinaw ang pangangasiwa ng bawat paksa, ang KURIKULUM(o Banig) ay inihanda upang ipakita ang kabuuang anyo ng paksang tatalakayin. Ito ay binubuo ng mga sumusunod na elemento o bahagi: 1. SESYON (SESSION) - ito ay maliliit na paksa na maaaaring talakayin ayon sa pagkakasunud- sunod upang makamit ang itinakdang layunin. Ang lohikal na pagkakaayos ng mga sesyong ito ay makakatulong para mas mabilis na maunawaan ng mga kalahok ang paksang pinag-uusapan. 2. NILALAMAN (CONTENT) - ang bahaging ito ay nagpapakita kung ano ang "minimum content" na dapat matalakay. Batay sa oras na nakalaan sa bawat sesyon, inaasahan na ang tagapagsanay ay matalakay ang lahat ng nilalaman. 3. PAMAMARAAN- naghahayag ng pamamaraan kung paano tatalakayin ang sesyon. Ang mga pamamaraan na nabanggit ay maaaring palitan at i-angkop ayon sa katangian ng mga kalahok at lugar na paggaganapan ng sesyon. 4. Mga materyales na gagamitin at mga mungkahing babasahin 5. Tinutukoy sa bahaging ito ang mga kakailanganing gamit o materyales na gagamitin sa pagtalakay ng mga sesyon. Ang mga babasahing nakasulat naman ay kinakailangang maihanda bago ang mga sesyon ng sa gayon maipamigay ito sa mga kalahok pagkataos ng kanilang talakayan. Kasunod ng Kurikulumay ang Gabay ng Tagapagsanay kung saan inilalahad ang kabuuang proseso sa pagtalakay ng bawat sesyon sa loob ng paksa. Pansinin ang mga Gawain o Activity na maaaring ipagawa sa mga kalahok nang sa gayon mas maging buhay ang palitan ng mga karanasan. MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS v
Ang PAGBUBUOD ay naglalayong sumahin o i-summarize ang lahat ng mahahalagang puntos na tinalakay sa paksa. Dito kinikilala ng tagapagdaloy ang mga mahahalagang karanasan at kaalaman na binihagi ng mga kalahok. Para mapalalim ang ginawang pag-uusap, ang tagapagsanay o tagapagsalita ay inaasahan lagumin (synthesize) ang lahat ng pinag-usapan sa pamamagitan ng pagbibigay diin sa mga kaalaman na dapat tandaan ng mga kalahok. Upang matiyak ang gamit ng mga kalahok sa natutunan, ang bawat sesyon ay nagtatapos sa Gawain ng PAGSASABUHAY. Ito ay maliliit na mga Gawain na pinapagawa sa mga kalahok bago matapos ang sesyon nang sa gayon magkaroon sila ng oportunidad na maisapraktika ang kanilang natutunan. Maari rin nila itong ipagpatuloy sa bahay at maaari rin nilang ibahagi sa kanilang kapitbahay. vi GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gabay ng Tagapagsanay Basahin ang mga nakasulat sa ibaba at pag-aralan ng husto ang mga paghahandang dapat gawin. Handa ka na ba? 1. Alamin at pag-aralan ang learning need ng mga benepisyaro at gamitin itong batayan sa pagtukoy ng paksang tatalakayin sa susunod na pulong. Para malaman ito, kunsultahin ang mga Parent Leaders o kaya ang MSWDO dahil sila ang tuwirang nakikipag-ugnayan sa mga benepisyaryo. Tanungin sila kung ano ang kadalasang nababanggit ng mga tao na nais nilang malaman o matutunan. Mas magiging interesado ang mga tao kung ang paksang pag-uusapan ay ang kanilang gustong malaman. Ito rin ang maghihikayat sa kanila para maging akitibong makilahok sa talakayan. 2. Basahin muli ang FDS Manual at hanapin dito ang nabanggit na paksang tatalakayin. Tandaan na ang paksa ay bahagi lamang ng isang Modyul. Alamin at hanapin kung anong modyul matatagpuan ang paksang natukoy at pag-aralan kung paano maikakabit o maiuugnay ang paksang ito sa kabubuang layunin ng Modyul. 3. Tingnan ang Kurikulum ng paksa at pag-aralan ang mga sesyon na nakapaloob dito. Suriin kung anong sesyon ang mangangailangan ng resource person o tagapagsalita at saang ahensya sila matatagpuan. Tingnan ang listahan ng mga kakailanganing materyales at makipagtulungan sa mga Parent Leader sa paghahanda ng mga ito. 4. Puntahan ang seksyon ng "Gabay ng Tagapagsanay" at pag-aralang mabuti ang Proseso sa pagtalakay. Tingnan ang Gawain o Activity na nakapaloob dito at isipin kung paano pa ito mapapahusay. MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS vii
5. Imbitahan ang mga tagapagsalita na makakatulong mo sa gagawing sesyon. Tiyakin na ang iimbitahan na tagapagsalita ay may malawak na kaalaman at mayaman na karanasan sa paksang pag-uusapan sapagkat makakatulong ito para maging buhay ang talakayan. Kung kinakailangan, makipag pulong muna sa tagapagsalita para bigyan siya ng oryentasyon tungkol sa katangian ng mga kalahok at ang nais nilang malaman. Kung ito ay mga Katutubong Pilipino, mas maganda kung ang tagapagsalita ay mula rin sa kanilang sector. Kung hindi man, kailangan ang tagapagsalita ay sensitibo sa kultura nito. Maaari ka ring magsilbing tagapagsalita kung panatag ka at may tiwala na kaya mong ibigay ang mga kaalaman na nais nilang matalakay. 6. Magsagawa ng "briefi ng" o pagpupulong sa mga Parent Leaders para tiyakin na lahat ng paghahanda ay nagawa. Talakayin dito ang lugar ng pulong, mga materyales sa pagsasanay at ilan pang administratibong usapin ng sesyon. Mga Dapat Isaalang-alang ng mga Tagapagsanay Tandaan!!! Ang epektibong pangangasiwa ng pagsasanay ay nakabatay kung ANO and dapat mong paghandaan at kung PAANO mo paghahandaan. Basahin sa ibaba ang ilang mga mungkahi na makakatulong para sa isang epektibong pamamahala ng pagsasanay. viii GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga Gawain Layunin ng Sesyon (Objective of the Topic) Saklaw ng Sesyon (Scope) Paglahok ng mga benepisyaryo (Group involvement) Pakikipaghalubilo sa mga kalahok (Rapport with participants) Mga pamamaraan (learning method) Mga Biswal na gagamitin (Visual Aids) Pangangasiwa ng Oras (Time Management) Lenggwahe at Istilo na gagamitin (Language and Style) Pagtatapos ng Sesyon Mga Dapat Tandaan at Isaalang-alang Hanapin ang paksang tatalakayin sa loob ng Modyul at pag-aralan ang layunin nito. Tingnan ang Kurikulum ng paksa at maging pamilyar sa mga sesyon na sinasakop nito Pag-aralan ang proseso sa pagtalakay ng paksa at tingnan kung paano ang mga Gawain o Activity ay magiging buhay na karanasan ng mga kalahok. Makipag-ugnayan sa mga kalahok sa lahat ng panahon. Ang pakikipag-isa sa kanila ay tumutulong sa pagtitiwala ng bawat isa, bagay na mahalaga para maging bukas ang talakayan ng bawat sesyon. Ang mga nakasulat na pamamaraan sa loob ng Kurikulum ay isa lamang sa maaaring gamitin. Mag- isip ng iba pang pamamaraan na makakahikayat ng malawak na partisipasyon ng mga kalahok. Maging mapanlikha!!! Tiyakin na may hinandang biswal para sa paksang tatalakayin. Ito ay kailangan lalo na sa mga sesyon na ang kalahok ay mga Katutubong Pilipino o IPs. Dapat tandaan na 2 oras lamang ang nakalaan sa bawat pulong. Maging focused sa pagbibigay ng sesyon para hindi maaksaya ang panahon. Madaling makipag-talakayan sa mga kalahok kung ginagamit natin ang kanilang lenggwahe. Pag-aralan ito at sikaping matutunan ang kanilang dialect para maging epektibo tayo sa gagawing pag-aaral. Gumamit ng mga estilo na culturally at gender sensitive lalo na sa komunidad ng mga IPs. Huwag kaligtaan magpasalamat sa bawat pagtatapos ng sesyon. Kilalanin ang nagging aktibong partisipasyon ng mga kalahok sa pamamagitan ng palakpak o di kaya saludo sa kanilang nagging ambag o kontirbusyon sa talakayan. MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS ix
Paghahanda ng Sarili Alamin o Tingnan ang iyong sariling kahandaan (level of con dence). Mahalaga na may tiwala ka sa iyong sarili para maayos mong mapangasiwaan ang sesyon. Tiyakin na matatapos mo ang pulong sa loob ng 2 oras. Pag- aralang mabuti ang kurikulum para maging pamilyar sa mga sesyon na gagamitin. Iwasan ang information overload. Talakayin lamang ang mga learning needs na natukoy. Maging mapanlikhha sa pamamagitan ng paggamit ng ibat ibang pamamaraan na hihikayat sa aktibong partisipasyon ng mga kalahok. Maghanda ng mga ice breakers o pampasiglang Gawain para mas maging masaya at buhay ang sesyon. x GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga Nilalaman Paunang Salita ... i Mensahe ... ii Panimula ... iii Gabay sa Tagapagsanay ... vii Paghahanda ng Sarili ... x Acronims ... xv Mga Modyuls MODYUL 1: Paglalatag ng Pundasyon ng Programang Pantawid Pamilya ... 1 Paksa 1: Kabuuang Pananaw Tungkol sa Pantawid Pamilya ... 4 Sesyon 1: Anyo ng Kahirapan ng Pamilya at Komunidad ... 6 Sesyon 2: Pangunahing Kaalaman tungkol sa Pantawid Pamilya ... 10 Sesyon 3: Mga Katuwang na Tanggapan at Komite sa Pagpapatupad ng Pantawid Pamilya at ang Kanilang mga Responsibilidad ... 15 Paksa 2: Mga Prinsipyong Gumagabay sa Pantawid Pamilya ... 18 Sesyon 1: Pangangalaga sa Karapatan ng mga Bata... 20 Sesyon 2: Pagtataguyod ng Pagkakapantay ng mga Karapatan ng Babae at Lalake ... 25 Sesyon 3: Pagkilala at Pagrespeto sa Kultura ng mga Katutubo Pilipino [Iindigenous People (IPs),/Indigenous Cultural Communitiesn(ICCS)] ... 30 MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS xi
xii Paksa 3: Pagkilala sa Sarili Bilang Tao, Bahagi ng Pamilya, at Benepisyaryo ng Pantawid Pamilya ... 39 Sesyon 1: Sino Ako? ... 41 Sesyon 2: Ako at ang Pamilyang Pilipino ... 45 Sesyon 3: Ako Bilang Kasapi ng Pantawid Pamilya... 49 MODYUL 2: Paghahanda at Pangangalaga ng Pamilyang Pilipino ... 55 Sub-Modyul 2.1: Paghahanda sa Buhay Pamilya ... 57 Paksa 1: Pantay na Pagtingin ng Mag-asawa ... 58 Sesyon 1: Pagkakaiba ng Mag-asawa ... 59 Sesyon 2: Pagpapatibay ng Relasyong Mag-asawa ... 65 Paksa 2: Maayos na Relasyon ng Magulang at Anak ... 68 Sesyon 1: Angkop na Ugnayan sa Pagitan ng Magulang at mga Anak ... 69 Sub-Modyul 2.2: Pagiging Responsableng Magulang at Pagpaplano ng Pamilya ... 75 Paksa 1: Pagsisimula at Pagbubuo ng Pamilya ... 76 Sesyon 1: Kahalagahan ng Pagpaplano ng Pamilya ... 79 Sesyon 2: Pagtutulungan ng Mag-asawa sa Pagpaplano ng Pamilya ... 83 Sesyon 3: Mga Pamamaraan ng Pagpaplano ng Pamilya (Family Planning) ... 85 Sesyon 4: Pagiging Magulang at Pagiging Responsableng Magulang... 90 Paksa 2: Pangangalaga ng Buntis ... 93 Sesyon 1: Isyu at Paniniwala sa Pagbubuntis ... 95 Sesyon 2: Pangangalaga sa Ina at Sanggol ... 103 Sesyon 3: Mga Palatandaan ng Pagbubuntis ... 110 Sesyon 4: Pangangalaga sa Ina Pagkatapos Manganak ... 114 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Paksa 3: Pangangalaga ng Sanggol at Bata ... 117 Sesyon 1: Wastong Pag-aalaga ng Sanggol ... 120 Sesyon 2: Pagpapasuso ng Gatas ng Ina ... 125 Sesyon 3: Pagpapakain sa Bata mula 6 na buwan ... 145 Sesyon 4: Ang Sanggol o Batang maysakit ... 161 Paksa 4: Pag-unawa sa Tamang Pagpapalaki at Pag-unlad ng Bata ... 168 Sesyon 1: Early Childhood Screening Tool ... 170 Sesyon 2: Pag-unawa sa Tamang Pagpapalaki at Pag-unlad ng Bata ... 173 Sesyon 3: Mga Gawaing Makakatulong sa Pag-unlad ng Bata ... 180 Sesyon 4: Pagpapalaki at Pagkalinga sa mga Batang may Kapansanan ... 183 Sub-Modyul 2.3: Pangangalaga ng Bata sa Ano Mang Uri ng Pang-aabuso, Karahasan at Pagsasamantala ... 187 Paksa 1: Kaalaman at Pamamaraan sa Pag-iwas sa Karahasan, Pang-aabuso at Pagsasamantala sa Bata ... 190 Paksa 2: Tamang Pagsusubaybay sa mga Bata Laban sa Karahasan, Pang-aabuso at Pagsasamantala ... 196 Sub-Modyul 2.4: Pagtataguyod sa Kagalingan ng Pamilyang Pilipino ... 205 Paksa 1: Pangangasiwa ng Tahanan ... 206 Sesyon 1: Epektibong Pangangasiwa ng Oras ... 208 Sesyon 2: Wastong Pangangasiwa ng Pera ... 210 Sesyon 3: Kahalagahan ng Pag-iimpok ... 215 Sesyon 4: Paghahanda ng Masustansiyang Pagkain para sa Wastong Nutrisyon (4 * Diet, Card 18) ... 218 Paksa 2: Pagpapalakas at Pagsisiguro ng Kaayusan ng Tahanan ... 225 Sesyon 1: Pag-iwas sa Karahasan sa Loob ng Tahanan ... 227 Sesyon 2: Pag-iwas sa Bisyo at iba pang mga Banta sa Kaayusan ng Pamilya ... 232 MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS xiii
Sesyon 3: Pangangasiwa ng ""Stress"" ... 241 Sesyon 4: Pagpapalago ng Buhay Ispiritwal ng Pamilya MODYUL 3: Partisipasyon ng Pamilyang Pilipino sa Gawaing Pang Komunidad ... 244 Paksa 1: Ako at ang Pamayanan ... 245 Sesyon 1: Ako at ang Aking Komunidad ... 247 Sesyon 2: Ang Pangarap kong Pamayanan ... 250 Sesyon 3: Sama-samang Pagkilos at Pagpapatupad ng mga Gawain sa ating Komunidad ... 253 Paksa 2: Pagpapanatili at Pagpapaunlad ng Ating Komunidad Sesyon 1: Pagtatanim sa Likod-Bahay sa Pamamagitan ng Bio-intensive Gardening (BIG) (Food Production) ... 258 Sesyon 2: Mga Katutubong Kaalaman sa Pagsasaka ... 263 Sesyon 3: Pangangalaga ng Kapaligiran ... 267 Paksa 3: Tungo sa Isang Handa at Ligtas na Komunidad ... 278 Sesyon 1: Usapin ng Disaster: Bakit may Disaster at Ano ang Aking Magagawa? ...280 Sesyon 2: Paghahanda ng Komunidad ... 288 Sesyon 3: Handa Na Ba Kami? Paghahanda ng Pamilya ... 292 Glossary ... 294 Pagkilala ... 300 xiv GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Akronims DSWD Department of Social Welfare and Development DOH Department of Health FDS Family Development Session UNICEF United Nations Children''s Fund NNC National Nutrition Council NCIP National Council for Indigenous People ML Municipal Links PL Parent Leaders RPMO Regional Program Management Of ce NPMO National Program Management Of ce GAD Gender and Development GRS Grievance Redress System MODULAR SESSION GUIDE FOR MUNICIPAL LINKS AND PARENT LEADERS xv
Module 1: Paglalatag sa Pundasyon ng Programang Pantawid Pamilya NILALAMAN Kabuuang Pananaw Tungkol sa Pantawid Pamilya Mga Prinsipyong Gumagabay sa Pantawid Pamilya Pagkilala sa Sarili Bilang Tao, Bahagi ng Pamilya, at Benepisyaryo ng Pantawid ng Pamilya MODYUL 1 1
Layunin Maipaliwanag ang kahulugan at kahalagahan ng Programang Pantawid ng Pamilyang Pilipino sa konteksto ng kasalukuyang kahirapan ng komunidad / bansa;; Matukoy ang mga ahensya sa iba't ibang antas ng implementasyon ng Programa at ang kanilang kaakibat na responsibilidad;; Mailahad ang mga karapatan ng iba't ibang sector bilang gabay sa pagpapatupad ng Programang Pantawid;; at Masuri ang kahalagahan ng pagkilala sa sarili bilang isang tao, magulang at benepisyaryo ng Programa. 2 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga Babasahin Modyul Mga Babasahin 1 Children are People Too: A Guide to the Convention on the Rights of the Child for Students and Teachers
The National Framework for Children's Participation: A Guide in Promoting and Upholding Children's Participation in the Philippines
The Convention on the Rights of the Child and Islamic Law Convergence and Divergences: The Philippine Case
UN Child Rights Committee Orientation on the Barangay Council for the Protection of Children: A Manual for the Orientation
Policy and Legal Framework for Children Juvenile Justice Welfare Act Anti-prostitution bill Republic act 9262 - Violence Against Women and their Children Act of 2004 RA 8353 - Anti Rape Law RA 8505 - Rape Victim Assistance Pantawid Pamilya Operations Manual, Chapter 1: Program Description 2 Pre-Marriage Counseling Nurturing the Marriage and Family: A Content Guide and Process Guide
Responsableng Pagpapamilya Susi sa Magandang Bukas Administrative Order 40 Administrative Order No. 39 Guidelines on the Implementation of the Family Life Development Program Responsible Parenting and Natural Family Planning Facilitators' Guide Responsible Parenting Movement Operations Manual MODYUL 1 3
PAKSA 1: Kabuuang Pananaw Tungkol sa Pantawid Pamilyang Pilipino Program Mga Kalahok: Mga Benepisyaro ng programa Mga kinatawan ng mga ahensyang tumutulong sa Pagpapatupad ng Programang Pantawid Layunin: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Masuri ang kahirapan sa komunidad / bansa partikular sa usapin ng edukasyon at kalusugan;; Maipaliwanag kung paano makakatulong ang Programang Pantawid para tugunan ang pangangailan sa kalusugan at edukasyon. Matukoy ang mga ahensya na maaari nilang lapitan para mahusay na magampanan ang mga kundisyon na inilatag ng programa 4 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Anyo ng Kahirapan ng Pamilya at Komunidad Sesyon 2: Pangunahing Kaalaman Tungkol sa Pantawid Pamilya Sesyon 3: Mga Katuwang na Tanggapan at Komite sa Pagpapatupad ng Pantawid Pamilya at ang Kanilang mga Responsibilidad Nilalaman Kasalukuyang kalagayan ng pamilya / komunidad partikular sa usapin ng: -Kalusugan -Edukasyon Kahulugan at Kahalagahan ng Programang Pantawid Mga elemento at sistema ng Programa Mga komite at opisina na nagpapatupad ng Programa at ang kaakibat nilang tungkulin at responsibilidad Pamamaraan Collage - making o Drawing Lektura Talakayan Bukas na Talakayan Mga Kailangang Materyales Mga lumang magazine at dyaryo Pandikit Gunting Brown paper Masking tape Pentel Pen Lumang Dyaryo Gamit na Manila Paper o Calendaryo Pandikit Booklet, Operations Manual, Joint Memorandum Circular, Tarpaulin ng Pantawid Pamilya, Lumang kalendaryo na may Pagbubuod ng Sesyon MODYUL 1 5
SESYON 1: Anyo ng Kahirapan ng Pamilya at Komunidad Bago natin simulan ang pagtalakay sa kabuuang balangkas ng Programang Pantawid, alamin muna natin ang kalagayan ng ating komunidad. Tingnan natin kung ano ang kalagayan ng mga pamilya sa kasalukuyan para Makita natin kung paano ito masusugpo o maiibsan. Mga Layunin: 1. Masuri ang kasalukuyang sitwasyon ng mga pamilya sa komunidad 2. Matukoy ang mga pangunahing suliranin at pangangailang ng mga pamilya 3. Matukoy ang mga sanhi ng mga kahirapan ng mga maralitang pamilya Haba ng Sesyon: 1 1/2 hours Gagamiting materyales: Pentel pen Lumang diyaryo Gamit na Manila paper o lumang kalendaryo na puedeng gamitin ang likod ng papel Pandikit Pamamaraan: ng mga larawan 6 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Activity 1: "Larawan ng Kahirapan"Gumupit ng mga larawan o sulatin sa mga dyaryo at magazine na sa tingin ninyo ay maglalarawan sa kahirapan ng inyong pamilya at komunidad. Para matulungan ang mga kalahok, itanong ang mga sumusunod:Anu-ano ang mga suliranin na kadalasang nararanasan ng ating mga anak at pamilya?Anu-ano ang mga nagiging hadlang sa ikakaunlad ng ating pamilya at komunidad?Paano magiging maayos ang buhay ng ating pamilya sa ating komunidad? 7MODYUL 1 Proseso:1. Hatiin ang mga kalahok sa tatlong grupo at bigyan ng mga lumang magazine at dyaryo.2. Sabihin sa bawat grupo na pumili ng lider na siyang magdadala ng talakayan at isa pang magtatala ng pinag-usapan. 3. Sa loob 10 minuto, ipagawa sa mga kalahok ang Gawain sa ibaba. Ihanda ito sa isang manila paper at ibahagi sa lahat pagkatapos.
Paalala: Habang nag-uulat ang mga grupo, isulat ang mga hawig na sagot tungkol sa kahirapan. Pansinin ang mga problema at isyu na may kinalaman sa edukasyon at kalusugan para mas madaling ikabit ito sa susunod na sesyon. Alternatibong pamamaraan: Maaari din na drawing ang gamiting pamamaraan sa pagtalakay ng sesyon na ito, lalo na sa mga lugar na mahirap ang mga dyaryo at magazine at kung saan ang mga kalahok ay nahihirapang magsulat at magbasa. Maaari rin ding maigsing dula na naglalarawan ng kanilang karanasan sa buhay. 4. Tumawag ng isang kinatawan sa bawat grupo at ibahagi ang kanilang ginawa sa lahat ng kalahok. Tiyakin na ang bawat grupo ay may paliwanag kung bakit ganoon ang pagsasalarawan na kanilang ginawa.5. Iproseso ang ulat ng mga grupo at sa plenaryo tanungin ang mga sumusunod sa mga kalahok:a. May pagkakatulad ba ang mga suliranin na nararanasan ng ating mga pamilya?b. Paano natin matutugunan ang mga suliranin sa ating pamilya?c. Paano natin mapagtatagumpayan ang mga hadlang sa ikakaunlad ng ating mga pamilya sa ating komunidad?d. Paano natin mapapalakas at mapapaulad ang ating mga pamilya, ang ating komunidad? 6. Pagkatapos makapag-ulat ang lahat, magbigay ng maikling buod at gawin itong batayan o tuntungan para talakayin ang mga mahahalagang impormasyon tungkol sa Programang Pantawid.7. Pasalamatan ang mga kalahok sa ginawang collage or drowing. Ang pagkilala sa kanilang paglahok ay isang mainam na pamamaraan para mahikayat silang muli sa mga susunod na pag-aaral. 8GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Activity 2: Sama-Samang Pagharap sa hamon ng Kahirapan!a. Hikayatin ang mga kalahok na magpahayag ng layunin at pangarap sa pag-papaunlad ng kanilang mga pamilya. b. Maari din itong gawin sa pamamagitan ng pagsasalarawan kung saan ang bawat kalahok ay pipili ng isang larawan sa mga lumang diyaryo na magpapakita ng kanilang kabuuang pangarap at mithiin sa kanilang mga anak at pamilya. 9MODYUL 1 Pagbubuod:Ang kahirapan ng ating bansa ay masasalamin sa kahirapan ng ating mga pamilya. Ilan sa mga ito ay ang mga sumusunod:a. Dami ng ng mga taong namamatay dahil sa kakulangan ng pangunahing serbisyong pangkalusugan.b. Mataas na bilang ng malnutrisyon. c. Mataas na porsyento ng mga batang hindi nakakapag-aral o di nakakapagtapos ng pag-aaral.d. Maraming nanay ang namamatay dahil sa kawalan ng kaalaman sa pangangalaga ng katawan.e. Di pagkakaunawaan ng mga miembro ng pamilya dala ng masamang bisyoPagsasabuhay:
SESYON 2: Pangunahing Kaalaman Tungkol sa Pantawid Pamilya Malaki ang responsibilidad ng mga magulang sa pagpapaunlad ng pamilya sapagkat sa kanila nakaatang ang tungkulin na pangalagaan ang mga bata at tiyakin na natutugunan nila ang pang araw araw nitong pangangailangan lalo na sa usaping ng kalusugan at edukasyon. Ito ang tinutugunan ng programang Pantawid Pamilya. Mga Layunin: 1. Masuri ang kasalukuyang sitwasyon ng mga pamilya sa komunidad 2. Matukoy ang mga pangunahing suliranin at pangangailangan ng mga pamilya 3. Matukoy ang mga sanhi ng mga kahirapan ng mga maralitang pamilya Haba ng Sesyon/Oras: 1 hour Gagamiting Materyales: Family Booklet Operations Manual Lumang kalendaryo o Manila paper na may pagbubuod ng program Pantawid Pamilya Pamamaraan: Pangkalahatang talakayan at Lektura 10 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Proseso:1. Balikan muli ang "drawing" o pagsasalarawan na ginawa ng mga grupo at simulang talakayin ang tungkol sa Programang Pantawid ng Pamilyang Pilipino.2. Panatilihin ang dating grupo at ibigay ang sumusunod na katanungan para pag-usapan nila. Activity 1: Sama-Samang Pagharap sa hamon ng Kahirapan!Gumupit ng mga larawan o sulatin sa mga dyaryo at magazine na sa tingin ninyo ay maglalarawan sa kahirapan ng inyong pamilya at komunidad. Para matulungan ang mga kalahok, itanong ang mga sumusunod:Ano ang inyong alam sa programang Pantawid Pamilya at ang pagkakaunawa ninyo sa kanyang layunin?Paano ninyo maisasakatuparan ang mga layuning ito ng programa?Anu-ano ang mga mahahalagang sistema nito?Anu-ano ang inyong mga responsibilidad bilang benepisyaryo ng programa? 11MODYUL 1
3. Pakinggang mabuti ang ulat ng bawat grupo at tingnan kung tama o hindi ang kanilang paliwanag tungkol sa programa. Iwasto ito sa pagbubuod.Mga Dapat Tandaan: 1. Ang Programang Pantawid ng Pamilyang Pilipino ay:a. Naglalayong makatugon sa mga pangangailangang pangkalusugan at pang edukasyon sa mga batang labing apat na taon pababa sa ating bansa sa pamamagitan ng pamumuhunan sa kapasidad o kakayahan ng tao (investment on human capital).b. Nagbibigay ng tulong pinansyal sa mga benepisyaryo ngunit sang-ayon sa pagtupad ng kanilang responsibilidad sa programa.c. Nagpapaunawa na ang paglahok o partisipasyon ng mga benepisyaryo sa programa ay nakakatulong sa pagkamit ng Millennium Development Goals.d. Tumutulong sa pagpapatatag at pagpapalakas ng kagalingang pantao, lalo na sa usapin ng kalusugan, nutrisyon at edukasyon ng mga batang nasa edad labing apat pababa. Activity 2: Mga Gawain at Tungkulin ng Benepisyaryong Operations Manual para maging handa sa mga tanong na maaaring lumabas sa talakayan.na hindi nila nauunawaan. Bigyan ito ng lubos na paliwanag 12GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
2. Mga Sistema ng Programang Pantawid Ang mga sumusunod na sistema ay nagsisilbing mekanismo para tugunan ang maayos na pagpapatupad ng programa. a. Pagsisiguro ng mga serbisyong pangkalusugan, edukasyon at dagdag na suportang serbisyo (Supply Side). b. Pagbibigay ng tamang impormasyon tungkol sa sambahayan (Beneficiary Updating). c. Paglilikom at pagmonitor ng pagsunod ng mga kondisyong pangkalusugan (Compliance Verification). d. Sistema ng pagrereklamo at pag-aapila (Grievance Redress System). 3. Mga Elemento o Sangkap ng Programang Pantawid a. Pagpapalago at Pagpapalakas ng Pamilya (Family Development and Empowerment) Isa sa pangunahing elemento ng programang Pantawid Pamilya ay ang pagpapalakas at pagpapalago ng pamilya. Binibigyan diin nito ang paghahanda ng mga benepisyaryo, hindi lamang sa usapin ng pagpapamilya, kundi ang kaakibat nilang responsibilidad tulad ng pagdalo sa Sesyong Pangpamilya o Family Development Session. Layunin ng Family Development Session na paunlarin ang kanilang kaalaman at palakasin ang kanilang kakayahan nang sa gayon maipagpatuloy nila ang mga sinimulan ng programa pagkatapos ng limang taon. Naniniwala ang Pantawid na ang regular na pagdalo ng mga sambahayan sa mga session ay lalong magpapatatag ng kanilang paninindigan para sundin ang kundisyon na inilatag ng programa at lubos na pagganap sa kanilang tungkulin at responsibilidad bilang magulang. b. Pagpapatatag at Pagpapalakas ng Kalusugan at Nutrisyon Ito ay sa pamamagitan ng pagbibigay at pagsisiguro ng Kagawaran ng Kalusugan (DOH) na maisakatuparan ng mga benepisyaryo ang pagsunod sa mga kundisyong pangkalusugan. Tungkulin ng Kagawaran na masiguro ang pagbibigay ng serbisyong pangkalusugan sa local na pamahalaan. MODYUL 1 13
14GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO c. Pagpapatatag at Pagpapalakas ng Edukasyon ng mga Batang nasa Edad Labing-Apat Pababa (0-14 taong gulang) Ang Kagawaran ng Edukasyon ang siyang nabigyan ng mandato para maibigay at masiguro ang pagkakaroon ng sapat at angkop na serbisyong pang-edukasyon, alinsunod sa itinakdang kondisyon ng panunumpa sa pagtupad ng tungkulin at mga responsibilidad bilang benepisyaryo ng Pantawid Pamilya sa pamamagitan ng sabay-sabay na pagbasa ng "Oath of Commitment" or Panunumpa sa mga Responsibilidad.
SESYON 3: Mga Katuwang na Tanggapan at Komite sa Pagpapatupad ng Pantawid Pamilya at ang Kanilang mga Responsibilidad Sa pagpapatupad ng programang Pantawid Pamilya, mahalaga na malaman ninyo kung sinu-sino at anu-anong ahensya ang mga katuwang sa pagpapatupad ng programa sa inyong komunidad. Ang mga tanggapan at opisinang ito ang maaaring lapitan para humingi ng tulong at maisakatuparan ang inyong mga responsibilidad bilang benepisyaryo ng Pantawid. Mga Layunin: 1. Malaman ang mga ahensiya na katuwang sa pagsasagawa ng programang Pantawid Pamilya 2. Maunawaan ang mga tungkulin ng iba't-ibang ahensiya na katuwang nito 3. Malaman ang mga tanggapan ng DSWD na nangunguna sa pagpapatupad ng programa Haba ng Sesyon/Oras : 1 oras Gagamiting Materyales: Beneficiary Guide Booklet Operations Manual, Joint Memorandum Circular Tarpaulin ng Pantawid Pamilya Lumang kalendaryo na may Pagbubuod ng Sesyon Pamamaraan: Pagbabasa, Lektura at Pagtatalakay MODYUL 1 15
Proseso: 1. Magbigay ng maiksing paliwanag kung bakit kailangan maunawaan ng mga kalahok ang kahalagahan sa partisipasyon ng mga iba't ibang ahensya sa pagpapatupad ng Programang Pangkaunlaran. 2. Tukuyin ang mga ahensya at linawin ang kanilang mga responsibilidad upang maipakita kung paano ito nakakatulong para matugunan ng mga benepisyaryo ang mga kondisyon na inilatag ng programa. 3. Sumangguni sa Beneficiary Guide Booklet at Operations Manual ng Programa para sa mga tanong na hindi tiyak ang kasagutan. Mga Dapat Tandaan: Para matiyak ang maayos na pagpapatupad ng Programang Pantawid at masiguro ang komplementasyon sa mga serbisyo ng ibat ibang ahensya, ang mga sumusunod na mga tanggapan at komite ay binuo at pinapangunahan ng Departamento ng Social Welfare and Development. a. National at Regional Project Management Offices - Namumuno sa pagpapatupad o pagsasagawa ng Programang Pantawid Pamilya sa nasyonal at rehiyon. Dito nabubuo ang mga suhestiyon, rekomendasyon, desisyon at polisiya sa ikakaayos at ikakaganda ng pagpapatupad ng Programang Pantawid Pamilya. Ang mga tanggapang ito ay siyang direktang nagpapatupad ng programa at nagsusubaybay hanggang sa lokal na pamahalaan upang masiguro ang pagpapatupad ng mga alintuntunin at polisiya ng programa. Kasama na rin dito ang tinatawag na "Provincial Operations Office" ng DSWD at sa Munisipyo o siyudad, ang mga Municipal Link o City Link na siyang lubusang nagpapatupad ng programa sa lokal na pamahalaan. b. National / Regional / Provincial / Municipal Advisory Committees - Nagbibigay mungkahi sa pagpapatupad at sa ikakaayos ng programa, at nagbibigay karagdagan sa mga pangangailangan ng programa hanggang sa lokal na pamahalaan. Tinitiyak nito na ang mga angkop na serbisyo sa lahat ng lebel ng lokal na pamahalaan ay naibibigay ng sapat sa mga benepisyaryo ng programa. 16 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
c. Independent Advisory Committee - Nagbibigay ng kalinawan at mungkahi sa pagpapabuti at pagpapatupad ng programa mula sa iba't ibang miyembro ng pribadong mamamayan.d. Partnership with the Volunteers - Nagsisilbing bantay, gabay, tulay at kaagapay sa pagpapatupad ng programa mula sa mga boluntaryong organisasyon at samahan.PagsasabuhaySa pagsasabuhay ng sesyon na ito, maaaring magbigay ng "Tanong at Sagot" sa mga kalahok. Gawin itong parang laro na kung saan ang mga kalahok ay mag-uunahan sa pagsagot. Maari din na sila ay pakantahin, at habang kumakanta ay paiikutin sa mga kalahok ang bola o anumang bagay at kung kanino hihinto ang kanta ay siya ang tatanungin at magbibigay ng kasagutan. Ang mga tanong ay maaring kunin sa mga tinalakay mula sa pagbubuod. 17MODYUL 1
PAKSA 2: Mga Prinsipyong Gumagabay sa Pantawid Pamilyang Pilipino Program Mga Kalahok: Mag-asawa o mga guardian ng benepisyaryo Layunin ng Pag-aaral: Inaasahan na ang mga kalahok ay:
Matukoy ang mga iba't ibang sektoral na karapatan na tinataguyod ng Programang Pantawid at ang mga batas na sumusuporta dito;; at Maipaliwanag kung paano masasapraktika ang mga karapatang natukoy sa pang-araw araw nilang buhay. 18 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Pangangalaga sa Karapatan ng mga Bata Sesyon 2: Pagtataguyod ng Gender Equality at Equity o Pagkakapantay ng Karapatan ng babae at lalake Sesyon 3: Pagkilala at Pagrespeto sa Kultura ng mga Katutubo Nilalaman Apat na kategorya ng karapatang pambata 2. Umunlad;; 3. Maproteksyonan;; 4. 10 partikular na karapatan ng Bata Mga batas pan daigdig at lokal na nagtataguyod at nangangalaga sa karapatang pambata Kahulugan at Kahalagahan ng Gender Equality sa konteksto ng Programang Pantawid Katangian, tungkulin at responsibilidad ng lalaki at babae Mga Pandaigdigan at lokal na batas na nagtataguyod at nangangalaga sa karapatan ng mga kababaihan Sino ang mga Katutubong Pilipino Mga Karapatan ng mga Katutubong Pilipino Pamamaraan Awit at Sayaw Debate o Tagisan ng Ideya Talakayan sa maliit na grupo o Palitan ng kuro kuro Bukas na talakayan Lektura, bukas na talakayan Mga Kailangang Materyales KAGAMITAN: Meta cards na may kulay Gunting Masking tape Manila paper O CRC Cards kung meron Meta cards na may kulay Gunting Masking Tape Manila Paper Pentel Pen Maliit na mapa ng Pilipinas o ng lokal na mapa kung saan mayroong naninirahang mga katutubo MODYUL 1 19
SESYON 1: Pangangalaga sa Karapatan ng mga Bata Ang bata ay isa sa pinakamahalagang yaman ng isang bansa. Dahil siya ay bata, madali siyang malagay sa isang sitwasyon na maaari niyang ikapahamak. Kaya naman, mayroon mga batas ngayon na nangangalaga sa kanilang karapatan upang matiyak ang kanilang pag-unlad tungo sa maayos na kinabukasan. Ang paghubog ng bata at paglinang ng kanyang ugali ay nagsisimula sa pamilyang kanyang kinalakihan. Ito ay pinapayabong o pinauunlad ng mga taong nasa kanyang paligid at ang komunidad na kanilang kinabibilangan. Ang mga institusyon, paaralan, simbahan at komunidad ay katuwang ng isang tahanan at ng pamahalaan upang ihanda ang isang bata sa responsableng pagtanda. Karugtong nito ang mga batas na aagapay sa kanyang mga karapatan bilang bata. Mga Layunin : 1. Maipaliwanag ang apat na kategorya ng karapatang pambata at maisakatuparan ito sa kanilang mga anak at iba pang bata sa pamayanan. 2. Matukoy ang Sampung (10) partikular na karapatan ng bata at ilang tungkulin nito bilang isang mamamayang Pilipino. 3. Matalakay ang mahahalagang batas na nangangalaga at nagbibigay proteksyon sa karapatang pambata. 20 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Haba ng Sesyon/Oras : 1 oras Gagamitin Materyales: Meta cards na may tatlong (3) iba't-ibang kulay Masking tape Gunting Manila paper Pentel Pen Mayroong ding CRC cards na maaring gamitin Pamamaraan: Awit at Sayaw Proseso: 1. Gawing masaya ang talakayan sa pamamagitan ng awit at sayaw. Hatiin ang mga kalahok sa dalawang grupo para bumuo ng isang malaki at isang maliit na bilog. Ang maliit na bilog ay dapat nasa loob ng mas malaking bilog. 2. Tanungin ang mga kalahok kung sino ang nakakaalam sa 10 karapatan ng mga bata. Kung wala, ituro ang mga karapatang ito at kantahin sa himig ng "Sampung mga Daliri". 3. Kapag alam na ng lahat ang awitin, sabihin sa mga kalahok na nasa maliit na bilog na sayawin ito habang kinakanta ng grupo sa malaking bilog ang karapatan ng mga bata. Pagpalitin ang kanilang gawain pagkatapos ng isang kanta MODYUL 1 21
4. Talakayin sa mga kalahok kung paano masasalamin ang mga karapatang pambata at ang kaakibat nitong responsibilidad ayon sa mga kondisyon na inilatag ng Programang Pantawid. Ibahagi ang halimbawa na nasa ibaba: Halimbawa: KONDISYON NG PROGRAMA KARAPATAN NG BATA RESPONSIBILLIDAD Regular na pagpasok ng mga bata sa paaralan Karapatan ng mga batang makapag-aral Responsibilidad ng mga bata na pumasok sa paaralan at mag- aral ng mabuti Responsibilidad ng mga magulang na pag-aralin ang kanilang mga anak 5. Subukan naman na tanungin ang mga kalahok na magbigay ng kanilang halimabawa. Tingnan kung alam nila ang ibang kondisyon ng programa at anong karapatan ang tinutugunan nito. Mas mainam kung mailalagay rin nila ang katapat na responsibilidad sa karapatang tinukoy. 6. Bigyan ng buod ang sesyon at banggitin ang mga batas na nagtataguyod sa mga karapatang pambata. Pagbubuod: Ibigay ang mga sumusunod na kaalaman sa mga kalahok para matandaan nilang mabuti ang usapin sa karapatan ng mga bata. A. Apat (4) na kategorya ng Karapatang Pambata 1. Survival (Mabuhay) - Karapatan na Kaligtasan na mabuhay ng maayos 2. Developmental (Umunlad) - Karapatan sa pagunlad bilang isang indibidwal na bata 3. Protection (Maproteksyonan) - Karapatan ng bata na magkaroon ng pamilya na kukupkop sa kanya 4. Participation (Makibahagi/Lumahok) - Karapatan ng bata na makilahok sa mga kasiyahan at paglalaro 22 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
B. Sampung (10) Karapatang pambata: Bilang isang bata, may karapatan ako na:1. Maisilang at magkaroon ng pangalan at nasyonalidad2. Magkaroon ng tirahan at pamilyang mag-aaruga sa akin3. Manirahan sa isang payayapa at tahimik na pamayanan4. Magkaroon ng sapat na pagkain, malusog at aktibong katawan5. Mabigyanng sapat na edukasyon6. Mabigyan ng pagkakataon na makapaglaro at makapaglibang7. Mabigyan ng proteksyon laban sa pang-aabuso, panganib at karahasan8. Maipagtanggol at matulungan ng pamahalaan9. Makapagpahag ng sariling pananaw10. Mabigyan ng tamang impormasyonC. Awitin: Sampung Mga KarapatanD. Mga pangunahing batas na nangangalaga sa karapatang pambata1. Republic Act 9262 - Violence Against Women and their Children Act of 20042. Republic Act 9344 - Juvenile Justice and Welfare Act (2006)3. Republic Act 7610 -Special Protection of Children Against Abuse, Exploitation and Discrimination Act (Feb 1992) 4. Republic Act 9231- Elimination of Worst Forms of Child Labor (2003)5. Republic Act 8353 - Anti Rape Law6. Republic Act 9208 - Anti Trafficking in Persons Act (2003)7. Republic Act 9208 - Anti-Trafficking in Persons Act (May 2003)8. Republic Act 9775 - Anti-Child Pornography Act (2009) Paalala: Magpamahagi ng mga Pamphlet tungkol sa mga batas na nagbibigay proteksyon sa karapatan ng mga bata. Tingnan ang mga nakasulat na babasahin sa loob ng kurikulum. 23MODYUL 1
24GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Sa pagbubuod, bigyang diin dito ang RA 9262 tungkol sa Anti-Violence Against Women and their Children Act of 2004 (VAWC). Ito ay ang batas natumutugon sa mga pang-aabuso sa kababaihan at kabataan mula sa:a. Asawa o dating asawab. Live-in Partner o dating Live-in Partnerc. Boyfriend/Girlfriend o dating Boyfriend/Girlfriendd. " Dating Partner" o dating "Dating Partner" Kinikilala ng batas na ito ang hindi pagkakapantay ng relasyon sa pagitan ng babae at lalaki at kung saan ang kababaihan ang madalas na nagiging biktima. Pinapangalagaan din ng batas na ito ang mga menor na bata, lehitimo man o hindi, may edad na 18 o higit pa kung walang kakayahan sa sarili na magdesisyon sa kadahilanan na may kakulangan sa emosyonal, pisikal at mental na kapasidad.Pagsasabuhay" Ang Kabataan ang Pag asa ng Bayan"- Gat Jose RizalAng Pantawid Pamilyang Pilipino Program ay nagsusulong at sumusuporta sa United sa pamamagitan ng pangangalaga sa kalusugan, edukasyon at pagkakaloob ng iba pang serbisyo bilang tugon sa pangunahing karapatan ng kabataan.Ang Limang Pangunahing Layuning ng Department of Social Welfare and Development ay tumutugon lahat para sa proteksyon, pangangalaga at kaunlaran ng Bata, Ina, Mag anak
SESYON 2: Pagtataguyod ng Pagkakapantay ng mga Karapatan ng Babae at Lalake Ang pagpapalakas sa kakayahan ng kababaihan ay sinasabing magiging susi ng pag unlad isang programa gaya ng Pantawid Pamilya. Ito rin ang isang mahalagang dahilan tungo sa pag angat ng kabuhayan ng bawat kasapi. Ang pagpapalakas sa kakayahan ng kalalakihan at kababaihan ay isang ring pangunahing paraan para matugunan ang Millenium Development Goal bilang 3. Kasabay nito ang mga batas na pandaigdig at pambansa na gumagabay sa pagpapatupad kagaya ng Convention on the Elimation of All Forms ofViolence Against Women (CEDAW) R.A 9710 Magna Carta para sa kababaihan, RA 7192 or Women in Development and Nation Building Act at iba pang mga batas para sa Gender and Development. Ano nga ba ang pagkakaiba ng Gender Equality sa Gender Equity? Saang mga pagkakataon ito makikita? Ang Gender Equality ay ang pagkilala na ang babae at lalaki ay may pantay na karapatan na mahubog ang kanilang kakayahang sosyal, politikal, pang ekonomiya, at kultural at makinabang at tumulong sa pag-unlad. Ang Gender Equity naman ay pagbibigay ng mas nakararaming oportunidad sa mga mas nangangailangan nito base sa kanilang pangangailangan. Ito ay maaring mga batas, programa, serbisyo at iba pang interbensyon upang matugunan ang di-pagkakapantay ng babae sa lalake o ang lalake sa babae. Mga Layunin: 1. Magkaroon ng kamalayan ukol mga batas na tumataguyod sa Programang Pantawid at iba't ibang sektoral na karapatan nito. 2. Matukoy kung ano ang mga karapatang nagagamit sa pang araw araw nilang pamumuhay. MODYUL 1 25
Haba ng Sesyon: 2 oras Mga Gagamiting Materyales: Meta cards na may tatlong (3) iba't ibang kulay Gunting Masking Tape Manila Paper Pentel Pen Pamamaraan: Debate o Tagisan ng Ideya Talakayan sa maliit na grupo o Palitan ng kuro kuro Bukas na talakayan Pag awit at pag sayaw Proseso: 1. Hatiin ang mga kalahok sa 3 grupo na may 10-15 kasapi o ayon sa dami ng mga dumating na kalahok.Ihiwalay ang grupo ng mga lalaki at babae para makita ang kaibahan ng kanilang pag-iisip at para mas maging masaya ang talakayan. 2. Ipasulat sa bawat grupo ang kanilang ginagawa mula pagkagising hanggang sa pagtulog. Gumamit ng 3 magkakaibang kulay ng meta cards para maihiwalay ang kanilang gawain sa umaga, tanghali at gabi. Bigyan ng 5 minuto para tapusin ang binigay na gawain. 3. Ipadikit sa manila paper ang kanilang mga isinulat at hayaan itong iulat ng bawat grupo. Pagkatapos, itanong ang mga sumusunod sa mga kalahok: a. Saan nagkakaiba at nagkakahawig ang gawain ng mga nanay (babae) at tatay (lalaki)? b. Sino ang mas maraming gawain sa bahay? Anong dahilan kung bakit mas maraming gawain ang mga babae? c. Pwede bang gawin ni tatay ang Gawain ni nanay? 26 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
d. At pwede bang gawin ni nanay ang Gawain ni tatay?e. Anong mga aral ang mapupulot sa ginawang talakayan?f. Ano ang maaaring gawin para magkatulungan ang babae at lalaki sa pamamahala ng pamilya?Gabay sa Talakayan:1. Lagumin ang sagot ng mga kalahok at bigyang diin ang mga sumusunod: Paglilinaw sa mga sumusunod na pangunahing konsepto ng Gender equality at equity, ang kaugnayan nito sa pang araw araw na relasyon ng babae at lalaki (o mag-asawa)a. Genderb. Kasarian o Sexc. Gender Stereotypingd. Pangunahing pangangailangan (Basic Gender Needs)e. Gender Mainstreamingf. Gender Development2. Alamin ang mga batas na tumutugon at nagpapalakas sa pagkilala ng mga karapatan ng mga kababaihan sa ilalim ng Programang Pantawid.a. Convention on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW)b. Republic Act 9262 - Violence Against Women and their Children Act of 2004c. Republic Act 9710 - Magna Carta of Womend. Republic Act 8353 - Anti Rape Lawe. Republic Act 9208 - Anti Trafficking in Persons Act (2003)f. Republic Act 8505 - Rape Victim Assistance3. Tapusin ang sesyon sa pamamagitan ng pagpapalabas ng "Impossible Dream" at hikayatin ang mga kalahok na magbigay ng komentaryo sa susunod na pagkikita. Paalala: Paalala: Hikayatin ang mga tatay na lumahok sa talakayan lalo na sa usapin ng pagkilala sa karapatan ng mga babae. 27MODYUL 1
Pagbubuod: Ibigay ang mga sumusunod na puntos bilang bahagi ng pagbubuod: 1. Ang pagtatalakay at pagkamit ng katuparan ukol sa Gender ay napapaloob sa kabuuan ng Millenieum Development Goals (MDG), gayunpaman ang Gender Equality at Pagpapalakas sa Kakayanan ng Kababaihan ay mas pinaigting sa ikatatlong MDG at ito ay ipinatutupad sa Programang Pantawid Pamilyang Pilipino . Isa ito na epektibong pamamaraan ng pamahalaan para labanan ang sobrang kahirapan, gutom at pagkakasakit tungo sa maunlad na pamayanan at bansa. 2. Ang Gender Equality o Pagtataguyod sa pantay na karapatan sa Kababaihan ay isa sa pinakamimithing layunin, hindi lamang sa Pilipinas, kundi pati na rin sa maraming bansa. Maraming batas na pandaigdig at pambansa ang nagpapatibay at nagpapatupad ng Gender Equality. Ang Gender Equality ay ang pagkakapantay ng kababaihansa kalalakihan sa mga sumusunod na aspeto; a. Karapatan b. Resources o Yaman k. Pakikilahok 3. Ang Gender ay hindi lamang usapin ng babae kundi ganun din sa mga lalaki kaugnay ng kanilang relasyon at tungkulin na gingagampanan sa pamayanan. 28 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
29MODYUL 1 Pagsasabuhay"Walang Karapatang Pangtao kung walang Karapatang Pangkababaihan"- Nasasaad sa R A # 9710 Magna Carta of WomenDapat matandaan ng bawat benepisyaryo ng Pantawid Pamilya na siya bilang anak, ina, ama, kapatid, at mamamayan ay may nakaagapay na tungkulin sa batas at karapatan, di lamang pangtao, kundi bilang isang babae at sa pagkakapantay ng karapatan sa larangan ng politikal, pangkabuhayan, kalakalan at iba pa.Ito rin ang pag suporta sa panawagan ng Pangulo ng bansa bilang tugon sa Bilang 3 ng Millenium Development Goals at Philippine Development Plan 2011-2016.
