Financial Wellness Journal
TALAAN NG NILALAMAN Panimula 3 Maghanda tayo! 4 Pre-assessment Kabanata 1: Tungkol sa Financial Wellness 6 Panimula ng 7 Paano ka 8 Ang mga yugto sa Kabanata matutulungan ng pamamahala financial education na makamit ang ng pera financial wellness Kabanata 2: Tungkol sa Saving (Pag-iipon) 12 Case study: Hirap si Mang Raphael 13 Mga karaniwang maling akala sa 14 Ano ba ang mga layunin sa pag- mag-ipon pag-iipon iipon? 21 Saan dapat 23 Ano ang mga iba't- 24 Chapter wrap-up mapunta ang ibang paraan para iyong ipon? makapag-ipon? Kabanata 3: Tungkol sa Insurance 27 Case study: Siniguro ni Aling Yolanda ang kinabukasan ng 28 Ano ba ang insurance? 29 Bakit natin kailangan i-insure ang ating sarili at kanyang anak ang ating pamilya? Kabanata 4: Tungkol sa Credit (Utang) 33 Case study: Sa Wakas! Wala 34 Ano ba ang utang? 35 Paghiram ng pera at pagkakaroon ng nang utang si utang Teacher Mary 38 Mag-ingat lagi! 39 Mga praktikal tips bago humiram 39 Loan calculator ng pera Kabanata 5: Tungkol sa Investing (Pamumuhunan) 41 Case study: Na-scam si Corporal Star 42 Ano ang pamumuhunan o investment? 43 Ano ang pagkakaiba ng pag-iipon at insurance at pamumuhunan? 47 Risk appetite at investment personality 49 Paano magsimula sa pamumuhunan? 50 Pagkilala at pag-iwas sa mga financial fraud at scams Konklusyon 54 Pangwakas na mensahe 9 15 29 36 40 43 53 Pagharap sa mga financial challenges Ano ang mga tools na pwede mong gamitin sa pag-iipon? Ano ang mga iba't- ibang klase ng insurance? Ano ang "debt trap" at paano mo ito maiiwasan? Chapter wrap-up Ano ang mga iba't-ibang klase ng investment? Chapter wrap-up 11 20 31 37 46 Gawain: Visioning Exercise Saan tayo dapat mag-ipon? Chapter wrap-up Ano ang iyong mga options sa pag-utang? Ano ang mga dahilan ng pagtaas o pagbaba ng halaga ng isang investment?
Simulan na natin ang iyong Financial Wellness Journey! PANIMULA Tayong lahat ay may kani-kaniyang masigasig sa pag-iipon, responsable diskarte pagdating sa usaping pera. Sa BPI Foundation, naniniwala kami na mas magiging magaling pa ang iyong diskarte kapag mayroong financial education! Narito kami para tulungan kang gumawa ng mga mas mabubuting desisyon pagdating sa iyong pera at tulungan ka maging financially free. sa pangungutang, at masinop sa pamumuhunan! Sa Financial Wellness Journal na ito, tatalakayin sa bawat kabanata ang iba't-ibang aspeto ng financial wellness at mga mahahalagang kaalaman mula sa mga totoong kuwento ng mga ordinaryong Pilipino. Kaya narito ang FinEd unboxed! Nais ng programang ito na tulungan kang makamit ang financial wellness sa pamamagitan ng pagbabahagi ng Gamit ang gabay na ito, simulan na natin ang iyong financial wellness journey! mga mahahalagang impormasyon. Ang mga ito ay gagabay sa iyo para maging 3
Maghanda tayo! Maraming paraan para maging mas magaling mamahala ng pera. Makatutulong sa iyo ang mahusay na pag- badyet ng iyong pera at ang pagkakaroon ng kaalaman tungkol sa iba't-ibang produkto at serbisyo para makapag-ipon o makapagsimula sa pamumuhunan. PRE-ASSESSMENT Sagutan ang susunod na pahina para ma-reassess ang iyong personal na kaalaman at saloobin sa pera at mga terminong pinansyal. Pahayag Lubos na sang-ayon Sang-ayon Hindi sang-ayon Lubos na hindi sang-ayon Hindi ko alam PERSONAL NA SALOOBIN TUNGKOL SA USAPING PERA Positibo ang aking pananaw sa usaping pera. Naniniwala ako na maaari kong gamitin ang pera para sa ikabubuti ko. Alam ko ang eksaktong halaga ng aking ipon sa kasalukuyan. Alam ko ang eksaktong halaga ng aking mga gastusin noong nakaraang buwan. Mayroon akong savings goal para sa buwan na ito. Mayroon akong savings goal para sa taong (year) ito. Mayroon akong hiwalay na savings account sa bangko. 4