SESYON 3: Pagkilala at Pagrespeto sa Kultura ng mga Katutubo Pilipino [Iindigenous People (IPs),/Indigenous Cultural Communitiesn(ICCS)] Ano ang katutubo? Maaaring gamitin ang katawagang mga katutubo (Ingles: indigenous people) upang ilarawan ang anumang pangkat etniko ng mga tao na naninirahan sa isang rehiyon o lugar kung saan mayroon silang pinakaunang kilalang koneksyon pang-kasaysayan, kasama ang kamakailan lamang mga dayo na nagparami din sa rehiyon at maaaring mas malaki ang bilang. Bagaman, may ilang malawak na katawagan na tinatanggap sa ibat-ibang lugar upang malaman ang mga partikular na grupo, ang katawagang "katutubo" ang sinusulong sa buong mundong organisasyon, katulad ng Mga Nagkakaisang Bansa (UN), ang International Labour Organization (ILO) at ang Bangkong Pandaigdig (World Bank). Ang lahat ng tao ay nakapag-aambag sa pagkakaiba-iba at kayamanan ng sibilisasyon at kultura, kung saan ay nakakaambag sa kabuuang pamana sa sangkatauhan. Ang mga katutubo ay kapantay ng lahat ng tao, bagaman kinikilala ang karapatan na pagkakaiba ng lahat ng tao, pagsasaalang-alang sa pagkakaiba, at paggalang sa kakayahan. Sa gayon, karapatdapat na pinaninindigan na ang mga katutubo, sa pagsasagawa ng kanilang karapatan, ay karapat-dapat na maging malaya sa anumang diskriminasyon. Sa katotohanan, ang mga katutubo ay nagoorganisa ng kanilang mga sarili para sa kanilang pulitikal, economiya, sosyal at kultural na pagpapaunlad upang hadlangan ang anumang uri ng diskriminasyon at panggigipit sa alinmang pagkakataon. Ang pamamahala ng mga katutubo hinggil sa pag-unlad na makakaapekto sa kanila at kanilang mga lupaing nasasakupan at likas-yaman ay makakatulong sa pagpapanatili at pagpapatatag ng kanilang mga institusyon, kultura at tradisyon, at upang maitaguyod ang kanilang pag-unlad na naaayon sa kanilang mga adhikain at pangangailangan. 30 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
31MODYUL 1 Paalala: Maaaring kumuha ng resource person mula sa National Commission on ng katutubo Mga Layunin:1. Maipaliwanag ang mga karapatan ng mga katutubo (IPs/ICCs) sang-ayon sa pinapairal na batas;2. Maipamalas ang ibang kaparaanan kung paano mapag-ibayo ang pakikisalamuha, pakipag-ugnayan at pakikilahok ng mga katutubo/ICCs sa programang Pantawid Pamilya.Haba ng Sesyon : 2 orasMga Materyales:Maliit na mapa ng Pilipinas o ng lokal na mapa kung saan mayroong naninirahang mga katutubo (ethnographic map)Pamamaraan:Lektura, bukas na talakayan Gawain/Pamagat:"Kilalanin ang Katutubong Pilipino"Proseso:1. Alamin sa mga kalahok kung anu-anong grupo ng mga katutubo na makikita sa Pilipinas o sa kanilang lugar. Alamin kung ilan sa mga kalahok ang miyembro ng isang grupo ng katutubo.2. Bigyan ng pagkakataon ang kalahok na IPs na makapagbahagi ng kanilang mga interesanteng karanasan sa kanilang tribo, tradisyunal na paniniwala, paraan ng pagkakasal, sayaw o awitin na maaring gawing ice breaker ng grupo.
3. Alamin mula sa kalahok kung ano ang mga karapatan ng katutubong Pilipino. Hikayatin silang maglahad sa harapan habang ang iba naman ay nakikinig. 4. Pagkatapos ng 5 minutong talakayan, magtawag ng isang katutubong miyembro at pakiusapang ibahagi ang kanilang mga alam tungkol sa kanilang karapatan. 5. Lagumin ang kanilang mga ibinahagi sa pamamagitan ng pagbibigay ng maiksing lektura. Gabay sa Talakayan: 1. Sa mga ibinahagi ng kasaping IP o may karanasan sa mga IP, tanungin ang mga kalahok sa mga natatanging katangian ng mga etnikong grupo. Hikayantin ang kasapi na ipaliwanag ang dahilan kung bakit nabanggit ang magandang katangian. 2. Ipaliwanag sa mga kalahok ang layunin ng paksa at bigyang diin ang kahalagahan ng paglahok ng mga katutubo sa Pantawid Pamilya. 3. Ipaliwanag sa kalahok ang kahalagahan ng mga katutubong tao at etnikong mga grupo sa kadahilanang sila ay may malaking bahagi sa pag preserba at pananatili ng ating katutubong mga kaalaman at kultura. 4. Bigyang diin ang kahalagahan ng mga karapatan ng mga katutubo na nasusulat sa batas. Sa mga kalahok na mag babahagi ng kanilang kaalaman sa mga batas, siguraduhing wasto ang mga karapatang kanilang ibinabahagi upang maiwasan ang kalituhan sa miyembro ng grupo. 5. Mas makakatulong kung maiugnay ang pagtalakay sa mga naunang paksa ng modyul na ito. Mga Dapat Tandaan: 17% o 14.9 Milyon ng 88.5 million na tao ay mula sa 110 grupo etnolingistiko). Negrito ang kaunaunahang katutubo na nanirahan sa Pilipinas 30,000 taon na ang nakalipas. Karamihan ng mga Pilipino sa parte ng Luzon at Visayas ay nagmula sa grupo ng katutubong Austronesian o Malayo-Polenisian. 32 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Sa Mindanao may mga katutubo na ang pangunahing relihiyon ay Islam. Sila ay tinagurian ng mga Espanyol na Moros na hango sa salitang Moors. Sa bulubundukin lugar ng Mindanao, mayroong mga etnikong grupo na tinatawag na Lumad. Ang mga katutubong ito ay hindi sumasamba sa relihiyong Islam at pinananatili ang lumang tradisyon na panggagalugad. Karamihan sa mga IPs/ICCs ay naninirahan sa mga lugar na di kayang abutin ng mga kalsada, at di naabot sa mga serbisyong panlipunan, at kadalasan ay biktima ng di-makatarungang diskriminasyon at kapabayaan ng pamahalaan. Ang mga nararanasang problema o isyu ng mga IPs sa kasalukuyan ay "hindi nakikita o nararamdaman ng karamihan". Sa makatuwid, ang mga programa at serbisyong binubuo sa pasya ng karamihan ay hindi nagiging sensitibo sa kultura at paniniwala ng mga etniko. Kadalasan ang mga programa at serbisyo ay hindi angkop sa mga pangangailangan ng mga katutubo. The Indigenous Peoples in the Philippines is divided into 7 major island groups 1. Cordillera Administrative Region and Region I 2. Region II/Caraballo Mountain Range 3. Rest of Luzon/Sierra Madre Mountain Range 4. Island Groups 5. Southern and Eastern Mindanao 6. Northern and Western Mindanao 7. Central Mindanao MODYUL 1 33
Cordillera Administrative Region and Region I Region II/Caraballo Mountain Range 1. 2. 3. 4. 5. Kankanaey 6. Kalanguya Karao 7. Ibaloi 8. Ayangan 9. 10. Ifugao 11. Tuwali 12. Kalinga 13. Yapayao 14. Bago 15. Gaddang Bontoc Batangao Isneg Tinguian 1. Agta 2. Kalanguya 3. Bugkalot Isinai 4. 5. Gaddang Aggay 6. Dumagat 7. Ibanag 8. Itawis 9. Ivatan 10. 34 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Rest of Luzon/Sierra Madre Mountain Range 1. 2. Negrito Baluga 3. Pugot 4. Abelling 5. Agta 6. 7. Dumagat 8. Remuntado 9. Bugkalot 10. Cimaron 11. Kahibug 12. Tabangon Aeta Central Mindanao 1. 2. 3. 4. 5. Higaonon 6. Subanen 7. Maguindanaon 8. Maranao 9. 10. Kanintik 11. B'laan 12. Lambingian Iranon Aromanon Teduray Bagobo Ubo Manobo
MODYUL 1 35
IP Culture and Beliefs Mangayan - Origin of human and Monogamy B'laan - Roles of women in food security Manobo Blit- The seven days hunting season Teduray and Lambangian - Timuay Justice and Governance System Tuali - "Muyong" Land Ownership Taot' Bato - The righteous Ita - Beliefs on after life emontado and Dumagat - The practice of cut and burn Pagbubuod: Ang Karapatan ng mga Katutubong Pilipino o IPs ay makikita sa mga sumusunod na batas. a. Ayon sa Batas ng IPRA, mayroong 4 na karapatan ang mga IPs 1. Karapatan sa Lupain at Lupang Ninuno (Right to Ancestral Domain and Lands). 2. Karapatan sa Pamamahala at Taglay ng Kapangyarihan (Right to Self-Governance and Empowerment). 3. Katarungang Pangsambayanan at Karapatang Pantao (Social Justice and Human Rights). 4. Karapatan sa Kultural na Kagalingan (Rights to Cultural Integrity). b. Ayon sa Deklarasyon sa Karapatan ng mga IPs ng United Nations (Declaration on the Rights of the IPs) 1. Malinaw ang kahulugan ng mga karapatan ng mga IPs na lumahok kaugnay sa pagpapasya sa mga bagay na nakaapekto sa kanilang karapatan. Responsibilidad rin ng Estado na konsultahin sila para makuha ang malayang pananaw at pakikilahok sa mga desisyon bago magsagawa ng anumang batas o programa na makakaapekto sa kanila. 2. Binabanggit din sa batas na ito ang karapatan ng mga IPs sa pansariling determinasyon para panatilihin ang kanilang natatanging politikal, legal at sosyo-kultural na mga institusyon. 36 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
c. Ayon sa World Bank Policy on IPs (OP 4.10) Isinasaad sa dokumentong ito na ang lahat ng mga proyekto ng World Bank ay ginagawan ng disenyo at ipapatupad sa lahat ng lugar. 1. Na wala itong masamang epekto sa panahon ng pagpapatupad ng mga programa, o iwasan, mabawasan o bigyan ng kaparapatang kabayaran kaugnay ng epekto nito. 2. Kasigurahan na makatanggap ng mga benepisyo, sosyal o pang-ekonomiya, na ayon sa kanilang kultura, at ang lahat ay kasali: babae man o lalaki. d. DSWD and the IPPF 1. Inatasan ang DSWD na bigyan ng panlipunang proteksyon at itaguyod ang kagalingan ng mga bulnerable at iba pang mahirap na tao, particular na dito ang mga Katutubong Pilipino. 2. Masiguro na maitaguyod at maprotektahan ang mga karapatan ng lahat na mga IPs, upang maihaon sa kahirapan at mabigyan ng kakahayan. 3. Bubuuin ng DSWD ang Indigenous Peoples Participation Framework (IPPF) sa pamamagitan ng malakas na pakikipag-ugnayan sa ibang pang kabalikat na ahensya. 4. Ang IPPF ay magsisilbing batayan ng mga patakaran sa paggawa ng pondo at pagpapasatupad ng programa bilang bahagi ng bagong layunin ng Departamento. Sanggunian: IEC materials On IPRA and its IRR MODYUL 1 37
38GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO PagsasabuhayAng pagkilala sa mga katutubong Pilipino ay mahalaga sa dahilang ito ang nagsasaad ng pinagmulan ng ating lahi. Nararapat ding bigyang halaga ang mga karapatan ng kapatid nating Indigenous Peoples dahil ang mga karapatang ito ay magbibigay ng kalakasan at pagkilala sa mga pangunahing tao na tagapag-ingat ng ating kultura at tradisyon. Ang Pantawid Pamilya Program ay naglalayong bigyan ng kakayanan ang mga katutubo na magkaroon ng mga pangunahing serbisyo mula sa pamahalaan. Wala itong intensyon na palitan ang tradisyunal na paniniwala ng mga kututubo. Ang tangi nitong hangad ay makapagbigay ng pagkakataon na mas mapaunlad ang katayuan ng buhay mga etnikong pamilya sa pamamagitan ng kalusugan at edukasyon para sa lahat.Ang mga natutunang batas sa mga karapatan ng mga kututubong mga tao ay reponsibilidad ng miyembro ng Pantawid Pamilya na ibahagi sa lahat ng kasambahay. Ang mga kaalamang ito ay magdaragdag ng kalakasan sa kanilang pag-unlad at mas mainam kung masisasabuhay ito sa pamamagitan ng pagtuturo ng pantay na pagtingin ng mga kasapi ng sambahayan ng mga katutubo.
"Ang Hindi Marunong Tumingin sa Pinanggalingan ay Hindi Makararating sa Paroroonan." PAKSA 3: Pagkilala sa Aking Sarili Bilang Tao, Bilang Bahagi ng Pamilya, at Benepisyaryo ng Pantawid Pamilya Layunin ng Pag-aaral: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Matukoy ang sariling kalakasan at kahinaan na nakakatulong o nakakasagabal sa kanilang pag-unlad;; Maipaliwanag ang kabuluhan ng isang Pamilya at ang hamon nito sa papel na ginagampanan ng magulang;; at Mailahad ang kanilang mga tungkulin at responsibilidad bilang benepisyaryo ng programa. MODYUL 1 39
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Nilalaman Sesyon 1: Sino Ako? Mga kahinaan at kalakasan ng indibidwal Pamamaraan para sa pagpapalakas ng tiwala sa sarili Kahulugan at kahalagahan ng Pamilya Katangian ng Pamilyang Pilipino Sesyon 2: Ako at ang Pamilyang Pilipino Mga suliraning nagbabanta sa katatagan ng Pamilyang Pilipino Sesyon 3: Ako at ang Programang Pantawid Tungkulin at responsibilidad Bilang benipisyaryo ng programa Sa kapwa benepisyaryo 40 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pamamaraan "Harapan, Talikuran" Lektura o Talakayan Palihan / Talakayan sa maliit na grupo Lektura - talakayan Mga Kailangang Materyales Kagamitan: Bond papers o colored papers Gunting Jumbo pentel pens o 3 kahon ng krayola Masking tape Music player Kagamitan: Lecture paper
SESYON 1: Sino Ako? Ang pagkilala sa sarili bilang isang tao at bilang isang magulang ay mahalaga upang malaman at maunawaan kung paano epektibong maisasakatuparan ang mga tungkulin at responsibilidad sa loob ng pamilya. Tanging angating sariling kakayahan at katangian ang nagsisilbing lakas para magampanan ang mga gawain at tungkulin sa pamilya. Mga Layunin: 1. Makilala ng lubusan ang sariling kakayahan at katangian 2. Maunawaan ang sariling kalakasan at kahinaan 3. Mapalakas ang sariling kakayahan sa pagpapatupad ng mga tungkulin at responsibilidad sa pamilya Haba ng Sesyon: 2 oras Gagamiting Materyales: Papel Pentel pen, ballpen o krayola Masking tape Pamamaraan: Talakayan, Lektura at Pagbabahagi Proseso: 1. Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng pagtatanong kung kilala nila ang kanilang sarili. Hayaan silang magsalita at pagkatapos ay hatiin sila sa tatlong grupo. MODYUL 1 41
2. Bigyan ang bawat kalahok ng 2 pirasong bond paper. Ilagay sa ibabaw ng bawat mesa ang 1 supot ng crayola, 4 na pentel pens, gunting at masking tape.3. Ipaliwanag na ang kanilang gagawin ay magbibigay pagkakataon para mas lubusang makilala ang sarili. Magpatugtog ng isang malumanay na musika bago magsimula ang mga kalahok sa kanilang gagawin.4. Pagkatapos maikabit ang mga may sulat na bond paper, hikayatin silang tumayo at umikot sa kanilang grupo para basahin ang mga naisulat. Sabihin sa kanila na pansinin ang magkakahawig na mga kalakasan at kahinaan ng bawat isa. Bigyan ng 5 minuto ang kanilang pag-ikot.5. Ngayon naman, sabihin sa mga kalahok na "mangapitbahay". Ibig sabihin, dayuhin ng ikot ang ibang kasapi ng grupo at alamin kung ano ang mga naisulat. Sa pagkakataong ito, mas marami na ang mababasa nilang kalakasan at kahinaan. Bigyan ng sampung minuto para sa pag-iikot sa malakihang grupo. Activity 1: "Harapan, Talikuran"Para matulungan ang mga kalahok, itanong ang mga sumusunod:Mag-isip ng 3 pangunahing kalakasan na sa tingin mo ay magpapakilala sa iyong sarili. Isulat ng malaki sa papel na hawak. Isulat naman ngayon ang 3 mong kahinaan na madalas ring sinasabi sa iyo ng ibang tao.Idikit and papel na may nakasulat na kalakasan sa iyong harapan. Ilagay naman sa likod ang may nakasulat na kahinaan. Magpatulong sa iyong katabi para maikabit ito sa iyong likod. 42GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
6. Talakayin ang naging karanasan ng mga kalahok sa pamamagitan ng mga sumusunod na katanungan: a. Ano ang naramdaman ninyo ng kayo ay pinasulat ng inyong mga kalakasan at kahinaan? Alin sa dalawang isinulat kayo nadalian? Nahirapan? Bakit? b. Anong nakitang pangkaraniwang (common) kahinaan at kalikasan sa inyong grupo? Sa ibang mga kalahok? c. Ano sa tingin ninyo ang dahilan kung bakit pinalagay sa harapan ang mga kalakasan at sa likod naman ang mga kahinaan? d. Anong mahalagang aral ang mapupulot mo sa inyong ginawa? 7. Tanungin sa mga kalahok kung ano ang 3 pangunahing kalakasan at kahinaan ang nakita sa buong grupo. Alamin din ang posibleng dahilan kung bakit ito ang mga lumabas. Pagbubuod: a. Sa ating pakikihalubilo, mas madalas napag-uusapan ang ating mga kahinaan. Kung babalikan ang inyong ginawa, mas madaling isulat ito kaysa doon sa kalakasan at mas malamang ito ang mga ugaling pilit nating itinatago dahil ikinahihiya nating makita ito ng iba. b. Ang katatapos lang na gawain ay nagbigay sa mga kalahok ng pagkakataon para ipakilala sa ibang tao ang kanyang sarili. Ang pagbubukas na ito ay nakakatulong para makilala siya ng lubusan habang pinapalawak rin niya ang pagkilala sa ibang tao. c. Ang bawat indibidwal ay magkakaiba at walang katulad. May kanya-kanyang personalidad, pagpapahalaga, karanasan at pagsisikap sa buhay. Bawat isa rin ay may mga pangarap at layunin sa buhay. Mayroon din silang ginagampanan na ibat ibang tungkulin sa sarili, sa pamilya at sa komunidad. d. Ang bawat tao ay may kahinaan at kalakasan at ang pagkillala nito ay nakakatulong para malaman ang hangganan (limits) ng bawat isa. MODYUL 1 43
e. Ang pagkilala sa ating mga kalakasan at kahinaan ay tumutulong para mas lalong mapaunlad ang sarili. Sa pamamagitan nito, nakikita natin kung aling mga aspeto ng ating pag-uugali ang kailangang baguhin at pagyamanin.f. Mahalaga ang regular na pagsasalamin sa sarili (self-reflection) dahil dito natin nababantayan ang mga pag-uugali na dapat pandayin at baguhin para mas epektibong magampanan ang ibat ibang papel sa loob ng pamilya.Pagsasabuhay"Akong-Ako ito at Kakayanin ko!"Ang mga kalahok ay bibigyan muli ng mga papel at crayola, at isa-isa silang magdrodrowing ng kanilang mga positibong katangian na gagamitin nila sa pagpapatupad ng kanilang mga tungkulin sa kanilang sarili at kanilang pamilya. Dalawang kolum ang kanilang susulatan, una ay ang "Akong, ako ito", para sa mga positibong katangian, at ang pangalawa ay "Kakayanin kong baguhin sa pamamagitan ng ..." ang mga negatibong katangian at kung paano ang mga kahinaang katangian ay palalakasin. 44GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 2: Ako at ang Pamilyang Pilipino Ang ating pamilya ang una nating responsibilidad sa ating buhay bilang isang magulang. Dito umiikot ang kabuuan ng ating mithiin sa ating mga anak. Sa pagbibigay halaga sa ating mga tungkulin bilang magulang, nabibigyan din natin ng halaga ang ating pamilya. Marapat na bigyan natin ng panahon ang pagkilala sa ating pamilya at lubos na malaman ang kahalagahan nito. Mga Layunin: 1. Maipaliwanag kung ano ang kahulugan at kahalagahan ng pamilya 2. Matukoy ang mga tungkulin o gawain ng pamilya 3. Matukoy ang mga hadlang sa pagpapaunlad ng pamilya 4. Matukoy ang mga positibong katangian ng pamilya Haba ng Sesyon: 1 oras Gagamiting Materyales: Papel Pentel pen Lumang diyaryo Manila paper Pandikit Gunting Pamamaraan: Collage-making, buhay na talakayan at lektura MODYUL 1 45
"Wasakin mo ang pamilya at winawasak mo ay ang buong lipunan.Pagyamanin at paunlarin mo ang pamilya at ang pinagyayaman at pinauunlad ay ang buong lipunan.Ang uri ng mga pamilyang mayroon ang isang lipunan ang nagtatakda ng magiging kalagayan ng lipunan".ng Masayang Pamilya" 46GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Proseso:1. Hatiin ang kalahok sa tatlong grupo at bigyan ng mga sumusunod na gawain:Group 1: Iguhit ang kanilang kahulugan (o konsepto) ng Pamilya at ipaliwanag ang kahulugan ng isang pamilyaGroup 2: Ilarawan ang kasalukuyang kalagayan ng Pamilyang PilipinoGroup 3: Tukuyin ang mga suliranin na nagbabanta saKatatagan ng pamilya sa kasalukuyan2. Ipaalala sa grupo na pumili sila ng isang mag-uulat at ibahagi ito sa lahat pagkatapos ng 20 minuto.3. Bigyan ang bawat grupo ng 10 minuto sa pag-uulat at 5 minuto naman sa pagkuha ng komentaryo mula sa ibang kalahok. Mahalagang makuha natin ang kanilang konsepto ng pamilya at paliwanag kung bakit ito mahalaga.4. Inaasahan na makita sa ulat ng Group 2 ang kalagayan ng ating pamilya sa kasalukuyan. Mas makakatulong kung mapag-uugnayin mo ang sagot ng Group 2 and 3. 5. Bigyang pansin ang mga problemang nagbabanta sa pamilyang Pilipino at iugnay ito doon sa Sesyon 1 ng unang paksa. Ipakita na ang isyu ng kahirapan ay may malaking kinalaman sa pagkasira ng isang pamilya.Gabay sa Pagtatalakay:a. Ano ang kahulugan ng isang pamilya?b. Bakit mahalaga ang pamilya?c. Anu-ano ang mga tungkulin nito sa mga anak at iba pang miyembro ng pamilya?
d. Anu-ano ang mga banta sa pagpapaunlad ng pamilya? e. Paano mapapalakas ang pamilyang Pilipino? Mga Dapat Tandaan: Ang Pamilya ay isang institusyon at itinuturing na pinakamaliit na pulitika na yunit sa ating lipunan. Bagamat maliit, napakahalaga ng pamilya sapagkat dito nakadepende ang katatagan at pananatili ng isang lipunan. Ang pamilya bilang isang institusyon ay may sariling mithiin. Ito ay pinamumunuan ng mga magulang kung saan ang ginagampanang gawain ay hindi lamang ang magsilang at magpalaki ng mga bata, kundi pati pangangasiwa sa ekonomiyang kabuhayan ng buong pamilya. Mahalaga ang papel ng pamilya sa pag-unlad ng bata. Sila ang nagsasalin sa kanilang mga anak ng kulturang pantao, konsepto ng tama o mali at sistema ng pagpapahalaga. Malaki ang impluwensya ng kultura ng pamilya sa paglaki ng mga bata: sa kanilang pisikal, emosyonal, mental, social, at spiritwal na aspeto ng kanilang pagkatao. Bilang pinuno ng pamilya, ang mga magulang ay nagsisilbing gabay sa kanilang mga anak. Ang mga natutunan ng mga bata sa kanilang pamilya ay dadalhin nila sa kanilang pagtanda at ito ang magiging kontribusyon nila sa ating pamayanan. Ang pamilya ay itinuturing din na isang banal na institusyon kung saan ang pag-aasawa ay kinikilalang isang sakramento. Kailangan sa pag-aasawa at pagkakaroon ng pamilya ang pagtitiwala at katapatan, lalo na ang pag-iibigan sa isa't isa. Anumang suliranin ang hahamon sa katatagan ng pamilya, ay malalampasan kapag ang bawat miembro ay nagtutulungan at nagmamahalan. Ilan sa mga positibong katangian ng Pamilyang Pilipino ay ang "Kagandahang Loob, Pagtulong sa Kapwat at Delicadeza. Ito ay nagpapakita sa tamang pag-uugali ng isang tao sa kanyang kapwa. Higit sa lahat nagpapakita ito ng paggalang sa integridad at paniniwala ng ibang tao. MODYUL 1 47
Pagsasabuhay:"Ang aking Pamilya"Ang mga kalahok bibigyan ng pagkakataon na maisalarawan sa positibong aspeto ang kani-kanilang pamilya sa pamamagitan ng collage-making gamit ang mga lumang diyaryo. loob ng isang grupo."Mahal ko ang Aking Pamilya"Sa panghuling gawain na ito ay maaaring umawit ang lahat ng mga kalahok ng isa sa mga sumusunod na awitin patungkol sa pamilya: Greatest Love of all Hawak KamayMy FamilyPagkaawit ay maaari itong sundan ng maiksing panalangin para sa lahat ng pamilya ng mga kalahok sa sesyon. 48GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 3: Ako Bilang Kasapi ng Pantawid Pamilya Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng pagbati sa lahat ng mga kalahok. Hikayatin na palakpakan ang kanilang mga sarili bilang napiling benepisyaryo ng programa. Sabihin na ang masayang palakpak ay isang pagpupugay para sa kanilang pagiging kasapi ng Programang Pantawid. Mga Layunin: 1. Matukoy ang mga tungkulin ng mga benepisyaryo sa programa 2. Maipaliwanag ang kahalagahan ng kanilang tungkulin 3. Matukoy ang kanilang mahalagang bahagi sa pagpapatibay ng programang Pantawid Pamilya Haba ng Sesyon/Oras : 1 1/2 oras Gagamiting Materyales: Lumang kalendaryo na may pagbubuod ng sesyon Family booklet Papel at crayola (bilang pansulat) Pamamaraan: Pagtatalakay at lektura MODYUL 1 49
50GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Activity 1: Ako Bilang Benepisyaryo at Kasapi sa Pagpapatupad ng Programang Pantawid Pamilya"Ang mga kalahok at maggugrupo-grupo upang talakayin ang kanilang mahalagang bahagi sa pagseseguro sa maayos na pagpapatupad ng programang Pantawid Pamilya. Proseso:1. Bumuo ng tatlong grupo sa pamamagita ng pagbibilang ng tatlo (random). Pagsamahin ang #1 bilang isang grupo, ganon din ang # 2 at # 3.2. Hikayatin ang lahat na makilahok sa talakayan at ipaliwanag ang nasa ibabang gawain: Group 1: Maglista ng 5 tungkulin at responsibilidad ng benepisyaryo sa Pantawid at ipaliwanag. Magbigay ng halimbawa batay sa tunay na ginawa. Banggitin din kung anong problema ang kanilang kinaharap sa paggampan ng kanilang mga tungkulin. Ipalagay sa meta cards ang kanilang kasagutan.Group 2: Magtukoy ng 5 mahahalagang tungkulin ng pamilya sa pagpapaunlad ng komunidad. Magbigay ng mga halimbawa na sa tingin nila ay kanilang ginampanan. Tukuyin rin kung anong suporta pa ang kailangan sa Pantawid para maayos na magampanan ang kanilang tungkulin sa komunidad.Group 3: Pag-usapan ng mga kalahok ang kanilang karanasan bilang benepisyaryo ng Pantawid at isulat ang mga tungkulin at responsibilidad na sa tingin nila ay hindi maliwanag. 3. Bigyan ng 15 minuto ang bawat grupo sa pag-uulat at 5 minuto naman sa komentaryo ng ibang mga kalahok. Tulungang iwasto ang mga sagot kung sakali mang mali ang pagka-unawa sa kanilang mga tungkulin at responsibilidad.
4. Talakayin muli ang kanilang mga tungkulin at responsibilidad bilang pagbubuod sa ginawang pag- uulat. Bigyang tuon ang mga nabanggit na problema at sikaping ipaliwanag ito ayon sa mga umiiral na patakaran o polisiya ng programa. Gabay sa Talakayan: a. Anu-ano ang iyong mga tungkulin bilang benepisyaryo ng programa? b. Bilang benepisyaryo ng programa, paano ka makakatulong sa maayos at matapat na pagpapatupad ng programa? c. Anu-ano pa ang iyong maibabahagi upang mapaunlad ang pagpapatupad ng programa? Mga Dapat Tandaan: Ang Programang Pantawid ay isa sa mga paraan ng ating pamahalaan para maitaas ang pamilya sa kahirapan mula sa survival stage tungo sa self-reliance stage. Ito ay ginagawa sa pamamagitan ng pagbibigay ng tulong pampinasyal (conditional cash grants) sa mga kasapi nito at pagbibigay ng dagdag na kaalaman sa pagtataguyod at paghubog sa pamilya. Binibigyan diin nito ang kahalagahan ng kalusugan at edukasyon bilang mga elemento na tutulong sa mga mahihirap na pamilya na magkaroon ng mas magandang kinabukasan sa pamamagitan ng pagkakataonng maraming oportunidad sa pagaaral at paghahanap buhay. Naglalayon ang Pantawid na pahusayin ang "preventive health care" para sa mga nanay na nagdadalang tao at para sa mga bata; madagdagan ang bilang ng mga nag- aaral sa elementary at sekundarya; mabawasan ang bilang ng 'child labor"; madagdagan ang pagkain sa mesa ng bawat pamilya na kasapi nito; at mahikayat ang mga magulang na bigyan ng halaga ang kanilang anak sa pamamagitan ng pagbibigay ng tamang kalusugan, magandang kinabukasan at maging aktibong mamamayan ng lipunan. MODYUL 1 51
Pagsasabuhay:Dugtungan na laro ang maaaring gawin ng mga kalahok sa pagtatapos ng sesyon na ito. Ang mga sumusunod na pangungusap ay maari nilang ipahayag ng isa-isa sa habang sila ay nakatayo at nakabilog.ng pagiging: aking kapwa benepisyaryo,b. _________________________sa aking parent leaderc. ___________________________________________,sa aking pamilya,d. ___________________________________________sa aming komunidad. 52GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
53MODYUL 1 Takdang Aralin:Aplikasyon ng mga Natutunan sa Modyul 1Sa pagtatapos ng Modyul 1, bigyan ng mga gawain ang mga kalahok para maisapraktika ang kanilang natutunan. Ibigay ang mga sumusunod na takdang aralin at alamin ito sa susunod na sesyon.a. Hikayatin o dalhin ang kanilang asawa o sinumang kasapi ng sambahayan pamilya ay magpapakita ng kanilang interes sa programa. Mas maraming kalahok, mas maraming tao ang makakaunawa sa kahalagahan ng Pantawid.b. Maglista ng mga tungkulin at responsibilidad na kanilang ginampanan bilang magulang ng kanilang anak, bilang benepisyaryo ng programa at bilang miembro ng kanilang komunidad. c. Maghanda ng ibabahaging karanasan kung paano nagtulungan ang mag-asawa sa gawaing bahay at pag-aalaga o pagsubaybay ng kanilang mga anak.d. Magbahagi ng piling karanasan na magpapakita ng pagbabago sa sarili o sa pakikipag-ugnayan sa ibang tao. Sabihin din kung anong hamon ang kanyang hinarap maisulong ang nais na pagbabago.
54 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Modyul 2: Paghahanda at Pangangalaga ng Pamilyang Pilipino NILALAMAN Sub-modyul 2.1: Paghahanda sa Buhay Pamilya Sub-modyul 2.2: Pagiging Responsableng Magulang at Pagpaplano ng Pamilya Sub-modyul 2.3: Pangangalaga ng Bata sa Ano Mang Uri ng Pang- aabuso, Karahasan at Pagsasamantala Sub-modyul 2.4: Pagtataguyod sa Kagalingan ng Pamilyang Pilipino MODYUL 2 55
Layunin Pagkatapos ng modyul, inaasahan na ang mga kalahok ay: Maipaliwanag ang kahalagahan ng pagpaplano sa pagbubuo ng isang pamilya;; Maiugnay ang pagpaplano ng isang pamilya sa pagiging responsableng magulang;; Mailahad ang mga dapat gawin upang mapangalagaan ang ina at sanggol simula sa pagbubuntis hanggang sa makapanganak;; Maihayag ang mga yugto sa pag-unlad ng bata at ang kanilang mga kaakibat na pangangailangan na dapat tugunan ng responsableng magulang;; Masuri ang mga pamamaraan ng pagpapalaki at pagdidisiplina sa mga anak upang magabayan sila tungo sa positibong pagkilos at umunlad sa lahat ng aspeto ng buhay;; Matalakay ang ilang mga pangunahing uri ng kanser at mga nakakahawang sakit na nakukuha sa pagtatalik at kung paano ito maiiwasan;; Mailinaw ang iba't ibang porma ng pang-aabuso sa bata at kung paano ito maiiwasan;; Mailista ang mga ahensyang maaaring tumulong sa mga batang naabuso at mga dapat gawin para sila ay mapangalagaan;; at Matukoy ang kahalagahan ng maayos at malikhaing pamamahala sa iba't ibang yaman
Ang Modyul na ito ay nahahati sa tatlong bahagi kung saan tatalakayin ang paghahanda at pangangalaga ng Pamilyang Pilipino mula sa pagsisimula ng pamilya, ang pagiging responsableng magulang sa sa pangangalaga ng kanilang mga anak at sa pagsubaybay sa pang-araw-araw na pamumuhay ng isang pamilya. Ang pamilya ay pundasyon ng isang komunidad at ang pagkakaroon ng isang malusog na pamilya ay tuntungan naman sa pagbubuo ng isang maunlad na komunidad tungo sa isang matatag na bansa. Mahalagang maunawaan ng mga kalahok ang kabuluhan ng isang pamilya at ang kaakibat na responsibilidad ng mga magulang sa pagpapalaki ng kanilang mga anak. 56 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Sub-Modyul 2.1 Paghahanda sa Buhay Pamilya NILALAMAN Pantay na Pagtitingin ng Mag-asawa Maayos na Relasyon ng Magulang at Anak Pangunahin Ahensya: Mga sumusuporta na Ahensya: Provincial / City / Municipal Social Welfare and Development
MODYUL 2 57
PAKSA 1: Pantay na Pagtitinginan ng Mag-asawa Mga Kalahok: Mga mag-asawa 58 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 1: Pagkakaiba ng Katangian ng Mag-asawa Sa paghahanda sa buhay pamilya lalu na't higit patungkol sa paghahanda sa relasyong mag-asawa, mahalaga na maunawaan ang kahalagahan ng komunikasyon at pamamaraan ng pakikipag-ugnayan sa isa't isa ayon sa naiibang katangian ng bawat isa. Dito nagsisimula at paggalang at pagpapahala sa isa't isa bilang mag-asawa. Ating tatalakayin ang kung paano at ano ang basehan sa pagkakaroon ng maayos at epektibong pamamaraan sa komunikasyon at ugnayan ng mag-asawa. Mga Layunin: 1. Malaman at maipaliwanag ang natatanging katangian ng isang babae at lalake 2. Malaman ang kahalagahan ng komunikasyon at ugnayan 3. Magkaroon ng pagpapahalaga sa relasyong mag-asawa Haba ng Sesyon/Oras: 1 1/2 oras Gagamiting Materyales: Pentel pen Kartolina or Manila paper Masking tape Pamamaraan: Brainstorming, Workshop, Lektura at Talakayan Gawain/Pamagat: Ano ang Gusto ko at Ano ang Ayaw na Ayaw ko sa Aking Asawa! MODYUL 2 59
Proseso: 1. Hatiin ang mga kalahok sa dalawang grupo kung maari, grupo ng mga kababaihan at grupo ng mga kalalakihan. Ibigay ang mga sumusunod na tanong bilang gabay sa pagtatalakay at isulat ang mga sagot sa manila paper. Magkaroon ng isang overall facilitator at rapporteur na siyang mag-uulat para sa grupo sa plenary. a. Anu-ano ang mga nakikita mong katangian na gusto mo sa inyong asawa? b. Anu-ano ang mga nakikita mong katangian na ayaw na ayaw mo sa iyong asawa? c. Pinapahalagahan sa sarili d. Pamamaraan ng pagharap sa mga suliranin e. Pamamaraan para siya ay mahikayat o mamotivate f. Pagsasalita o paggamit ng mga salita at pamamaraan ng pakikipag-usap at pakikipag-ugnayan g. "mood" pakiramdam ng mga babae at lalake h. Emosyonal na pangangailangan Gabay sa Talakayan: Habang nag-uulat ang dalawang grupo, tandaan ang mga katanungan at isyu na kanilang pinalalabas o pinag- uusapan. Magbigay ng sapat na oras upang mapalalalim ang pagbabahaginan ng pananaw at kaalaman sa paksang pinag-uusapan. Markahan o isulat ang kanilang mga natutunan sa kanilang karanasan at iugnay ang mga ito sa mahahalagang bagay na dapat tandaan. Mga Dapat Tandaan: Mga Naiibang Katangian ng Babae at Lalaki 60 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum KATEGORYA Pinapahalagahan sa sarili Pamamaraan ng pagharap sa mga suliranin Pamamaraan para siya ay mahikayat o mamotivate BABAE Nag-uugat sa kanyang damdamin at uri ng relasyon mayroon siya sa kanyang asawa. Ang isang babae na nakakapagbahagi ng lubos sa kanyang damdamin sa kayang asawa ay may magaan na pakiramdam at tiwala sa sarili. Sa isang babae, maipahayag nya man lang ang kanyang suliranin ay simula na ng paglutas ng kayang problem. Gumagaan ang kanyang pakiramdam pag naipapahayag niya ang kanyang mga iniisip, pinapangambahan at pag mayroong umuunawa sa kanyang damdamin at saloobin. Kadalasan, sa isang babae, maipahayag nya lahat ng detalye ng kanyang suliranin at isa ng kagaanan sa kanyang sarili. Ang isang babae ay lubos ang pagkakaroon ng inspirasyon at lubos na nahihikayat kung mayroon nagmamahal at nag- aalala sa kanya. LALAKE Nag-uugat ang kanyang pakiramdam sa sarili sa pamamagitan ng pagkakaroon ng katuparan o resulta sa kanyang gawain o responsibilidad, katulad ng pagkakaroon ng kita para sa pamilya. Magaan at nagkakaroon siya ng tiwala sa sarili. Ang isang lalake ay mas nanaisin na mapag-isa na lamang kapag siya ay nahaharap sa suliranin. Ito ay isang pagkakataon sa kanya na makapag-isip ng lubos lahat ng detalye kung paano malulutas ang kanyang go to their caves to solve Ang isang lalake kadalasan ay nagkakaroon ng inspirasyon o nahihikayat na magpursigi ng lubusan sa anumang gawain na kayang ginagawa kung nararamdaman niya ang lubos na pangangailangan at rekognisyon sa kanyang mga kakayahan ng kanyang mga mahal sa buhay. MODYUL 2 61
KATEGORYA BABAE Pagsasalita o paggamit ng mga salita at pamamaraan ng pakikipag-usap at pakikipag- ugnayan Ang isang babae para lubos niyang maipahayag ang kanyang damdamin ay gumagamit ng maraming uri ng salita - pagkukumpara, malalake o mabibigat na salita at pag-aanalisa kung kaya humahaba ang kanyang pagpapaliwanag. Ang ayaw na ayaw ng isang ay yung hindi siya pinapakinggan;; hindi pinapakinggan ang kanyang damdamin. Maaaring nakikinig naman lubos na nakikinig Malaking hamon sa babae na maunawaan ang kanyang asawa sa pang-isip nitong pagpapahayag. 62 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO LALAKE Ang lalake pag nagsalita ay maiksi lamang at ang mga ito ay hindi patungkol sa damdamin kung hindi sa kanyang iniisip, ideya at balakin. Siya ay bihirang magpahayag ng damdamin kung kaya't malaking hamon sa mga lalake na lubos na makinig sa pangdamdamin na pagpapahayag ng babae.
KATEGORYA "Mood" pakiramdam ng mga babae at lalake Emosyonal na pangangailangan Pisikal/Sexwal BABAE Ang babae minsan mataas ang pakiramdam sa sarili, minsan naman ay mababa. Minsan Masaya;; minsan malungkot dahil madali siyang maapektuhan ng mga damdamin at sitwasyon sa kanyang paligid. May mga pag-aaral din na pagkatapos ng buwanang dalaw ang isang babae ay mababa ang paningin sa sarili o pakiramdam. Inihahalintulad ito sa isang alon. Minsan mataas;; minsan mababa. Isang hamon sa lalake na unawain ang kanyang asawa sa oras ng kanyang desperasyon o pananahimik sa sarili. Pag-aalala Pag-unawa Respeto Devotion Validation reassurances Matagal at kailangan pang ihanda Malaki ang kahulugan nito sa kababaihan at malaking kalungkutan sa isang babae na hindi niya ito mapagtagumpayan Kadalasang edad na napagtatagumpayan niya ito ay sa gitna ng edad 30 hanggang 60s LALAKE Ang lalake naman ay parang "rubber bands", habang lapit ng lapit ang babae, layo naman siya ng layo. Kinakailangan na magkaroon ng kalayaan ang isang lalake upang manumbalik sa kanya ang tinatawag na pagsasarili o "sense of autonomy" at kalayaan. Mahalaga sa isang lalake na magkaroon ng angkop na lebel na kalayaan dahil ito ang nagbibigay sa kanya ng kahulugan sa kanyang pagkatao. Tiwala Pagtanggap Appreciation Admirasyon o paghanga Approval encourangement Madaling uminit ang katawan Madali ring maapektuhan pag hindi niya mapagtagumpayan ngunit napapalagpas niya ito Malakas ang pangangatawan hanggang siya ay magkaedad ng 20 at uulit uli pagdating ng kanyang edad na 40 at 50s MODYUL 2 63
64GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO PagsasabuhayTanungin ang bawat kalahok na mag-isip at pumili ng isang katangian ng kanyang asawa na gusto niya at ayaw nya. Mag-isip ng pamamaraan kung paano niya mauunawaan ito. Pagsulatin sa board o meta cards ang mga kalahok.
SESYON 2: Pagpapatibay ng Relasyong Mag-asawa Sa pagkilala natin ng naiibang katangian ng isang lalake at babae, mahalaga na makapag-isip ng iba't- ibang pamamaraan upang mapagtibay ng lubos ang relasyon at ugnayan ng babae at lalake. Ang maayos at matiwasay na relasyon o ugnayan ng mag-asawa ay siyang pangunahing nagpapatibay ng relasyon sa buong pamilya. Mga Layunin: 1. Malaman ang mga mahahalagang bagay na nakakaapekto sa relasyong mag-asawa 2. Matukoy ang mga iba't ibang pamamaraan upang mapagtibay ang ugnayan at komunikasyon ng mag- asawa 3. Maipaliwanag ang mga responsibilidad at obligasyon ng mag-asawa sa isa'tisa Haba ng Sesyon: 1 oras Gagamiting Materyales: Pentel pen Manila paper, meta cards o lumang kalendaryo Masking tape Pamamaraan: Pagbabahaginan Pagsasadula Lektura MODYUL 2 65
Gawain/Pamagat:
"Pangarap ko'y Ikaw" nga ba? Proseso: Hatiin muli ang mga kalahok ngayun into "triad" and magkaroon ng bahaginan hingil sa responsibilidad at obligasyon bilang isang mag-asawa. Bigyan sila ng sampung minuto lamang, at pagkatapos ng sampung minuto, hatiin muli ang mga kalahok sa dalawang grupo na lamang, at mag-assign ng isang facilitator at rapporteur na siyang mangunguna at magdodokumento para mapagsama-sama at maconsolidate ang mga sagot ng mga kalahok hingil sa obligasyon at responsibilidad ng mag-asawa sa isa't isa at sa pangkalahatang responsibilidad sa pamilya. Gabay sa Talakayan: 1. Ano ang nararapat na gawain ng babae sa kanyang asawa? 2. Ano ang nararapat na gawain ng lalake sa kanyang asawa? 3. Anu-ano ang kanilang obligasyon at responsibilidad sa isa't isa? 4. Papaano magiging maayos at matapat ang kanilang komunikasyon at ugnayan? Mga Dapat Tandaan: Ang mga kadahilanan sa pagkakaroon ng alitan o suliraning mag-asawa ay nag-uugat sa kanilang likas na katangian - biological, emotional, mental, cultural at social background. Ito ay nag-uugat din sa kawalan ng kaalaman tungkol sa pag-aasawa at kaakibat na responsibilidad at obligasyon sa isa't isa. Lalu't higit ay sa kanilang uri ng pakikipag-ugnayan, komunikasyon at relasyon. Ang mga sanhi ng alitan ng mag-asawa ay ang hindi lubos na pagganap sa mga tungkulin at gawain ng bawat isa sa loob ng pamilya - sa isa't isa bilang mag-asawa at sa mga anak. Hindi pagkakaroon ng hanapbuhay, bisyo at iba pang tungkulin. Maaari din na ito ay mag-ugat sa uri ng komunikasyon sa isa't isa - parati at paulit-ulit na sisihan sa mga pagkakamali at pagkukulang sa bawat isa, sunod-sunuran na lamang at hindi nagpapahayag ng sariling kagustuhan, pagbibilang ng mga pagkakamali, panggugulo o paninira habang nagsasalita o nagpapahayag. 66 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kailangang maiwasan ang ganitong uri ng negatibong pag-uusap. Maging bukas ang damdamin at isip sa pagpapahayag upang magkaroon ng lubos na unawaan sa isa't isa.Pagsasabuhay1. Paupuin ang mga kalahok sa mga silya na nakaikot at bigyan sila ng dalawang pirasong maliit na papel. Sagutin ang mga sumusunod na tanong:a. Ano ang gustong gusto ko sa aking sarili?b. Ano ang nagustuhan ko sa aking katabi sa kaliwa?c. Ano ang nagustuhan ko sa aking katabi sa kanan?2. Pagkatapos ay magpaikot ng isang salamin and magpalitan sila ng sunod-sunod sa pagbabahagi ng kanilang sagot. 3. Iproseso ang exercise na ginawa sa pamamagitan ng mga sumusunod na tanong:a. Ano ang naramdaman mo sa exercise na ginawa?b. Ano ang naramdaman mo sa exercise na ginawa?c. Ano ang naramdaman mo ng kinausap mo ng direkta ang sarili mo?d. Ano ang naramdaman mo ng nakatanggap ka ng positibong salita mula sa iyong katabi?e. Ano ang natutunan ninyo sa exercise na ginawa natin? 67MODYUL 2
PAKSA 2: Maayos na Relasyon ng Magulang at Anak Mga Kalahok: Mga Magulang Mga batang may edad 8-14 taong gulang 68 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 1: Angkop na Ugnayan sa Pagitan ng Magulang at mga Anak Mabilis ang panahon, hindi mo man lang namamalayan, malalake na ang iyong mga anak, at sa nagdaang mga taon, anu-ano na ang mga naituro mong mabubuti or responsibong pag-uugali. Maraming impluwensya at marami ng guro ang inyong mga anak ngayon - TV, internet, radio, diyaryo, libro at maga magazine, mga kaibigan, kaklase, lalu't higit tayong mga magulang. Base sa edad ng inyong mga anak, mahalaga na malaman ng mga magulang ang ankop na pakikipag-ugnayan upang magkaroon ng maasyos at magandang relasyon. Ngunit unang-una ditto ay ang pagkakaroon ng kaalaman kung anu-ano ang mga pamamaraan upang maging epektibo ang inyong komunikasyon at ugnayan. Mga Layunin: 1. Malaman ang kahalagahan ng maliwanag at bukas na komunikasyon 2. Mapag-usapan ang mga iba't ibang pamamaraan upang maging maayos ang pakikipag-usap sa isa't-isa 3. Malaman ang mga pamamaraan sa paglutas ng alitan ng magulang at anak Haba ng Sesyon: 1 oras Gagamiting Materyales: Maliit na bola Pentel pen Manila paper o lumang diyaryo Pamamaraan: Role Playing or Creative Media Lecture and Discussion MODYUL 2 69
Gawain/Pamagat:
"Kuwentuhan Tayo" Proseso: Hatiin sa apat na grupo ang mga kalahok at bigyan ng takdang gawain patungkol sa pakikipag-ugnayan ng magulang at anak. Ang unang grupo ay magsasadula kung paano makipagkomunikasyon at makipag-ugnayan sa mga batang nasa edad 0-3 years old, pangalawang grupo ay sa mga batang may edad 4-6, pangatlong grupo ay sa mga batang may eded 6-12 at ang panghuling grupo ay ang 13 - 18 years old. Bigyan ng laya kung paano nila gagawin sa pamamagitan ng pagpili sa apat na pamamaraan - pagsasadula sa isang eksena sa bahay, ambush interview ng isang TV station, awit at sayaw at komiks. Gabay sa Talakayan: 1. Anu-ano ang mga kadahilanan ng pagkakaroon ng alitan ng magulang at anak? 2. Anu-ano naman ang mga pamamaraan para malutas ang alitan ng magulang at anak? 3. Anu-ano ang mga dapat gawin para maiwasan ang alitan ng magulang at anak? Mga Dapat Tandaan: A. Kahulugan ng Komunikasyon at Ugnayan sa Pagitan ng Magulang at Anak Ang komunikasyon ang pinakamahalagang ginagamit sa pakikipag-ugnayan sa pamilya at kapwa. Maari itong "verbal" o paggamit ng salita o "non-verbal" o hindi paggamit mga kilos at sensyales sa pamamagitan ng iba't ibang bahagi ng katawan. Ito ay kusang nakikita sa expression ng mukha. Tayong mga magulang ay mahalaga na marunong din tayong magbasa ng damdamin ng ating mga anak. Ang pinakamahala sa komunikasyon ay ang lubos na pakikinig. Ito ay nangangahulugan ng lubos na attensyon sa sinasabi at damdamin ng ating mga anak upang maunawaan natin ang tunay nilang saloobin. 70 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gumamit ng "I-messages", halimbawa: Anak nag-aalala ako pag umuuwi ka ng gabi. Natatakot ako at nangangamba kung nasaan ka na. Nais ko sana na umuwi ka ng maaga ng sa gayon ay makapagpahinga sa iyong pag-aaral." Ang mga sumusunod ang mga pamamaraan sa epektibong komunikasyon: Maging alerto sa pakikinig at pakikipag-usap at Maging maiksi lamang at eksakto sa pakikipag-usap Magkaroon ng oras o magtakda ng oras sa pakikipag-usap sa anak Maging alerto rin sa mga senyales na nakikita sa pakikipag-usap sa anak; bantayan ang expression ng mukha, galaw ng katawan, kamay o paa, at mga mata Tingnan ng directso sa mata ang anak habang nakikipag-usap para makita at madama ng bata ang katapatan ng iyong pakikipag-usap Patayin muna ang radio, TV, cellfon, computer at alisin sa isip ang sarili mong agenda upang maging maayos, focus at magaan ang pakikipag-usap sa anak Pakinggan maigi ang sinasabi ng anak at maging bukas ang kalooban, maari kang makakita ng tamang aspeto o detalye sa maling nagawa ng inyong anak Huwag magbigay ang anumang salita na may paghuhusga upang maging bukas din sa pagtatapat ang iyong anak Makinig ng lubusan hindi lamang sa salita lalu't higit sa damdamin ng iyong anak Sa lubos na paggalang at katapatan sa isa't isa ay magkakaroon ng buhay at produktibong ugnayan ang magulang sa anak. MODYUL 2 71
72 B. Mga sitwasyon at mga bagay na Nagsasanhi ng Alitan ng Magulang at Anak For Young Children Wants vs. Needs Lack of time and attention Tantrums Impluwensya ng TV Unrealistic expectations For Older Children Pera o kakulangan ng mga pangangailangan Impluwensya ng Barkada Addiction at iba pang uri ng bisyo, sugal, alak, internet games Unrealistic expectations Lack of communication C. Mga Pamamaraan ng Pagpapatibay ng Komunikasyon at Ugnayan Hindi maiiwasan ang pagkakaroon ng hindi pagkakaunawaan or alitan sa pagitan ng magulang at anak . Ngunit puedeng pag-ingatan at umiwas sa pagkakaroon ng alitan sa pamamagitan ng sadyang pag-iwas sa maaring alitan o away. Kailangang matutunan ng magulang at anak at pagkakaroon ng lubusang pakikipag-usap sa isa't isa at regular na ugnayan upang mapag-ibayo ang relasyon ang ugnayan. Ang mga sumusunod ay mga pamamaraan sa paglutas ng alitan ng magulang at anak. Makipag-usap ng masinsinan sa anak ng walang halong pagsisi at pagtulungan kung paano malulutas ang problema or pagkakamaling nagawa. Maging matapat sa paghingi ng dispensa kung ang magulang mismo ang nagkamali. Mainam na malaman din ng anak na ika mismo bilang magulang ay nakakamali din at handang tanggapin at harapin ang pagkakamali na nagawa. Paggamit ng malinaw at ankop na komunikasyon - pagbabahagi ng nararamdaman, pananaw sa sitwasyon, karanasan at inaasahan GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Harapin kaagad ang hindi pagkakaunawaan Magkaroon ng "levelling" ano ang pagka-unawa mo at ano rin ang pagka-unawa niya sa sitwasyon Pag-unawa sa mga kahinaan at kalakasan ng iyong anak Pantay na pakikinig sa mga anak at walang halong paghuhusga Hindi paggamit ng mga masasakit na salita katulad ng "tanga", "walang silbi" "tamad" dahil ang mga uring salita na ito ay masakit sa damdamin ng bata Turuan ng responsibilidad ang anak, turuan siyang mag-isip kung tama o mali ang kanyang nagawa at tanungin kung paano niya maiwawasto ang isang bagay na mali. Ang pagkakamali ang isang oportunidad sa isang bata na matuto sa pamamagitan ng pagtuturo ng magulang "Train children in the right way and when they old, they will not astray". Proverbs 22:6 Pagiging responsible ay hindi sinasabi; ito ay ginagawa at kusang nakikita sa mga magulang. Kahit anong turo ng magulang kung hindi niya naman din ginagawa Turuan na magkaroon ng positibong konsepto sa sarili ang mga anak; bigyan diin at batiin at kumpirmahin ang mga positibong gawain, salita at pag-uugali; Ang batang mayroong positibong konsepto sa sarili ay may tiwala sa sarili, masaayahin at maraming kaibigan. Turuan silang magdesisyon at hayaang magbigay ng kanilang mga opinion, sa pagpapahayag na nakakabuo at nakakadiskubre sila ng mga kaalaman. MODYUL 2 73
PagsasabuhayGumawa ng dalawang mahabang linya at pagharapin ang mga kalahok. Sa dalawahang pagsasama ng mga kalahok, paupuin sa sahig at magharapan. Isa ay makikinig lamang at ang isa ay magsasalita kung paano niya mapapagtibay ang relasyon niya sa kanyang anak. Magpapalitan sila at pagkatapos ay magbabahaginan sila ng narinig at naunwaan sa kuwento ng kapartner"Ang pinakamagandang regalo ng magulang sa kanilang mga anak ay mabigyan sila ng pagkakataon o oportunidad na maging Masaya, produktbio and responsible buhay sa kanilang kinabukasan". 74GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Sub-Modyul 2.2 Pagiging Responsableng Magulang at Pagpaplano ng Pamilya NILALAMAN Pagsisimula at Pagbubuo ng Pamilya Pangangalaga ng Buntis Pangangalaga ng Sanggol Pag-unawa sa Tamang Pagpapalaki at Pag-unlad ng Bata MODYUL 2 75
PAKSA 1: Pagsisimula at Pagbubuo ng Pamilya Mga Kalahok: Mag-asawang benepisyaryo ng Programa Guardian o Tumatayong Magulang ng mga Bata Layunin ng pag-aaral Inaasahan na ang mga kalahok ay: Maipaliwanag ang kahalagahan ng pagsisimula ng isang pamilya;; Matukoy ang mga pamamaraan sa pagpaplano ng pamilya;; at Mailahad at masuri ang mga tungkulin na dapat gampanan ng isang responsableng magulang. 76 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Kahalagahan ng Pagpaplano ng Pamilya Sesyon 2: Pagtutulungan ng Mag-asawa sa Pagpaplano ng Pamilya Sesyon 3: Mga Pamamaraan ng Pagpaplano ng Pamilya Nilalaman Kahulugan ng pagpagplano ng pamilya Pagkakaroon ng Anak Pag-aagwat Mga pakinabang na makukuha sa pagpaplano ng pamilya para sa Tatay, Nanay, Anak at buong pamilya Kahalagahan ng partisipasyon ng buong pamilya sa paggawa ng desisyon Fertility awareness FP methods Pamamaraan Kwentuhan ng mga mag-asawa O drowing Bukas na Talakayan Bukas na talakayan Aktwal na demonstrasyon ng FP Methods Mga Kailangang Materyales Lapis at papel Mga lumang magazine o dyaryo Crayola Meta cards Panulat / pentel pens Flip chart Lapis at papel Halimbawa ng mga iba't ibang FP methods MODYUL 2 77
Pamagat ng Sesyon Nilalaman Sesyon 4: Pagiging Magulang at Pagiging Responsableng Magulang Mga tungkulin at responsibilidad responsableng magulang Iba't ibang antas ng relasyon Sa loob ng Pamilya Relasyon ng mag-asawa Relasyon ng magulang at anak Relasyon ng extended family 78 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pamamaraan Buhay na talakayan at Bahaginan ng Karanasan Mga Kailangang Materyales Flip chart Lapis at papel
SESYON 1: Kahalagahan ng Pagpaplano ng Pamilya Ang mag-asawang Pilipino ay may kanya-kanyang kalayaang magplano kung gaano kalaki ang bubuuhing pamilya at paano ito itataguyod. Ang mga magulang o ang mag-asawa ang magpapasya kung ilan ang kanilang magiging anak base sa kanilang kakayahang palakihing malusog at bigyan ng edukasyon, gabay at proteksyon. Mga Layunin: 1. Maipaliwanag ang kahalagahan ng pagsisimula ng isang pamilya 2. Matukoy ang positibong epekto ng pagpaplano ng pamilya Haba ng Sesyon: 1 oras Magsisimula ito ng isang panimula mula sa tagapagpadaloy at susundan ng pagbubuo ng dalawang grupo. (10 minuto) Ang bawat grupo ay may 30 minuto para sagutin ang katanungan at para sa talakayan. Bibigyan ng 5 minuto ang bawat grupo upang i-ulat ang resulta ng naging talakayan ng kanilang grupo. Tatapusin ito ng pagpapalalim ng kaalaman at pagbubuod mula sa tagapagdaloy. (10 minuto) Mga Gagamiting Materyales: Lapis at papel Mga lumang magazine o dyaryo Crayola Gunting MODYUL 2 79
Pamamaraan: Kwentuhan at Lektura Ang sesyon na ito ay gagawin sa pamamagitan ng pagkwekwentuhan ng mag-asawa. Bago matapos ang sesyon ay magkakaroon ng paglalagom o pagpapalalim sa pamamagitan ng maiksing lektura. Proseso: 1. Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng pagpapaliwanag sa layunin ng buong modyul. Iugnay ito sa Sesyon 2, Paksa 3 ng Modyul 1 para mabigyang diin muli ang kahalagahan ng isang pamilya. Makakatulong kung babasahin din ang mga materyales tungkol sa pag paplano ng pamilya para mapaghandaan ang mga sagot na posibleng tanungin ng mga kalahok. 2. Para maging masaya ang talakayan ng mga kalahok, hatiin sila sa dalawang grupo at ibigay ang mga sumusunod na katanungan para kanilang sagutin. Hanggat maaari, hindi dapat magkasama ang mag-asawa sa isang grupo. Group 1: Batay sa inyong pag-unawa, ano ang ibig sabihin ng pagpaplano ng pamilya at talakayin kung anong positibong epekto ang naibibigay nito. Group 2: Batay sa tagal ng taon na kayo ay nagsasama, ilista ang mga iba't ibang pamamaraan sa pagpaplano ng pamilya ang inyong ginamit o narinig. Ibahagi ang naging karanasan kung paano nagtulungan ang mag-asawa sa pagdedesisyon sa pagpaplano ng pamilya. 3. Bigyan ng 20 minuto ang talakayan at 10 minuto naman para sa paghahanda ng kanilang mga ulat. Ipaalala sa bawat grupo na pumili ng isang tagapagdaloy ng talakayan (facilitator) at tagapagtala na siya ring mag-uulat pagkatapos. 4. Ang Group 1 ang siyang unang mag-uulat. Pansinin ang kanilang mga kasagutan at iugnay ito sa lektura tungkol sa pag-paplano ng pamilya. Magbigay ng 5 minuto para kunin ang opinion ng ibang kalahok tungkol sa iniulat ng grupo. 80 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
5. Iwasto ang kanilang pagtingin na ang pagpaplano ng pamilya na may mas malawak na saklaw at hindi lamang tungkol sa "family planning". Palalimin ito kapag nagbigay na ng pabubuod ng sesyon. Isama sa lektura ang mga pakinabang na idinudulot ng pagpaplano ng pamilya. 6. Kung mayroon pang nais malaman ang mga kalahok tungkol dito, magtakda ng sesyon at sabihin na mag-iimbita ng tagapagasalita sa DOH or Pop Com para masagot lahat ang kanilang mga katanungan. 7. Pasalamatan ang mga kalahok at sabihin na sa susunod na sesyon pag-uusapan ang ulat ng Group 2. Gabay sa Talakayan: Kahulugan ng Pagpaplano ng Pamilya: a. Pagkakaroon ng ninais na bilang ng mga anak b. Pag-aawat ng pagbubuntis (3 hanggang 5 taong ang wastong pagitan) c. Paggamit ng ligtas, mabisa at maaasahang paraan ng pagpaplano ng pamilya Mga kabutihang dulot ng pagpaplano ng pamilya: SA INA: pagbabalik ng lakas at pagbuti ng kalusugan; pagkakaroon ng sapat na panahon para sa pamilya- anak, asawa at sarili, maayos na pag-aalaga ng mga anak SA AMA: ginhawa sa kabuhayan; sapat na panahon para sa pamilya - ina, anak at sarili, pagkakataong makapag-ipon, at mas magaan na responsibilidad SA SANGGOL AT MGA ANAK: mas mabuting pag-aalaga at pagkakataong mabigyan ng sapat na edukasyon at matugunan ang iba pang pangangailangan SA BUONG PAMILYA: ginhawa sa kabuhayan; sapat na panahon para sa isa't-isa, at pagtugon sa pangangailangang pang-kalusugan, pang edukasyon, pagkain at iba pa. MODYUL 2 81
Pagbubuod:Ang pagpaplano ng pamilya ay nagsisimula sa panahon na ang mag-asawa ay bago pa lamang nagsasama o katatapos pa lang ikasal. Sa panahong ito pinag-uusapan ng mag-asawa kung kailan sila mag-aanak at kung gaano kadami ang gusto nilang magiging anak. Ang pagpaplanong ito ay nakakatulong, hindi lamang sa paghahanda sa kinabukasan ng mga bata, kundi pati na rin sa kalusugan ng ina.PagsasabuhayNagliligtas ng buhay ang pagpaplano ng pamilya. Sa mahihirap na bansa, dulot ng mga problema sa pagbubuntis at pangaganak ang humigit-kumulang kalahati ng lahat ng pagkamatay ng mga babaeng nasa edad na puwedeng magbuntis. Napipigilan ang mga pagbubuntis at pagkamatay dulot ng pagpaplano ng pamilya. 82GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 2: Pagtutulungan ng Mag-asawa sa Pagpaplano ng Pamilya Naging bahagi na ng kultura ng pamilyang Pilipino ang pagtutulungan para sa ikakaunlad ng pamilya. Sa ganitong paraan, nagiging mas epektibo ang pagpaplano ng pamilya at nagiging mas madali rin mahanapan ng solusyon ang bawat problemang mahaharap, at maayos na maitaguyod ang kapakanan ng mga anak. Layunin: 1. Matutunan ang kahalagahan ng pagtutulungan sa pagpaplano ng pamilya at sa pang-araw-araw na pamumuhay. Haba ng Sesyon: 2 oras Pamamaraan: Pag-uulat at bukas na talakayan Mga Gagamiting Materyales: Meta Cards Lapis at papel Pentel Pens MODYUL 2 83
84GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Proseso:1. Balikan ang Group 2 at hilingin na iulat ang kanilang pinag-usapan. Bigyan lamang ng 15 minuto para magkaroon ng sapat na panahon sa pagpapalitan ng mga karanasan.2. Itala kung paano nagtutulungan ang mag-asawa sa pagdedesisyon tungkol sa pagpaplano ng pamilya at gamitin itong batayan sa pagbubuod.3. Pagkatapos ng ulat, tanungin ang ibang kalahok kung meron silang karanasan na nais ibahagi. 4. Gumawa ng buod mula sa binahaging karanasan at idagdag ang kaalaman tungkol sa mahalagang elemento ng pagtutulungan ng mag-asawa sa pag paplano ng pamilya. Iugnay din ang usaping ito sa sesyon tungkol sa "Gender Equality" para bigyang buhay ang pantay na papel ng mag-asawa sa pagpapalaki at pagpapaunlad ng kanilang mga anak.Mga Dapat Tandaan:Pakikilahok ng bawat miyembro ng pamilya sa pagdedesisyon.Malayang pag-uusap o komunikasyon ukol sa mga suliraning kinakaharap ng bawat miyembro o buong pamilya at kaukulang solusyon nito.PagsasabuhayAng pagkakaroon ng pamilya ay may kaakibat na mga tungkulin at responsibilidad. Tungkulin ng bawat mag-asawa na pangalagaan at bigyan ng siguridad ang kalusuguan at edukasyon ng bawat anak. Kaya kailangan pag-ibayuhin ang pagpaplano sa pamilya para sa ikakabuti ng bawat myembro nito.
SESYON 3: Mga Pamamaraan ng Pagpaplano ng Pamilya Kung nakapagpasya na ang mag asawa na magpapamilya, kailangan nilang pumili ng paraan. Para makagawa ng mahusay na desisyon, kailangang malaman muna na iba't-ibang paraan ng pagpaplano, ang mga bentahe at disbentahe nito. Mga Layunin: 1. Matukoy ang ibat-ibang paraan ng pagplano ng pamilya 2. Maunawaan ang "Fertility awareness", ang kahalagaan nito at maiugnay sa pamamaraan ng pagpaplano ng pamilya Haba ng Sesyon: 2 oras Gagamiting Materyales: Flip chart Lapis at papel Halimbawa ng mga iba't ibang FP methods (e.g. condom, IUD, pills, atbp) Card 21 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding) Pamamaraan: Lektura, bahaginan at aktuwal na demonstrasyon ng FP Methods MODYUL 2 85
Gawain/Pamagat: Mga Pamamaraan ng Pagpaplano ng Pamilya Proseso: 1. Pagtabihin ang mga kalahok na mag-asawa at bigyan sila ng mga metacards. Hikayatin silang isulat ang mga alam na pamamaraan ng pagpaplano ng pamilya. Bigyan sila ng 20 minuto para mag-usap at maghanda sa pag-uulat. 2. Kumuha ng 3 volunteers para magbahagi ng kanilang napag-usapan. Ipaalala sa ibang mga kalahok na makinig sa nagsasalita at tingnan kung paano ito nahahawig sa kanilang isinulat. 3. Maglaan pa ng 10 minuto para kumuha ng opinion sa iba pang mga kalahok. Pagkatapos makapagpahayag ang iba, lagumin ang mga napag-usapan sa pamamagitan ng pagsasama sa magkakahawig na sagot. 4. Talakayin din ang mga iba't ibang konsepto at pamamaraan sa pagpaplano ng pamilya para madagdagan ang kanilang alam tungkol dito. 5. Ipaalam sa mga kalahok na maaari silang pumunta sa pinakamalapit na Health Center at kausapin ang Barangay Health Worker para sa iba pang usapin tungkol sa pagpaplano ng pamilya. Gabay sa Talakayan: a. Kahalagahan ng "Fertility Awareness" b. Mga iba't ibang pamamaraan ng pagpaplano ng pamilya c. Pag-anak ayon sa plano (Achieving) d. Pag-aagwat (birth spacing) e. Pagtatakda ng dami ng anak (limiting) 86 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
f. Ang "Fertility Awareness" ay tumukoy sa kaalaman ng mag asawa sa panahon kung kailan ligtas at di ligtas sa pagbubuntis ang isang babae g. Kailangan maunawaan na ang lalaki at babae ay hind lamang biniyayaan ng kakayahang mag-anak, kungdi pamahalaan ang sariling pangangatawan na may kinalaman sa Fertility h. Ang "Fertility Awareness" ay nakapagpapa-angat ng kakayahang magkaroon ng responsableng pagpapasya para sa kanyang adhikain sa buhay i. Limang pangunahing klase ng paraan sa pagpaplano ng pamilya 1. Panghadlang na paraan (barrier method), na pumipigil sa pagbubuntis sa pamamagitan ng pagharang sa semilya na marating ang itlog ng babae. 2. Hormonal na paraan, na pumipigil sa obaryo ng babae na maglabas ng itlog, nagpapahirap sa semilya na marating ang itlog, at pumipigil sa "lining" ng matris na masuportahan ang pagbubuntis. 3. Mga IUD, na pumipigil sa semilya ng lalaki na mapertilisa ang itlog ng babae. 4. Natural na mga paraan na tumutulong sa babaeng malaman kung kailan siya fertile o mabunga para maiwasan niyang makipagtalik sa panahong iyon.
buwan ng sanggol ay nakatutulong sa iyo at iyong sanggol.
pagbubuntis kung: 1. Eksklusibo ang pagpapasuso 2. Ang sanggol ay wala pang 6 na buwan 3. Hindi pa bumalik ang menstruation o buwanang dalaw MODYUL 2 87
maghintay hanggang ang iyong anak ay mag-2 or -3 taon bago ito sundan. Mainam ding maghintay ng 6 na buwan pagkatapos ng pagpapasuso bago muling magbuntis.5. Permanenteng mga paraan. Mga operasyon ito para gawing permanente sa lalaki o babae na magkaanak.Mga Dapat Tandaan:Ang Fertility Awareness ay susi sa pagplano ng pamilya. 88GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
89MODYUL 2 PagsasabuhayAng pagpaplano ng pamilya ay dapat magkatuwang na desisyon ng mag-asawa, kung anong paraan ang kanilang gagamitin upang makamit ang layuning magka-anak.
SESYON 4: Pagiging Magulang at Pagiging Responsableng Magulang Ang pagiging isang mabuting magulang ay isang tungkulin na dapat gampanan. Kinakailangang mamulat tayo sa katotohanan na ang pagiging magulang ay pagharap na rin sa mga responsibilidad upang maitaguyod ng mabuti ang isang pamilya. Ito ay isang pangako ng paninindigan upang mabigayan ng wastong pangangalaga at suporta ang bawat myembro ng pamilya. Mga Layunin: 1. Matutunan ang kahalagahan ng pagiging isang magulang 2. Magampanan ang mga responsibilidad na bilang magulang Haba ng Sesyon: 2 oras Gagamiting Materyales: Flip Chart Lapis at papel Pamamaraan: Pagpakilala ng mga kalahok at pagkakaroon ng talakayan Gawain/Pamagat: "Pagiging Responsableng Magulang" 90 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Proseso: 1. Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng pagkilala sa mga magulang na kalahok. Hilingin ang lahat na pumalakpak bilang pagpupunyagi sa mahalagang papel na ginagampanan ng magulang. 2. Isulat sa isang meta card ang salitang "Magulang" at sa isa naman ang "Responsableng Magulang". Idikit sa magkabilang pader o pisara ang mga meta cards at tanungin ang mga kalahok kung ito ay magkakaiba. 3. Sabihin sa mga kalahok na puntahan ang nakadikit na papel na magpapakita ng kanilang kasagutan. Bigyan ng 5 minuto para talakayin nila ang kahulugan at kaibahan ng dalawang konsepto. Hikayatin rin na magbigay sila ng halimbawa batay sa kanilang karanasan. 4. Hingian ng komentaryo o paliwanag ang iba pang kasapi tungkol doon sa paksang pinag-usapan. 5. Palakpakan muli ang mga kalahok bilang pasasalamat sa kanilang aktibong paglahok sa talakayan. Hamunin ang bawat isa na isapraktika ang pagiging responsableng magulang at hikayatin na ibahagi nila sa susunod na sesyon ang kanilang naging karanasan. Mga Dapat Tandaan Kahulugan ng pagiging magulang at pagiging responsableng magulang a. Mga tungkulin at katangian ng responsableng magulang b. Mga karapatang Pambata (Rights of the Child) c. Karapatan ng Mga Kababaihan (Women's rights) d. Magkatuwang na responsibilidad ng mag-asawa sa pag-aaruga ng mga anak e. Pagtutulungan ng buong pamilya sa gawaing pambahay MODYUL 2 91
PagsasabuhayAng pagiging magulang ay isang tuloy tuloy na proseso ng pangangalaga sa kapakanan ng pamilya. Bawat magulang ay dapat isang responsableng magulang sa kanilang mga anak. Ang pamilya ay sentro ng buhay ng mga miyembro nito. Kaya kailangan alamin at isabuhay ang bawat kaalaman na matutunan ng mga kalahok sa sesyon na ito. 92GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
PAKSA 2: Pangangalaga ng Buntis Mga Kalahok: Mga benepisyaryo ng Pantawid Pamilya Pilipino Program Resource person mula sa DOH. Maaaring Midwife, Doktor o Nars. Layunin ng pag-aaral Inaasahan na ang mga kalahok ay: Matukoy ang mga paghahanda na dapat gawin upang masiguro ang kaligtasan ng ina at sanggol sa panahon ng pagbubuntis hanggang sa panganganak;; Mailahad ang mga gawain na dapat sundin at iwasan habang nagbubuntis upang mapangalagaan ang kanilang sarili at ang sanggol sa sinapupunan;; Matukoy ang mga nagaganap na pisikal at emosyonal na pagbabago sa sarili pagkatapos manganak at;; MODYUL 2 93
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Nilalaman Sesyon 1: Mga Palatandaan ng Pagbubuntis Subjective changes changes Sesyon 2: Pangangalaga sa Ina at Sanggol Prenatal Care -Physical Examination -Ultrasound -Nutrisyon ng Ina Mahahalagang bagay na dapat tandaan ng isang nagbubuntis Mga Nakakabahalang palatandaan sa panahon ng pagbubuntis Paghahanda sa Panganganak Sesyon 3: Isyu at Paniniwala sa Pagbubuntis Usapin tungkol sa mga Dapat Gawin at Iwasan habang nagbubuntis -Ehersisyo -Paghahanap-buhay -Pagbiyahe -Pagligo -Paninigarilyo -Alkohol at kape -At iba pa Sesyon 4: Pangangalaga sa Ina Pagkatapos Manganak Postpartum Care Mga Karaniwang Pagbabago sa Ina Pagkapanganak 94 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pamamaraan Lektura- Talakayan Talakayan sa malit na grupo Lektura Talakayan sa plenaryo Lektura-Talakayan Mga Kailangang Materyales Manila paper Pentel pen Flip chart Manila paper Pentel pen Card 1 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata Manila paper Pentel pen Meta cards Scotch tape Manila paper Pentel pen
SESYON 1: Isyu at Paniniwala sa Pagbubuntis Mahalagang pag-aralan ang mga isyu at paniniwala sa pagbubuntis para malaman ang tama at mga maling paniniwala tungkol sa pagbubuntis para pangalagaan ang ina an ang sanggol sa kanyang sinapupunan. Mga Layunin: 1. Mailahad ang kaibahan sa mali at tamang paniniwala tungkol sa pagbubuntis. 2. Tukuyin ang dapat at hindi dapat gawin upang maiwasan ang kundisyon ng pagbubuntis. Haba ng Sesyon: 30 minutos Gagamitin Materyales: Manila Paper Pentel Pen Pamamaraan: Lektura at Talakayan Gawain/Pamagat:
"Isyu at Paniniwala sa Pagbubuntis" Proseso: 1. Balikan ang mga binahagi ng mga kalahok sa pangalawang sesyon tungkol sa mga iniiwasang gawain habang nagbubuntis at alamin kung bakit nila iniiwasan ang mga bagay na iyon. MODYUL 2 95
96GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO 2. Iugnay ang mga binahagi nila para sa lektura sa sesyon na ito. Gamitin itong halimbawa parang madaling maunawaan ng mga kalahok ang paksang ito.3. Ibuod ang sesyon at bigyang diin ang mahalagang puntos na tinalakay. Himukin ang mga kalahok na ibahagi nila sa mga kababaihan sa kanilang komunidad, higit sa mga nagbubuntis, ang mga tinalakay sa sesyon na ito.Gabay Sa Talakayan:"Mga Kadalasang Isyu at Paniniwala sa Pagbubuntis"A. Ehersisyo Sa kabuuan, hindi kinakailangan limitahan ang pag-eehersisyo ng mga buntis basta hindi sila sobrang napapagod o kaya naman ay maging delikado ang kanilang sitwasyon. Gumaganda ang pagkilos ng kanilang puso at pagdaloy ng dugo. Kinakailangan na maeksamen muna ng doctor ang buntis bago magrekomenda ng programa para sa kanyang ehersisyo. Kung ligtas at wala naman siyang mga pinagbabawal na kondisyon, iminumungkahi na ang buntis ay magkaroon ng regular na katamtamang ehersisyo sa isang araw at maaaring tumagal ng 30 minuto. Iwasan ang mga gawain na maaaring maging dahilan ng pagkatumba o pagkatama sa sinapupunan ng buntis.B. Hanapbuhay Ang mga babae na wala namang komplikasyon sa kanilang pagbubuntis ay maaaring magtrabaho hanggang dumating ang kanilang paglelabor. Apat hanggang anim na linggo ang panahon na kailangan bago bumalik sa normal na kondisyon ang kanilang katawan. Kung nagtatrabaho pa rinng mabigat habang nagbubuntis, tumataas ang insidente ng panganganak ng kulang sa buwan, maliit kaysa sa normal ang fetus, o magkaroon ng altapresyon dahil sa pagod. Iwasan ang trabaho na magdudulot ng sobrang pagod sa katawan. Magpahinga sa pagitan ng trabaho. Ang mga nanay na nagkaroon na dati ng komplikason sa pagbubuntis ay dapat limitahan ang trabahong ginagawa. Paalala: Habang nag-uulat ang mga grupo, isulat ang mga hawig na sagot tungkol sa kahirapan. Pansinin ang mga problema at isyu na may kinalaman sa edukasyon at kalusugan para mas madaling ikabit ito sa susunod na sesyon.
Exercises During Pregnancy Thoracic Extension Rowing Wall Slide Lunges MODYUL 2 97
98 Exercises During Pregnancy
Quadriped Arm/Leg Raises GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Heel Raises
Exercises During Pregnancy Arm Slides on Wall Shoulder Abduction Biceps Curls MODYUL 2 99
C. Pagbiyahe Ang malulusog na mga nagdadalangtao ay maaari pa ring bumiyahe basta't mag-ingat lamang at gumamit ng seatbelts. Mag-ingat din upang hindi mahawa sa mga may sakit. D. Pagligo Hindi pinagbabawal ang pagligo habang buntis. Mag-ingat upang hindi madulas lalo na kapag bumibigat na ang tiyan. E. Pananamit Kinakailangang komportable ang damit at hindi nalilimitahan ang pag-galaw ng ina. Gumamit ng bra na tama ang sukat at komportable upang makasuporta ng mabuti. Iwasan ang mga pantalon na kung saan ay mahihirapan kumilos ang buntis. F. Pagdumi Uminom ng maraming tubig upang maiwasan ang pagkakaroon ng matigas na dumi. Kailangan ding mag-ehersisyo. May posibilidad ding magkaroon ng almuranas ang isang babae habang nagbubuntis. G. Pagtatalik Sa mga malulusog na nagbubuntis, ang pakikipagtalik ay hindi naman nakasasama. Gayunpaman, iwasan muna ang pagtatalik kung ito ay magiging sanhin ng maagang paglabor o malaglag ang bata. H. Pag-alaga sa Ngipin Ang eksaminasyon ng ngipin ay dapat na kasama sa prenatal check-up. Ang malilinis at malulusog na mga ngipin ay mahalaga. Ang pagkasira ng ngipin ay hindi pinalalala ng pagbubuntis. Maaari pa ring magpapasta o magpabunot ng ngipin kahit nagdadalangtao. I. Bakuna Ang mga sumusunod na bakuna ay bawal sa buntis: Measles Measles, Mumps and Rebulla (MMR) 100 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga pwedeng bakuna: Rabies Pneumococcus Tetanus-diptheria Ang Hepa B vaccine ay maaring kunin para lamang sa mga high risk na pasyente at sa mga negative para sa B antigen. Ang typhoid ay maaari para sa mga pupunta sa mga lugar na talamak ang sakit na ito. J. Paninigarilyo Ang paninigarilyo habang buntis ay nakakasama para sa sanggol na nasa sinapupunan. Una, maaring bumaba ang timbang ng sanggol ng abot sa 200g at maari pang magkaroon ng abnormality ang bata. HUWAG MANINIGARILYO habang nagbubuntis. K. Alcohol at kape Ang alak o anumang uri ng inumin na may alkohol ay ipinagbabawal dahil maari itong makasama sa bata. Ukol naman sa pag inom ng mga inuming may caffeine tulad ng softdrinks at kape, maari itong inumin ngunit limitahan lamang ang pagkonsumo nito. Mas makakabuti pa ring iwasan ang pag inom ng ganito habang ikaw ay nagububuntis. L. Droga Ang matagal na paggamit ng droga at ang paggamit nito habang nagbubuntis ay maaaring makadulot ng pagbaba ng timbang ng sanggol at maaaring mahirapan ang bata sa loob ng sinapupunana ng ina M. Gamot Dapat ay maging maingat sa mga iinuming gamot sapagkat marami dito ang maaring makonsumo din ng bata sa sinapupunan. Kumonsulta muna sa doktor ukol sa mga gamot na hindi makakasama para sa bata bago uminom ng kahit ano. MODYUL 2 101
Mga Dapat Tandaan:Upang mapangalagaan ang ina at sanggol sa panahon ng pagbubuntis, mahalagang malaman ang mga paniniwala o gawain na hindi nakakatulong sa kalusugan ng ina at sanggol. Halimbawa nito ay ang pag-eehersisyo na kung minsan ay iniiwasang gawin sa pag-aakalang ito ay nakakasama sa sanggol. Mahalagang magtanong sa mga eksperto at sinumang makakatulong sa pagbigay ng mga tamang impormasyon tungkol sa pagbubuntis upang maalis ang mga agam-agam at masagot ang iba pang mga ng mga buntis na kalahok ang kanilang kaalaman ukol sa mga dapat ginagawa at hindi nararapat gawin dahil makakapagdulot ng komplikasyn sa kanilang pagbubuntis at makapagdulot ng kapahamakan sa sanggol. Handa na sila sa panganganak maging emosyonal, pisikal, pinansyal at mayroong malusog na katawan ang ina pati na rin ang sanggol sa kanyang sinapupunan. Pagtatapos ng Sesyon:Pasalamatan ang mga kalahok sa ginawang pagtatalakay at partisipasyon. Ang pagkilala sa kanilang paglahok ay isang mainam na pamamaraan para mahikayat silang muli sa mga susunod na pag-aaral. 102GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 2: Pangangalaga sa Ina at Sanggol Ang wastong pangangalaga sa isang nagbubuntis ay nagpapahiwatig magiging malusog at ligtas sa anumang panganib at ng maiwasan ang ano mang kapahamakan sa ina at sa sanggol sa kanyang sinapupunan. Mga Layunin: 1. Mailahad ang mga gawain na dapat sundin. 2. Maiwasan ang mga hindi dapat gawin habang nagbubuntis upang mapangalagaan ang kanilang sarili at ang sanggol sa kanyang sinapupunan. 3. Maipaliwanag ang tamang nutrisyon para sa buntis at nagpapasuso Haba ng Sesyon: 1 1/2 oras Gagamitin Materyales: Flip chart Manila Paper Pentel pen Card 1 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding) Pamamaraan: Talakayan sa maliit na grupo(Hatiin sa maliit na grupo ang mga kalahok), Talakayan sa Plenaryo, at Lektura Gawain/Pamagat:
"Pangangalaga Sa Ina at Sanggol" MODYUL 2 103
Proseso 1. Batay sa dami ng mga kalahok, bumuo ng mga maliit na grupo. Para sa maayos na daloy ng talakayan, sabihin sa grupo na magtalaga ng tagapagdaloy sa kanilang talakyan, taga-dokumento at taga-ulat para sa plenary. 2. Ibigay sa bawat grupo ang mga katanungan sa ibaba para pag-usapan nila sa loob ng 20 - 30 minutos. Ipasulat sa manila paper ang kanilang sagot at maghanda sa kanilang pag-uulat. Anu ano ang mga bagay na ginagawa para mapalagaan ang sarili sa panahon ng pagbubuntis? Anong mga gawain naman ang ginagawa bilang paghahanda sa nalalapit na panganganak? Ilista ang mga kadalasang iniiwasang gawin habang sila ay nagbubuntis. 3. Pakinggan ng mabuti ang ulat ng bawat grupo at gamitin itong basehan o batayan sa mga susunod na sesyon nang sa gayon tuluy-tuloy ang talakayan. Huwag kalimutan na tanungin ang ibang kalahok kung meron silang nais linawin o idagdag sa mga iniulat. Mahalaga ang kanilang partisipasyon dito para mas maging mayaman ang palitan ng mga karanasan. 4. Para madaling maunawaan ang ibibigay na lektura, gamiting halimbawa ang karanasan ng mga kalahok. Maging sensitibo sa kultura ng mga kalahok tungkol sa mga gawain at paghahanda na kanilang isinasagawa sa panahon ng pagbubuntis at panganganak. Banggitin din sa lektura na ang mga paghahandang ito ay may kaugnayan sa ilang kondisyon ngPantawid sa pagnanais ng programa na mapangalagaan ang kalusugan ng ina at sanggol. 5. Ibuod ang sesyon at sabihin na kailangan bigyang pansin ang kalusugan ng ina at sanggol sa buong proseso ng panganganak. Gabay Sa Talakayan: a. Mga Dapat Gawin at Sundin Sa Pagbubuntis 1. Kumain ng mga masusustansyang pagkain lalo na ang mga pagkain na na mayaman sa carbohydrates, protina, Bitamina A, folic acid at iba pang mga bitamina. Habang nagbubuntis, kumain ng dagdag na pagkain i meryenda kada araw. Habang nagpapasuso, mag meryenda ng dalawang beses kada araw. 104 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
105MODYUL 2 2. Simulan ang breast care para sa paghahanda sa pagpapasuso.3. Uminom ng Iron-folic acid tablets habang nagbubuntis at sa loob ng 3 buwan o higit pa. Pagkatapos manganak upang maiwasan ang anemya.4. Magpabakuna laban sa tetanus upang mapangalagaan ang sarili at sanggol.5. Maglagay ng kulambo habang natutulog lalo na sa mga lugar na may insidente ng malaria.6. Iwasang uminom ng mga gamot nang hindi kumokunsulta sa doktor dahil maaari itong makasama sa iyo at sa sanggol.7. Maghanda sa posibleng emergency (pera, posibleng magbigay ng dugo kapag kakailanganin, blood center, sasakyan. pinakamalapit na ospital, paghahanda ng pera para sa newborn screening at iba pang mga pangangailangan).8. Humingi ng payo tungkol sa pagpaplano ng pamilya.b. Nakakabahalang Palatandaan sa Panahon ng Pagbubuntis1. Pamamaga ng binti, kamay, at/o mukha.2. Matinding pananakit ng ulo, pagkahilo at panlalabo ng paningin.3. Pagdurugo (vaginal bleeding o spotting) at vaginal discharge at/o genital sores.4. Anemia5. Matinding pananakit ng tyan.6. Masakit na pag-ihi. Paalala: Kumunsulta sa doctor at eksperto kapag nararanasan ang alin man sa nakakabahalang palantandaan na nabanggit.
106GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO 7. Matubig na vaginal discharge8. Kombulsyon o pagkawala ng malay9. Pagkawala o unti-unting pagbawas ng paggalaw ng sanggol sa sinapupunan (mababa sa 10 pagsipa sa loob ng 12 oras sa pangalawang yugto ng pagbubuntis.Wastong nutrisyon para sa mga buntis at nagpapasusong ina
(kumain nang higit sa karaniwan) sa bawat araw dahil ikaw ay nagbibigay ng nutrisyon para sa iyong lumalaking sanggol. Tandaan: Sa mga batang ina: kailangan mo ng dagdag na pangangalaga at mas maraming pagkain at pahinga kaysa sa isang mas may edad na ina. Kailangan mong alagaan ang iyong katawan na patuloy na lumalaki, pati na rin ang iyong lumalaking sanggol. tama ang pagkakaluto), at mga butil. Lahat ng mga pagkaing ito ay akma para sa mga buntis at nagpapasuso.
pagkatapos manganak upang maiwasan ang anemya.
magmeryenda ng dalawang beses kada araw. Uminom ng maraming tubig. Mga Dapat Tandaan: Ang kalusugan ng sanggol habang nasa sinapupunan ay nakasalalay kung paano pinapangalagaan ng ina ang kanyang sarili katulong ang mga taong nakapaligid sa kanya. Mahalagang maging maingat ang ina sa mga bagay na kanyang ginagawa habang nagbubuntis dahil maaari itong makasama sa kanyang sanggol. Kailangang magpa-konsulta sa mga eksperto tungkol sa pagbubuntis upang masubaybayan ang ina sa pagbubuntis lalo na sa mga gawain na makakatulong sa pagpapalakas ng ina at sanggol. Magmatyag o bantayan ang mga nakakabahalang nararamdaman habang nagbubuntis upang maagapan ang anumang masamang epekto sa ina at sa sanggol. Ang pagiging handa sa panganganak ay isang mahalagang gawain upang maging mapanatag ang kalooban ng ina at ng buong pamilya. MODYUL 2 107
a. Pre-natal care at ang mga gawain sa ilalim nitob. Pag-unlad ng sanggol sa sinapupunan ng kanyang inac. Nutrisyon ng ina habang nagbubuntisd. Mga mahahalang bagay na dapat tandaan sa panahon ng pagbubuntise. Mga nakakabahalang palatandaan sa panahon ng pagbubuntis f. Mga Paghahanda sa panganganak Mga Karagdagang KaalamanMahalagang maunawaan ng mga kalahok na ang mga kondisyong itinakda ng Pantawid ay may tuwirang kaugnayan sa pangangalaga ng ina at ng kanyang sanggol. Sa maiugnay ng mga kalahok ang pagsasagawa/pagsunod sa mga kondisyong pangkalusugan sa Pantawid Pamilya para sa ina at sanggol, hindi lamang dahil sa ito ay kondisyon ng programa kung hindi dahil nakikita nila ang kahalagahan nito upang maging malusog ang isang ina at sanggol. Iugnay din ito sa mga karapatang pambata lalo na ang karapatang mabuhay at paglaki ng malusog ng mga bata. 108GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
109MODYUL 2 PagsasabuhayAng mga kalahok na mga buntis ay ngapa pre-natal hindi lamang dahilsa ito ay isang kondisyon nga programang pangkalusugan kundi dahil naisabuhay nila ang kanilang pinagaralan na ang pagpapatngin sa health worker ay makakabuti sa kalagayan ng isang buntis at sa kanyang sanggol.
SESYON 3: Mga Palatandaan ng Pagbubuntis Mahalagang pag-aaralan ang mga palatandaan ng pagbubuntis upang mapangalagaan ng nagbubuntis ang sarili at sanggol. Mga Layunin: 1. Matukoy ang mga paghahanda na dapat gawin upang masiguro ang kaligtasan ng ina at sanggol sa panahon ng pagbubuntis; 2. Mailahad ang mga gawain na dapat sundin at iwasan habang nagbubuntis upang mapangalagaan ang kanilang sarili at ang sanggol sa sinapupunan; 3. Maiwasan ang mga bagay na magdudulot ng masama sa isang nagbubuntis at ang sanggol sa kanyang sinapupunan: Haba ng Sesyon: 30 minutos Gagamitin Materyales: Manila paper Pentel pen Pamamaraan: Lektura at Talakayan Gawain/Pamagat:
"Mga Palatandaan ng Pagbubuntis" 110 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Proseso: 1. Mag-imbita ng isang resource person na maaaring magtalakay tungkol sa paksang pag-uusapan. Magtungo sa Municipal o City Health Office upang makipag-ugnayan tungkol dito. 2. Upang mailagay sa konteksto ang mga gawain sa sesyon, maaaring magpatugtog ng mga kanta na maiuugnay sa sanggol. Maaari ding maglagay ng mga larawan sa pinagdadausan ng pagsasanay na akma sa nilalaman ng paksa katulad ng mga larawan ng mga bata at mga ina. Ito ay makakatulong upang mapukaw ang interes ng mga kalahok sa mga gawain at talakayan. Maging sensitibo lamang sa kultura ng mga kalahok at tingnan kung angkop itong gawin. 3. Tanungin ang mga kalahok kung sila ay nakaranas na ng pagbubuntis o kasalukuyang nagbubuntis. Alamin mula sa kanila kung paano nila nalaman na sila ay buntis at ano ang kanilang naging reaksyon lalo na sa kanilang pagbubuntis sa unang pagkakataon. 4. Isulat ang mga sagot ng mga kalahok sa pisara o sa Manila paper. Iugnay ang mga ito sa lektura para sa sesyon na ito. 5. Ibuod ang sesyon sa pamamagitan ng pagbibigay diin na bagama't may mga karaniwang sintomas o palatandaan kung ang isang babae ay buntis, mahalagang komunsulta sa eksperto upang magabayan sa kanilang pagbubuntis. Dagdagan ang buod sa pagbanggit ng lektura sa ibaba. Gabay Sa Talakayan: Ang mga palatandaan sa pagbubuntis ay maaaring tukuyin sa pamamagitan ng sumusunod: a. Subjective (Presumptive) Changes Ang subjective changes ng pagbubuntis ay tumutukoy sa mga sintomas na nararanasan ng isang babae at ang mga sinasabi nilang nararamdaman. Dahil ang mga sintomas na ito ay maaaring sanhi ng iba pang kondisyon, hindi sila maaaring magsilbing batayan para sabihin na ang isang babae ay buntis. Ang mga halimbawa ng sintomas na ito ay ang pagtigil ng buwanang dalaw (amenorrhea), pagsusuka, madalas na pag-ihi, pagbabago sa suso at quickening (kakaibang pakiramdam sa tyan na minsan ay tinitingnan ng isang ina na galaw ng sanggol sa kanyang tiyan). Ang mga sintomas na ito ay maaaring maging diagnostic o positibong palatandaan ng pagbubuntis kung magkakasamang naramdaman ang mga iba't ibang senyales o sintomas ng pagbubuntis. MODYUL 2 111
b. Objective o Probable Changes : Ito ay tumutukoy sa mga ilang pagbabago na maaaring magpakita ng posibilidad na ang isang babae ay buntis dahil ang mga pagbabagong ito ay maaaring tingnan ng isang tagapagsuri (examiner). Sa kabilang dako, kung ang mga pagbabagong ito ay may ibang kadahilanan, mahihirapan nitong sabihin kung ang isang babae ay buntis nga o hindi. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang pagbabago sa pelvic organs, unti-unting paglaki ng tyan, skin pigmentation, pregnancy test at iba pa. c. Diagnostic o Positibong Pagbabago. Ang mga positibong senyales o palatandaan ng pagbubuntis ay lehitimo (objective) at hindi maaaring maging sanhi ng ibang kondisyon at nagbibigay ng kumpirmasyon ng pagbubuntis. Ang mga halimbawa ng mga ito ay ang tibok ng puso ng sanggol sa sinapupunan (fetal heartbeat), paggalaw ng sanggol (fetal movement), at biswalisasyon ng sanggol sa pamamagitan ng ultrasound. 112 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
113MODYUL 2 Mga Dapat Tandaan: May mga sintomas na karaniwan naiuugnay sa pagdadalang-tao ngunit may iba pa itong kadahilan kung bakit nararanasan maliban sa pagbubuntis. Kailangan kumonsulta sa mga eksperto kagaya ng doktor, midwife, BHW o nars upang masiguro na ang isang babae ay nagbubuntis. Mahalaga ito para matiyak na mapangalagaan ang ina at sanggol. Magpatala sa sentrong pangkalusugan ang inyong pagbubuntis. Regular na magpa check up (minimum ng 4 na beses sa loob ng pagbubuntis) sa center sa panahon ng iyong pagbubuntis. Gamitin ang "Mother and child Handbook" lalo na ng tungkol sa "Birth Emergency Plan". Magpa-bakuna ng Tetanus Toxoid Immunization para maiwasan ang tetanus sa panganganak. Magpatingin sa sentrong pangkalusugan 42 araw pagkatapos magsilang o may masamang nararamdaman.PagsasabuhayAng mga kalahok ay natutunan ang mga palatandaan ng pagbubuntis at nakaiwas sa mga problema na nagbibigay panganib sa buntis at sa kanyang sanggol sa pagpapatingin sa health worker hindi lang dahil ito ay isang kondisyon ng dapat sundin sa programa kundi ito ay mahalaga para sa kalusugan at buhay ng ina at sanggol.
SESYON 4: Pangangalaga sa Ina Pagkatapos Manganak Ang kalusugan ng ina ay kalusugan ng sanggol at ng buong pamilya. Ang panganganak ay nagdudulot ng pagbabago sa buhay ng isang babae na maaring magbigay o makadulot ng problema sa emosyon at pisikal. Nahihirapan din ang nagbubuntis na makapag-adjust sa pagbabago ng kanyang buhay bilang isang ina. Ang sesyon ito ay ang pagpapalawak ng kaalaman para mapangalagaan ang ina pagkatapos manganak. Mga Layunin 1. Mailahad ang mga dapat gawin upang pangalaagaan bagong panganak, 2. Matukoy ang mga nagaganap na pisikal at emosyonal na pagbabago sa sarili pagkatapos manganak at; 3. Maipaliwanag ang mga pamamaraan sa pag-aalaga na dapat gawin sa kanilang sarili pagkatapos manganak. Haba ng Sesyon: 30 minutos Gagamitin Materyales Meta cards Scotch Tape Manila Paper Pentel Pen Pamamaraan: Pag-uulat, lektura at talakayan 114 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gawain/Pamagat
"Pangangalaga sa Ina Pagkatapos Manganak" Proseso: 1. Maghanda ng mga metacards para sa gawain ng sesyon na ito. Ihanda din ang blackboard o pisara na pagdidikitan ng mga may sulat na meta cards. 2. Tanungin ang mga kalahok kung ano ang napansin nilang mga pagbabago sa kanilang sarili ilang linggo pagkatapos manganak. Ang mga pagbabago ay maaaring tingnan sa pisikal o emosyonal na aspeto. Maglagay ng meta card sa pisara o Manila paper upang ihawalay ng mga kalahok ang sagot sa pagbabagong pisikal o emosyonal. Maglaan ng 5-10 minuto para sa gawaing ito. 3. Suriin ang mga sagot ng mga kalahok at iugnay ito sa lektura. Maaari din silang tanungin kung ano ang kanilang pagkakaunawa sa salitang depression at bigyang linaw ito sa lektura. 4. Bigyang diin ang kahalagahan ng pag-aalaga sa kanilang sarili pagkatapos mangangak. Maaari silang tanungin kung ano ang mga bagay na ginawa nila at maaaring gawin upang makapaglibang at maalagaan ang kanilang sarili pagkatapos manganak. 5. Bilang panghuling gawain, ibahagi sa mga kalahok ang tungkol sa mga karapatan ng isang inang nagdadalantao. 6. Ibuod ang sesyon at bigyang diin ang mahahalagang puntos na tinalakay. Gabay Sa Talakayan: Ang mga sumusunod na paksa ang puedeng lamanin ng lektura. Mas maganda kung meron isang health worker na maiimbitahan para talakayin ito. Postpartum Care within 42 days Three Types of Depression after childbirth Postnatal depression and what should be done with it Rights of a Pregnant Mother MODYUL 2 115
116GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Mga Karagdagang KaalamanMaaaring ang ilan sa mga kalahok ay hindi komportableng ibahagi ang mga pagbabago sa emosyonal na aspeto. Gayunpaman, banggitin ang kahalagahan ng pagkonsulta sa mga eksperto para humingi ng payo o sa mga taong kanilang pinagkakatiwalaan kung meron mang pinagdadaanan hamon kaugnay sa pagkakaroon ng bagong pamilya.Ang pagbabahagi ng kanilang nararamdaman at pinagdadaanan sa ibang tao ay makakatulong upang ang kanilang mga suliranin o agam-agam ay mabigyan ng kasagutan at gumaan ang kanilang pakiramdam. Mga Dapat Tandaan:Kadalasan, ang mga babaeng bagong panganak ay nakakaranas ng mga pagbabago sa pisikal at emosyonal na aspeto. Ito ay kailangang bigyan ng pansin para maagapan ang anumang negatibong epekto nito.Kasabay ng pag-aalaga sa bagong panganak na sanggol, mahalagang bigyang pansin ng ina ang kanyang sarili sa pamamagitan ng pagpapahinga, pagkain ng tama at paggawa ng mga gawain na makakapaglibang sa kanya. Ang kalusugan ng ina ay kalusugan din ng sanggol at ng buong pamilyaPagsasabuhayAng kahalok ay may malusog na katawan at malusog na sanggol pagkatapos ng panganganak at alam nya ang dapat gawin kung sakaling magkaroon ng depression, o problema sa emosyon at pagbabago ng pisikal sa kanya.
PAKSA 3: Pangangalaga ng Sanggol at Bata Layunin ng pag-aaral: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Mailahad ang mga dapat gawin na pag-aalaga sa mga sanggol o bagong ipinanganak na bata;; Maipaliwanag ang kahalagahan ng pagpapasuso ng gatas ng ina para sa kalusugan ng ina at sanggol;; Mailahad ang wastong pagpapakain sa bata mula 6 na buwan na gamit ang 4 - star diet o pagkain na may 4 - stars;; at Maipaliwanag ang pagpapakain sa sanggol o bata na may sakit. MODYUL 2 117
Pamagat ng Sesyon Nilalaman Sesyon 1: Wastong Pangangalaga ng Sanggol Mga Pangangaila-ngan ng Sanggol Skin-to-skin contact Tamang panahon ng pagpapaligo Pagpapasuso Paglinis ng pusod Newborn screening Pagbabakuna at iba pa Sesyon 2: Pagpapasuso ng Gatas ng Ina Kahalagahan ng Pagpapasuso para sa mga Ina at Sanggol Mga suliranin sa pagpapasuso at mga maaaring gawin 118 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pamamaraan Bahaginan ng karanasan Bukas na talakayan Bahaginan ng karanasan at talakayan sa maliit na grupo Demonstrasyon ng mga posisyon sa pagpapasuso Mga Kailangang Materyales Flipchart Meta cards Scotch tape Card 2 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata Manila paper Pentel pen Card 3 - 12 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata
Pamagat ng Sesyon Sesyon 3: Pagpapakain ng bata mula 6 na buwan Sesyon 4: Ang Sanggol o Batang Maysakit Nilalaman Pagbibigay ng karagdagang pagkain sa bata pag-abot niya ng 6 na buwan Iba't- ibang pagkain para sa sanggol at bata Mga palatandaan sa pagbibigay ng karagdagang pagkain sa bata mula 6 hanggang 2 taon Malinis na pangangatawan Pagpapakain kung may sakit ang sanggol Regular growth monitoring and promotion Kailan dapat dalhin sa pagamutan ang sanggol o bata Pamamaraan Bahaginan ng karanasan at talakayan sa maliit na grupo Bukas na talakayan Bahaginan ng karanasan at talakayan sa maliit na grupo Bukas na talakayan Mga Kailangang Materyales Meta cards Scotch tape Kard 13 - 18 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata Lapis Papel Card 20, 22, at 23 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata MODYUL 2 119
SESYON 1: Wastong Pag-aalaga ng Sanggol Ang pagluwal ng sanggol ng isang ina bilang bunga nang pagmamahalan ng mag-asawa ay isa sa pinakamahalagang bahagi ng buhay isang magulang. Sa pamilyang pilipino, ang anak ay napakahalaga sa buhay mag-asawa, at kadalasan, sa anak umiinog ang buhay mag-asawa. Ang pangangalaga ng sanggol ay hindi lamang gawain ng ina bagkus ito ay dapat katuwang ang ama bilang isang "shared responsibility" ng mag-asawa. Lipas na ang panahon na ang nanay lamang ang may pananagutan sa pangangalaga ng sanggol, maliban lamang kung ang tatay sa nakadestino sa malayong lugar para mag-hanap buhay. Subalit, ang ganitong sitwasyon ay dapat pansamantala lamang dahil mas makakagaan sa ina kung ang ama ay katuwang niya sa pangangalaga ng sanggol hanggang ang bata ay lumaki na. At kung di maiiwasan ang pagkakataon ng ang ina ay nasa malayong lugar dapat handa ang tatay na mag-alaga ang bata. Mga Layunin: 1. Maintindihan ang kahalagahan ng tamang pangangalaga ng sanggol sa pamamagitan ng eksklusibong pagpapasuso ng gatas ng ina sa sanggol at maagang pagpapasuri at pagtataya sa pangkalahatang kalusugan ng sanggol. 2. Mailahad ang mga dapat gawin na pag-aalaga sa mga sanggol o bagong ipinanganak na bata. Haba ng Sesyon: 2 oras Mga Gagamiting Materyales: flipchart manila paper meta cards pentel pen masking tape manika (para sa demonstrasyon) Card 2 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding)" 120 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Pamamaraan: Malayang talakayan, workshop at supervised reading Gawain / Pamagat:
"Wastong Pag-aalaga sa Sanggol" Ang anak at bunga ng pagmamahalan ng mag-asawa at mahalagang bahagi sa buhay nila. Sa bawat pagluwal ng sanggol ng isang ina, nararapat na mabigyan ang bawat anak ng sapat na pangangalaga at pagmamahal. Proseso: 1. Para sa unang gawain, maghanda ng mga metacards na ibibigay sa mga kalahok. Magdikitdin ng metacards sa harap na may nakalagay na "Pag-aalaga ng Sanggol". Tanungin ang mga kalahok kung ano ang mga naunang naiisip nila tungkol sa pag-aalaga ng sanggol. Ipasulat ito sa kanilang metacard at ididikit sa harap. Maglaan ng 5-10 minuto para sa gawaing ito. 2. Upang mas maging buhay at mapalalim ang talakayan, tanungin ang mga kalahok sa kanilang karanasan sa pag-aalaga sa mga ito. Hikayatin din silang ibahagi ang mga pagsubok na kanilang kinaharap sa pag-aalaga ng mga sanggol lalo na sa unang pagkakataon. Isang halimbawa dito ay ang kanilang karanasan sa pagpapasuso. 3. Habang nagbabahagi ang mga kalahok, tandaan ang mga mahahalagang punto na kanilang nabanggit ganoon din ang maling akala tungkol sa mga gawain sa pag-aalaga ng sanggol upang mabigyang linaw ito sa iyong pagbabahagi tungkol sa wastong pangangalaga sa sanggol. 4. Ibuod ang mahahalagang punto na tinalakay sa sesyon na ito. Banggitin sa mga kalahok na mas mabibigyan ng tuon ang usapin tungkol sa pagpapasuso sa susunod na sesyon. 5. Sabihin sa mga kalahok na maaari din nilang basahin ang "Mother and Child Handbook" para malaman pa ang ibang usapin tungkol sa pag-aalaga ng sanggol. MODYUL 2 121
Gabay sa Talakayan: 1. Hikayatin na ang lahat na mga kalahok ay malayang makapagbahagi ng kanilang kaalaman sa paksa na pinag-uusapan. 2. Isulat sa manila paper o pisara ang mga dapat tandaan ng mga kalahok tungkol sa paksa. Kung maaari, bigyan sila ng babasahin para madaling matandaan. 3. Magbigay ng takdang aralin para maisabuhay ang mga bagong kaalaman kung kinakailangan. 4. Maaring magimbita ng isang health worker para talakayin ang "Essential Intrapartum and Newborn Care" (Unang Yakap) Mga Dapat Tandaan: Mahalaga ang maging handa ang pamilya sa pagdating ng bagong silang na sanggol. Maraming mga pangangailangan ang mga sanggol na dapat matugunan. Mahalaga ang alamin ang iba't ibang mga gawain tulad ng pagbabakuna, pagpapasuso, pagpapaligo at iba pa upang maalagaan ang isang sanggol at lumaking malusog. Ang "skin-to-skin contact" sa pagitan ng ina at sanggol ay mahalaga upang sila ay mapalapit sa isa't isa. Ito ay nakakatulong din upang maramdaman ng sanggol ang init ng ina at hindi siya malamigan. Mahalagang pasusuhin ang sanggol ng gatas ng ina sapagkat ito ay nagbibigay - proteksyon laban sa anumang uri ng sakit. Ang kabuuang pag-unlad ng isang sanggol ay nakasalalay sa wastong pag-aalaga ng kanyang mga magulang. Ang mga magulang ang magtataguyod sa pag-unlad ng kanilang mga anak sa tulong na rin ng iba't-ibang mga institusyon na matatagpuan sa kanilang komunidad. Karapatan ng bawat sanggol na mapangalagaan at lumaki ng malusog. 122 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
123MODYUL 2 Tiyaking nakalapat ang iyong bagong panganak na sanggol sa iyong dibdib (balat-sa-balat o skin-to-skin contact). Makatutulong itong panatilihin ang tamang temperatura ng katawan ng sanggol pati na rin ang tamang paghinga niya. Makatutulong din ito para maging malapit kayo sa isa't isa. Madali ring maaabot ng sanggol ang dibdib mo at magsimulang sumuso kung handa na. Simulan ang pagpapasuso sa unang oras pagkapanganak. Ang maagang pagpapasuso ay tumutulong sa sanggol na matutunan ito habang malambot pa ang suso; tumutulong din ito upang mabawasan ang pagdurugo ng ina.
124GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pagsasabuhay Para sa mga magulang na mayroong bagong silang na sanggol, mahalaga na sila ay magabayan ng isang propesyunal na tagapangalaga kagaya ng isang mga magulang na ang pangngalaga ng sanggol ay isang hindi pangkaraniwang gawain, Kailangan nito ng tamang paalala sa mga dapat at hindi dapat na mga gawain tungkol sa pangangalaga ng sanggol. Marapat na tandaan nila ang pangangalaga sa sanggol ay isang mahalagang gawain sa yugto ng buhay mag-asawa at dapat ito ay huwag ipagsawalang bahala. Ang colostrum ay ang malapot at manilaw-nilaw na gatas ng ina. Mabuti ito para sa iyong sanggol at tumutulong para protektahan siya laban sa sakit. Kaunti lang nito ay sapat na upang punuan ang tiyan ng sanggol at makatutulong upang mailabas niya ang kanyang unang dumi. Huwag patikimin ang iyong sanggol ng ibang mga pagkaing tulad ng katas ng ampalaya, tubig na may asukal, o taba ng baboy dahil pwedeng makasama ang mga ito sa kanyang kalusugan.
SESYON 2: Pagpapasuso ng Gatas ng Ina Ang eksklusibong pagpapasuso ng gatas ng ina ay napakahalaga sa kalusugan ng isang bagong silang na sanggol. Ito ay likas na karapatan ng sanggol na makuha sa gatas ng ina ang sapat na sustansya para sa kanyang normal na paglaki. Ang gatas ng ina ay sapat at kompletong pagkain ng sanggol para masiguro ang kanyang kalusugan at tamang paglaki. Hindi lamang para sa kalusugan ng sanggol ang dulot nito, bagkus para na rin sa kalusugan ng ina at ang dulot na "social and emotional bonding" sa pagitan ng sanggol at ng nanay. Layunin: 1. Maipaliwanag ang kahalagahan ng pagpapasuso ng gatas ng ina para sa kalusugan ng ina at sanggol. 2. Maipahayag na sa unang 6 na buwan, ang sanggol ay mangangailangan laman ng gatas ng ina. 3. Maipaliwanag ang kahalagahan ng patuloy na pagpapasuso hanggang 2 taon o higit pa. Mga Gagamiting Materyales: Card 3 - 12 ng 4 "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding)" Haba ng Sesyon: 30 minutos MODYUL 2 125
Proseso: 1. Batay sa dami ng kalahok, bumuo ng mga maliliit na grupo. Balikan ang mga binahagi ng mga kalahok hinggil sa karanasan nila sa pagpapasuso. Ibigay ang mga sumusunod na gabay para pag- usapan ng bawat grupo: a. Ilan sa kanila ang nagpasuso sa kanilang mga sanggol at gaano sila katagal nagpasuso? b. Anu-ano ang mga suliranin na kanilang kinarahap kaugnay sa pagpapasuso? (kung mayroon) c. Anu-ano ang mga nakikitang benepisyo ng mga ina sa pagpapasuso sa kanilang sanggol - benepisyo para sa kanila at sa kanilang mga anak? d. Kung may mga kalahok na hindi nagpasuso sa kanilang mga anak noong sanggol pa ang mga ito, alamin sa mga kalahok kung ano ang pagkain na ibinigay sa kanilang mga anak noong sanggol pa ang mga ito? 2. Maglaan ng 15 minuto para sa gawaing ito at sabihin na maghanda sa pagbabahagi ng kanilang mga napagusapan sa plenaryo. Isulat ang mga sagot ng mga kalahok na kailangang bigyang linaw at palalimin ang talakayan sa iyong pagbabahagi tungkol sa paksa ng pagpapasuso. 3. Maaaring may ilang mga kalahok na nakaranas ng suliranin tungkol sa posisyon sa pagpapasuso ng sanggol. Magtawag nang isang boluntaryo para ipakita ang iba't ibang mga posisyon sa pagpapasuso. 4. Ibuod ang sesyon sa pamamagitan ng pabibigay-diin sa mga puntos na tinalakay. Gamitin ang mga impormasyon sa ibaba para sa dagdag na lektura. Gabay sa Talakayan: Alamin sa mga kalahok kung sinu-sino at ilan sa kanila ang kasalukuyang nagpapasuso pa ng sanggol para mas nakatuon ang talakayan sa kanilang kasalukuyang karanasan at kalagayan. Hikayatin ang mga kalahok na sila ang magbahagi ng kanilang kaalaman at karanasan tungkol sa pagpapasuso ng sanggol. Anu-ano ang kabutihan na dulot nito sa kanila bilang ina at sa sanggol. Isulat sa manila paper o pisara ang kanilang mga maibahagi para madaling balikan sa mga susunod na talakayan. 126 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga Dapat Tandaan: Ang pagpapasuso ay maraming mabuting nadudulot hindi lamang para sa mga sanggol kundi pati narin sa mga ina. Ang mga sanggol na nakaranas ng pagpapasuso sa unang anim na buwan ay mas malusog at hindi sakitin. Para sa mga ina, nababawasan ang posibilidad na sila ay magkaroon ng sakit at ang halimbawa nito ay ang pagkakaroon ng kanser sa suso at bahay-bata o matres. Sa ilang pag-aaral na ginawa, napatunayan din na ang pagpapasuso ng anak ay nakakatulong para maiwasan ang pagkakaroon ng osteoporosis o pagkarupok ng buto habang tumatanda ang isang babae. Ang pagpapasuso ng ina sa kanyang sanggol ay isa na paraan para mas maging malapit ang ina sa kanyang anak bilang resulta sa palagiang ugnayan nito (skin contact). MODYUL 2 127
128GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Card 3. Sa kanyang unang 6 na buwan, ang iyong sanggol ay nangangailangan lamang ng gatas ng inana buwan.sapat na para punuan ang pagkauhaw at gutom ng isang sanggol sa kanyang unang 6 na buwan. Ang pagbibigay ng anumang pagkain o inumin sa iyong sanggol ay maaaring maging sanhi ng paghina ng pagsuso nito at pagbawas sa dami ng gatas na lumalabas mula sa suso ng ina.pagpapasuso, humingi ng tulong.
Card 4. Kahalagahan ng eksklusibong pagpapasuso sa sanggol sa kanyang unang anim na buwanbuwan nito. Sapat ang gatas ng ina para tugunan ang lahat ng pagkain at tubig na kinakailangan ng sanggol sa unang 6 na buwan ng kanyang buhay.tunawin at laging mayroon. Tumutulong ito sa maayos na paglaki ng iyong sanggol, maging sa pisikal man o mental na aspeto. 129MODYUL 2
130GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Card 5. Magpasuso tuwing kinakailangan, umaga at gabi (8-12 beses) upang patuloy ang pagdaloy ng gatas ng inahindi bababa sa 8-12 beses sa isang araw upang patuloy din ang pagdaloy ng gatas ng ina. tulad ng pagtatae at impeksyon sa respiratory system tulad ng ubo, sipon, o pulmunya. Mas malusog at matibay sa sakit ang batang napasuso ng gatas ng ina lamang sa unang 6 na buwan.
Kapag nasanay na, magpasuso ng 8 o higit pang beses kada araw. Ang palagiang pagpapasuso ay nakakapagparami rin ng gatas mula sa ina.
gutom ang sanggol ay: 1. Hindi mapakali 2. Pagbukas ng bibig at pagpaling ng ulo sa magkabilang gilid 3. Labas-pasok ang dila 4. Pagsipsip sa kanyang daliri at kamao Para sa tagapayo: Kung ang ina ay nababahala kung ang kanyang sanggol ay nakakakuha ng sapat na gatas, hikayatin at buuin ang kanyang loob sa pamamagitan ng muling pagpapaliwanag ng tamang paglapat ng bibig ng sanggol sa suso at ang tamang posisyon ng sanggol.
nadaragdagan ang timbang niya kung siya ay dating payat) at kung aktibo siya, angkop para sa kanyang edad. MODYUL 2 131
Card 6. Tamang paghakab Ang tamang paghakab ay nakatutulong sa iyong sanggol na makasuso nang maayos at sa patuloy na pagdaloy ng gatas mo. Nakatutulong din ito maiwasan ang mga sugat at bitak-bitak sa utong ng ina. Hindi dapat masakit ang pagpapasuso. 132GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
1. Malawak ang bukas ng bibig ng sanggol. 2. Makikita ang higit na maitim na balat (areola) sa itaas ng bibig ng sanggol kaysa sa ibaba. 3. Ang ibabang labi ng sanggol ay naka-palabas. 4. Nakadikit ang baba ng sanggol sa suso ng ina.
senyales ng maayos na pagsuso. Ang ilan pang mga senyales ay: 1. Mabagal ngunit malalim, at minsan pahintu-hinto, na pagsuso ng sanggol. Maaaring makita o marinig siyang lumulunok pagkatapos ng isa o dalawang pagsuso. 2. Ang pagpapasuso ay kumportable at walang sakit para sa ina. 3. Ang ibabang labi ng sanggol ay naka-palabas. 3. Pagkatapos ng pagsuso, kusang bumibitiw ang sanggol sa suso at mababakas na siya ay kuntento at kalmado. 4. Ang suso ay mas malambot pagkatapos ng pagpapasuso. MODYUL 2 133
134GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Card 7. Iba't-ibang posisyon sa pagpapasusonang maayos at tumutulong para patuloy ang daloy ng gatas ng ina. Ang magandang posisyon ay tumutulong din na maiwasan ang sugat at bitak-bitak sa utong.suportado at nakaharap sa iyo;
Ang katawan niya ay tuwid, hindi nakabaluktot o nakapilipit; ang ulo ay bahagyang nakaurong. Ang katawan niya ay nakaharap sa iyo; siya ay nakatingin sa iyong mukha.
1. Cradle Position (pinakakaraniwang posisyon) 2. Cross-Cradle Position (mabuti para sa maliliit na sanggol) 3. Side-Lying Position (maaaring magamit sa pamamahinga habang nagpapasuso at sa gabi.) 4. Underarm Position (magandang gamitin ng mga nagkaroon ng caesarean operation, kung ang utong ay makirot o kung nagpapasuso ng kambal o maliit na sanggol). MODYUL 2 135
Card 8. Pagpapasuso sa sanggol na kulang ang timbangkulang ang timbang noong pinanganak. Sa posisyong ito, higit na makokontrol ng ina ang paglapat ng bibig ng sanggol sa utong.ng ina (balat-sa-balat o skin-to-skin contact). Ang binti ng sanggol ay dapat nakabaluktot at ang sanggol ay nasusuportahan ng tela na nakatali sa katawan ng ina. 136GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
137MODYUL 2 Card 9. Pagkolekta ng gatassabon at tubig. Linisin ang lalagyan na gagamitin para sa pagpiga ng gatas.Minsan, nakatutulong ang pagmamasahe sa iyong suso. Ang paglapat ng maligamgam na tela sa suso ay maaaring makatulong sa pagdaloy ng gatas.
ilalim ng suso o sa baba ng areola.
pindutin patungo sa areola.
posisyon ng daliri minu-minuto, gamit ang posisyon na "C" at "U". 138 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
139MODYUL 2 Card 10. Para sa mga nagtatrabaho sa opisina, pagawaan o lugar paggawakanilang Human Resources (HR) o Personnel tungkol sa mga polisiya, programa, at serbisyo ng kumpanya tungkol sa lugar kung saan sila pwedeng magpasuso habang nasa trabaho. pagtatalaga ng lugar at pagbibigay ng impormasyon tungkol sa mga manggagawang nagpapasuso.
magkolekta o pansamantalang mag-imbak ng gatas ng ina ang empleyado o kliyente.
pahinga para sa mga nagpapasusong empleyadong ina. 1. Markahan ng pangalan at oras ang mga bote ng nakolektang gatas mula sa ina; 2. Gumamit ng magkakaibang sisidlan sa bawat nakolektang gatas ng ina; 3. Iwasang gumamit ng boteng may tsupon dahil hindi ito akma bilang sisidlan ng mga nakolektang gatas ng ina. 140 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Card 11. Para sa mga nagtatrabaho sa impormal na sektornagpapasusong ina at ang pagbibigay ng 40-minutong lactation break para sa mga kababaihang manggagawa mula sa impormal na sektor.a. Tindera at mangangalakal sa palengke 141MODYUL 2
b. Manggagawa sa bahay na nasa produksyon o industrial home workers c. Labandera d. Manikurista e. Drayber o tsuper f. Magsasaka g. Mangingisda h. Kasambahay i. At iba pa
break upang magkolekta ng gatas ng ina. 142 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
143MODYUL 2 Card 12. Expanded Breastfeeding Promotion Act (RA 10028)minuto sa mga babaeng manggagawa na nagnanais magkolekta o mag-imbak ng kanilang gatas sa oras ng trabaho.ay hiwalay at hindi napapaloob sa mga regular na pahinga na ibinibigay ng kompanya sa mga manggagawa gaya ng oras ng pananghalian, oras ng meryenda, at iba pa. lugar paggawa ay di dapat kaltasan ng suweldo dahil dito.
PagsasabuhayNapakahalaga na maunawaan nang maigi ng mag-asawa ang kahalagahan ng eksklusibong pagpapasuso ng sanggol hanggang 2 taong gulang ang bata. Sa mga bagong panganak, nararapat na sa loob ng unang anim na buwan, ang gatas ng ina ang pinakamabisang pagkain para masiguro ang kalusugan at kaligtasan ng sanggol sa mga ibat-ibang uri ng karamdaman tulad ng pagtatae at iba pa. 144GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 3: Pagpapakain ng Bata mula 6 na Buwan Mula 6 na buwan, ang iyong sanggol pangangailangan ng iba pang mga pagkain bilang karagdagan sa gatas ng ina. Ipagpatuloy ang pagpapasuso ang iyong sanggol sa araw at gabi. Ito ang magpapanatili ang kanyang kalusugan at lakas dahil ang gatas ng ina ay ang pinaka-mahalagang bahagi ng pagkain ng iyong sanggol Laging pasusuhin ng gatas ng ina ang sanggol bago sa bigyan ng iba pang uri ng pagkain. Bigyan ang inyong sanggol ng pagkain na may 4 (star): Pangunahing pagkain tulad ng bigas at mais, kamoteng kahoy at patatas; 1 Mga pagkaing butil tulad ng sitaw, abitswelasm sitsar, bataw at iba ; 2 Mga prutas at gulay na mayaman sa bitamina A (mangam papaya, dalandan, mga madahong gulay, carrots, kalabasa) at iba pang prutas at gulay (saging, pinya, pakwan, kamatis, abokado, talong, repolyo); 3 Mga pagkaing mula sa hayop tulad ng karne, manok, isda, atay, puso, itlog, keso at iba pang kauwi nito; 4 Gumamit ng asin na may yodo (iodized salt). Mga Layunin: 1. Maipaliwanag ang kahalagahan ng karagdagang pagkain sa sanggol mula 6 na buwan habang patuloy ang madalas na pagpapasuso. 2. Mailahad ang 4 (star) diet o pagkain na may 4 at kung paano ito maihahanda para sa sanggol at bata. 3. Mailahad ang ibat-ibang mga katangian (tulad ng dami, dalas, lapot at mga uri) ng pagpapakain sa mga sanggol at bata mula 6 hanggang 24 na buwan. MODYUL 2 145
Haba ng Sesyon: 30 minutos Mga Gagamiting Materyales: Meta Cards Scotch tape Card 13 - 18 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding). Pamamaraan: Bahagian ng karanasan ata talakayan sa maliit na grupo Bukas na talakayan Gawain/Pamagat 1. "Pagpapakain sa bata mula 6 na buwan" Proseso: 1. Maghanda ng mga metacards para sa gawain ng sesyon na ito. Ihanda din ang blackboard o pisara napagdidikitan ng mga may sulat sa metacards. 2. Tanungin ang mga kalahok kung ano ang kanilang mga paniniwala sa kung ano ang dapat at hindi dapat sa ipakain sa bata. Maglagay ng metacard sa pisara o Manila paper upang ihiwalay ng mga kalahok ang sagot sa kanilang mga paniniwala. Maglaan ng 5 - 10 minuto para sa gawaing ito. 3. Suriin ang mga sagot ng mga kalahok at iugnay ito sa lektura, Mahalagang maitama ang mga maling paniniwala tungkol sa pagpapakain sa mga sanggol at bata kung kaya't kailangangang ituro ang kahalagahan ng pagbibigay sa bata ng iba't-ibang uri ng pagkain at ang sustansyang makukuha mula sa mga ito. 4. Bigyan diin ang kahalagahan ng pagbibigay ng iba't-ibang uri ng pagkain upang ito ay maging pagkain na may 4 (star). 146 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
5. Ipaalala sa mga kalahok na ang malinis na pangangatawan ay mahalaga upang maiwasan ang pagtatae at iba pang sakit. Hugasang mabuti ang mga kamay at ang kamay ng sanggol gamit ang sabot at tubig bago kumain. 6. Bilang pangunahing gawain, ibahagi sa mga kalahok ang tungkol sa mga katangian (tulad ng dami, dalas, lapot at uri) ng pagkain para sa sanggol at bata mula 6 na buwan. 7. Ibuod ang sesyon at bigyang diin ang mahahalagang puntos na tinalakay. Gabay sa Talakayan Maaring hikayatin ang isang health worker upang talakayin ang "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (infant ang Young Child Feeding)". Mga Dapat Tandaan: Edad Dalas sa bawat araw Dami Lapot Uri Simulan ang pagpapakain sa bata pag-abot niya ng 6 na buwan 2 - 3 beses at patuloy ang madalas na pagpapasuso Bigyan ng 2 - 3 kutsarang pagkain sa tuwing pakakainin ang sanggol. Ang mga pagkaing ito ay parang "tikim" lamang at hindi aktwal na servings Malapot at pwedeng madampot ng kamay. Simulan minasang saiging o patatas Ipagpatuloy ang pagpapasuso, araw at gabi hangga't gusto ng bata. + MODYUL 2 147
Edad Dalas sa bawat araw Dami Mula 6 hanggang 9 na buwan 3 beses sa isang araw at patuloy ang madalas na pagpapasuso Unti-unting damihan ang pagkain hanggang kalahating tasa Mula 9 hanggang 12 na buwan 3 - 4 beses sa isang araw at patuloy na pagpapasuso Unti-unting damihan ang pagkain hanggang kalahating tasa Maari ding dagdagan ng 1 - 2 merienda Mula 12 hanggang 24 na buwan 3 - 4 beses sa isang araw at patuloy na pagpapasuso Dagdagan ang dami hanggang 3/4 na tasa o isang tasa. Maari ding dagdagan ng 1 - 2 merienda 148 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Lapot Bigyan ng minisang patatas o lugaw. Sa ika-8 buwan, maari nang bigyan ang foods. Bigyan ng pagkain na tinadtad ng pinung-pino. Pwede nang kainin ng bata ang ano mang kinakain ng pamilya basta ito ay hiniwa ng maliit para madali niyang makain Uri Pangunahing mais, patatas, at + abitswelas, papaya, sitsaro at iba pang + Prutas at gulay + Pagkaing mula sa baka, baboy, kambing, manok, isda, atay, lapay, puso o itlog
Card 14. Pagbibigay ng karagdagang pagkain sa bata pag-abot niya ng 6 na buwankalusugan at lakas dahil ang gatas ng ina ay ang pinakamahalagang bahagi ng pagkain niya. 149MODYUL 2
1. Dalas: Pakainin ang iyong sanggol 2 beses sa isang araw. 2. Dami: Bigyan ang 2-3 kutsarang pagkain sa tuwing papakainin ang sanggol. Sa ika-6 na buwan ng sanggol, ang mga pagkaing ito ay parang tikim lamang. 3. Lapot: ang pagkain ay dapat malapot at pwedeng madampot ng kamay. 4. Uri: simulan sa lugaw (mais, bigas at patatas), minasang saging o patatas. 5. Aktibong pagpapakain: Sa simula, maaaring tumanggi ang sanggol na kumain dahil sanay siya sa gatas ng ina. Maging mapagpasensiya at maging aktibo sa paghikayat sa iyong sanggol upang kumain. Gumamit ng hiwalay na plato ng sanggol upang tiyakin na naubos ang pagkain na ibinigay na sa kanya.
bago kumain. 150 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
151MODYUL 2 Card 15. Pagbibigay ng karagdadang pagkain sa bata mula 6 hanggang 9 na buwankalusugan at lakas dahil ang gatas ng ina ang pinakamahalagang bahagi ng pagkain niya.1. Dalas: Pakainin ang iyong sanggol 3 beses sa isang araw.
2. Dami: Unti-unting damihan ang pagkain hanggang ½ tasa (250 ml tasa). Gumamit ng hiwalay na plato na para lamang sa sanggol upang tiyakin na naubos niya lahat ng pagkain na ibinigay sa kanya. 3. Lapot: Bigyan ng minasang patatas o lugaw. Sa ika-8 buwan, ang iyong sanggol ay maaari nang bigyan ng finger foods. 4. Iba't-ibang uri ng pagkain: Subukan ang iba't-ibang uri ng pagkain (4-star diet - tingnan ang Card 18): Pangunahing pagkain (kanin, mais, patatas, atbp. ) + butil + prutas at gulay na mayaman sa bitamina at iba pang prutas at gulay + karne, isda, at itlog
bago kumain.
hiwain nang pino bago ibigay sa bata. Bigyan din ng masustansiyang meryenda tulad ng prutas o tinapay. Puwedeng bigyan ang bata ng meryenda dalawang beses sa isang araw kung nanaisin.
152 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
153MODYUL 2 Card 16. Pagbibigay ng karagdagang pagkain sa bata mula 9 hanggang 12 na buwankalusugan at lakas dahil ang gatas ng ina ang pinakamahalagang bahagi ng pagkain niya.
1. Dalas: Pakainin ang iyong sanggol 3 beses sa isang araw. 2. Dami: Unti-unting damihan ang pagkain hanggang ½ tasa (250 ml tasa). Gumamit ng hiwalay na plato na para lamang sa sanggol upang tiyakin na naubos niya lahat ng pagkain na ibinigay sa kanya. 3. Lapot: Bigyan ng minasang patatas o lugaw. Sa ika-8 buwan, ang iyong sanggol ay maaari nang bigyan ng finger foods. 4. Iba't-ibang uri ng pagkain: Subukan ang iba't-ibang uri ng pagkain (4-star diet - tingnan ang Card 18): Pangunahing pagkain (kanin, mais, patatas, atbp. ) + butil + prutas at gulay na mayaman sa bitamina at iba pang prutas at gulay + karne, isda, at itlog
bago kumain. hiwain nang pino bago ibigay sa bata. Bigyan din ng masustansiyang meryenda tulad ng prutas o tinapay. Puwedeng bigyan ang bata ng meryenda 2 beses sa isang araw. Piliin ang mga pagkain na madaling ihanda, malinis at ligtas, karaniwan sa inyong lugar, at madaling kamayin ng bata: hiniwang manggang hinog, papaya, saging, abukado, iba pang mga prutas at gulay, malambot na tinapay o mga biskuwit, at nilagang patatas at kamote.
154 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
155MODYUL 2 Card 17. Pagbibigay ng karagdagang pagkain mula 12 hanggang 24 na buwansanggol.hiwain nang pino bago ibigay sa bata. Puwedeng bigyan ang bata ng meryenda 2 beses sa isang araw. Piliin ang mga pagkain na madaling ihanda, malinis at ligtas, karaniwan sa inyong lugar, at madaling kamayin ng bata: hiniwang
manggang hinog, papaya, saging, abukado, iba pang mga prutas at gulay, malambot na tinapay o mga biskwit, at nilagang patatas at kamote.
1. Dalas: Pakainin ang iyong sanggol 3 beses sa isang araw. 2. Dami: Unti-unting damihan ang pagkain hanggang ½ tasa (250 ml tasa). Gumamit ng hiwalay na plato na para lamang sa sanggol upang tiyakin na naubos niya lahat ng pagkain na ibinigay sa kanya. 3. Lapot: Bigyan ng minasang patatas o lugaw. Sa ika-8 buwan, ang iyong sanggol ay maaari nang bigyan ng finger foods. 4. Iba't-ibang uri ng pagkain: Subukan ang iba't-ibang uri ng pagkain (4-star diet - tingnan ang Card 18): Pangunahing pagkain (kanin, mais, patatas, atbp. ) + butil + prutas at gulay na mayaman sa bitamina at iba pang prutas at gulay + karne, isda, at itlog
bago kumain.
156 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Card 18. Iba't-ibang pagkainpang mga mga pagkain na may 4 157MODYUL 2
carrots, kalabasa) at iba pang prutas at gulay (saging, pinya, pakwan, kamatis, avocado, talong, repolyo) 3 stars
4 stars na ibigay ang mga ito habang maaga at gawin nang mas madalas. Lutuing mabuti at hiwain nang pino. hinog, saging, avocado, o iba pang prutas at gulay, at malambot na tinapay, nilagang patatas at kamote.
Para sa tagapayo: Minsan may mga maling paniniwala ang mga ina tungkol sa kung ano ang dapat at hindi dapat ipakain sa bata. Mahalagang maitama ang mga ito kung kaya't kailangang ituro sa kanila ang importansiya ng pagbibigay sa bata ng iba't ibang uri ng pagkain at ang sustansiyang makukuha mula sa mga ito. Ilang mga maling paniniwala: Ang atay ng manok ay nakaka-ketong. Ang isda ay nakakabulate. Hindi matutunawan ang bata kung papakainin ito ng mga madahong gulay. 158 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
159MODYUL 2 Card 13. Malinis na pangangatawanpakainin ang sanggol.o linisin ang puwet ng bata.
PagsasabuhayLaging pasusuhin ng gatas ng ina ang sanggol bago siya bigyan ng pagkain.Ang pagpapakain mula sa hayop tulad ng karne at itlog ay mahalaga sa bata. Magandang mapakain ang karne sa mga bata sa as maagang panahon. Siguraduhin lamang na ito ay lutuing mabuti at hiwain ng pino. Sa simula maaring tumanggi ang sanggol na kumain dahil sanay sya sa gatas ng ina. Maging mapagpasensya at maging aktibo sa paghihikayat sa inyong sanggol upang kumain. Gumamit ng hiwalay na plato para sa sanggol upang matiyak na ubos ang pagkain na ibinigay sa kanya.Hugasan ng mabuti ang inyong mga kamay at ang kamay ng inyong sanggol gamit nang sabon at tubig bago kumain. - Wastong gamit ng palikuran o banyo at 'di kung saan-saan lamang ang pagdumi.- Pagtakip sa mga pagkain upang hindi dapuan ng langaw.- Paggamit ng malinis na lalagyan ng tubig-inumin at siguraduhing ito ay may takip. 160GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 4: Ang Sanggol o Batang Maysakit Kung may sakit ang sanggol o bata, lalong padalasin ang pagpapasuso sa sanggol pagkatapos nitong gumaling sa sakit upang mabilis nitong mabawi ang dating sigla at timbang, Kung ang bata ay higit na sa 6 na buwan, hikayatin siyang kumain ng higit sa normal iyang kain sa loob ng dalawang linggo. Mga Layunin: 1. Maipaliwanag ang pagpapakain kung may sakit ang sanggol o bata. 2. Mailahad ang kahalagahan ng pagpunta sa regular na pagtibanh ng bata upang masigurado ang kalusugan ng bata. 3. Maipaliwanag kung kailan dapat dalhin kaagad ang sanggol o bata sa pagamutan. Haba ng Sesyon: 30 minutos Mga Gagamiting Materyales: Lapis Papel Card 20, 22 at 23 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding)". Pamamaraan: Bahagian ng karanasan Bukas na talakayan MODYUL 2 161
Gawain/Pamagat: Ang Sanggol o Batang Maysakit Proseso: 1. Bigyan ng lapis at papel ang mga kalahok at ipasulat sa kanila ang mga sa palagay nilang mga pagkakataong kailangan dalhin agad sa pagamutan ang kanilang sanggol o bata. Maglaan ng 5 - 10 minuto para sa gawaing ito. 2. Tumawag ng 4 na bolutaryo para ibahagi ang kanilang mga ginawa. Hilingin sa ibang mga kalahok na makinig sa mga nagsasalita. Gawing buhay ang talakayan sa pamamagitan ng pagtatanong sa mga kalahok kung meron silang maidadagdag o pagkakataong ito ay nangyari sa kanila. 3. Suriin ang mga sagot ng mga kalahok at iugnay ito sa lektura. Mahalagang maipaabot ang mga pagkakataong kailangan dalhin agad sa pagamutan ang sanggol o bata. 4. Ipaliwanag ang kahalagahan ng palagiang pagdalo sa mga Growth Monitoring and Promotion (GMP) sessions upang masigurado ang kalusugan ng sanggol at bata. 5. Bilang panghuling gawaiin, ibahagi sa mga kalahok ang mas madalas na pagpapasuso at, kung ang bata ay higit na sa 6 na buwan, ang pagkain na higit sa normal sa loob ng 2 linggo. Ito ay upang mapabilis nilang mabawi ang dating sigla at timbang. 6. Ibuod ang sesyon at bigyang diin ang mahahalagang puntos na tinalakay. Gabay sa Talakayan Maaring hikayatin ang isang health worker upang talakayin ang "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding) 162 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Card 20. Kung may sakit ang sanggolkabilang na ang pagtatae. Ito ay upang higit niyang malabanan ang sakit, maiwasan ang pagbaba ng timbang, at mabilis na bumalik ang dating sigla. Ang pagpapasuso ay nagbibigay din ng magandang pakiramdam sa bata. Kung ayaw sumuso, sikaping hikayatin siyang sumuso. bata gamit ang maliit na baso o kutsarita. Makatutulong din ito sa ina upang patuloy ang daloy ng gatas at maiiwasang magkaroon ng problema sa suso. 163MODYUL 2 Mga Dapat Tandaan:
mawalan ng ganang kumain ang sanggol, hikayatin siyang kumain kahit paunti-unit lang. Bigyan siya ng mga pagkaing madaling matunaw, tulad ng mga lugaw at iwasan ang mga matataba at maaanghang na pagkain. Kung nagtatae ang bata, mas mainam kung siya ay kumakain.
nitong mabawi ang dating sigla at timbang. Kung ang bata ay higit 6 na buwan, hikayatin siyang kumain ng higit sa normal niyang kain sa loob ng 2 linggo. 164 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Card 22. Pagsubaybay sa kalusugan ng batabumababa pa ang timbang ng bata, mayroong problema.kalusugan ng sanggol.at sundin ang mga payo ng health worker para sa patuloy na pagsubaybay sa kalusugan ng bata hanggang sa ikatlong taon nito at higit pa. 165MODYUL 2
166GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Card 23. Kailan dapat dalhin sa pagamutan ang sanggol o bata?sumusunod:1. Ayaw kumain at patuloy na nanghihina2. Nagsusuka3. Kinukombulsyon o tumataas ang temperatura4. Mabilis at hindi normal ang paghinga
5. Nahihirapang huminga6. Parang hinihigop ang ibabang bahagi ng dibdib kapag humihinga, o ang tiyan ay taas-baba7. Nagtatae (mahigit 3 beses sa isang araw sa loob ng 2 araw, at may kasamang dugo ang tae); lubog ang mga mata8. Mataas ang lagnat 9. Malnourished (bumaba ang timbang o namamaga ang katawan)10. Nanghihina at walang sigla PagsasabuhayKung may sakit ang sanggol o bata, lalonhg padalasin ang pagpapasuso sa sanggol pagkatapos nitong gumaling sa sakit upang mabilis nitong mabawi ang dating sigla at timbang.Kung ang bata ay higit na sa 6 na buwan, hikayatin siyang kumain ng higit sa normal niyang kain sa loob ng dalawang linggo. 167MODYUL 2
PAKSA 4: Pag-unawa sa Tamang Pagpapalaki at Pag-unlad ng Bata Layunin ng pag-aaral: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Maipaliwanag ang kahalagahan ng Practikal na "Early Childhood Sreening Tool" upang matukoy ang posibleng problema sa mga aspeto ng pag-unlad ng isang lumalaking bata a mabigyan ng kaukulang interbensyon;; Matukoy ang istilo at pamamaraan ng kanilang pagpapalaki sa anak at ang mga kaakibat nitong epekto;; Maipaliwanag ang mga pangunahin o batayang konsepto ng pag-unlad ng mga bata na makakatulong para matugunan ng mga magulang ang pangangailangan ng kanilang anak sa bawat yugto ng kanilang pag-unlad;; at Matukoy ang iba't-ibang pang-araw-araw na gawain makakatulong sa pag-unlad ng bata. Maipaliwanag ang kahalagahan ng praktikal na "early childhood screening tool" upang matukoy ang posibleng problema sa mga aspeto ng pag-unlad ng isang lumalaking bata at mabigyan ng kaukulang interbensyon. 168 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Early Childhood Screening Tool Sesyon 2: Pag-unawa sa Tamang Pagpapalaki at Pag- unlad ng Bata Sesyon 3: Mga Gawaing Makakatulong sa Pag- unlad ng Bata Sesyon 4: Pagpapalaki at Pagkalinga sa mga Batang may Kapansanan Nilalaman Mga simpleng pamamaraan upang matukoy kung may paningin, pandinig at Iba't ibang Uri ng Pagpapalaki ng Anak Batayang konsepto ng pag-unlad ng bata Mga malikhaing gawain na makakatulong sa pag-unlad ng bata Mga pang-araw-araw na gawain na maaring makatulong sa pag- unlad ng bata Pamamaraan Bahaginan ng karanasan Bukas na talakayan Pagsasadula, Paglilista, Lektura at Talakayan Charade Lektura at Talakayan Mga Kailangang Materyales Manila paper Pentel pen Mga kopya ng "early childhood screening tool checklist" Pentel pen Manila paper Visual aid Metacards Visual aid MODYUL 2 169
SESYON 1: Early Childhood Screening Tool Ang maagang pagsusuri at pagtataya sa pangkalahatang kalusugan ng mga bata ay hindi dapat ipagsawalang- bahala. Sa maagang pagsusuri at pagtataya, pwedeng maagapan at matugunan ang mga hindi maayos o normal na antas sa kanyang paglaki (developmental tasks). Anumang makitang hindi normal sa paglaki ng bata ay dapat maisangguni kaagad sa isang "health professional" para kagyat itong malunasan. Mga Layunin: 1. Maipaliwanag ang kahalagahan ng praktikal na "early childhood screening tool" 2. At matukoy ang posibleng problema sa mga aspetong pag-unlad ng isang lumalaking bata at mabigyan ng kaukulang interbensyon. Haba ng Sesyon: 30 minutos Mga Gagamiting Materyales: Lapis Papel ECCD Screening tool form Pamamaraan:
Indibidwal na gawain at malayang talakayan Proseso: 1. Tiyakin na may sapat na kopya ng Early Childhood Screening Tool na magagamit ang mga kalahok pag nagsimula ang sesyon. 170 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
2. Bigyan ng lapis at papel ang mga kalahok at ipasulat sa kanila ang nagagawa ng kanilang mga anak noong 1-6 na taong gulang pa lang ang mga ito. Maglaan ng 5-10 minuto para sa gawaing ito. 3. Tumawag ng 4 na boluntaryo para ibahagi ang kanilang mga ginawa. Hilingin sa ibang mga kalahok na makinig sa mga nagsasalita. Gawing buhay ang talakayan sa pamamagitan ng pagtanong sa mga kalahok kung meron silang napapansin na "delay" o pagka-antala sa pag-unlad sa ilang aspeto ng kanilang anak kung ihahambing sa ibang batang parehas ang edad. 4. Sa yugtong ito, ipamigay ang mga kopya ng Early Childhood Screening Tool sa mga kalahok. Bigyan sila ng panahon na basahin ito at tanungin kung meron silang nais linawin o hindi maintindihan. 5. Sabihin sa mga kalahok na maaari nialng gawin ang pagsusuring ito sa kanilang tahanan. Obserbahan lamang ang kanilang lumalaking anak at kapag may nakitang problema ay pumunta sa health center upang mabigyan ng payo at maagapan ang problema. 6. Mahalaga din sa pagtatalakay sa paksa tungkol sa iba't ibang aspeto ng pag-unlad ng isang bata (Paksa 4, Sub-modyul 2.1), na maiugnay ang sesyon na ito upang ang mga kalahok ay magkaroon ng mas malalim na pagunawa tungkol sa pag-unlad ng kanilang mga anak at ang mga palatandaan na maaari nilang tignan kung mayroong problema ang ilang bahagi ng pag-unlad: pisikal, intelektwal, sosyal, o emosyonal man ito. Gabay sa Talakayan: a. Siguraduhing meron maipakitang kopya ng "Early Childhood Screening Tool" para maalalayan ang mga kalahok sa tamang pag-unawa at paggamit nito. b. Dapat isa-isahin ang pagbasa ng ibat-ibang bahagi ng "tool form" para lubos na maintindihan ng mga lkalahok kung bakit detalyado ang paggamit nito. MODYUL 2 171
Mga Dapat Tandaan: Mahalaga na ang mga miyembro ng pamilya ay maging mapanuri sa pag-unlad ng kanilang mga anak upang kung may napansin na iba sa pangkaraniwang pag-unlad ng isang lumalaking bata, maaaring magtungo sa mga health center o ospital upang masuri ang anak. Mahalagang matiyak habang maaga kung ang isang bata ay may kapansanan nang gayon ay maagapan ito at mabigyan ng agarang lunas upang maagapan ang problema at hindi lumala. Mayroong simpleng pamamaraan upang maobserbahan kung ang isang lumalaking anak ay may suliranin o mabagal sa ibang aspeto. Maaari itong gawin ng mga taong nakapaligid sa isang lumalaking bata.Ang mga batang may kapansanan ay may mga espesyal na pangangailangan. Kailangan nila ng ibayong pag-aalaga mula sa kanyang mga magulang at sa mga taong nakapaligid sa kanya upang matugunan ang mga pangangailangan na ito at maramdaman nilang sila ay mahalaga. 172GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO PagsasabuhayMay kasabihang daig ng maagap ang masipag. Sa pagiging maagap, sinisiguro natin na naaayon sa oras ang mga dapat gawin sa araw-araw at bawat yugto ng ating buhay. Ang paggamit ng "early childhood screening" ay hindi dapat ipagsawalang bahala dahil medaling malunasan ang anumang panganib na pwedeng mangyayari sa sanggol kung maaga itong masuri at matukoy ng doctor at iba pang "health professionals."
SESYON 2: Pag-unawa sa Tamang Pagpapalaki at Pag-unlad ng Bata Ang pag-aaral na ito ay magsisilbing gabay sa mga magulang sa kahulugan at mga istilo ng pagpapalaki at paggabay sa mga anak. Mabibigyan ng linaw ng mga magulang kung angkop nga ba ang kanilang gamit na istilo sa pag-unlad ng kanilang mga anak. Gayundin, ito ay maglalarawan sa mga yugto ng pag-unlad ng isang bata. Dito malalaman ng mga magulang sa kung anong katangian at pag-unlad ang pinagdadaanan ng kanilang anak sa kaniyang edad. Magkakaroon din ng ideya ang mga magulang kung naaayon ba sa edad ng kanilang anak ang nakikita nilang pag-unlad. Mga Layunin: 1. Matukoy ng mga magulang ang tamang istilo at pamamaraan ng kanilang pagpapalaki sa mga anak at ang mga kaakibat nitong mga epekto. 2. Mabigyan ng ideya ang mga magulang sa kung anong istilo ang angkop at nababagay sa kani-kanilang mga anak. 3. Maipaliwanag ang mga pangunahin o batayang konsepto ng pag-unlad ng mga bata 4. Makatulong upang matugunan ng mga magulang ang mga pangangailangan ng kanilang anak sa bawat yugto ng kanilang pag-unlad 5. Mabigyang kaalaman ang mga magulang sa mga elementong nakakaapekto sa ganap na pag-unlad ng bawat bata Haba ng Sesyon: 1 oras Pagbuo ng dula-dulaan ng bawat grupo- 15 minuto - Pagsasadula ng bawat grupo- 15 minuto (5minuto bawat isa, 3 na grupo) - Talakayan pagkatapos ng isang pagsasadula- 15 minuto (5minuto bawat isang grupo) - Pagbubuod- 15 minuto MODYUL 2 173
Mga Gagamiting Materyales: Pentel pen Manila paper Flip chart- para sa pagbubuod Pamamaraan: Pagsasadula, Lektura at Talakayan Gawain/Pamagat:
Iba't-ibang Uri ng Pagpapalaki ng Anak Proseso: 1. Hatiin ang grupo ayon sa dami ng mga kalahok at bigyan sila ng 10-15 minuto para mag-isip ng isang karanasan kung saan nagkamali ang kanilang anak. Tiyaking hindi magkakapareho ang ipapakitang sitwasyon. Sa pamamagitan ng isang maikling dula-dulaan, ipakita ang mga sagot sa sumusunod na mga tanong: a. Ano ang karaniwan ninyong ginagawa kapag nagkamali ang inyong anak? b. Paano ninyo sila dinidisiplina? 2. Ipaalala sa mga kalahok na bigyang tuon ang pag-uulat ng mga grupo at tingnan kung papaano nagkakahawig ang kanilang mga karanasan. Sikaping kumuha ng feedback, sa bawat presentasyon para mas maging buhay ang palitan ng mga ideya. 3. Pagkatapos ng pagtatanghal ng bawat grupo, tanungin ang mga manonood kung anong katangian ng magulang ang ipinakita sa dula-dulaan. Isulat ang mga sagot sa manila paper. 4. Mula sa mga sagot na ibinigay ng mga magulang, alamin mula sa kanila ang naging epekto sa bata ng kanilang mga naging reaksyon o ginawa. 174 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
5. Ibuod ang mga inihayag na karanasan ng mga kalahok at ibigay ang lektura tungkol sa "Iba't-ibang istilo ng pagpapalaki ng mga anak". Ano sa tingin nila ang epekto nito sa mga bata? Itanong rin sa kanila kung ano, sa tingin nila, ang pinaka-epektibong pamamaraan sa pagpapalaki sa anak. Gabay sa talakayan: Ang pagpapalaki sa bata ng magulang ay maaring ikategorya sa sumusunod na kaparaanan: a. Walang kontrol ang magulang- sunod lahat ng gusto at luho ng mga anak b. Awtokratiko/Mapagparusa na magulang-mahigpit at strikto, dapat sundin ng mga anak ang lahat ng salita ng magulang c. Demokratikong magulang-may bukas na ugnayan at usapan sa pagitan ng magulang at anak, napag- uusapan ng mabuti ang mga problema d. Mapagpabaya na magulang-hindi iniintindi ang mga anak, walang pakialam Mga Dapat Tandaan: Mahalaga na maunawaan ng mga magulang ang dinadaanang yugto ng bata sa kanyang pag-unlad at kung anong uri ng relasyon ang namamagitan sa pagitan ninyong dalawa. Ang kaalamang ito ay makakatulong para tukuyin kung ano ang angkop o tugmang pamamaraan na maaaring gamitin sa pagpapalaki ng mga bata. Ang palagian na komunikasyon at maayos na ugnayan ng anak at magulang ay makakatulong upang malagpasan nila ang mga hamon sa pagpapalaki ng anak. MODYUL 2 175
Gawain/Pamagat:
Iba't-ibang Uri ng Pagpapalaki ng Anak Haba ng Sesyon: Talakayan at paglilista- 15 minuto Lektura at talakayan sa yugto ng pag-unlad- 35 minuto (25 minuto sa lektura,10 minuto sa talakayan) Lektura sa 5 aspeto ng pag-unlad at talakayan- 35 minuto (25 minuto sa lektura, 10minuto sa talakayan) Pagguhit - 10 minuto Pagbubuod- 15 minuto Mga Gagamiting Materyales: Manila paper Pentel pen Flip chart Pamamaraan: Talakayan, lektura, pagguhit at paglilista Proseso: 1. Hatiin ang mga kalahok ayon sa edad ng kanilang mga anak. Sabihin sa kanila na pumili lang ng isang anak bilang batayan ng kanilang sasalihang grupo: Group 1: Edad 0 - 6 Group 2: Edad 7 - 12 Group 3: Edad 13 - 18 2. Bigyan ng manila paper at panulat ang bawat grupo at sa loob ng 15 minuto ipasulat ang mga nakikitang nilang katangian ng kanilang mga anak. Ipaskil o idikit muna ang nagawa ng grupo sa lugar na nakikita ng lahat. 176 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
3. Ibahagi ang lektura tungkol sa yugto ng pag-unlad (early childhood, middle childhood at adolescence). Pagkatapos, tanungin ang mga kalahok sa napansin nila sa mga katangian ng mga anak na nilista nila. Alamin ang pagkakatulad at pagkakaiba-iba sa kanilang mga sagot. 4. Pagkatapos ng talakayan, ibahagi ang lektura tungkol sa limang aspeto ng pag-unlad. Balikan ang mga inilista ng bawat grupo at mula sa kanilang ginawa, igrupo ito sa limang aspeto ng pag-unlad ng bata. 5. Bigyang diin na ang lahat ng aspetong ito ay bahagi ng pag-unlad ng bata ngunit nag-iiba ang antas ng kanilang pag-unlad. 6. Bilang pangwakas na gawain, tanungin ang bawat grupo kung ano ang mga bagay o elemento na nakakaapekto sa pag-unlad ng bata. Maaari itong ipakita sa pamamagitan ng pagguhit. Bigyan ng pagkakataon ang bawat grupo na ipaliwanag ang kanilang "drawing". Gabay sa talakayan: Banggitin ang mga sumusunod na kaalaman sa pagbubuod ng sesyon na ito Mga batayang konsepto ng pag-unlad ng bata: Paglaki ng bata (child growth) Pag-unlad ng bata (child development) Ang pag-unlad ng bata ay nahahati sa tatlong yugto: A. Early childhood- (0-6 taon) sa yugto na ito ay nangangailangan ang bata ng proteksyon ng magulang laban sa panganib, sapat na nutrisyon, sapat na atensyong pangkalusugan at nakatatandang kung kanino siya bubuo ng malapit na relasyon at gagawing ehemplo ng bata. B. Middle childhood- (7-12 taon) C. Adolescence - (13-18 taon) MODYUL 2 177
Ang pag-unlad ng bata ay may limang aspeto: a. Pisikal na aspeto b. Sosyal na aspeto- pakikisalamuha at pakikibagay sa kapwa tao o kalaro c. Intelektwal na aspeto- pag-unlad sa kaisipan, pag-aaral at talino d. Emosyonal na aspeto - pag-unlad ng damdamin sa sarili at sa iba e. Moral at ispiritwal na aspeto- pag-unlad sa paniniwalang pangrelihiyon at tamang gawa sa lipunan Ang pag-unlad ng bata ay naapektuhan ng sumusunod na elemento (factors): a. Likas na katangian ng bata- sariling kaugalian mula pagkapanganak b. Katangian at uri ng pagpapalaki ng magulang- kung paano nagabayan at pinalaki ng kanyang mga magulang c. Katangian ng kapaligiran ng bata- kung saan lumaki at anong kapaligiran ang kinamulatan Mga Dapat Tandaan: Ang bawat bata ay magkakaiba; ang uri ng pag-unlad ay hindi magkakapareho dahil sa iba't-ibang elemento tulad ng likas na komposisyon ng bata at ang uri ng pag-aaruga na natatanggap nya mula sa kanyang mga magulang at iba pang elemento sa kanyang kapaligiran. Ang limang aspeto ng pag-unlad ay magkakaugnay. Ang hindi pagtugon sa anumang aspeto ay makakaapekto sa kabuuang pag-unlad ng bata. Habang lumalaki at umuunlad ang bata, nag-iiba rin ang kanyang katangian at mga kayang gawin. Mahalaga na matugunan ng mga magulang ang pangangailangan ng mga anak sa bawat aspeto ng pag-unlad nang sa gayon ay makamit ng anak ang maayos na pag-unlad. 178 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
PagsasabuhayAng tamang pagpapalaki ng bata ay naayon sa pangangailangan ng bawat anak at sa kanyang pinaka-mabuting interes. Mahalagang tandaan na ang kailangan ng mga bata ng gabay at disiplina ngunit hindi sila dapat saktan sa ngalan ng disiplina. 179MODYUL 2
SESYON 3: Mga Gawaing Makakatulong sa Pag-unlad ng Bata Mga larong pambata tulad ng pa Ang pag-aaral na ito ay maglalarawan at magbibigay sa iba't- ibang gawain na makakatulong sa pag-unlad ng isang bata. Tutukuyin ng aralin na ito ang mga bagay at gawain sa araw- araw na malaki ang maibabahagi sa katauhan ng isang bata. Mga Layunin: 1. Matukoy ang iba't ibang pang araw-araw na gawaing makakatulong sa pag-unlad ng bata 2. Mabigyan ng ideya ang mga magulang sa kung paanong ang mga simpleng gawaing pambahay ay makakapagpaunlad ng kanilang anak sa kanilang paggabay Haba ng Sesyon: 50 minuto Charade- 15 minuto (5 minuto bawat grupo) - Talakayan/ lektura- 25 minuto - Pagkanta- 5 minuto - Pagbubuod- 5 minuto Mga Materyales na Gagamitin: Metacards Flip chart Pamamaraan: Pagpapalaro-charade, talakayan, lektura at pagkanta 180 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Proseso: 1. Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng larong "charade". Maaring gamitin ang binuong grupo sa nakaraang sesyon. Ibigay ang sumusunod na pamamaraan kung paano laruin ang charade. 2. Pumili ng isang taong magpapahula ng salitang mabubunot. Ilalarawan ng magpapahula ang salitang nabunot sa pamamagitan ng aksyon. Hindi maaaring magsalita ang nagpapahula. 3. Huhulaan ng ibang kagrupo ang salitang pinahuhulaan. 4. Ang bawat grupo ay bibigyan ng 2 minuto para hulaan ang nabunot na salita. 5. Talakayin sa mga kalahok ang ang mga salitang pinahulaan sa charade. Maaari silang tanungin tungkol sa mga konsepto o mga kasanayang maaring matutunan ng bata sa mga gawaing nabanggit. 6. Bigyang diin na may mga pang-araw-araw na gawaing bahay na nakakatulong sa bata sa kanyang pag- unlad sa pamamagitan ng pagtuturo ng mga batayang konsepto. 7. Bilang pangwakas na gawain, kumanta ng isang awiting pambata na alam ng mga kalahok o kaya ay magbasa ng isang kwentong pambata. Gabay sa Talakayan: A. Mga malikhaing gawin na nakakatulong sa pag-unlad ng bata: a) Kanta at tula- simula pagkabata (sanggol) ay nararanasan na nating kantahan ng ating mga magulang. Sa saliw ng awitin ni nanay o tatay ay mamamasdan na ang bata ay nasisiyahan b) Laruan- mahalagang pumili ng mga laruan na may maaaring matutununan ang ating mga anak. Hanggat maaari ay iwasan ang mga laruang na nag lalarawan ng karahasan tulad ng mga baril-barilan at mga laruang may "toxic chemicals". c) Palaro-tintero, sipa, tumbang preso, basagan palayok at marami pang iba. Dito ay natututo ang ating mga anak sa tamang pakikipaglaro at pakikisama sa ibang tao d) Pagkukuwento - mga kwentong pambata tulad ng alamat at pabula na may wastong aral na natututunan. MODYUL 2 181
B. Mga pang-araw-araw na gawain na maaring makatulong sa pag-unlad ng bata: a) Pagluluto- Paghahanda ng masustansyang pagkain para sa kalusugan ng pamilya. b) Pagdadasal- ito ay nakakatulong sa pagpapaunlad ng ispiritwalidad. Ang pagdadasal bago kumain at tuwing araw ng pagsamba ay magandang halimbawa ng mga magulang sa kanilang mga anak c) Paliligo-ito ay nagtuturo na ang kalinisan ay kalusugan. Kapag ang tao ay malinis napapanatili ang kalusugan ng katawan. d) Pagtutupi ng damit- ay nakakatulong upang lumaking organisado ang isang bata e) Pagsasalu-salo sa pagkain- ang pagsasalo-salo sa pagkain ay nagpapaalala sa bata ng kahalagahan ng isang buo at masayang pamilya Mga Dapat Tandaan: Ang pagkatuto ng bata ng mga batayang kasanayan at konsepto ay hindi nagsisimula sa pagpasok sa paaralan, ito ay natutunan mula sa karanasan na nakukuha mula sa mga simple at pang-araw-araw na gawain na nakikita o ginagawa sa tahanan. Ang simpleng pagtulong ng mga bata sa mga gawaing bahay ay malaking bahagi ng kanyang pag-unlad kung ang mga bagay na kanyang gagawin ay ipapaliwanag ng mabuti sa kanya at naayon sa kanyang edad. Subalit hindi dapat naapektuhan ang kanilang ibang karapatan at hindi sila gumagawa ng mabigat na gawain o "child labor". 182 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 4: Pagpapalaki at Pagkalinga sa mga Batang may Kapansanan Ang pag-aaral na ito ay magsisilbing gabay sa mga magulang sa tamang pag-aaruga at pagpapalaki sa mga batang may kapansanan. Sa pag-aaral na ito, mabibigyan ng linaw sa mga magulang na iba't ibang uri ng kalinga ang kailangan para sa iba't- ibang uri rin ng kapansanan. Mga Layunin: 1. Matukoy ng mga magulang ang tamang istilo at pamamaraan ng kanilang pagpapalaki sa mga anak at ang mga kaakibat nitong mga epekto. 2. Mabigyan ng ideya ang mga magulang sa kung anong istilo ang angkop at nababagay sa kani-kanilang mga anak. Haba ng Sesyon: 45 minuto
Mga Gagamiting Materyales:
Pamamaraan:
MODYUL 2 183
Proseso: 1. Ipaliwanag ang relasyon ng kapansanan sa kahirapan 2. Ibigay ang 3 lebel ng kapansanan. Mula sa impairment paano ito nagiging disability at gayundin mula disability papuntang handicap. 3. Talakayin ang iba't ibang uri ng kapansan, ano- ano ang mga dahilan kung bakit nagkakaroon ng kapansanan ang mga bata, paano ito nakakaapekto sa pagganap ng isang tao sa kanyang mga tungkulin at ilang kaparaanan kung paano ito maiiwasan. 4. Ibuod ang sesyon sa pamamagitan ng malayang talakayan kung saan maaring makakuha ng mga karanasan sa mga pamilyang may pinangangalagaang tao na may kapansanan. Dito rin maitatanong ng mga may kamag-anak na may kapansanan ang mga bagay na hindi pa malinaw sa kanila matapos ang lektura. Gabay sa Talakayan: Ang tatlong lebel ng kapansanan:
Ito ay maaring kulang o depektibong bahagi ng katawan, naputol o sanhi ng sakit
Ito ay ang kawalan ng kakayahan ng isang tao upang gampanan ang tungkulin ng isang normal na indibidwal
Ang disability ay nagiging handicap kung ito ay nakakhadlang sa abilidad ng isang indibidwal sa isang partikular na yugto ng kanyang buhay. Ibat' ibang uri ng kapansanan: 1. Pisikal na kapansanan- humahadlang sa pisikal na paggalaw ng katawan o bahagi ng katawan. Ito ay nahahati sa tatlo; 1.1 ang limitado o wala talagang kakayahan na pagkontrol sa mga masel; 1.2 kakulangan sa pag-unlad ng mga buto; 1.3 hindi maayos na sugpungan ng mga buto sa katawan 184 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
2. Kakulangan sa paningin (ex: bulag)- limitado o kawalan ng kakayahan na makakita 3. Intelektwal na kapansanan- nahuhuli, mabagal o hindi umuunlad na kapasidad sa kakayahang intelektwal 4. ADHD- kapansanan sa pag-unlad. Ito ay may tatlong kategorya; hindi nakukuha ang atensyon (inattentiveness), biglaang pagkagalit (impulsivity), sobrang kalikutan (restlessness o hyperactivity) 5. Autism- hindi iba sa ibang indibidwal sa pisikal na aspeto ngunit may kapansanan sa dahilan na hindi hustong pag-unlad ng isang bahagi ng kanyang utak 6. Kapansanan sa pagkikipag-usap (ex: bingi o pipi)- limitado o kawalan ng kakayahan na magsalita o makadinig Pagbubuod: 1. Ang bawat uri ng kapansanan ay nangangailangan ng iba't ibang uri rin ng pangangalaga. Ang mga batang may kapansanan ay nangangailangan ng higit pa sa sapat na atensyon upang maramdaman nila na kahit ganun ang kanilang kalagayan, hindi sila pinababayaan at mahal sila ng mga nasa paligid nila. 2. Ang ibang kapansanan lalo na yung mga nakukuha kapag ipinagbubuntis pa lamang ay maaaring maiwasan kung lubos na pag-iingat ang gagawin ng mga magulang lalong lalo na ng ina. 3. Ang mga may kapansanan ay may damdamin din, sila ay sensitibo sa mga tao sa kanilang paligid. Mayroong mga may kapansanan na kayang gawin ang iba't ibang bagay dahil ito ang kanilang paraan uapng patunayan na may kakulangan man sila ay kaya din nilang gawin ang nagagawa ng mga normal na tao kaya't dapat maging maingat tayo lalo na kung tayo ay mag-aalok ng pagtulong, marapat na sila ay tanungin kung kinakailngan nila ng ating tulong. MODYUL 2 185
PagsasabuhayAyon sa pag-aaral, ang kapansanan ay karugtong ng kahirapan. Maraming tao ang nagkakaroon ng kapansanan dahil sa lubos na kahirapan ngunit sa panahon ngayon marami ng may kapansanan na nagiging lubos na matagumpay pa kumpara sa normal na indibidwal. Ito ay pwedeng gawing inspirasyon ng mga bagong henerasyon na may kapansanan, na hindi hadlang ang kapansanan upang magtagumpay sa buhay. 186GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Sub-Modyul 2.3 Pangangalaga ng Bata sa ano mang uri ng Pang-aabuso, Karahasan at Pagsasamantala MODYUL 2 187
Mga Kalahok: Mga Benepisyaro ng Programang Pantawid na nakatapos na sa sesyon tungkol sa Karapatang Pambata at Responsableng Magulang. Mga bata na may edad 8 - 12 na taong gulang at natapos na ang sesyon tungkol sa Karapatang Pambata. Layunin: Magkaroon ng kaalaman at kasanayan tungkol sa pangangalaga ng mga bata laban sa ano mang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala sa loob ng pamilya, paaralan at komunidad Pagkatapos ng sub-modyul, inaasahan na ang mga kalahok ay: Maipahayag ang paraan ng pangangalaga sa bata laban sa ano mang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala sa loob ng pamilya at sa komunidad. Matukoy ang iba't ibang uri at mga palatandaan o manipestasyon ng karahasan, pang- aabuso at pagsasamantala sa bata. Makipag-ugnayan sa kapwa magulang at komunidad upang makalahok sa pagsubaybay upang maiwasan ang ano mang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala. 188 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Kaalaman at Pamamaraan sa Pag- iwas sa Karahasan, Pang-aabuso at Pagsasamantala sa Bata Sesyon 2: Tamang Pagsusubaybay sa mga Bata Laban sa karahasan, Pang-aabuso at Pagsasamantala Nilalaman Karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala sa bata Iba't ibang uri ng karahasan: - Verbal Abuse - Physical Abuse - Psychological and Emotional Abuse Sexual Abuse - Bullying - Child Neglect and Abandonment Mga pamamaraan para maiwasan ang pang- aabuso sa mga bata sa pamilya at komunidad Pamamaraan Balitaan: Mga Ulo ng Balita Body Mapping Lektura at Talakayan Workshop Lektura at Talakayan Mga Kailangang Materyales Meta Cards Brown paper Marking pens Masking tape Scissors LCD Brown paper Marking pens Masking tape Scissors MODYUL 2 189
PAKSA 1: Kaalaman at Pamamaraan sa Pag-iwas sa Karahasan, Pang-aabuso at Pagsasamantala sa Bata Layunin ng pag-aaral: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Matukoy ang iba't ibang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala na nangyayari sa loob ng pamilya, paaralan at komunidad. Maipaliwanag ang mga palatandaan na maaaring magresulta sa karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala sa mga bata. 190 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
May kasabihan ang mga nakatatanda na ang bawat nakikita ng mga bata sa nakakatanda ay pinaniniwalaan nilang tama. Paano kung ang mga nakatatanda ay gumagamit ng karahasan laban sa mga bata? Maaring gawin din ng mga kabataan sa kanilang magiging mga anak dahil alam nila na ito ay ginawa sa kanila ng kanilang mga magulang at ito ay mararanasan ng bawat bata. Sa pagtuturo kung ano ang tama sa mga magulang sa kasalukuyan ay maiiwasan din ang mga naabusong mga bata sa hinaharap. Ito ay isang epektibong paraan sa pagpapababa ng insidente ng karahasan laban sa mga bata. Mga Layunin: 1. Maging pamilyar sa iba't ibang uri ng karahasan, pangaabuso at pagsasamantala sa mga bata sa loob at labas ng tahanan 2. Malaman ang batas na pumoprotekta sa mga biktima ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala sa mga bata 3. Malaman kung saan maaaring isangguni ang mga kaso ng pangaabuso sa bata Haba ng Sesyon: 1 oras Mga Materyales: Pamamaraan:
Gawain/Pamagat:
MODYUL 2 191
Proseso: Ipaliwanag sa mga kalahok ang layunin ng sesyon na ito at kung ano ang inaasahang makamit pagkatapos ng sesyon. Sabihin rin na magkahiwalay ang talakayan sa mga bata at sa grupo ng mga magulang. Para sa grupo ng mga magulang: 1. Hatiin ang mga kalahok sa apat na grupo. Papiliin sila ng isang news program sa TV na magiging pangalan ng bawat grupo. Tulad ng balita sa TV, ang bawat grupo ay kailangang mag-isip at magsulat ng 'headlines' tungkol sa mga nangyayaring pang-aabuso, karahasan at pagsasamantala sa mga bata sa pamilya, paaralan at komunidad. Walang limit sa pagsulat ng headline. 2. Pagkatapos mag-usap ng grupo, isulat ang mga headlines sa metacards at pumili ng isang boluntaryo para mag-ulat ng headline na isinulat. Ipagpatuloy ang prosesong ito hanggang sa matapos mag-ulat ang lahat ng grupo. 3. Idikit ang mga metacards sa brown paper at magbigay ng 10 minuto para basahin ng kalahok ang mga nakasulat. Ipasagot sa bawat grupo ang mga sumusunod na katanungan: 4. Basahin ang mga nakasulat sa meta cards at kunin ditto ang mga karaniwang pang-aabuso, karahasan at pagsasamantala na sa tingin ninyo ay nagaganap sa inyong lugar. Subukan ihiwalay ang kaganapan sa bahay, paaralan at komunidad a) Anong mapapansin ninyo sa lugar na pinangyayarihan ng mga kaganapang ito? Alamin ang kanilang pagkakahawig at pagkakaiba. b) Paano ninyo malalaman na ang isang akto o sitwasyon ay pang-aabuso sa bata? c) Bigyan ng pagkakataon ang lahat na ibahagi ang kanilang ginawa. Ipaalala sa mga kalahok na makinig at tingnan ang pagkakahawig ng mga ulat ng ibang grupo. d) Matapos ang pagbabahagi, papiliin ang mga kalahok ng isang kinatawan para maiulat ang kanilang pinag-usapan sa plenaryo kasama ang mga bata. 192 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Para sa grupo ng mga bata: 1. Simulan ang session ng isang energizer at pagkatapos hatiin sa tatlong grupo ang mga kalahok. Sa loob ng 15 minuto, pag-usapan ng bawat grupo ang mga sumusunod na katanungan: a) Anu-ano ang mga nangyayaring pang-aabuso, karahasan at pagsasamantala sa mga bata ang naririnig o naranasan ninyon. Alamin kung ang mga kaganapang ito ay nangyayari sa loob ng pamilya, paaralan at komunidad? b) Kadalasan, sinu-sino ang mga batang nagiging biktima ng pang-aabuso at karahasan at ano ang dahilan kung bakit sila inaabuso? 2. Hikayatin ang mga bata na gumamit ng malikhaing pamamaraan (creative presentation) sa pagbabahagi ng kanilang mga pinag-usapan. Ilan sa halimbawa ay palit-awit, paggawa ng tula, drawing, o pag-arte. Bigyan sila ng 10 minuto para sa kanilang paghahanda. Ang bawat presentasyon ay dapat hindi lalagpas sa limang (5) minuto bawat grupo. 3. Magkaroon ng Open Forum pagkatapos ng mga ulat para alamin ang kanilang mga ideya o nararamdaman sa mga paksang pinag-usapan. Ang mga sumusunod na tanong ay makakatulong para malaman kung ano ang kanilang nasa isip: a) Anu-ano ang mga kadalasang pang-aabuso na makikita sa mga ulat? Sabihin ang magkakatulad at magkaiba at saang lugar ito nangyayari. b) Ano kaya ang mga kadahilanan kung bakit ito nangyayari? c) Bilang mga bata, ano ang maaari ninyong gawin para mapangalagaan ninyo ang sarili sa mga pang-aabuso at karahasan sa ating paligid? 4. Habang nag-uulat ang mga bata, pansinin ang kilos ng ibang mga kalahok at tingnan kung kumportable ang mga kalahok na pag-usapan ito. Maging sensitibo sa mga kilos at salita ng mga bata sapagkat ito ay maselan na usapin para sa kanila. 5. Bago magtapos, pumili rin ng isang boluntaryo na siyang mag-uulat ng kanilang pinag-usapan sa malakihang grupo, kasama na ang mga nanay. MODYUL 2 193
6. Sa talakayan sa plenaryo, palalimin ang pag-uusap sa pamamagitan ng pagtalakay sa epekto ng pang-aabuso sa karahasan sa mga bata. Sa pamamagitan ng isang body map (trace ng isang batang nakaguhit sa brown paper), ipapakita ng mga bata ang itsura ng mga batang biktima ng pang-aabuso at ang apekto nito sa kanila. Hal. Ano ang itsura ng isang batang biktima ng karahasan at pang-aabuso? Ano ang kanyang nararamdaman? Para sa plenaryo (magkasama ang mga magulang at mga bata) 1. Idikit sa blackboard ang resulta ng talakayan ng dalawang grupo at sabihin sa mga magulang at bata na basahin ito sa loob ng 10 minuto. Ipaalala na pansinin ang pagkakahawig at pagkakaiba ng kanilang mga kasagutan. 2. Bilang paghahanda sa pag-uulat, sabihin na ang unang grupo na magsasalita ay ang mga bata at susundan naman ng mga magulang. 3. Mula sa pagbabahagi ng mga kalahok, magbigay ng lektura tungkol sa Kahulugan at Uri ng mga Pang-aabuso, Karahasan at Pagsasamantala sa mga bata. Sa pagpapadaloy ng lektura, importanteng balikan ang mga natukoy ng mga kalahok at bigyang diin na ang mga ito ay paglabag sa karapatang pambata na maproteksyunan o mapangalagaan. 4. Sa puntong ito, makakatulong kung maibabahagi rin ang mga nakuhang datos mula sa lokal na PNP, CSWDO, NGOs at iba pang grupo, ukol sa kalagayan ng pang-aabuso at karahasan sa mga bata sa komunidad. 5. Magbigay ng paglalagom batay sa kabuang ulat ng mga kalahok at gamitin ang mga impormasyon sa baba bilang bahagi ng pagbubuod. 194 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gabay sa Talakayan: 1. Bilang magulang, dapat maging sensitibo sa kalagayan ng mga bata sa loob ng pamilya, paaralan man at komunidad. Kapag nagtapat ang mga bata ng kanilang karanasan ng pang-aabuso o karahasan, marapat na pakinggan silang mabuti at maging kalmado. Huwag sisihin ang bata. 2. Siguraduhin sa kanila na hindi nila iyon kasalanan at hindi rin nila ito kagustuhan. Importante rin na i-report agad ang pang-aabuso sa barangay, lokal na opisina ng PNP o ng city/municipal social worker. Alamin ang mga kaukulang batas, programa o serbisyo ng pamahalaan sa ganitong mga kaso. Mga Dapat Tandaan: Mahalagang magkaroon ng kaalaman sa pangangalaga ng bata laban sa ano mang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala upang maiwasan itong mangyari sa loob ng pamilya at sa komunidad. Importanteng matukoy ang existing referral and quick response mechanism na mayroon ang komunidad upang mabigyan ng dagliang aksyon kung sakaling may mangyaring anumang karahasan sa bata. Ang pakikiisa sa pagsubaybay ng ano mang uri ng karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala sa bata sa pamilya at komunidad ay tungkulin ng bawat isa upang mabigyan ng magandang kinabukasan ang bata at sa pagkakaroon ng isang maayos at maunlad na pamilya at komunidad. MODYUL 2 195
PAKSA 2: Tamang Pagsubaybay sa mga Bata Laban sa Karahasan, Pangaabuso at Pagsasalantala Layunin ng pag-aaral: Pagkatapos ng sub-modyul, inaasahan na ang mga kalahok ay: Malaman, maisaisip at maisagawa ang mga pamamaraan upang mapangalagaan ang mga kabataan laban sa anu mang uri ng pang-aabuso, karahasan at pagsasamantala. 196 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gabay sa malawakang talakayan:
PD 603- The Child and Youth Welfare Code (December 10, 1974) Ito ang batas na ipinapairal ng Republika ng Pilipinas upang protektahan ang ating mga kabataan na wala pang 18 taong gulang (binago ng RA 7610). Proteksyon, Pakinabang at Tulong Sapat na kalinga, tulong at gabay mula sanggol hanggang kabataan Pagpapalaganap ng kalusugan sa tulong ng mahalagang serbisyong panlipunan Mahusay na edukasyon Tungkulin ng Magulang Mahalin, samahan at unawain ang anak - Gabayan, disiplinahin at turuan maging maka- Diyos Alamin ang mga Gawain ng mga anak - Turuan maging masipag, masinop at magkaron ng sariling sikap Magbigay ng magandang halimbawa - Pangasiwaan ang mga ari-arian ayon sa kapakanan ng mga bata Pananagutan ng Magulang Responsible sa mga pinsalang gawa ng batang nasa kanilang pangangalaga May kriminal na pananagutan sa pagpapabaya, pagsasamantala at kalupitan. MODYUL 2 197
Parusa 2 hanggang 6 na buwang pagkakabilanggo o P500 na multa o pareho - O, pangaral ng DSWD o Local Council for the Protection of Children RA 7610- Special Protection of Children Against Child Abuse, Exploitation and Discrimination (June 17, 1992) Ito ang batas na nagbibigay proteksyon sa batang wala pang 18 taong gulang o mahigit 18 taong gulang, pero di kayang pangalagaan o ingatan ang sarili. Paraan ng Child Abuse:
Sikolohikal, pisikal, sekswal, masakit na pananalita, emosyonal Gawa o salita ng insulto sa dignidad ng bata - Pagpapabaya, kalupitan o hindi pagbibigay ng pangangailangan ng bata para mabuhay Hindi pagpapagamot na nauwi sa pagkakasakit, permanenteng pinsala o kamatayan ng bata. Pagsasamantala at pang-aapi ng bata: Ginagamit sa prostitusyon , malaswang palabas o babasahin , droga, panlilimos para mabuhay at ibang uri ng di- makatarungang Gawain Mga bata sa armadong labanan - Mga bata sa katutubong lugar Proteksyon, Pakinabang at Tulong Edukasyon - Kaligtasan, proteksyon at pagpapaunlad - Paglilikas ng mga bata mula sa armadong labanan - Buhay pamilya at pansamantalang tirahan - Protective custody ng bata - Pagpapalaya ng bata sa loob ng 24 oras sa pangangalaga ng DSWD o sa taong pinili ng korte. 198 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Parusa - Multa ng P1 Milyon hanggang P2 Milyon 12 taon hanggang habambuhay na pagkabilanggo RA 9231- Elimination of Worst Forms of Child Labor (December 19, 2003) Pinakagrabeng trabaho para sa mga bata: - Pagsisid sa malalim na bahagi ng dagat para mangisda Pagmimina at pagtitibag ng bato - - Kinakalakal sa sekswal na paraan - Mga bata sa pagawaan ng paputok - Mga bata sa agrikultura - Mga bata sa armadong labanan Inaalila sa bahay Proteksyon, Pakinabang at Tulong - Edukasyon at pagsasanay - Tulong-legal Parusa
20 taon hanggang habambuhay na pagkabilanggo at multa ng P1 Milyon MODYUL 2 199
RA 9344- Comprehensive Juvenile Justice and Welfare Act (April 28, 2006) Ito ang batas na tumutugon sa pangangailangan ng batang nasa panganib at batang lumalabag sa batas. Juvenile Justice and Welfare System Nagbibigay ng restorative justice sa pagtutulungan ng biktima, akusado at pamayanan. - Ang batang wala pang 15 taong gulang o mahigit 15 taong gulang pero wala sa tamang kaisip ay libre sa pananagutang criminal. Nagbibigay ng programa at tulong para sa prebensyon, dibersyon, rehabilitasyon at reintegrasyon at after-care. Proteksyon ng bata laban sa pang-aabuso (para sa mga alagad ng batas at hindi alagad) Hindi maaring ikulong ang bata - Kakapkapan lamang ng kapareho ng kasarian - Hindi maaring takutin o sekswal na abusuhin - Hindi maaring gumamit ng malaswang salita, magpakita ng baril o gumamit ng karahasan. Mga karapatan ng batang lumabag sa batas Hindi dapat i-torture - Hindi dapat sentensyahan nang walang pag-asang lumaya - Hindi maaaring pagkaitan ng kalayaan - Dapat tratuhin bialng tao - May praang makakuha ng tulong legal - Makapagpiyansa - Maaaring tumestigo - Magkaroon ng pribadong oras sa pagdinig ng kaso - Magkaroon ng dibersyon - Parusahang katumbas ng bigat ng kaso - Awtomatikong suspension ng sentensya - Makakuha ng probation,bilang alternatibo sa pagkabilanggo - Maging malaya sa pananagutan sa pagsumpa nang walang katotohanan, pagtatago o pagsisinungaling. 200 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Tungkulin ng pamilya Tamang pangangalaga at pagpapalaki sa bata upang maiwasan ang pagiging delingkwente - Suportahan ang bata sa pkikipagugnayan sa tamang kinauukulan Tungkulin ng Local Councils for the Protection of Children at Sangguniang Kabataan - Makipag-ugnayan at makipagtulungan sa paggawa, pagsunod at pagpapatupad ng delinquency prevention plan.
RA 9262- Violence Against Women ang their Children, Protective Measures for Victims (March 08, 2004) Ang karahasan laban sa kababaihan at kanilang anak ay gawa ng kahit na sino laban sa babae na: Kanyang asawa o dating asawa - May ugnayan o nagkaroon ng ugnayang sekswal Nagkaroon siya ng anak dito, o laban sa anak ng babae, lehitimo o hindi, sa loob o labas ng tahanan ng pamilya. Mga uri ng karahasan: Pisikal, sekswal, sikolohikal na pananakit - Abusong pangkabuhayan o pinansyal - Pagbabanta, pambubugbog, pamimilit o pananakot Di makatarungang pagkakait ng kalayaan Proteksyon, Pakinabang at Tulong Proteksyong galling sa barangay o korte - Pansamantalang tirahan ( halimbawa: haven for women/ haven for children) Tulong-legal mula sa Public Attorney's Office o anumang Public Legal Assistance Office. MODYUL 2 201
Psycho-social interventions - Tulong pangkabuhayan - - Pagpapagamot Social reintegration at after-care service Parusa
1 buwan at 1 araw hanggang habambuhay na pagkabilanggo RA 9208- trafficking in Persons Especially Women and Children (May 26, 2003) Ang kasong trafficking ay: Pag-recruit, pagdala, paglipat, pagtago o pagtanggap ng kababaihan o mga bata, mayron man o walang pahintulot (may panloloko o pandaraya) sa loob o labas ng bansa. Pagbibigay o pagtanggap ng bayad o benepisyo para sa pagsasamantala o prostitusyon, sapilitang trabaho, turismo para sa sex, bayad utang, pang-alipin, pagtanggal o pagbebenta ng anumang organ ng katawan. Proteksyon, Pakinabang at Tulong Pag-rescue aat pansamantalang tirahan - Pagpapagamot at serbisyong sikolohikal - Tulong-legal - Programang rehabilitation at reintegration Parusa
6 na buwan community service at multang P50,000 para sa unang paglabag hanggang sa habambuhay na pagkabilanggo at multang P2 Milyong hanggang P5 Milyong piso. Deportasyon para sa mga banyaga - Kanselasyon at permanenteng pagbawi ng lisensya at registration sa Security And Exchange Commission para sa mga korporasyon at iba pa Pag-dismiss sa serbisyo at pagtanggal sa lahat ng benepisyo para sa mga opisyal at kawani ng gobyerno. 202 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
RA 8353- Anti-Rape Law (September 30, 1997) Ang RAPE ay krimen laban sa TAO. Ito ay gawa ng: 1. Lalaki na may mahalay na pagnanasa sa babae. na may pwersa, pagbabanta at pananakot - wala sa tamang katinuan ng isip o walang malay - matinding pag-abuso ng kapangyarihan - ang biktima ay wala pang 12 taong gulang 2. kahit sinong tao na: - - ipinasok ang kanyang ari sa bibig o puwit ng isang tao, babae man o lalaki ipinasok ang kahit na anong bagay sa bibig o puwit ng isang tao, babae man o lalaki pinasok ang labia, kahit bahagya at kahit ba ang hymen ay hindi nasira Parusa
20 taon at isang araw hanggang habambuhay na pagkabilanggo RA 8505- Rape Victim Assistance Act (February 13, 1998) Ito ang batas na nagtalaga ng rape crisis center sa lahat ng probinsya at siyudad. Ito ay nagbibigay proteksyon at tulong sa paggaling ng mga biktima ng rape. Proteksyon, Pakinabang at Tulong Women's Desk na may babaing pulis sa bawat presinto - Ang medical examination at pang-unang imbestigasyon ay gagawin ng babaing pulis - Counseling, tulong-legal at ang kaso ay itatalaga sa isang babaing huwes - Pagbibigay ng psycho-social interventions MODYUL 2 203
Mga Gawain: 1. Maghanda ng apat na maliliit na rolyo ng papel kung saan may nakasulat na batas. 2. Hatiin ang mga partisipante sa apat na grupo. 3. Pumili ng representante bawat grupo at papiliin sa apat na papel. 4. Magsagawa ng dula-dulaan ukol sa uri ng batas na napili. 5. Pumili ng isang miyembro na maaring magpaliwanag ng presentasyon kada pagkatapos ng dula. Pagpoproseso: 1. Kuhain ang mga mahahalagang senaryo at isulat sa pisara. Balikan ito pagkatapos makapagpresenta ang lahat ng grupo. 2. Bigyang diin ang mga pangyayaring nakatala sa pisara at ipaliwanag ang nais iparating. 3. Bigyan ng pagkakataon ang mga nais magbahagi ng kanilang mga ideya, karanasan at ninanais upang mapalalim ang usapan. 4. Palawakin ang talakayan at pagpapaliwanag gamit ang mga nakatalaga na salita sa pisara. 204 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Sub-Modyul 2.4 Pagtataguyod sa Kagalingan ng Pamilyang Pilipino NILALAMAN Pangangasiwa ng Tahanan Pagpapalakas at Pagsisiguro ng Kaayusan ng Tahanan Pangunahing Ahensya: Department of Social Welfare & Development Mga sumusuportang ahensya: National Nutrition Council Department of Agriculture MODYUL 2 205
PAKSA 1: Pangangasiwa ng Tahanan Mga Kalahok: Mag-asawang Benepisyaryo ng Pantawid Pamilya Guardian o tumatayong magulang ng mga bata Layunin: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Maipahayag ang kahalagahan ng wastong pangangasiwa ng oras para sa mahusay na pagtupad sa gawaing-tahanan;; Maipaliwanag ang kabutihan ng tamang pangangasiwa ng pera at ang kahalagahan ng pag- iipon;; at Malaman ang mga pamamaraan ng paghahanda ng mura ngunit masustansyang pagkain para sa pamilya. 206 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Epektibong Pangangasiwa ng Oras Sesyon 2: Wastong Pangangasiwa ng Pera Sesyon 3: Kahalagahan ng Pag- iimpok Sesyon 4: Paghahanda ng Masustansyang Pagkain Para sa Wastong Nutrisyon Nilalaman Mga gawain ng mga nanay at tatay sa buong araw Mga gawain na maaaring magtulungan ang mag-asawa at ng kanilang mga anak Mga pinagkakagastusan ng pamilya Paghahambing ng gastos ayon sa pangangailangan at sa gusto Pagpapaplano ng ihahandang pagkain Kahalagahan ng pagpapaplano ng masustansiyang Gabay sa pagpili ng wastong pagkain para choosing the right foods Basic Food Groups at Food pyramid Pamamaraan 24-hour calendar Talakayan sa maliit na grupo Paglilista Usapan ng mag-asawa Pagtatala ng mga gastusin Usapang mag-asawa Paglilista Gawain sa maliit na grupo Mga Kailangang Materyales Papel Lapis Manila paper Pentel pen Pandikit o masking tape Papel Lapis Meta cards Papel at lapis Meta cards Manila paper Lapis Mga Babasahin: Food Pyramid Nutritional Guidelines for Filipinos Gabay sa isang masustansyang Pagkain Proper meal planning Considerations in meal planning Guide in Preparation of Low Cost Menus Card 18 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata MODYUL 2 207
SESYON 1: Epektibong Pangangasiwa ng Oras Ang pag-aaral na ito ay magsisilbing gabay ng mga magulang upang mapahalagahan at mapangasiwaan ng maayos ang oras. Ito ay magsisilbing paalala sa kanila na ang tamang at saktong pagbibigay ng oras sa mga gawain ay magiging daan upang matupad ito ng maayos at mas epektibo. Mga Layunin: 1. Maipahayag ang kahalagahan ng wastong pangangasiwa ng oras 2. Maipaalam sa mga magulang ang tamang pagganap sa mga gawaing bahay ayon sa tamang paglalatag ng oras sa bawat tungkulin Haba ng Sesyon: 1 oras at 25 minuto
minuto)
Mga Gagamiting Materyales:
Pamamaraan:
208 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Proseso: 1. Hatiin ang mga kalahok sa apat na grupo at ipalista ang mga gawain ng nanay at tatay mula pagkagising sa umaga hanggang sa pagtulog sa gabi. Maaring sundan ang matrix na halimbawa sa baba: Magbigay ng 10 minuto para dito. Activity: 24/7 oras na kalendaryo Para sa mga nanay/tatay Oras 5:00ng umaga 5:05 ng umaga 5:15 ng umaga 6:00 ng umaga 7:00 ng umaga Gawain Paggising Pagdadasal Paghahanda ng almusal 2. Pagkatapos mailista, ibigay sa kanila ang mga katanungan sa ibaba para sagutin at ibahagi sa buong grupo. Bigyan ng 20 minutos ang kanilang pag-uusap. Mga Gabay na Katanungan: a. Ano ang mga gawain ang pinag-kakaabalahan ng mga nanay at tatay sa loob ng isang araw? b. Ano ang sa mga gawaing isinulat ang nakalaan para sa sarili? c. Sa mga gawain natukoy, alin ang gawaing kasama ang buong pamilya? Alin ang gawaing pang-komunidad? d. Ano ang mga gawain na sumasabay sa iba pang gawain? Paano ninyo nababalanse ang inyong oras para magawa ang mga gawaing ito? e. Alin sa mga natukoy na gawain maaring kabahagi ang asawa (tatay) o mga anak sa pagsasagawa nito? f. Aling mga bagay ang pwedend hindi gawin? 3. Magkaroon ng bahaginan sa loob ng bawat grupo at tingnan kung paano nagkakahawig ang kanilang mga sagot. Pagkatapos ng 10 minuto, pumili ng kinatawan para ibahagi ang kanilang sagot sa MODYUL 2 209
4. Lagumin ang kanilang mga ulat at bigyan ng pagbubuod. 5. Bilang pagtatapos, humingi ng ilang mga pananaw sa mga kalahok kung ano ang nakita nilang bagong kaalaman o aral sa paksang tinalakay. Ang pagkuha ng feedback ay makakatulong para masukat kung ano ang naging kagyat na epekto ng paksang tinalakay sa kanila. Gabay sa Talakayan:
silang itatago tulad ng panonood ng TV, pagtsi-tsimisan o ibang bagay na maaring di gawin para sa ikabubuti ng pamilya at komunidad.
sa asawa at ibang kamag-anak at para sa komunidad Pagbubuod: Kaibahan ng gawain ng mga nanay at tatay. Bigyan diin kung saan nagkakaiba ang kanilang mga gawain. Iugnay ang pagtalakay na ito sa paksa tungkol sa isyu ng Gender kung saan ipinapakita ang mga gawain ng babae at lalaki. Bigyang diin ang ganitong paghahati ng gawain ay makatulong sa bawat kasapi ng pamilya. Mga gawain na nakalaan para sa kanilang sarili. Kadalasan, ang mga nanay o ang mga babae ay mas maraming gawain kaysa lalaki lalo na kapag gawaing bahay ang pinag-uusapan. Mula sa sagot, tukuyin kung alin sa mga inilista ang nakalaan para sa kanilang sarili. Iugnay ang usapin na ito sa "Pangangalaga ng Ina sa Sesyon ____, Paksa___). Dagdag na gawain ng mga nanay o babae liban pa sa kadalasang ginagawa sa bahay. Iugnay ang sagot na ito sa 4.1 para patotohanan na ang mga gawain ng babae ay hindi pangkaraniwan sapagkat liban pa sa gawaing bahay, mayroon din silang dagdag na trabaho tulad ng paghahanapbuhay para magkaroon ng karagdagang kita ang pamilya at pakikilahok sa komunidad. Sa ganitong kalagayan, dapat bigyan diin ang kahalagahan ng pagtutulungan ng buong pamilya sa gawaing bahay at ang pagtutulungan ng nanay at tatay at ng mga anak na nasa wastong gulang na. 210 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
211MODYUL 2 Mga gawain kung saan nagtutulungan ang mag-asawa at mga gawain kung saan ang mga anak ay maaaring makatulong. Suriing mabuti kung alin sa mga inilistang gawain maaaring makatulong ang tatay at ang kanilang mga anak. Maaari ring iugnay ang talakayan sa responsibilidad ng mga bata kaugnay ng kanyang karapatan.Mga Dapat Tandaan:Mahalaga na mailaan o magamit ng wasto ang oras sa mga gawain upang magampanan ng mahusay ang mga tungkulin hindi lamang sa pamilya kundi gayundin sa gawaing pang-komunidad. Ang pagkakaroon ng panahon para sa sarili ay mahalaga sapagkat napapangalagaan niya ang kanyang katawan mula sa buong araw na ginugugol sa trabaho.Ang pagtutulungan ng buong pamilya sa gawain ay nakakatulong para mas maging mahigpit at matatag ang kanilang ang wastong paggamit ng oras sa araw-araw dahil ang oras o panahon ay "limited". Mahalagang gamitin ang kaunting oras sa pagpapalakas ng pamilya at pamayanan.
SESYON 2: Wastong Pangangasiwa ng PeraMahalaga ang tamang paggamit at pag-gastos ng pera dahil sa panahon ngayong may krisis, mahirap kitain ang pera. Saan ba ginagastos at ginagamit ang perang kinikita ng bawat pamilya? Ito ba ay para sa pangunahing pangangailangan ng pamilya o nagagamit sa iba pang hindi importanteng mga bagay gaya ng pagtaya sa sugal, bisyo ng asawa gaya ng sigarilyo, alak at iba pa.Layunin:1. Maibahagi sa mga kalahok ang tamang pag-badyet ng perang pinaghirapang kitain ng mag-asawa sa tamang gastusin ayon sa pangangailangan ng pamilya.Haba ng Sesyon: 30 minutosMga Gagamiting Materyales:Pamamaraan: Indibidwal na gawain (individual reflection workshop) at malayang talakayanProseso:1. Hatiin sa maliliit na grupo ang mga kalahok at bigyan ng lapis at papel ang bawat isa. Ipaliwanag 212GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO AletrnatiboKung marami sa mga dumalong kalahok ay mag-asawa, puedeng igrupo ang mga nanay na hiwalay sa mga tatay. Ang ganitong pamamaraan ay magbibigay ng anyo kung ano ang mga pinaggagastusan nila batay sa pananaw ng lalaki at babae.
Karagdagang KaalamanHabang nag-uulat ang mga grupo, isulat ang mga hawig na sagot tungkol sa kahirapan. Pansinin ang mga problema at isyu na may kinalaman sa edukasyon at kalusugan para mas madaling ikabit ito sa susunod na sesyon. 213MODYUL 2 na ang sesyong ito ay may kinalaman sa pangangasiwa ng kanilang pera. Maaaring ang ilang kalahok ay magsasabi na "wala silang perang pangangasiwaan dahil sa kahirapan". Maging maayos ang pagsagot dito at ipaliwanag na ang layunin ng sesyon ay magkaroon ng kaalaman kung paano mapapangasiwaan ng tama ang anumang pera na meron sila.2. Tanungin sa mga kalahok kung meron silang nakikitang kahalagahan sa pagtalakay ng paksang ito at kung paano ito magagamit sa pagpapatakbo ng kanilang pamilya. 3. Ihanda ang dalawang meta cards na may sulat na "Gastos para sa Pamilya" at "Gastos para sa Sarili". Idikit ito sa pisara o manila paper at ipaliwanag sa mga kalahok ang susunod na gagawin. Magbigay din ng halimbawa tulad ng makikita sa ibaba: GASTOS PARA SA PAMILYA GASTOS PARA SA SARILI Halimbawa: Halimbawa Pagkain Sigarilyo Panonood ng sine Paglaro ng video karera4. Bigyan ng 15 minuto ang bawat grupo para pag-usapan kung ano ang kanilang mga gastusin sa pamilya at gastusin naman para sa sarili. Kinakailangan na magkasundo ang bawat grupo kung ano ang lalamanin ng kanilang iuulat sa plenaryo.5. Mula sa grupo, kumuha ng kinatawan para ipahayag sa plenaryo ang kanilang mga pinag-usapan. Pansinin kung saan nakapaling ang kanilang mga pinaggagastusan: sa pamilya ba o sa pansarili. Itanong ito sa mga kalahok at hayaan silang magsuri kung ano ang napapansin nila sa kanilang pinagkakagastusan.6. Patuloy na iproseso ang kanilang mga sagot sa pamamagitan ng pagtanong kung alin sa mga gastusin na iyon ay batay sa "Pangangailangan" o batay sa "Gusto".
7. Gawing buhay ang talakayan sa pamamagitan ng pagtanong sa mga nanay o babae kung ano ang tingin nila sa mga isinulat na "pansariling gastusin" ng mga lalaki o tatay. Tanungin ang mga tatay tungkol sa listahan ng mga nanay. Hikayatin din silang magbahagi ng kanilang karanasan tungkol dito.Gabay sa Talakayansilang itatago tulad ng paggastos sa ibat-ibang bisyo kagaya ng pagbili ng sigarilyo, alak at pagsusugal.gastusing ng mga anak at pangkalahatang gastusin kagaya ng pagkain at iba paMga Dapat TandaanAng pangangasiwa ng pera ay tungkulin pareho ng mag-asawa. Kinakailangan nitong magkasundo kung ano ang mga pangunahing dapat paggastusan at alin ang mga gastos ang maaaring ipagpaliban.Maaaring magkaroon ng impok ang pamilya kung ang pinagkakagastusan ay batay sa pangangailangan at hindi ayon sa gusto.PagsasabuhayAng panggastos sa pang araw-araw ay parte na ng ating buhay. Ang mahalaga ay malaman kung tama ba ang ating pinagkakagastusan? Naaayon ba ang ating gastos sa ating kinikita? Dapat ang gastos natin ay hindi lalabis sa ating hawak na pera. Hindi rin tama na tayo ay mangungutang sa mga bagay na layaw lamang at hindi pangunahing pangangailanagan. 214GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 3: Kahalagahan ng Pag-iimpok Ang pamilyang may naitatabing salapi ay may gagamitin sa mga panahong sila ay gipit o may pangangailangan pinansyal kagaya ng may biglang nagkasakit o disaster. May kasabihan tayo na ang taong nagigipit, kahit sa patalim ay kumakapit. Kadalasan kasi, ang mga kumakapit sa patalim ay kadalasang walang naiipon o naitatabing pera para sa mga pang-emergency. Mga Layunin : 1. Matutunan ang kahalagahan ng pag-iimpok para may gagamitin sa panahong nagigipit. 2. Matutunan kung paano makakapagimpok. Haba ng Sesyon: 30 minutos Mga Gagamiting Materyales:
Pamamaraan: Indibidyal na paggawa (individual reflection workshop) at malayang talakayan MODYUL 2 215
Proseso: 1. Ipalabas sa mga kalahok ang listahan ng pinagkakagastusan ng mag-asawa. Mula sa mga inilistang pinagkakagastusan, alin ang kayang isakripisyo sa isang araw? 2. Tumawag ng ilang kalahok upang ibahagi kung anong mga pinagkakagastusan ang maari nilang isakripisyo at kung magkano ang maari nilang maiimpok mula dito. 3. Hikayatin ang mga kalahok na makinig at ihambing kung ano ang mga bagay na kaya nilang isakripisyo. 4. Tanungin ang mga kalahok kung ano sa tingin nila ang kahalagahan ng pag-iimpok. 5. Bilang pagtatapos ng sesyon na ito, bigyang diin na ang pag-iimpok ay posibleng gawin, ang mahalaga ay dapat tamang bagay ay pinaglalaanan ng pera. Gabay sa Talakayan: Siguraduhin na may malayang talakayan at walang mapapahiya sa kanilang paglalahad ng ibat-ibang pamaraan ng pag-iimpok. Hindi rin dapat lumabas sa talakayan na ang walang naiimpok ay hindi marunong sa pag-babadyet at walang disiplina sa gastusin. Mga Dapat Tandaan:
konting ipon na maaring magamit sa panahon ng kagipitan o kung matapos na ang pantawid.
pagpapataas ng antas ng kabuhayan. 216 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
PagsasabuhayAng pag-iimpok ay isang pamaraan para meron salapi na naitatabi at magagamit sa panahon na may pangangailangan. Kahit kauniti lamang ang pwedeng maimpok sa araw-araw, pag ito ay naipon, malaking benepisyo din ito sa oras ng pangngailangan. 217MODYUL 2
SESYON 4: Paghahanda ng Masustansyang Pagkain Para sa Wastong Nutrisyon Ang pag-aaral na ito ay magbibigay ng gabay sa mga magulang tungkol sa mga pagkain na dapat ihain sa kanilang pamilya. Dito matutunan nila kung ano-ano ang mga abot kayang lutuin ngunit magbibigay din ng tamang sustansya para mapanatiling malusog ang kanilang pamilya. Mga Layunin : 1. Malaman ang mga pamamaraan ng paghahanda ng mura ngunit masustansyang pagkain para sa pamilya 2. Matulungan ang mga magulang sa pagpapalano ng mga ihahaing pagkain sa pamilya upang hindi magsawa lalo na ang mga bata 3. Malaman ang basic food groups upang malaman kung ano ang mas kailangan ng pamilya pagdating sa sustansya at kalusugan 4. Maipaliwanag ang 4diet o pagkain na may 4para sa mga sanggol at bata. Haba ng Sesyon: 1 oras at 30 minutos Paglilista ng mga nakasanayang inihahain na pagkain para sa pamilya- 15 minuto - Paghahambing ng mga nailistang kasagutan (10 minuto) - Lektura (30 minuto) - Pagpaplano ng isang linggong pagkain ng pamilya (20 minuto) - Pagbubuod (15 minuto) Mga Gagamiting Materyales:
218 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Feeding) Pamamaraan: Talakayan sa maliit na grupo, paglilista, lektura at pagpaplano ng isang linggong pagkain. Proseso: 1. I-grupo ang mga kalahok sa tatlo at bigyan sila ng manila paper at pentel pen. Sa loob ng 10-15minuto, ipasulat sa mga kalahok ang mga karaniwang pagkain na inihahanda para sa almusal, tanghalian at hapunan. 2. Hikayatin ang mga kalahok na ihambing ang kanilang mga kasagutan. Maaring tanungin ang mga kalahok kung bakit ang mga pagkaing iyon ang kanilang inihahanda. 3. Ibahagi ang lektura tungkol sa iba't-ibang pangkat ng pagkain at ang food pyramid. 4. Ipasuri muli sa mga kalahok ang inilistang mga pagkain at tanungin kung alin sa mga ito ang masustansya. Iugnay dito ang kahalagahan ng paghahanda masustansyang pagkain lalo na sa mga bata. MODYUL 2 219
5. Batay sa natapos na talakayan, magpagawa ng isang plano ng pagkain para sa isang linggo. Bigyan ang bawat grupo ng 20minuto para dito. Gawing gabay ang sumusunod: Almusal Tanghalian Hapunan Lunes Nilagang itlog Kanin Napapanahong prutas Nilagang Manok Kanin Napapanahong prutas Pritong Galunggong Kanin Pinakbet Napapanahong prutas Martes Miyerkules Huwebes Biyernes 6. Suriin ang ginawa ng bawat grupo at magbigay ng komento. Bigyang diin ang kahalagahan ng paghahanda ng sari-sari pagkain upang matugunan ang mga pangangailangan sa nutrisyon ng bawat kasapi ng pamilya. 7. Bago tapusin ang sesyon, ibuod ang mga mahahalagang punto na binanggit ng mga kalahok. 220 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gabay sa Talakayan: Iba't-ibang pangkat/grupo ng pagkain at ang food pyramid GO (Pampalakas) Halimbawa: tinapay, patatas, kamote, pansit at kanin GROW (Pampalaki/pampataas) Halimbawa: gatas, karne, mani, keso, manok, isda at itlog GLOW (Pampasigla) Halimbawa: prutas gaya ng mansanas, ubas, saging,pasas at mga gulay gaya ng kamatis, gisantes, karot MODYUL 2 221
Ang food pyramid ay gabay sa dami ng pagkaing nasa larawan mula sa ibaba pataas. Ibig sabihin nito ay mas kailangan ng katawan ng maraming uri ng pagkain na nasa ibabang hati at pabawas ng pabawas habang umaakyat ng baitang Ito ay gabay sa pagpili ng tamang nutrisyon para sa pamilya at paghahanda ng mura ngunit masustansyang pagkain. Mga Dapat Tandaan: Ang pagkain ay isang pangunahing pangangailangan at karapatan ng bawat tao. Ang pagkakaroon ng tamang pangangalaga at wastong nutrisyon ay karapatan ng mga bata, kung kaya importante bilang magulang na maghanda ng mga masusustansyang pagkain para sa buong pamilya. Ang pagpaplano ng ihahandang pagkain ay hindi kailangang mahal. Mayroong murang pagkain na masusutansya tulad ng mga gulay at prutas na mabibili sa palengke at makukuha natin sa ating likod bahay , eskwelahan o sa komunidad. Ang mga bata at sanggol ay nangangailagan ng iba't-ibang pagkain. Mula 6 na buwan, simulan ang pagbigay ng pagkain sa mga sanggol habang patuloy ang pagpapasuso hanggang 2 taon o higit pa. 222 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Card 18. Iba't-ibang pagkain para sa sanggol at batapang mga mga pagkain na may 4 223MODYUL 2
carrots, kalabasa) at iba pang prutas at gulay (saging, pinya, pakwan, kamatis, avocado, talong, repolyo) 3 stars
4 stars na ibigay ang mga ito habang maaga at gawin nang mas madalas. Lutuing mabuti at hiwain nang pino. hinog, saging, avocado, o iba pang prutas at gulay, at malambot na tinapay, nilagang patatas at kamote.
Para sa tagapayo: Minsan may mga maling paniniwala ang mga ina tungkol sa kung ano ang dapat at hindi dapat ipakain sa bata. Mahalagang maitama ang mga ito kung kaya't kailangang ituro sa kanila ang importansiya ng pagbibigay sa bata ng iba't ibang uri ng pagkain at ang sustansiyang makukuha mula sa mga ito. Ilang mga maling paniniwala: Ang atay ng manok ay nakaka-ketong. Ang isda ay nakakabulate. Hindi matutunawan ang bata kung papakainin ito ng mga madahong gulay. 224 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
PAKSA 2: Pagpapalakas at Pagsisiguro ng Kaayusan ng Tahanan Mga Kalahok: Mag-asawang Benepisyaryo ng Pantawid Pamilya Guardian o tumatayong magulang ng mga bata Layunin: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Maipahayag ang kahalagahan ng wastong pangangasiwa ng tahanan;; Maipaliwanag ang kabutihan ng tamang kaayusan sa tahanan;; at Malaman ang pamamaraan ng pag iwas sa mga bagay na nakaaksira ng tahanan MODYUL 2 225
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Nilalaman Sesyon 1: Pag-iwas sa karahasan ng tahanan Ibat-ibang karahasan sa loob ng tahanan, karapatan ng bawat miyembro ng pamilya,paano maiiwasan ang karahasan sa loob ng tahanan Sesyon 2: Pag-iwas sa bisyo at iba pang mga banta sa kaayusan ng pamilya Iba't-ibang uri ng bisyo at mga banta,kaayusan at katahimikan ng pamilya. Sesyon 3: Buhay Pangangasiwa ng stress Malaman ang pamamaraan kung paano mapapalakas ang pamilya Ang iba't ibang dahilan ng stress at ang epekto nito at paano ito maiiwasan Sesyon 4: Pagpapalago ng Buhay Espiritual ng Pamilya Pagninilay ng importansya ng esperitual sa buhay pamilya 226 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pamamaraan Pagsasadula at pag gagawa ng collage Paglilista ng mga iba't ibang bisyo at ang epekto nito sa tao Paglilista ng stress at mag epekto nito Pagbabahaginan ng mga miyembro Mga Kailangang Materyales Manila paper Lumang DIyaryo Lumang diyaryo Pandikit Manila paper Gunting Pentel pen at metacards Meta card Pentel pen Ball pen
SESYON 1: Pag-iwas sa Karahasan sa Loob ng Tahanan Ang karahasan higit sa loob ng tahanan ay hindi lamang Pisikal na sakitan ng bawat miyembro sa tahanan, pananakit ng lalaki sa asawang babae, sa mga anak, o ng ina sa kanyang mga anak. Base sa pag-aaral, bahagi rin dito ang sekswal, pagpilit sa asawang lalaki sa babae na makipagtakit sa kanya, sapiltang pabasahin at papanoorin ng malalaswang babasahin o palabas, ang ekonomiko o pinansiyal, ito ay ang hindi pagbibigay ng sapat na pinansiyal na pangangailangan ng pamilya, pagpigil sa kapareha na makapasok ng trabaho, magtayo ng negosyo at iba pang usaping pera. Ang sikolohikal tulad ng pananakot, panggugulo at pangangaliwa, at ang alam ng lahat ang pisikal na pananakit, ito ang aktuwal na pananakit o pambubug-bog. Mga Layunin: 1. Malaman ang ibat-ibang karahasan sa loob ng tahanan 2. Maunawaan ang karapatan ng bawat miyembro ng pamilya 3. Matutunan kung paano maiiwasan ang karahasan sa loob ng Tahanan Haba ng Sesyon: 1 oras at 30 minutos Gagamiting Materyales
MODYUL 2 227
Mga Pamamaraan:
Gawain/Pamagat:
Proseso: Hatiin ang grupo. Siguraduhin na merong 4 na miyembro ang bawat grupo. Bigyan ng isang manila paper ang bawat grupo at takdaan ng gawain ang bawat gropu na kung ano ang pagkakaunawa nila sa usapin ng karahasan sa loob ng tahanan. Bigyan ng laya kung paano nila gagawin sa pamamagitan ng pagpili ng pamamaraan - pagsasadula sa isang eksena sa bahay, awit at sayaw, pagguhit ng larawan at kolahe (collage). Gabay sa Talakayan:
Mga Dapat Tandaan: A. Kahulugan ng Karahasan sa Loob ng Tahanan Ang Karahasan Laban sa tao sa kahit na anong akto o gawang marahas na ang basehan ay kasarian na nagdudulot o maaaring makapagdulot ng pisikal, sekwal o sikolohikal na pinsala o sakit sa babae, kabilang dito ang pananakot na gagawa ng marahas na aksiyon, pamimilit o pagtanggal ng kalayaan, nangyayari man ito sa publiko o pribadong buhay ng babae Isang uri ng karahasan na nagaganap sa pagitan ng magkapamilya dahilan sa pang-aabuso ng isa sa taglay niyang kapangyarihan at sa pagtingin sa inaapi bilang mababa o walang pantay na karapatan. Ang karaniwang gamit na termino ay patungkol sa pang-aabuso ng lalaki sa kaniyang asawa o kinakasama, ngunit ito rin ay maaaring gamitin kaugnay sa karahasan ng kapatid sa kapatid, ng magulang sa anak, ng anak sa magulang o anumang relasyong kakikitaaan ng di -pantay na pagtingin. 228 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Ang mga sumusunod ang mga Karahasan Laban sa Kababaihan: - Ito ay ang pananakit sa katawan ng biktima Rape, sexual harassment, acts of lasciviousness, pagtrato sa babae o sa kanyang anak bilang sex object, pagbitiw ng mga salitang sekwal na nakasisira ng dignidad, pisikal na pag-atake sa mga sekswal na parte ng katawan ng biktima Puwersahang pagpapanood o pagpapabasa sa biktima ng malalaswang palabas o babasahin - Puwersahang pagpapagawa ng malalaswang akto at/o mga pelikula nito - Pagpuwersa sa asawang biktima at kalaguyo na tumira sa bahay ng mag-asawa at magsiping kasama ng asawang nang-abuso Pagpuwersa o pagtangkang pagpuwersa sa biktima na gawin ang anumang sekswal na akto sa pamamagitan ng dahas, pisikal o anumang pananakit, pamimilit o mga pagbabanta Pagpasok sa babae o sa kanyang anak sa prostitusyon - Ito ay mga akto o pagpapabaya na nagdudulot ng mental o emosyonal na pasakit sa biktima tulad ng: Pananakot - Panggugulo - - Pa-ninira ng ari-arian - Pagpapahiya sa publiko - Paulit-ulit na pang-aabusong berbal - Pangangaliwa - Pagpapanood sa biktima ng pisikal, sekwal o sikolohikal na pang-aabuso ng kapamilya - Pagpapanood sa biktima ng anumang klaseng kalaswaan - Pananakit o pagpapanood ng pananakit sa alagang hayop ng biktima - Di makatarungang pagkait ng karapatang alagaan o bisitahin ang kanilang anak. Stalking o pag-aabang/pag-aantabay sa mga galaw ng biktima - Pagkait ng pinansiyal na suporta Pagpigil sa biktima na pumasok sa lehitimong trabaho, negosyo o gawain - Pagkait ng karapatan sa ari-arian ng mag-asawa, ito man ay conjugal, community o co- ownership Paninira ng ari-ariang pambahay at pagkontrol sa sariling pera o ari-arian ng biktima Pagkait ng pinansiyal na suporta MODYUL 2 229
Pagpigil sa biktima na pumasok sa lehitimong trabaho, negosyo o gawain - Pagkait ng karapatan sa ari-arian ng mag-asawa, ito man ay conjugal, community o co- ownership Paninira ng ari-ariang pambahay at pagkontrol sa sariling pera o ari-arian ng biktima B. Mga sitwasyon at mga bagay na sanhi ng Alitan 1. Gusto vs Pangangailang 2. Kulang na oras sa pamilya 3. Pera 4. Impluwensya ng TV 5. Bisyo C. Mga Pamamaraan sa Pag-iwas sa Karahasan sa loob ng Tahanan Hindi naiiwasan ang paminsan minsang alitan sa loob ng tahanan higit sa lahat kung merong mga pangangailangan na hindi maibigay ng magulang sa anak, asawa sa kanyang asawa o anak sa kanyang magulang. Ngunit merong mga paraan na pwedeng gawin upang maiwasan ang mga karahasan. Tulad ng mga sumusunod:
situwasyon kung bakit ka nagalit.
na gawain
bagay at pangyayari na sanhi ng iyong pagkagalit.
paninindigan at pagkilala sa iyong mga kasalanan. 230 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
kinakailangan.
Maging Isang "Advocate"
MODYUL 2 231
SESYON 2: Pag-iwas sa Bisyo at iba pang mga Banta sa Kaayusan ng Pamilya Mga Layunin: 1. Malaman ang mga iba't ibang uri ng bisyo at mga banta sa kaayusan at katahimikan ng pamilya at mga epekto nito sa pamilya 2. Maipaliwanag ang mga tungkulin ng bawat kasapi. 3. Malaman ang mga pamamaraan kung paano mapapalakas ang pamilya at makaiwas sa mga bisyo at banta nito. Haba ng Sesyon: 1 oras at 30 minutos Mga Gagamiting Materyales:
Mga Pamamaraan:
232 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gawain/Pamagat: "Pagbabahaginan ng Matapat" Proseso: 1. Hatiing muli ang mga kalahok at bigyan ng mga lumang diyaryo, pentel, meta cards at manila paper. Ang mga takdang gawain ng mga kalahok ay ang mga sumusunod: 2. Pagtutukoy ng mga bisyo na naririnig at nababasa sa diyaryo, TV, radio at mga komiks. Ilista sa manila paper. 3. Alin sa mga bisyo at bantang ito ay nakikita rin at nararanasan sa inyong komunidad? 4. Gaano kalalim ang ganitong sitwasyon na nararanasan ng inyong komunidad? 5. May mga pamamaraan ba para ang mga bisyo at bantang nabanggit ay maiwasan o mapuksa ng mga pamilya sa inyong komunidad? 6. Sa papaanong paraan? Gabay sa Talakayan: 1. Ano sa palagay ninyo ang tungkulin ng mga magulang sa pagpuksa at pag-iwas sa bisyo? 2. Ano sa inyong palagay ang gampanin ng isang pamilya? 3. Anu-ano ang dapat gawin ng mga magulang at pamilya upang mailigtas ang mga anak sa mga bisyo at bantang nabanggit? Mga Dapat Tandaan: Ang Pamilya ay kanlungan ng mga bata. Ang lakas, tibay at pagkakaisa ng isang komunidad ay nakaugnay sa uri ng mga pamilya, at ang ikalalago ng isang komunidad o ng ating bansa sa pangkalahatan ay nakaugnay din sa pag-unlad ng bawat pamilya sa komunidad. MODYUL 2 233
Unang-una ang pamilya ay naghahanda at ginagampanan ang mga sumusunod na gawain: A. GAMPANIN NG ISANG PAMILYA a. Pagsasalin ng lahi Gampanin na magkaroon ng anak, at dito magsisimula na namang muli ang panibagong henerasyon na siyang magpapatuloy ng pag-ikot ng lahing Pilipino at ng sangkatauhan. b. Pagpuno ng pisikal at emosyonal na pangangailangan Ang pisikal at emosyonal na pangangailangan ay nararapat na matugunan ng mga pamilya upang maayos na magampanan ng pamilya ang tungkulin nito sa kanyang mga miyembro at sa komunidad. Ito ay ang mga pagkain, damit, bahay, pagkalinga at pagmamahal. Tungkulin ng mga magulang na punan ang mga pangangailangan ng kanilang mga anak lalo na kung sila ay wala pa sa wastong gulang. Ang isang bata na lumaki na salat sa pangangailangang pisikal at emosyonal ay magiging suliranin ng pamilya at komunidad. Ang batang lumaki sa kalinga at pagmamahal ng magulang ay magiging produktibong miyembro ng komunidad. c. Paghahanda sa mga anak hinggil sa kanilang kinabukasan (social placement for the child) Gampanin ng pamilya na paghandaan ang kinabukasan ng kanilang mga anak. Ito ay patungkol sa pagpapaaral at paghahanda na sila ay magkaroon ng sapat at angkop na kakayahan, kalusugan, at kaalaman upang balang araw sila ay maging produktibo at responsableng miyembro ng lipunan. d. Pakikisalamuha at Angko na Pagkilos sa Lipunan (socialization and social control) Gampanin ng pamilya na turuan at gabayan ang mga anak sa pagkakaroon ng angkop na pag- uugali, paniniwala at pagkilos sa lipunan. Ang mga magulang ay may tungkulin na maging modelo at ehemplo sa kanilang mga anak upang ang mga anak ay maging responsible ring miyembro ng komunidad. Ang pagiging responsible ay hindi sinasabi kung hindi ginagawa o kinikilos ng mga namumuno sa pamilya o mga magulang. At ito ay nakikita para maramdaman ng mga anak at hindi lang sinasabi. 234 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
B. MGA URI NG BISYO AT IBA PANG BAGAY NA NAKAKASIRA SA PAMILYA
C. IBA PANG MGA BANTA SA PAMILYA
D. ANU-ANO ANG MGA EPEKTO NG MGA BISYO SA PAMILYA a. Pisikal na Pang-aabuso sa pamilya lalo na sa mga anak b. Pagkakaroon ng alitan sa loob ng pamilya c. Pagsasayang ng panahon at lakas na naibigay sana sa pagkakalinga at pag-aaruga ng mga anak d. Pagkagumon sa bisyo at pagsama sa mga taong may masamang impluwensiya e. Pagkasira sa trabaho, kalusugan at relasyon sa pamilya f. Paggamit ng "resources" ng pamilya na laan sa pag-aaral, kalusugan at iba pang pangangailangan ng anak tungo sa kanilang magandang kinabukasan kinabukasan E. MGA PAMAMARAAN SA PAGLIGTAS SA PAMILYA a. Pagbibigay ng angkop na pangangailangan at lubos na Katapatan sa pagsasagawa ng mga gampanin ng isang magulang sa pamilya at mga anak b. Kung matatag at matapat ang mga magulang malaki ang pagkakataon na ang mga anak ay magiging matapat at responsible din c. Pagtuturo at pagbibigay halimbawa ng angkop at tamang pag-uugali sa sarili, sa mga anak, pamilya at kasamahan sa lipunan. Kinakailangan na ang lahat ng miyembro ng pamilya at may kaalaman at kasanayan sa pagtupad ng mga patakaran sa loob ng pamilya, dito MODYUL 2 235
maisasaad at magbibigay ng gabay sa mga bata na mapag-iba at matukoy kung anong mga gawain at tama at mali. Ang mga gawaing tama at angkop sa lipunan ay nakakatulong sa paglago at pag-unlad ng pamilya. Ang mga gawaing mali at hindi angkop sa lipunan ay lalung magdadala sa pamilya sa lubos na kahirapan at kawalan ng pag-asa na umunlad ang buhay ng mga anak.d. Ang buhay ng pamilya ay umiikot din. Mula sa pagkikitaan ng mag-asawa, pagsisimula ng pamilya, pagpapaaral ng mga anak, pagsasarili ng mga anak at pagreretiro ng mga magulang. Mabilis ang panahon at hindi mo namamalayan ay may apo ka na na pagsasalinan naman ng kaugalian, pananaw at pagkilos sa buhay ng iyong mga anak. Kung hindi naiangkop at naiwasto ng mga magulang sa kanilang mga anak, ay isasalin muli ito sa anak ng yong mga anak. Lubos na pagpapatupad ng mga gampanin ng pamilya at tungkulin ng mga anak ang ikasisimula ng pagbabago at pag-unlad ng isang pamilya, ng isang lipunan.PagsasabuhayGumawa ng isang layunin para sa ikakaayos at ikakaunlad ng pamilya. Base sa mga napag-aralan na paksa, gumawa ng mga pansariling pamamaraan upang maisaayong ang sariling buhay at mapaunlad ang katayuan ng sariling pamilya. Isulat ito sa meta cards at ibahagi sa plenaryo.Layunin : ____________________Sariling Pamamaraan : ____________________ 236GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 3: Pangangasiwa ng "Stress"Ang problema ay isang realidad at bahagi ng buhay na dapat harapin bilang isang hamon. Sa pang-araw araw na Gawain ng mga magulang, hindi naiiwasan na ang mga problema ay nakakadagdag ng "stress" na maaaring magdulot ng sakit o kapaguran na mauuwi sa di positibong pagtingin sa buhay. Activity 1: Stress ka ba?ang bawat grupo. Sikapin na magkaroon ng asul, berde, pula at dilaw na mga meta cards.2. Sa loob ng 15 minuto, pag-usapan ang mga pangyayari o karanasan na nakapagdudulot ng pakiramdam ng pag-aalala, pagkabigo, takot, kawalang katiyakan, etc. 3. Pagkatapos, ilista sa metacard ang apat na pangunahing pangyayari na nagbibigay ng mga pakiramdam na napag-usapan kanina. Dilaw para sa pagkabigo, asul para sa nerbyos/takot at berde sa pa-aalala, pula para sa walang katiyakan.4. Ilapat sa ding-ding o idikit sa manila paper ang mga meta cards at tukuyin kung anong partikular na emosyon/pakiramdam ang mg naisulat na mga stressor ayon sa kulay.5. Paikutin at ipabasa sa mga kalahok ang nakadikit sa manila paper at pansinin kung anong mga pangyayari/karanasan ang nagbibigay ng di magandang pakiramdam sa sarili.6. Magtawag ng isang kalahok para sabihin kung anong kaalaman at aral ang nakuha nila mula sa sesyon. Pagbubuod:Base sa kinalabasan ng talakayan, makikita na ang mga pangyayari/karanasan sa pang-araw araw na buhay ay nagbibigay ng di magandang pakiramdam gaya ng katiyakan. 237MODYUL 2
238GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Activity 1: "Stress layuan mo ako"1. Batay sa mga inilistang 'stressors" kanina, tangungin ang mga kalahok kung ano ang hindi magandang epekto nito sa sarili at sa kanyang pamilya. Maaaring ibigay ang mga halimbawa sa ibaba para madali nilang maunawaan.Halimbawa: 2. Pagkatapos ng 15 minuto, sagutin ng mga grupo ang mga sumusunod na katanungan: Group 1 - Ano ang kadalasan ninyong ginagawa para maibsan ang iyong nararamdaman kapag kayo ay nakakaranas ng pagkabigo? Group 2 - Ano ang inyong ginagawa para maibsan ang mabigat na nararamdaman kapag kayo ay natatakot? Group 3 - Kapag kayo po ay nakakaramdam ng labis na pag-aalala sa isang bagay, pagyayari man o sitwasyon, ano ang iyong ginagawapara maibsan ang iyong nararamdaman?3. Magbigay ng halimbawa para madali nitong masagutan ang mga tanong. Tingnan ang nasa ibaba: Damdamin dulot ng pagkabigo - Ipahayag ang nararamdaman para maibsas ang bigat ng nararamdaman.
Pagbubuod: Hindi maiiwasan ang "stress" sa ating buhay. Bilang magulang, kailangang matugunan ang mga problema natin para magampanan ng mahusay ang ating responsibilidad at gawaing naiatang sa atin bilang mga magulang. Kailangan malaman natin ang pinagmumulan ng stress sa tahanan para matugunan natin ito ng tama. Maliban pa sa mga nabanggit sa ulat, ang mga sumusunod ay maaaring subukan para mabawasan o mawala ang stress. 1. Pagpapaunlad ng komunikasyon sa miembro ng pamilya sa pamamagitan ng palagiang pakikipagusap. 2. Pagkakaroon ng malinaw na patakaran at inaasahan sa kasama o miembro ng pamilya. 3. Magkaroon ng sapat na panahon sa pamilya 4. Pag-usapan kung paano hahatiin ang mga gawain kung saan bawat kasapi ng pamilya at nakikilahok. 5. Gumastos lamang ayon sa kakayanan. 6. Mga simpleng pamamaraan para maibsan ang "stress" MASAHE SA ULO Ilagay ang hinlalaki sa likod ng iyong tenga at ibuka ang mga daliri sa taas ng iyong ulo. Imasahe ang anit ng pabalik balik na paikot sa pamamagitan ng dulo ng daliri ng 15-20 segundo. MODYUL 2 239
MASAHE SA MATA isara ang inyong mga mata at ilagay ang iyong daliring palasingsingan sa ibaba ng iyong mga kilay na malapit sa tulay ng iyong ilong. Idiin ng bahagya ang iyong daliri habang dahan dahang dininiin at tanggalin . Ulitin ng 2-3 beses. MASAHE SA ILONG Ilagay ang dulo ng daliri sa may gilid ng ilong. Dahan dahang islide o padulasin ang dulo ng daliri pababa sa ilong at pataas sa may pisngi papunta sa may ibaba ng mata. MASAHE SA BALIKAT Ilagay ang kaliwang kamay sa may siko at ipaling pakaliwa. Using a circular motion, press firmly on the muscle above your shoulder blade. Gawin ito sa kanang bahagi ng katawan. 240 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
SESYON 4: Pagpapalago ng Buhay Ispiritwal ng Pamilya Mga Layunin: 1. Pagnilayan at pag-usapan ang mga mahahalagang gampanin ng ama bilang "Spiritual Leader" sa pamilya at anu ang bahagi ng ina sa pagpapayabong ng Family Spirituality. 2. Maisaisip ang mga gampanin ng bawat myembro ng pamilya ukol sa pagpapayabong ng kanilang ispiritwal na buhay. Key Learning Points:
Ang pamilya ay isang maliit na simbahan na pinamumunuan ng may kapal. Ang ama ang namumuno sa pamilya at siya rin ang tumatayong "Spiritual Leader". Ang kanyang pangunahin layunin ay palakasin ang bawat miyembro ng pamilya gayundin ang kanilang buhay pamilya upang makapagpalaki ng mga mabubuting mamamayan.
Nandito ang pinagsama-samang ideya sa pagitan ng mag-asawa, mag-ina o mag-ama at magkapatid. Ito ay maaaring matukoy na matatag na samahan sa pagitan ng myembro ng pamilya na may pagmamahal, suporta at paggabay. Dito nagmumula ang ispiritwal na lakas na nagdudulot sa bawat isa na maging mas matatag at mas higit na maniwala na ipagpatuloy ang bawat bagay sa kabila lang mga dumarating na pagsubok. Nagbibigay siya ng malilnaw na larawan ng buhay at ng kahulugan nito. Nagbibigay ito ng mapagsimpatyang pag-intindi sa isang mareklamong ina, dominanteng ama, magugulong mga anak at mapangmatang kalapit bahay. MODYUL 2 241
- paghahanap ng sama
-sama, pagriritwal ng sama
- sama, pagkatuto at pagtuturo ng kapayapaan. Gawain: 1. Magpatugtog ng isang malumanay na musika at ayain ang mga participante na magnilay ukol sa mga sumusunod na tanong:
at pagkakaisa ng bawat miyembro ng pamilya?
hadlang na ito? 2. Bigyan sila ng papel at panulat upang mailgay dito ang kanilang mga naisaisip. 3. Pagkatapos nilang maisagawa ang mga hakbang na naitalaga sa itaas, hatiin sa tatlong (3) grupo ang mga partisipante at himukin silang ibahagi sa bawat isa ang kanilang mga naisaisip. 4. Pagtalagain sila ng isang miyembro bawat grupo ng maaring magsulat ng mga mahahalaagang puntos na kanilang mga naisaisip at ng isang lider na maggagabay sa talakayan ng grupo. 5. Bawat grupo ay magpapalitan sa pagpipresenta ng buod ng kanilang mga napag-usapang reyalisasyon. 242 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Pagpoproseso: 1. Kuhain ang mga pangunahin at mahahalagang reyalisasyon na nababanggit at isulat sa pisara. 2. Bigyang pagkakataon ang mga nais magbahagi ng kanilang mga ideya, karanasan at ninanais upang mapalalim ang usapan. 3. Palawakin ang talakayan at pagpapaliwanag gamit ang mga nakatalaga na salita sa pisara. Aplikasyon: 1. Maghanda ng mga gamit tulad ng krayola at Manila paper at hikayatin ang mga partisipante na ilarawan sa pamamagitan ng pag drawing ang mga maaring gampanin ng bawat myembro ng pamilya na maaaring ituring na Spiritual Leader. 2. Ipaskil ang gawa ng partisipante. 3. Magbigay ng oras upang tignan ng bawat partisipante ang mga gawa ng bawat grupo. MODYUL 2 243
Module 3: Partisipasyon ng Pamilyang Pilipino sa Gawaing pang Komunidad Ang Modyul na ito ay naglalatag ng mga katungkulan ng bawat Pamilyang Pilipino sa kanyang komunidad upang makatulong na maibsan ang kahirapan ating lipunan. Hangad ng modyul na ito na maunawaan ng mga kalahok ang kahalagahan ng kanilang partisipasyon sa lipunan na kanilang kinabibilangan. NILALAMAN Matukoy ang kanilang karapatan bilang mamayan ng lipunan;; Mailahad ang mga dapat gawin sa panahon ng panganib Matukoy ang iba't-ibang pamamaraan ng pangangalaga ng kalikasan 244 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
PAKSA 1: Ako at ang Pamayanan Mga Kalahok: Mga magulang at anak na benepisaryo ng Programa Mga Guardians o tumatayong magulang ng mga bata Layunin: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Matukoy ang mga iba't ibang sector ng isang komunidad Maipaliwanag kung paano na ang sama - samang pagkilos at saba'y sabay na pag-galaw ay makaka pag-paunlad ng komunidad MODYUL 3 245
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Nilalaman Sesyon 1: Ako at ang aking Komunidad Ang relasyon sa komunidad at mga kadahilanan ng mga suliranin at iugnay ito sa kanilang kasalukuyang sitwasyon Sesyon 2: Ang Pangarap kong Pamayanan Maisalarawan ang pinapangarap na pamayanan at komunidad Sesyon 3: Sama -samang Pagkilos at Pagpapatupad ng mga Gawain sa Ating Komunidad Malaman ang kahalagahan ng sama-samang pagkilos Maunawan at matanggap ang kahalagahan ng pagtutulungan, pagkakaisa at partisipasyon sa gawaing pangkomunidad 246 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Pamamaraan Isang malikhain pag sasalarawan ng komunidad Workshop at Talakayan Structured Learning Exercise Group Discussion Lektura Mga Kailangang Materyales Mga lumang diyaryo o magazine Manila paper Pandikit Gunting Pentel pen Masking tape Crayola Manila Paper Colored Pentel pens 3 meters plastic rope 25 pcs straw 10 pcs art paper 2 meters masking tape ¼ illustration board
SESYON 1: Ako at ang Aking Komunidad Bawat tao ay bahagi ng isang Komunidad. Ang Pag-unlad ng bawat isa ay kaugnay sa pag-unlad din ng kanyang komunidad. Ang pagkakaroon ng sama-samang layunin, ugnayan at pagkilos sa komunidad ay isang epektibong pamamaraan upang maisakatuparan ang isang layunin na mapaunlad ang kapaligiran na siyang makakapagpalakas hindi lamang ng isang miyembro ng komunidad kung hindi ng karamihan. Mga Layunin: 1. Masuri ang sariling pananaw at relasyon sa komunidad 2. Maipaliwanag at masuri ang kasalukuyang kalagayan ng komunidad at mga kadahilanan ng mga suliranin at iugnay ito sa kanilang kasalukuyang sitwasyon 3. Magkaroon ng sama-samang pananaw sa pag-unlad ng komunidad Haba ng Sesyon: 1 oras Mga Gagamiting Materyales: Mga lumang diyaryo o magazine Manila paper Pandikit Gunting Pentel pen Masking tape Pamamaraan: Collage-making Lektura at Talakayan MODYUL 3 247
Gawain/Pamagat: "Pagtanaw at Pagsasalarawan ng Ating Komunidad" Proseso: 1. Hatiin ang mga kalahok sa limang grupo at bigyan ng mga kagamitan para sa gawaing nabanggit. Tiyakin na mayroon kang kaalaman sa kasalukuyang sitwasyon ng inyong komunidad, mga suliranin at pangangailangan at iba pang mga lokal na isyu na nararanasan. 2. Ihanda ang mga kalahok sa pamamagitan ng paghamon sa kanila na maisalarawan ang kanilang komunidad sa kanilang isip, at sama-samang maisalarawan ito sa isang manila paper sa pamamagitan ng "collage-making." 3. Isalarawan ang inyong komunidad sa pamamagitan ng pagsasalarawan ng mga katayuan ng mga bata, babae, kabataan at matatanda patungkol sa kanilang edukasyon, kalusugan, kapaligiran, panlipunang estado, at pulitiko. 4. Maging malikhain sa pagsasalarawan ng inyong komunidad sa loob ng 15 minuto; at pumili kung sino ang madodokumento ng diskusyon ng grupo at kung sino ang maglalahad ng pinag-usapan o output ng grupo sa plenary. Gabay sa Talakayan: 1. Anu-ano ang pagkakaiba at pagkakatulad ng sitwasyon ng ating komunidad? 2. Ang kasalukuyang sitwasyon ba ay nagsasalarawan kung ano ang estado ng pag-unlad n gating komunidad? Matagal na bang ganito ang sitwasyon ng ating komunidad? 3. Anu-ano ang mga kadahilanan ng pagkakaroon ng suliranin at isyu an gating komunidad? Anu-ano ang mga epekto nito sa mga miyembro ng ating komunidad? 248 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
249MODYUL 3 Mga Dapat Tandaan:Ang pag-unlad ng isang indibidwal ay may kaugnayan sa pangkalahatang estado ng pag-unlad ng isang komunidad. Ang estado ng pag-unlad ng isang komunidad ay may kaugnayan din sa pangkalahatang estado ng pag-unlad ng ating lipunan. Ang bawat komunidad ay nagsasalarawan ng kabuuang estado ng ating bansa. Ang pag-angat o pag-unlad ng isang komunidad ay nakaugnay sa pinakapunong yaman ng ating bansa.Ang ating mga lokal na komunidad ay magkakaugnay. May pagkakahalintulad ang ating mga suliranin, pangangailangan, katangian, ang mga isyu sa pag-unlad at iba't-ibang hamon.Sa pagkakaroon ng lubos ng pag-unawa sa pag-unlad ng ating lokal na komunidad, kinakailangang magkaroon ng lubos na kaalaman sa mga kasalukuyang sitwasyon ng mga tao, pamilya, sambahayan na bumubuo sa komunidad.Ang pag-unawang ito ay siyang unang hakbang upang maharap at matugunan ang mga suliraning nararanasan ng mga sambahayan at ng komunidad.PagsasabuhayBalikan muli ang collage na ginawa at tukuyin ang mga bagay na dapat paunlarin sa komunidad, at isa-isang isulat ang mga suhestiyon sa pagpapa-unlad sa komunidad.
SESYON 2: Ang Pangarap kong Pamayanan Nasimulan natin ang pagsusuri n gating komunidad, at sa pangalawang gawaing ito ay atin namang pag- aaralan kung ang kahulugan ng pag-unlad at pagbabago ng ating komunidad. Layunin: 1. Maisalarawan ang pinapangarap na katangian ng isang maunlad na pamayanan at komunidad Haba ng Sesyon/Oras: 1 oras Mga Gagamiting Materyales: Krayola Manila Paper Colored Pentel pens Pamamaraan: Workshop at Talakayan Gawain/Pamagat: "Ang Pangarap Kong Pamayanan" Proseso: 1. Bigyan muli ng 15 minuto ang mga kalahok upang maisalarawan nila ang pangarap nilang pamayanan o komunidad. Bigyan sila ng mga kagamitan na gagamitin sa workshop, at magkakanya- kanya uli ng grupo na mag-uusap upang magkaroon ng sama-samang pananaw at pagbuo ng pangarap na pamayanan. 250 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
2. Sa kanilang pagkakaupo, hamunin ang mga kalahok na pumikit at isipin na kung sila ay mabibigyan ng lubos na pagkakataon na paunlarin at baguhin ang kanilang komunidad, anong uri ng pamayanan at komunidad gusto nilang magkaroon. Anu-ano ang mga katangian nito? 3. Hayaan munang mag-usap ang mga kalahok sa pangarap nilang pamayanan o komunidad at sa pamamagitan ng crayola at manila paper ay maisalarawan nila ang pangarap nilang pamayanan. Himukin ang mga kalahok na maging makulay at creative ang kanilang pagsasalarawan. Gabay sa Talakayan: a. Ang pangarap mo bang pamayanan at komunidad ay masyadong malayo sa kasalukuyan mong sitwasyon? b. Sa palagay mo ba ay makakamit mo ang pinapangarap mong pamayanan o komunidad? Madali o matagal ba itong makakamit? c. Anu-Ano ang mga dapat gawin o anu-anong mga bagay ang nararapat upang maisakatuparan ang pangarap mong pamayanan o komunidad? d. Anu-Ano ang mga dapat na hakbang upang maisagawa ang mga ito? e. Anu-anong pagbabago ang kinakailangang gawin? f. Mayroon ba tayong magagawa upang maisakatuparan ang pangarap nating pamayanan? Mga Dapat Tandaan: Ang ating kasalukuyang sitwasyon, suliranin at pangangailangan sa ating pamayanan o komunidad ay maaaring walang kasagutan or kalunasan dahil ang mga ito ay matagal na at paulit-ulit na nararanasan, Ngunit tayo ay patuloy na nangangarap at umaasa na balang araw ay magkakaroon tayo ng pag-unlad. Ang mga pangarap na ito ang siyang nagbibigay sa atin ng pag-asa, magkaroon ng desisyon at lubos na pagnanais na magpursige sa pagkamit ng ating mga pangarap. MODYUL 3 251
252GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Sama-sama tayong nagsuri ng ating kasalukuyang sitwasyon at sama-sama rin tayong bumuo ng pangarap kung ano ang katangian ng isang maunlad na pamayanan o komunidad. Ang susunod na hakbang at kung paano natin ito maisasakatuparan. Anu-ano ang mga hakbang na kinakailangan nating gawin upang makamit natin ang pinapangarap na uri ng pamayanan.Alam na natin kung nasaan na tayo, bakit tayo naririto at kung saan natin gustong pumunta. Ang kinakailangan na lang ngayon ay kung paano tayo pupunta sa uri ng isang pamayanan o komunidad na ating ang mga kalahok na balikan ang pangarap nilang pamayanan o komunidad at hamunin ang kanilang mga isip: Kung ito na aming pamayanan sa ngayon, anong kagandahan at kabutihan ang maidudulot nito sa aking mga anak at sa aking buong pamilya. Hayaan silang magbahagi ng kanilang isip at saloobin.
SESYON 3: Sama-samang Pagkilos at Pagpapatupad ng mga Gawain sa Ating Komunidad Mga Layunin: 1. Malaman ang kahalagahan ng sama-samang pagkilos sa pagsakatuparan ng pangarap na pamayanan o komunidad 2. Maipakita kung paano magkakaroon ng sama-samang pagkilos na nagpapagaan at nagpapadali sa pagtupad ng mga gawain 3. Maunawaan at matanggap ang kahalagahan ng pagtutulungan, pagkakaisa at partisipasyon sa gawaing pangkomunidad Haba ng Sesyon/Oras: 1 oras Mga Gagamiting Materyales: 3 meters plastic rope 25 pcs straw 10 pcs art paper 2 meters masking tape ¼ illustration board Mga Pamamaraan: Group Discussion Lektura Structured Learning Exercise MODYUL 3 253
Gawain/Pamagat: "Tower Building" Proseso: 1. Hatiing muli ang mga kalahok na tag-sasampu ang miyembro. Ibigay ang mga materyales at bigyan sila ng 15 minutos upang gumawa ng isang tore. Ang mga gawang tore ay huhusgahan base sa kanyang taas, tibay at creativity. 2. Isang miyembro sa bawat grupo ay aalisin at hindi sasali sa paggawa ng tore, bagkus siya ay mag- oobserba lamang sa kanyang mga kagrupo kung paano sila gagawa ng tore. 3. Ang lahat ng mga "observers" ay bibigyan ng patakaran kung paano oobserbahan ang kanyang grupo sa paggawa ng tore, katulad ng mga sumusunod: pagbabantay kung paano ang proseso na ginawa ng grupo sa pagbuo ng tore o paano nila ginawa ang pagbuo ng tore, at Makita ang mga bagay na nakatulong at naging hadlang sa paggawa ng tore. Gabay sa Talakayan: a. Sino ang nangunguna sa paggawa ng tore? b. Sinu-sino ang mga sumusunod? c. Mayroon bang tahimik at hindi nagsasalita? Sila ba ay sumusunod din sa gawain? d. Mayroon bang hindi nakikisali sa gawain? e. Ano sa palagay mo ang nagging dahilan sa pagtapos ng gawain? f. Ano ang natutunan ninyo sa gawaing ito? 254 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga Dapat Tandaan:Ang isang gawain ay nagiging madali at magaan kung marami ang mga nagsasagawa kumpara kung ikaw ay isa lang.Sa sama-samang pagkilos at pagsasagawa ay matutugunan ang mga suliranin ang mga pangangailangan, ang mga miyembro at samahan ay napapalakas ng lubos ng ugnayan at pagkakaisan. Ang tao ay likas na may pangangailan na maging bahagi ng isang ugnayan dahil siya ay bahagi ng pangkalahatang lipunan. Ang pangangailangang ito ay maaaring gamitin upang maabot ang mga pangkaunlarang mithiin sa komunidad. Ang anumang gawain ay nagiging magaan, mabilis,epektibo at responsibo kung may sama-samang pagkilos. Mas maraming magagawa kung marami rin ang nakikilahok sa anumang gawain sa komunidad.Pinapakita nito na kung may pagkakaisa at sama-samang pagkilos,malaki ang magagawa ng mga tao. Ito ay lubos na makakahubog sa pag-unlad ng pamayanan.Kung may pagkakaisa at iisang layunin, ang pagbuo o pag-oorganisa sa komunidad ay nagiging isang malakas na puwersa upang mapaunlad at mapalakas ang pamayanan. Ito ay nagiging daluyan ng pagbabago, pagpapatatag at pagpapalakas ng pamayanan tungo sa pag-unlad.Ang pag-oorganisa sa mga tao sa pamamagitan ng pagkakaroon ng sama-samang pagkilos ay isang pamamaraan upang mapalago o mapaunlad ang komunidad. Ito ay isang stratehiya sa pagpapalakas ng mga mamamayan. PagsasabuhayHimukin ang mga kalahok kung paano nila maisasakatuparan ang kahalagahan ng sama-samang pagkilos sa loob ng kanilang pamilya at kung ano ang magiging epekto nito sa relasyon at pagpapaunlad ng estado ng pamilya. Hayaang magbahaginan ang mga kalahok sa pamamagitan ng pag-uusap ng dalawahan o tatluhan. 255MODYUL 3
PAKSA 2: Pagpapanatili at Pagpapaunlad ng Ating Komunidad Mga Kalahok: Mag-asawang Benepisyaryo ng Pantawid Pamilya Layunin: Inaasahan na ang mga kalahok ay:
Matukoy ang kahalagahan ng paggamit ng bio intensive gardening bilang pamamaraan ng pagtatanim na maaring mapagkunan ng pagkaing maaring ihanda para sa pamilya;; at Magkaroon ng kaalaman tungkol sa pagtatanim/pagsasaka na ginagamit ng mga IPs na maaring gamitin sa komunidad. 256 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Pagtatanim sa Likod-Bahay sa Pamamagitan ng Bio- intensive Gardening (BIG) Sesyon 2: Mga katutubong kaalaman sa pagsasaka Sesyon 3: Pagpapanatili ng Kalinisan at Kaayusan ng Kapaligiran Nilalaman Katangian ng BIG Mga benepisyo sa pagsasagawa ng BIG Sistema ng pagsasaka ng mga IPs Importansiya ng kalinisan at kaayusan ng paligid Pamamaraan Lektura at talakayan Talakayan sa maliit na grupo Pagguhit Lektura at talakayan Lektura at talakayan Mga Kailangang Materyales Manila paper Pentel pen Masking tape Card 19 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata Manila paper pentel pen Masking tape Flip chart MODYUL 3 257
SESYON 1: Pagtatanim sa Likod-Bahay sa Pamamagitan ng Bio-intensive Gardening (BIG) Ang BIO INTENSIVE GARDENING ay isang pamamaraan bayolohikal. Ito ay ginagawa na kung saan ang maliliit na sukat ng lupa ay natataniman ng maraming uri ng halaman subalit napapanatiling mataba at mayaman sa mga sustansiya ang lupa. Sa pamamagitan ng BIG ang mga organikong bagay ay naibabalik sa lupa sa pamamangitan ng kompost.Ito ang nagbibigay buhay sa lupa. Nakakatulong din ito sa dami ng bulate sa lupa na tumutulong para maging buhaghag ang lupa at madagdagan ang mga sustansiya nito. Mga Layunin 1. Matukoy ang iba't-ibang pamamaraan sa paghahalaman 2. Masigurado ang tamang pamamaraan ng Bio-intesive Gardening Haba ng Sesyon: 1 oras Mga Gagamiting Materyales Lupa Mga gamit sa paghahalaman Buto o punta ng halamang gulay Card 19 ng "Gabay sa Pagpapasuso at Pagpapakain ng mga Sanggol at Bata (Infant and Young Child Feeding) 258 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Mga Pamamaraan: Lektura Malayang Talakayan, at Demonstrasyon Gawain/Pamagat: "Ang Pagsasagawa ng BIG" Proseso: 1. Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng pagkanta ng Bahay Kubo (depende kung saang probinsya galing ang mga kalahok, maaari ding kantahin ang lokal na bersyon ng kantang ito). 2. Tanungin ang mga kalahok kung sino sa kanila ang may tanim sa kanilang bakuran ng alinman sa mga gulay na nabanggit sa kanta. Kapag may nagtaas ng kamay, maaaring tanungin ang mga kalahok na ito kung paano nila sinimulan ang pagtatanim ng gulay sa kanilang bakuran at anong benepisyo o pakinabang ang nakuha nila dito. 3. Magbigay ng maiksing lektura tungkol sa bio-intensive gardening (BIG) para madagdagan ang kanilang kaalaman tungkol sa pagtatanim sa harap at likod ng kanilang bakuran. 4. Pagkatapos ng 30 minuto, hatiin ang mga kalahok sa apat na grupo. Hilingin sa bawat grupo na mag-isip ng pangalan ng grupo, maaaring ito ay pangalan ng prutas o gulay. Bigyan ng 5-10 minuto ang mga kalahok upang pag-usapan kung ano sa tingin nila ang benepisyo. Maaring ipakita ang mga benepisyo ng BIG sa pamamagitan ng pagguhit o pagdrowing. 5. Tumawag ng isang kinatawan sa bawat grupo upang magbahagi ng kinalabasan ng kanilang talakayan. Bago matapos ang sesyon, ibuod ang mga mahahalagang puntos na ibinahagi ng mga kalahok. Gabay sa Talakayan: a. Bio-intensive na Paghahalaman b. Bio-intensive na Pamamaraan ng Paghahalaman MODYUL 3 259
Alternatibo pamamaraaan:Maaring isagawa ang BIG sa pamamagitan ng demonstrasyon. 260GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO c. Mga katangian ng Bio-intensive na Paghahalaman d. Konsepto kung Paano gamitin ang bio-intensive na Paghahalaman Mga Dapat Tandaan:Ang BIG ay isang simpleng paraan ng pagtatanim na makakatulong sa pamilya upang matugunan ang pang-araw-araw na pangangailangan sa pagkain at nutrisyon. Ito ay nakakatulong hindi lamang para matugunan ang pangangailangan sa pamilya sa pagkain at nutrisyon. Maari din itong mapagkunan ng impok at kita. Ang pagsasagawa ng BIG ay hindi lamang nakakatugon sa pangangailangan ng pamilya, nakakatulong din itong mabawasan ang malnutrisyon at nakakatulong din itong mabawasan ang basurang tinatapon sa kapaligiran dahil nagagamit ang mga ito bilang pampataba ng lupa. Ang BIG ay isang simpleng pamamaraan ng pagtatanim ng gulay sa harap o likod ng bahay-bakuran. Ito ay maaring gawing proyekto ng buong pamilya kung saan lahat ng miyembro ay makikilahok sa pagsagawa nito. Maaari rin itong gawing proyekto ng magkakapitbahay o ng buong komunidad para lahat ay magkaroon ng pagkakataon na makinabang sa gulay at makatulong sa pagkakaroon ng masustansyang pagkain.Mahahalagang punto:Ang BIG ay isang simpleng pamamaraan ng pagtatanim ng gulay sa harap o likod ng bahay-bakuran. Ito ay maaring gawing proyekto ng buong pamilya kung saan lahat ng miyembro ay makikilahok sa pagsagawa nito. Maaari rin itong gawing proyekto ng magkakapitbahay o ng buong komunidad para lahat ay magkaroon ng pagkakataon na makinabang sa gulay at makatulong sa pagkakaroon ng masustansyang pagkain.
Card 19. Pagtatanim ng gulay sa paligidmay pagkukuhanan ng masustansiyang pagkain para sa pamilya, lalo na sa mga bata at mga buntis at nagpapasusong ina.pagkakakitaan ang pamilya.tamang pangagalaga ng mga pananim at kung may mga libreng buto o punla. 261MODYUL 3
262GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Mga Karagdagang KaalamanA SAMPLE HOME GARDENMensahe:1. Bumuo ng isang halamanang gulay sa bakuran kung saan pwedeng pagkunan ng makakain ng buong pamilya sa isang taon 2. Ang gulayan sa paligid ng bahay ay maaari ding pagkakitaan ng pamilya3. Ang garden ay taniman ng iba't ibang gulay na at mga uri kamote na pwedeng ipakain sa mag anak upag maiwasan ang malnutrition4. Ang gulayan ay madaling gawin at alagaan *** *** magtanong sa pinakamalapit na tanagagpan ng agrikultura upang maturuan kayo ng pamamaraan ng paghahalaman5. Ang paghahalana ay malakng tulong sa pamilya upang lalo silang mapalapit sa isa't - isa.6. Ang maayos at magandang halaman ay isang sersosong paghahalaman7. Ang halaman na ito sa bakuran ang pwedeng magbigay ng isang taon pagkain sa pamilya
SESYON 2: Mga Katutubong Kaalaman sa Pagsasaka Sa nakaraang mga dekada, ang mga magsasaka ay nangangasiwa ng produksyong pang agrikultura at pangangalaga sa likas na yaman sa paggamit ng mga katutubong sistema ng kaalaman. Ang pagsusulong ng mga katutubong kaalaman sa agrikultura tulad ng pangangasiwa ng likas na yaman ay naging isang pakikipaghamok sa mga kututubo ng pagpapatakbo sa ganitong uri ng kaalaman. Ang mga kaalamang ito ay kumakatawan sa mga henerasyon ng karanasan, masusing pagmamasid at pagsubok ng tama at maling paraan. Ang mga katutubong mga kaalaman sa agrikultura ay iningatan sa kaisipan at mga gawain ng mga IPs. Ito ay nagsasaad ng mga kwento, awit, alamat, kasabihan, sayaw, pang kulturang kaugalian, paniniwala, mga ritwal, katutubong mga batas, katutubong mga wika, mga agrikulturang pamamaraan, kasangkapan, kagamitan at mga uring hayop at halaman. Ang kaalamang ito ay yumabong sa mga henerasyon ng proseso ng ugnayan ng tao at kalikasan. Ngunit ang pagpapatuloy ng ganitong kaalaman ay nakadepende sa pagsasalin ng kaalaman sa bagong henerasyon upang mamana at maisagawa ang systema ng kaalaman. Mga Layunin: 1. Magkaroon ng kaalaman tungkol sa pagtatanim/pagsasaka na ginagamit ng mga IPs na maaring gamitin sa komunidad. 2. Maibahagi ng mga kasaping IP ang kanilang kaalaman sa ibang miyembro. Haba ng Sesyon: 1 oras MODYUL 3 263
Pamamaraan: Lektura, at bukas na talakayan Gawain/Pamagat Mga Katutubong Kaalaman sa Pagsasaka Proseso: 1. Kung may mga kalahok na IP, hikayatin silang ibahagi ang kanilang pamamaraan ng pagsasaka. Kung wala namang kalahok, maaaring magpakita ng flip charts na naglalarawan ng pamamaraan ng pagsasaka/pagtatanim ng mga IP. 2. Tanungin ang mga kalahok kung ano ang mga katangian ng katutubong pagsasaka na maaaring tularan o gawin sa mga bahay nila. 3. Bigyang diin ang mga katangian ng sistema ng pagsasaka ng mga IPs na subok na ng panahon. Gabay sa Takayan: Ang mga katutubong Pilipino o IPs ay kilala sa kanilang natatanging kaalaman sa pagsasaka. Simula pa ng kanilang mga ninuno ang pagtatanim ay bahagi na ng kanilang buhay. Katunayan ang buhay ng IPs ay nakadikit sa kalikasan, kaya naman hanggang sa ngayon ay patuloy pa rin nilang pinaglalaban ang lupa ng kanilang mga ninuno. Ang mga katangian ng sistema ng pagsasaka ng mga IPs: Communal sharing Nagbibigay halaga sa kalikasan Bahagi ng kultura at pagkatao ng mga IPs Gumagamit ng natural na pamamaraan ng pagbubungkal ng lupa Mga Halimbawa: 1. Paraan ng pag-iimbak ng mga buto ng halaman ng mga kababaihan sa tribo ng Blaan, mga Lumad sa Sarangani Province Mindanao. 264 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
2. Ang mga kababaihan sa tribo ng Blaan ang siyang nangangasiwa at nagdedesisyon sa pagtatanim at segurudad sa pagkain. 3. Ang kababaihan ang namimili ng mga butong itatanim batay sa tradisyunal na paraan batay sa kakayanang umangkop sa klima ng lugar at magkaroon ng magandang bunga. 4. Ang mga kalalakihan ay may responsibilidad sa pagbubungkal ng kagubatan at pangangaso, ang kababaihan naman ay may tungkulin sa pagtatanim, pangangalaga at pag-ani ng mga pananim. 5. Ang paraan ng pagiimbak ng mga pananim ng buto ay ginagawa hindi lamang para masiguro ang pagkain ngunit mapangalagaan ang tradisyon. Dahil karamihan sa mga katutubong uri halamang ay ginagamit sa mga ritwal ng tribo. 6. Ang mga buto ng halaman na iniipon ng mga kababaihan ay maihahalintulad sa pagiimpok ng salapi. (Marila Castro Pablo, et al: Blaan Women and Seed Conservation: Improving Food Security in the Households and Community, 28 March 2011) Ang Katutubong kaalaman ng Teduray at Lambangian para sa Kasiguraduhan sa Pagkain 1. Ang mga tribo ng Teduray at Lambangian ay pinapanatili ang pagsuwato sa kalikasan dahil ito ang pinanggagalingan ng kanilang pagkain, gamot at materyales para sa pag-gawa ng bahay. 2. Sa mga Teduray at Lambangian ang likas na yaman ay walang nagmamay-ari. Ang tao ay tagapangasiwa lamang ng mga ito. Sa maktuwid ang lahat ng tao ay maaring gamitin ang kalikasan ng libre para sa kanyang kaligtasan. 3. Kaingin o Fenfarafad ang karaniwang systema ng agrikultura ng Teduray at Lambangian. Ang Fenfarafad ay isinasagawa lamang ng maliliit sa mga kagubatan upang masiguro ang namatutugunan ang pangangailangan ng pamilya o ng komunidad hangang sa susunod na anihan. 4. Ang mga lugar ng Fenfarafad ay nililinis, binubungkal, pinaiinog ang pagtatanim at pag-ani ay mainam na paraan upang mapanumbalik ang matabang ng lupa dahil sa dagliang pagpapahinga nito na nagbibigay ng pagkakataon para maging organikong pataba ang naunang tinim. MODYUL 3 265
266GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO 5. Bago maglinis ng lupain ang mga katutubong Teduray at Lambangian sila ay nag-sasagawa ng ritwal na tinatawag na "Seguyong" upang magpaalam sa mga anito at ritwal ng pasasalamat sa mabuting aani na tinatawag na " Merek Fenturay". 6. Ang samasamang pagtatanim ay isinagawa ng ilang angkan ng Datuwata, Fagilidan, Ampok in Romongaob sa South Upi Maguindanao. (Southern Christian College, Community Education Research and Extension napapanahon na pag-aralan ang mga katutubong mga kaalaman sa pagtatanim. Ang mga kaalamang ito itinututring na payak na paraan na Karamihan ng mga ginamit na materyales ay organiko at mga simpleng paraan ng pagtatanim. Mas makatutulong sa pamilya na makaiiwas sa malaking gastos dahil sa kamahalan ng mga pataba o gamot na pangunahing ginagamit sa pag-tatanim.
SESYON 3: Pangangalaga ng Kapaligiran Layunin: 1. Matukoy ang iba't-ibang uri ng pamamaraan sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran sa pamamagitan ng wastong pagtatapon ng basura at pag-sasagawa ng pangkalusugang pangsanitasyon. Gabay sa Malawakang Talakayan
Ang tubig ay may mga pangunahing gamit ayon sa kung saan, sino at kailan ito gagamitin. Ang tubig ay tinatawag din na "Universal Solvent". Para sa mga tao ito ay ang nagsisilbing inumin,sa iba ito ay pangunahing panlinis at para sa maraming hayop ito ay nagsisilbing tirahan. MODYUL 3 267
Mga Pinangagalingan ng Tubig Tubig Buhat sa Ilog, Batis, Sapa, atbp Tubig buhat sa MWSS/LWUA Tubig Buhat sa Balon 268 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Tubig Buhat sa Ulan Tubig buhat sa poso
Mga Karagdagang KaalamanUminom lamang ng ligtas na inuming tubigo kaya ay Paalaalang Pangkaligtasan:"Ang pagpapakulo ng tubig ay isang paraan ng pagpapadalisay ng tubig.""Iwasan ang pag-inom ng kontaminadong tubig." lawa.tubig distrito (Local Water District o LWD) 269MODYUL 3
270GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO TamaBuhusan at "Flushed"
Sa Parang"Open-­Field" Mga Karagdagang KaalamanPangalagaan ang lahat ng pinanggagalingan ng tubig inumin. "Balot-­Tapon"Wrap and ThrowMali
Diarrhea o Pagtatae. Cholera Typhoid Fever Iba't-ibang uri ng bulate
Dumi ng Tao. Ang pamilya ay walang sariling palikuran. Ang pamilya ay nakatira sa isang lugar na kung saan hindi na maaring magtayo ng palikuran sa liit ng espasyong maaaring iukupa. Walang pampublikong palikuran. Wala o hindi umaabot ang suplay ng tubig sa komunidad. Walang kapasidad pampinansyal upang makapagpatayo ng sariling palikuran. Kakulangan sa kaalaman ukol sa mga masamang epekto na maaring magtulak sa pamilya na magtayo ng sarili nilang palikuran.
Ito ang uri ng palikuran na kung saan mayroong tangke na para sa pagpapadaloy ng dumi ng tao mula sa palikuran patungo sa imbakan ng dumi o poso negro. Ito ay inaasahan na may nakalaan ng tubig sa tinatawag nitong tangke. Kinakailangan na buhusan ito pagkatapos gamitin.
nakapaloob ang dumi sa paraang hindi ito aksidenteng maihuhulog. ng plastic upang maisara ito bago itapon sa basurahan.
pagkatapos maitapon ang diaper.
MODYUL 3 271
Gawin ang wastong paghuhugas ng kamay na hinihimok ng National Center for Disease Prevention and Control, National Center for Health Promotion ng Department of Health. 272GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Mga Karagdagang KaalamanKalinisan (kubeta) Itapon ng maayos ang lahat ng dumi ng pantao.inuminPanatilihing malinis ang kubeta/palikuranPanatilihin ang kalinisan sa katawan pagkatapos gumamit ng kubetaPara sa mga karangdagang kaalaman makipag-ugnayan sa pinakamalapit na tanggapan ng DOH
Mga Karagdagang KaalamanMalinis na PangangatawanSundin ang tamang pamamaraan ng paghugas ng kamay gamit ang sabon at tubig.pulsuhan at magsabon.kaliwang kamay, at ang kaliwang palad sa ibaba ng kanang kamay. 273MODYUL 3
mag kasala-salabat. Ang mga daliri ay magkakawing.hinlalaki habang mahigpit na hawak ng kaliwang palad at vice versa.pasulong sa tuktok ng mga daliri at hinlalaki ng kanang kamay sa kaliwa at vice versa. 274GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO Mga Karagdagang KaalamanMalinis na PangangatawanSundin ang tamang pamamaraan ng paghugas ng kamay
Uri ng Basura 1. Biodegradable (Nabubulok) Ito ang mga basurang kadalasang nagmumula sa halaman o hayop na maaaring maging iba't-ibang klase ng organismo. 2. Non-Biodegradable (Di Nabubulok)- Ito ang mga uri ng basura na hindi nabubulok o nakokonsumo ng iba pang mga buhay na organismo. Tirang pagkain Kahoy Goma Papel, dahon, atbp. Kahoy Bote Yero Plastic MODYUL 3 275
A. Reduction at source Tinutukoy dito anghindi na paggamit o literal na pagbabawas sa paggamit sa isang mateyal. B. Re-Use Hindi lamang ito tumutukoy sa paghahanap ng maaring paggamitan pa ng bagay na nagamit na, bagkos, ito din ay tumutukoy sa paulit-ulit na paggamit sa isang bagay ayon sa totoo nitong gamit hanggang sa maari pa itong pakinabangan. C. Recycle Ito ang pagiipon ng mga basura at pagproseso nito tungo sa panibagong bagay. D. Segreagation of waste o Paghihiwa-hiwalay ng basura Bawasan ang dami ng mga basura na tinuturing na bio-hazardous o hazardous waste.
Maaaring ipakain sa mga alagang hayop ang mga natirang pagkain. Paggawa ng Compost Underground Compost Pit - Above-Ground Compost Pit - Barrel Composting at Home 276 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Gawain: 1. Hatiin ang partisipante sa dalawang grupo. 2. Bigyan sila ng mga papel, panulat at pangkulay. 3. Hikayatin bawat grupo na mag drawing ng sampung hanggang dalawampung uri ng basura, depende sa oras na ibibigay sa kanila, Pagkatapos ay itabi lang muna hanggat matapos ang lahat ng grupo. 4. Pagtapos ng lahat, pumili ng isa sa miyembro ng grupo na maglalagay ng larawan sa harap ng nakataob. Pagkatapos ay papilahin ang bawat miyembro habang nagpapatugtog ng masiglang tugtog. 5. Sa hudyat ng namumuno ay kukuha ng isang larawan ang nasa unahan ng pila at kanyang tutukuyin kung anung uri ito ng basura. Nabubulok o hindi nabubulok. Pagkatapos ay ganun din ang gagawin ng kasunod hanggang sa maubos ang larawan. 6. Pagkatapos ng lahat at bilangin kung ilan ang tama at mali ng bawat grupo. Pagpoproseso:
kinalabasan ng kanilang iskor.
mapalalim ang usapan.
MODYUL 3 277
PAKSA 2: Tungo sa Isang Handa at Ligtas na Komunidad Mga Kalahok: Mga magulang at anak na benipisaryo ng Programa Mga Guardians o tumatayong magulang ng mga bata Layunin: Inaasahan na ang mga kalahok ay: Matukoy ang mga panganib sa kanilang lugar at ang epekto ng mga ito sa kanilang pamilya at komunidad;; Makapagbahagi ng mga pamamaraan upang mapangalagaan ang kalikasan;; Mailahad ang kahalagahan ng pagiging handa sa panahon ng panganib;; at Matukoy ang kanilang kahandaan sa pamamagitan ng "checklist of a disaster prepared family" at "emergency go kit". 278 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Kurikulum Pamagat ng Sesyon Sesyon 1: Usapin ng Disaster: Bakit may Disaster at Ano ang Aking Magagawa Sesyon 2: Paghahanda ng Komunidad Sesyon 3: Handa Na Ba Kami? Paghahanda ng Pamilya Nilalaman Mga Batayang Konsepto - Disaster - Kapasidad - Bulnerabilidad
Mga Praktikal na gawain upang pangalagaan ang kalikasan - Waste Management - Reduce, reuse, recycle Early Warning System Community-based early warning system BDRRMC Emergency go kit Checklist of a disaster prepared family Pamamaraan
Alternatibong Pamamaraan: Pagsuri ng newspaper clippings Bahaginan ng karanasan Paggawa ng Disaster Historical Timeline Bahaginan ng karanasan Bukas na talakayan Usaping Pamilya Mga Kailangang Materyales Cd/dvd player Kopya ng pelikula Newspaper clippings na may kaugnayan sa disaster Manila paper Pentel pen Manila paper Pentel pen Mga kopya ng checklist ng emergency go kit at disaster prepared family MODYUL 3 279
SESYON 1: Usapin ng Disaster: Bakit may Disaster at Ano ang Aking Magagawa Proseso: 1. Ipaliwanag sa mga kalahok ang layunin ng sesyon at ang inaasahan na mangyari pagkatapos nito. 2. Magpalabas ng maikling pelikula o dokumentaryo tungkol sa isang disaster na nangyari sa ating bansa. 3. Maghanda ng mga katanungang katulad ng mga sumusunod para sa pagtalakay ng pinanuod na palabas o ginawang collage: a. Ano ang inyong naramdaman habang pinapanuod ang palabas? b. Ano ang inyong nararamdaman sa mga litratong ginawang collage? c. Sa inyong palagay, bakit ganoon ang nangyari? Posible bang mangyayari iyon sa inyong komunidad? Bakit? d. Maaari bang maiwasan ang ganitong pangyayari? Paano ito gagawin? e. Ano ang inyong magagawa para maiwasan at mapigilan ang ganitong pangyayari? f. Anong mga aral ang makukuha ninyo sa pinanood na palabas? 4. Mula sa talakayan, bumuo ng maliit na grupo ayon sa dami ng mga kalahok. Talakayin ng bawat grupo ang mga panganib (o kalamidad) na kadalasang nararanasan nila sa kanilang komunidad at ang mga naging epekto ng mga ito sa kanila- sa mga nanay at tatay, mga anak at sa buong komunidad. 280 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
5. Pagkatapos ng ulat sa plenaryo, tanungin ang mga kalahok kung mayroon silang napapansin na pagbabago sa mga panganib na ito sa kanilang lugar (halimbawa: napapadalas ba kung ihahambing noong mga nakaraang taon) at ano ang nagiging epekto nito sa kanilang komunidad. 6. Iugnay ang mga sagot ng mga kalahok at ang mahahalagang aral sa kanilang pinanuod doon sa mga konseptong may kaugnayan sa disaster risk management upang lubos nilang maunawaan na ang disaster o kalamidad ay maaaring iwasan. 7. Palalimin ang talakayan sa pamamagitan ng pagtatanong kung ano ang maaari nilang gawin sa loob ng kanilang tahanan at ng komunidad upang hindi lumala ang pagbabago ng klima at pagkasira ng kalikasan at kapaligiran. 8. Lagumin ang sesyon sa pamamagitan ng pagbibigay diin sa mahahalagang puntos na tinalakay. Pagbubuod: Lahat ng tao sa isang komunidad, bata man o matanda, babae man o lalaki, ay may papel na dapat gampanan upang maging ligtas ang kanilang lugar sa risgo na maaaring idulot ng isang disaster (disaster risks). Mahalagang matukoy ang iba't ibang bulnerabilidad sa kanilang lugar, mga panganib (hazard) ganoon din ang iba't ibang mga kapasidad nang sa gayon ay magkaroon ng mga paghahanda upang ang isang panganib ay hindi mauwi sa disaster. May iba't ibang uri ng mga panganib: natural o likas, gawa ng tao o kombinasyon ng dalawa. Bagamat ang mga likas na panganib kagaya ng bagyo ay hindi mapipigilan, maaari itong paghandaan upang hindi na maging sanhi ng isa pang panganib kagaya ng matinding pagbaha at mauwi sa isang disaster (kagaya ng Ondoy). Hindi lahat ng panganib ay nauuwi sa disaster. Kapag ang mga tao sa komunidad ay nagtutulungan upang palakasin ang kanilang kapasidad at pababain ang iba't ibang bulnerabilidad sa kanilang lugar, maiiwasan ang pagkauwi ng isang panganib sa disaster. MODYUL 3 281
Ang tao at ang kalikasan ay magkaugnay. Anumang pang-aabuso ang gawin ng mga tao sa kalikasan ay babalik ito sa kanya. Mga Dapat Tandaan Mga batayang konsepto sa Disaster Risk Management at ang mga pagkakaugnay-ugnay nito: 1. Panganib (Hazard) Ang mga panganib o hazard ay mga pangyayaring likas o gawa ng tao na maaring magdulot ng pinsala sa buhay, ari-arian, kabuhayan, o pagtigil ng pang-sosyal at pang-ekonomikong gawain ng isang lugar o pagkasira ng kalikasan. Ito ay maaring magresulta sa isang disaster. Mga halimbawa: lindol, bagyo, baha, flashflood, landslide, pagputok ng bulkan, tsunami, sunog, giyera, atbp. Mga uri ng panganib (hazard): a. Likas (natural) - bagyo, lindol, pagputok ng bulkan, tsunami b. Gawa ng tao - sunog, polusyon, oil spill, toxic waste c. Kumbinasyon - pagbaha dulot ng pagkakalbo ng kagubatan, lindol tapos tsunami. Ang katangian ng panganib (hazard) ay maaaring: a. Nag-iisa- gaya ng sunog b. Magkasunod o dulot ng isa pang hazard- gaya ng lindol at tsunami, lindol at landslide o malakas na ulan at landslide, at c. Kumbinasyon- gaya ng bagyo, malakas na ulan at landslide Halimbawa ng mga panganib (hazard) na nararanasan ng bansa: 282 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
2. Kapasidad (Capacity) Ang kapasidad ay ang pinagsama-samang lakas at rekurso (recourse) ng mga tao, pamilya, at komunidad na makatutulong para mabawasan ang epekto ng disaster, mapaghandaan ang emergency at makabawi mula sa epekto ngisang disaster. Maituturing na rekurso ang anumang nakakatulong na bagay o pangyayari na may kinalaman sa pisikal, panlipunan, pangkabuhayn, kasanayan, kakayahan, kaalaman, pamunuan, pamahalaan, mga kinagawian at mga pagtingin. Kategorya ng kapasidad: a. Pisikal o materyal b. Panlipunan c. Motibasyon o ugali Mga halimbawa: a. Ang mga taong may matatag na trabaho ang mas may kakayahang bumangon agad mula sa isang disaster b. Ang komunidad na may maayos na pamunuan ay may kakayahang makapaghanda at makapaglunsad ng emergency response at makapagsagawa ng iba pang hakbang na makakabawas ng risk ng disaster c. Ang mga kabahayang matitibay ay hindi agad masisisira o matatangay ng malakas na hangin d. Ang mga batang malulusog ay hindi agad magkakasakit kung kinakailangang lumikas kaysa sa mga batang kulang sa timbang e. Ang mga taong maraming kasanayan o skill ay mas malaki ang kakayahan makahanap ng ibang dagdag na trabaho f. Kaalaman tungkol sa paghahanda at pag-iwas sa epekto ng mga bantang panganib MODYUL 3 283
3. Bulnerabilidad (Vulnerability) Ang bulnerabilidad ay mga pisikal, panlipunan, pangkabuhayan, at pangkalikasang kalagayan ng komunidad na naglalagay sa kanila sa isang sitwasyon na mas matindi ang magiging pinsalang dulot ng panganib. Ang bulnerabilidad ng komunidad ang nagpapatindi sa matinding idudulot ng hazard. Ang kalagayan o kondisyon ng komunidad bago pa magkaroon ng disaster at maaring manatili ng mahabang panahon pagkatapos ng disaster. 4. Risgo (Risk) - ay isang posibilidad na mangyari ang isang disaster at kung kaano katindi ang pinsalang dulot nito. Hindi lamang pagtantya sa probabilidad na mangyari ang disaster, kakambal din nito ang pagtantya ng tindi ng mga mga posibleng epekto nito. Disaster Risk = Hazard x Vulnerability Capacity Sa pormulang ito, ipinapakita na ang risk (R), hazard (H), vulnerability (V) at capacity (C) ay magkakaugnay, at ang pagbabago ng isa ay magdudulot ng pagbabago sa lahat. Ang laki at liit ng isa ay may epekto sa iba pang elemento ng pormula. Halimbawa, mataas ang risk kung mataas ang probabilidad na mangyari ang hazard at mababa ang kakayahang pag-angkop (capacity o C) ng mga tao dahil s mataas ang bulberabilidad (V) nila. Ibig sabihin, mapapababa ang risk kapag may ginawa tayo sa H,V, at C. 284 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
5. Disaster Ang disaster ay resulta ng pagtama ng hazard sa isang bulnerable o mahirap na komunidad na hindi sapat ang kapasidad o rekurso para maibsan ang nakakapaminsalang epekto ng hazard DISASTER= Realization of Risk Disaster ang tawag kapag ang probabilidad at tindi ng epekto ng isang hazard ay aktwal nang nangyari. Kadalasan, ang resulta ay malawakang pinsala sa buhay, ari-arian, kabuhayan, at kalikasan o pagkaantala o pagtigil ng pang-araw-araw na gawain ng komunidad Hindi lahat ng panganib o hazard ay nagiging disaster. Nagiging disaster lamang kung: Malaking bilang ng komunidad ang naapektuhan Tumama sa isang bulnarebleng komunidad at malaki ang epekto nito sa pagkaantala ng araw- araw na gawain at paghahanap-buhay ng mga tao Hindi sapat ang kakayahan ng komunidad upang maka-angkop sa epekto ng hazard Sanggunian (Reference): Dulce, M. (2009). Pagsasanay sa disaster preparedness at contingency planning. Corporate Network for Disaster Response (CNDR) & CARE Mga Maaaring Gawin: Ang mga tao ay bahagi ng kapaligiran. Mahalaga ang papel na ginagampanan nito upang mapangalagaan ang kalikasan nang sa gayon magkaroon ng balanse sa kapaligiran. Maraming puedeng gawin para pagmalasakitan at pangalagaan ang ating kalikasan, hindi lamang para sa atin ngunit sa susunod pang mga henerasyon. Narito ang mga sumusunod na maaaring gawin na makakatulong sa kalikasan: 1. Magtipid sa paggamit ng kuryente 2. Itapon ang mga basura sa tamang lalagayan MODYUL 3 285
3. Iwasan at bawasan ang paggamit ng mga plastic bags 4. Iwasang bumili ng mga bagay na hindi masyadong kailangan upang hindi dumami ang mga bagay na kailangang itapon. 5. Ugaliing mag "recycle". Ayusin ang mga lumang bagay na maaari pang gamitin. Tandaan palagi ang mga sumusunod: a. Reduce (Bawasan ang mga basura) b. Reuse (Gamitin muli ang mga bagay na maaari pang gamitin) c. Recycle (Maging malikhain upang ang mga lumang bagay ay maaari pang gamitin sa ibang pamamaraan) 6. Iwasan ang pagpuputol ng mga puno. Magtanim ng mga karagdagang puno sa paligid. Magtanim rin ng mga kahoy at gulay 7. Huwag manghuli, manakit o pumatay ng mga "endangered animals" 8. Sumali sa mga organisasyon na nagsusulong sa kapakanan ng ating kapiligiran. Magtanong sa kinauukulan ng tamang pamamaraan paano mapangalagaan ang ating kapaligiran. 9. Alamin at sundin ang mga batas-pangkalikasan 10. Ibahagi ang ating kaalaman at karanasan ukol sa pangangalaga ng kalikasan sa ating mga anak, kapitbahay, kaibigan at mga kabarangay. 11. Pangangasiwa ng Basura (Waste management) Mga Uri ng Basura (Kind of Wastes) 286 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Tamang Pamamahala ng Basura
Sanggunian o Reference Materials:Family and Community Based Disaster Preparedness Training Manual.DSWD- UNDP (ongoing revision) MODYUL 3 287
SESYON 2: Paghahanda ng Komunidad Proseso: 1. Balikan ang mga binahaging karanasan ng mga kalahok sa naunang sesyon at palalimin ang talakayan tungkol sa kanilang mga ginawa bago, habang at pagkatapos ng isang panganib. Hikayatin na gamiting ang karanasan sa kanilang lugar bilang isang halimbawa. 2. Ibigay ang mga sumusunod na katanungan para pag-usapan ng mga kalahok: a. Ano ang inyong ginawa noong may panganib (hal. bagyo)? b. Paano ninyo nalaman na may paparating na bagyo? c. Anu-anong mga paghahanda ang inyong ginagawa kapag may paparating na bagyo? d. Sino ang mga tumulong sa inyo noong kayo ay napinsala ng bagyo? Anong tulong ang inyong natanggap, kung meron man? e. Narinig nyo na ba ang Barangay Disaster Risk Reduction and Management Council (BDRRMC) o dating tinatawag na BDCC? Ano ang pagkakaalam nyo tungkol dito? 3. Iugnay ang sagot ng mga kalahok sa ibabahaging lektura tungkol sa community-based early warning system at BDRRMC. 4. Alamin din sa mga kalahok kung bakit mahalaga na maging handa sa panahon ng panganib. Magbigay ng halimbawa ayon sa karanasan ng mga kalahok. 5. Ibuod ang mga mahahalagang punto na tinalakay sa sesyon na ito. 288 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Pagbubuod: Ang sistematikong paghahanda ng bawat miyembro ng komunidad ay mahalaga upang maiwasan ang mga risgo na maaaring idulot ng mga panganib. Mahalagang matukoy ang mga istruktura sa komunidad na may obligasyong pangunahan ang paghahanda at pagtugon sa panahon ng mga panganib. Bilang bahagi ng isang komunidad, karapatan ng bawat tao na makilahok sa mga gawain at pagpaplano upang sila ay maging handa at ligtas ang kanilang lugar sa panahon ng panganib. Karapatan din nilang sila ay tulungan sa panahon ng isang disaster upang makabangon at mamuhay ng maayos. A. Early Warning System (EWS) Ang sistema ng pagbibigay ng babala ay isang malaking elemento ng disaster management. Ito ay sistema ng pagbibigay ng napapanahon at kapaki-pakinabang na impormasyon mula sa mga tukoy na institusyon (katulad ng Philippine Atmospheric Geophysical and Astronomical Service Administration o PAG-ASA at Philippine Institute of Volcanology and Seismology o PHIVOLCS) para magkaroon ng pagkakataon ang mga indibidwal o komunidad na magsagawa ng nararapat na aksyon upang maiwasan o mabawasan ang panganib at makapaghanda para sa epektibong pag- angkop sa mga ito. Mahalaga ang partisipasyon ng mga tao sa komunidad, bata man o matanda, sa gawaing ito. Mahalaga sa EWS ang paglalapat ng impormasyon mula sa mga kinauukulang ahensya ng pamahalaan sa lokal na sitwasyon. Inaangkop ang mga impormasyong nakalap at kinukumbina sa mga lokal na kaalaman at kasanayan upang lalo itong maging kapaki-pakinabang sa paghahanda. B. Community-based EWS Ang community-based EWS ay isang sistema ng pagbibigay ng babala ukol sa partikular na panganib batay sa sariling obserbasyon (indigenous practices) ng mga tao sa komunidad, maaari ding mula sa mga pambansang ahensya o kumbinasyon ng dalawang ito. Ito ay binubuo, pinangangasiwaan at pinagpapatuloy ng isang komunidad para sa kapakanan ng lahat na naninirahan dito. MODYUL 3 289
Ang layunin nito ay palakasin ang kaalaman at kakayahan ng iba't ibang mga tao sa komunidad para harapin ang mga panganib nang sa gayon makakilos sila sa tamang panahon at sa tamang pamamaraan. Mahalaga ito upang mabawasan at maiwasan ang pagkasira o pagkawala ng mga gamit at tirahan, pagkasira ng kapaligiran at pagbubuwis ng buhay. (Sanggunian: Balay, Diskarteng bata sa panahon ng kalamidad, pg 53) a. Mga Bahagi ng Community-based EWS Kaalaman hinggil sa mga risgo (risks) - ang Hazard, Capacity at Vulnerability Assessment (HVCA) at ang pagsasagawa ng Hazard Mapping ay mahalaga upang matukoy ang iba't ibang uri ng risks na maaaring tumama sa komunidad. Pagsubaybay o monitoring at pagbibigay-babala - ito ay mga pamamaraang ginagamitan ng kumbinasyon ng mga pamamaraang siyentipiko o scientific (mula sa PAG-ASA at PHIVOLCS) at indigenous o mula sa nakagisnan o nakasanayang pamamaraan na likas sa kanila. Pagpapalaganap ng babala - ito ay sistema at pamamaraan ng pagbibigay-babala at abisong pangkaligtasan na angkop at naiintindihan ng mga tao. Ito ay dapat simple, madaling tandaan (KISS Rule- Keep it short and simple), malinaw na nakasaad ang mga dapat gawin at ang mga maaaring mangyari (consequences) kung hindi susundin ang mga abisong pangkaligtasan. Kapasidad na tumugon: kaalaman at pagkilos - mahalagang maunawaan ng mga tao sa komunidad ang mga risgo, irespeto ang mga babala at malaman kung paano kikilos. Mahalaga ang pagbibigay babala at kaalaman hinggil sa aktwal na sitwasyon at gawaing pangkaligtasang dapat isagawa ng mga tao na nasa panganib. 290 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
b. Ang Barangay Disaster Risk Reduction and Management Council (BDRRMC) o dating BDCC. Ang BDRRMC ay ang pangunahing organisasyon sa komunidad na may opisyal na atas o mandato sa pagtugon at pagsasagawa ng mga bagay at gawain na may kinalaman sa disaster.
Mga Tungkulin (Tingnan sa RA 10121) Barrangay Calamity Fund mula sa 5% of Brgy. IRA 70% - Disaster preparedness activities tulad ng pagsasanay 30% - Quick Response Fund (References:BALAY Rehabilitation Center, Inc. (n.d.) Diskarteng bata sa panahon ng kalamidad: Life skills for children in disaster situation. Quezon City: BALAY Rehabilitation Center, Inc.Dulce, M. (2009). Pagsasanay sa disaster preparedness at contingency planning. Corporate Network for Disaster Response (CNDR) & CARE ) MODYUL 3 291
SESYON 3: Handa na ba Kami? Paghahanda ng Pamilya Proseso: 1. Pagsamahin sa isang grupo ang bawat mag-anak. Bigyan ang bawat grupo (pamilya) ng tig-isang "checklist". Kung hindi posible ang mag-anak, puedeng ang grupo ay ayon sa magkakapitbahay o magka-barangay. 2. Ipamahagi ang checklist at magbigay ng limang minuto para sagutin ang mga katanungan sa"checklist". 3. Pagkatapos gawin ang checklist, ipabilang sa mga kalahok kung ilan ang tsek sa kanilang sagot. Ipaalam sa kanila ang kaukulang interpretasyon ng kanilang kahandaan ayon sa dami ng kanilang tsek. 4. Bigyang diin ang kahalagahan ng pagiging handa ng isang pamilya upang maibsan ang masamang epekto ng isang panganib. 5. Ibahagi sa mga kalahok ang mga nilalaman o listahan ng isang "Emergency Go Kit" 6. Hikayatin ang bawat pamilya na pagsikapang magawa o matugunan ang mga nilalaman ng "checklist" para sa pagiging handa sa kalamidad. 7. Ibuod ang sesyon. Ipaalam sa kanila na magkaroon ng pagsusuri sa kanilang kahandaan pagkalipas ng 3 buwan. 292 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Pagbubuod: Ang kaligtasan ng isang komunidad laban sa mga risgo (risk) na maaaring idulot ng isang panganib ay nakasalalay sa kahandaan ng bawat pamilya. Mahalaga na maging kabahagi ang bawat miyembro ng isang pamilya sa paghahandang ito, lalo na ang mga bata, dahil sila ang isa sa mga labis na naaapektuhan sa panahon ng disaster. GLOSSARY 293
Glossary 294 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Adolescence Bio-Intensive Gardening Bulnerabilidad Community-Based Early Warning Systems Conditional Cash Grants Diagnostic o Disaster Early Childhood Early Warning Systems Ito ang tumutukoy sa mga batang nasa 13-18 taong gulang. Ito ay isang pamamaraang bayolohikal. Ito ay ginagawa sa isang maliit na sukat ng lupa. Tinatamnan ito ng maraming uri ng halaman subalit napapanatiling mataba at mayamn sa sustansiya ang lupa. Ito ay pisikal, panlipunan, pangkabuhayan at pangkalikasang kalagayan ng komunidad na naglalagay sa kanila sa isang sitwasyon na mas matindi ang magiging pinsalang dulot ng panganib. Ito ay sistema ng pagbibigay ng babala ukol sa particular na panganib batay sa sariling obserbasyon ng mga tao sa komunidad, maaari ding mula sa mga pambansang ahensya o kumbinasyon ng dalawang ito. Ito ay tumutukoy sa tulong pampinansyal na ibinibigay sa mga benepisyaryo ng pantawid pamilyang ilipino program kapalit ng pagsunod o pagtalima nila sa mga kondisyong napagkasunduan. Ang mga positibong senyales o palatandaan ng pagbubuntis ay at nagbibigay ng kumpirmasyon ng pagbubuntis. Ito ang resulta ng pagtama ng hazard sa isang bulnerable o mahirap na komunidad na hindi sapat ang kapasidad o rekurso para maibsan ang nakakapaminsalang epekto ng hazard. Ito ay ang mga batang nasa 0-6 na buwan. Ito ang sistema ng pagbibigay ng napapanahon at kapakipakinabang na impormasyon mula sa mga tukoy na institusyon. GLOSSARY 295
Family Development sessions Ito ay tumutukoy sa mga sesyon na kung saan ang mga magulang ay tinuturuan ng wastong kaalaman sa pagpapamilya, pag-aalaga sa ina at bata, karahasan sa loob ng tahanan, at partisipasyon sa komunidad. Fertility Awareness Tumutukoy sa mga kaalaman ng mag-asawa sa panahon kung ultur ligtas at di ligtas sa pagbubuntis ang isang babae Food Pyramid Ito ay nagsisilbing gabay sa dami ng pagkain na dapat makunsomo ng isang tao base sa larawan na nakalagay mula sa ibaba pataas at ito rin ang gabay sa pagpili ng tamang nutrisyon para sa pamilya at paghahanda ng masustansya ngunit murang pagkain. Gender Ito ay nababahala sa pagkakaiba ng babae't lalaki base sa kung paano mag-isip, anu ang ginagampanang papel at kung anu ang inaasahan ng lipunan mula sa kanila. Ito ay kadalasang dinidikta ng kultura. Gender Equality Ipinapakita ultu ang pantay na pagtamasa ng pagkakaroon ng parehas na estado, kondisyon at pantay na oportunidad upang mapagtanto ang kanilang mga kakayanan upang makapagbigay ng kontribusyon sa sosyal, ultural , ekonomikal at ultural na pag-unlad. Gender Equity Pagbibigay ng mas nakakaraming oportunidad sa mga mas nangangailangan nito base sa kanilang pangangailangan upang makagawa ng kanilang mga tungkulin. Gender Mainstreaming Ito ay ang pinakasimpleng paglalahat ng katangian ng kasarian, pagkakaiba at mga tungkulin ng mga indibidwal at/o mga grupo. Gender Stereotyping Ito ang uri ng pag-uugali na natututkoy kung "feminine" o "masculine". Ito ay naiiyon sa kung ano ang idinidikta ng lipunan. Go Foods Ito ang mga pagkaing nagbibigay ng lakas. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang tinapay, patatas, kamote, pansit at kanin. 296 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Glow Foods Ito ang mga pagkaing nagbibigay sigla. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang prutas gaya ng mansanas, ubas, saging, pasas at mga gulay tulad ng gisantes at karot. Grow Foods Ito ang uri ng pagkain na tumutulong magpalaki o magpataas. Halimbawa nito ay ang gatas, karne, mani, keso, manok, isda at itlog. Indigeneous People o Katutubo pangkat etniko ng mga tao na naninirahan sa isang rehiyon o lugar kung saan mayroon silang pinakaunang kilalang koneksyon pang- kasaysayan. Investment on Human Capital Ito ay ang pamumuhunan sa pantaong Kapital. Kahirapan Ito ay isang antas o sitwasyon ng pamilya sa komunidad na kung saan hindi pa sapat ang kanilang kakayanan o wala pang sapat na pagkukunan ang bawat miyembro ng mga bagay na maaari nilang itugon sa kanilang pangangailangan. Komunidad Lugar na pinaninirahan ng lupon ng mga tao na nakikipagsalamuha sa isa't-isa Magulang Mas kilala sa tawag na ama't ina, sila ang mga taong may malaking responsibilidad sa pagpapaunlad ng pamilya. Middle Childhood Ito ang mga batang nasa 7 hanggang 12 buwan o 1 taong gulang. Objective Changes Ito ay tumutukoy sa ilang pagbabago na maaaring magpakita ng posibilidad na ang isang babae ay buntis dahil ang mga pagbabagong ito ay maaaring tingnan ng isang tagapagsuri. Pagbabudget Proseso kung saan inilalaan na ng maaga kaysa sa aktwal na oras na kakailanganin ang pera para sa isang bagay o pangyayari upang mapagkasya ang kabuuang halagang hawak. GLOSSARY 297
Pamilya Pinakamaliit na pulitika ay unit ng lipunan na binubuo ng ama, ina at mga anak. Panganib Ito ay mga pangyayaring likas o gawa ng tao na maaaring magdulot ng pinsala sa buahy, ari-arian, kabuhayan o pagtigil ng pang-sosyal at pang-ekonomikong Gawain ng isang lugar o pagkasira ng kalikasan. Pantawid Pamilyang Pilipino Program Ito ay isang pambansang programa na naglalayong mapaunlad ang buhay ng mga mahihirap na sambayanan sa pamamagitan ng pamumuhunan sa kanilang edukasyon at kalusugan. Postnatal Care Ito ay ang mga pangangalaga o hakbangin na tumutukoy pagkatapos manganak. Post Partum Care Ito ang mga paraan o hakbangin upang maiwasan ang post partum depression o ang depresyon na nakakaapekto sa kababaihan o paminsan sa kalalakihan pagkatapos ng proseso ng panganganak. Pre-natal Care Ito ay ang pangangalaga na tumutukoy sa panahon ng pagbubuntis. Preventive Health Care Ito ay ang mga hakbangin o pamamaraan na tumutukoy upang maiwasan ang mga sakit. Risgo o Risk Ay ang posibilidad na mangyari ang isang disaster at kung gaano katindi ang pinsalang dulot nito. Self-reliance Stage ito ang yugto ng buhay ng mga benepisyaryo na kung saan ay nakakaya na nilang ibigay ang pangangailang ng pamilya na hindi na kailangan pang umasa sa conditional cash grant. Sex Ito ay nadedetermina sa kung ano ang iyong "genetic Make-up" at "reproductive organ". 298 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO
Stress Changes Supply Side Survival Stage Isang sitwasyon o karanasan na nagbibigay ng pakiramdam ng pagkabigo, galit, nerbyos, pag-aalala o anxiety, kawalang katiyakan at takot. at mga sinasabi nilang nararamdaman. Dahil ang mga sintomas na ito ay maaaring sanhi ng iba pang kondisyon, hindi sila maaaring magsilbing batayan para sabihin na ang isang babae ay buntis. Ito ay ang bahagi ng progama na tumutukoy sa ilang pasilidad na kasangga ng programa upang matugunan ang pagtalima ng mga benipisyaryo sa mga kondisyon nito. Halimbawa nito ay ang mga paaralan, sentro ng kalusugan at ilan pang mga ahensya o katambal ng programa. Ito ang estado ng buhay ng mga benepisyaryo na tumutukoy sa panahon na sila ay nakikibaka upang manatiling buhay. GLOSSARY 299
Pagkilala Ang Pantawid Pamilyang Pilipino Program ay nagsimula ng implementasyonnoong Pebrero 2008sa apat na munisipyo, at dalawang lungsod, Pasay at Caloocan. Humigit kumulang na 4,459 benepisyaryo ang nasakop na mula sa 6,000 target sa paunang implementasyon nito. Malayo narin ang narating ng Pantawid Pamilya simula noon. Lumawak ang saklaw nito at unti-unting napasama ang 79 na probinsya at 1014munisipyo at lungsod sa programa. Bago matapos ang termino ni Pangulong Benigno S. Aquino III, ipinapangakong may 4.6 milyong sambahayan ang mapapabilang sa benepisyaryo ng programa. Sa ngalan ng programang Pantawid Pamilya, pinapasalamatan ko ang lahat ng sumuporta, nakiisa at nagbigay ng kanilang ideya, komentaryo at mungkahi upang mapabuti ang pagpapatakbo ng programa. Kabilang na dito ang mga Advisory Committee mula sa iba't ibang antas ng implementasyonng Programa at ang mga Civil Society Organizations, na nakikiisa sa mga layunin, nagbibigay ng technical assistance upang lalong mapahusay ang mga sistema at operasyon ng programa. Ang mga kabalikat naming ahensya ang siya ring nagsisilbing bantay para maiwasan ang anumang katiwalaan na maaaring mangyari sa pagpagpapatupad nito. Nais ko ring magpasalamat sa mga Municipal Links at Parent Leaders sa kanilang katatagan para harapin ang mga pagsubok, hamon, at pagbabatikossa proseso ng pagpapasatupad ng programa. Ang kanilang walang humpay na pagtitiyaga at paninindigan para maiwasan ang pagsasamantala o kurapsyon sa programa ay nagpapakita sa kakayahan ng Departamento para pangunahan ang pagpapatakbo ng isang pambansang programa tulad ng Pantawid Pamilya. Higit sa lahat, isang taos pusong pasasalamat sa lahat ng mga benepisyaryo ng programang ito na nagsusumikap na maitaas ang kanilang antas ng kabuhayan sa pamamagitan ng pagsunod sa mga kundisyon ng programa at aktibong pakikilahok sa FDS. Sila at kayo ang patunay na kung may pagsisikap, pakikiisa at pagtutulungan,kayang-kaya ng Pinoy tumawid tungo sa kaunlaran! DIR. HONORITA B. BAYUDAN Pantawid Pamilyang Pilipino Program 300 GABAY SA PAGPAPAUNLAD NG PAMILYANG PILIPINO