PRE-ASSESSMENT Pahayag PERSONAL NA SALOOBIN TUNGKOL SA USAPING PERA Positibo ang aking pananaw sa usaping pera. Naniniwala ako na maaari kong gamitin ang pera para sa ikabubuti ko. Alam ko ang eksaktong halaga ng aking ipon sa kasalukuyan. Alam ko ang eksaktong halaga ng aking mga gastusin noong nakaraang buwan. Mayroon akong savings goal para sa buwan na ito. Mayroon akong savings goal para sa taong (year) ito. Mayroon akong hiwalay na savings account sa bangko. Agad kong nilalagay ang aking kita sa savings account kapag natatanggap ko ito. Gumagamit o nakagamit na ako ng spending tracker. Sa kasalukuyan ay mayroon akong ipon na maaari kong gamitin sa oras ng kagipitan o emergency. Lumalaki ang aking ipon bawat taon. KAALAMAN TUNGKOL SA MGA TERMINO AT PROGRAMANG PINANSYAL May alam ako tungkol sa pamumuhunan o investments. Nasubukan ko nang mamuhunan. May alam ako tungkol sa mga pakinabang o benepisyo ng insurance. Naka-avail na ako ng insurance policy. Pamilyar ako sa iba't-ibang propesyonal na loaning institutions. Nakautang na ako dati. Alam ko ang iba't-ibang kinakailangan o mga requirements para makautang. May alam ako tungkol sa mga programa ng GSIS at SSS. Madali kong nakikilala ang mga scam o panlolokong pinansiyal. Kumpyansa akong alam ko ang iba't-ibang hakbang para masigurong ligtas lagi ang aking pera. Para sa bawat pahayag, lagyan ng tsek ang kahon na katapat kung ikaw ay sang-ayon o hindi. Isang kahon lang ang icheck para sa bawat tanong. Lubos na sang-ayon Sang-ayon Hindi sang-ayon Lubos na hindi sang-ayon Hindi ko alam 5
KABANATA 1 Tungkol sa Financial Wellness "Madaling gumastos ng pera, pero mahirap itong kitain." Siguro ay narinig mo na ang kasabihang ito. Ito ay totoo. Mahirap i-track ang iyong pang-araw-araw na gastos. Mahirap ding i-track ang iyong paggastos sa loob ng isang linggo o isang buwan. Minsan, magugulat ka na lang na ubos na pala ang iyong ipon! Dahil dito, tayo ay may kaniya-kaniyang diskarte sa pamamahala ng pera. Ngunit, isang bahagi lang ang diskarte at marami pa tayong maaaring gawin bukod sa pagiging matipid. Aming ibabahagi sa inyo ang iba't-ibang pangunahing kaalaman sa pamamahala ng personal na yaman o finances para makamit ang financial wellness! 6
KABANATA 1: TUNGKOL SA FINANCIAL WELLNESS PAANO KA MATUTULUNGAN NG FINANCIAL EDUCATION NA MAKAMIT ANG FINANCIAL WELLNESS Ang layunin ng Financial Education (FinEd) ay bigyan ka ng impormasyon at kaalaman na makatutulong sa iyong maging mas kumportable at confident sa pamamahala ng pera. Sa pamamagitan ng FinEd, maaari mong mapabuti ang iyong diskarte sa finances para maiwasan ang mga mali o nakahihinayang na desisyong pinansyal. Maaari kang tulungan ng FinEd sa mga sumusunod na paraan: Palawakin at palalimin ang iyong pagkakaintindi sa halaga ng pag-iipon Makakuha ng kaalaman tungkol sa mga "best practices" sa pamamahala ng finances Maging pamilyar sa mga paraan at tools na magpapabuti ng iyong relasyon sa pera Malaman ang mga iba't-ibang financial products and services na maaari mong magamit Pero TANDAAN! Ang pagkamit ng financial wellness ay hindi isang get rich quick scheme. Ang FinEd ay tungkol sa paglikha ng pinakamabuting sitwasyon para sa iyo at sa finances mo. Hindi ito tungkol sa pagkapanalo sa lotto o pagtaya ng iyong pinansyal na kalagayan sa kapalaran. Kung maayos ang pamamahala mo sa iyong finances, mababawasan o maiiwasan mo ang mga problemang pinansyal. 7
KABANATA 1: TUNGKOL SA FINANCIAL WELLNESS ANG MGA YUGTO Isang karaniwang financial goal ay ang pagkaroon ng mas madaming pera habang tayo ay tumatanda. SA PAMAMAHALA NG PERA Kung iisipin natin, may katwiran ito: mas maigi nga namang magkaroon ng mas maraming pera habang lumilipas ang panahon. Pero kaya ba talaga nating makamit ito nang ganoon kadali? Pinapakita ng tsart na ito ang halaga ng perang mayroon ang isang karaniwang Pilipino sa iba't-ibang yugto ng kanyang buhay: SCHOOL WORK (EMPLOYMENT OR ENTERPRISE) RETIREMENT Ang lime na guhit ang inaasahan nating paglago ng ating pera sa tatlong yugto ng ating buhay. Ngungit, kadalasan ay mas makatotohanan ang light teal na guhit. Bakit kaya? - Inaasahan - Realidad 8
KABANATA 1: TUNGKOL SA FINANCIAL WELLNESS Lagi kasi tayong magkakaroon ng gastos. Puwede itong maging: Planado halimbawa: ang iyong kasal, pagbabayad ng matrikula, o pagbabakasyon Hindi planado Mahirap magkaroon ng matatag gastos na pang-ospital o biglaang at hindi pabago-bagong sitwasyong pinansyal. Talagang pahihirapan ka ng mga gastusing pagpapaayos ng bahay. Kaya pag dumating ang mga malalaking gastusing ito, madalas nauubos hindi planado. Hindi karaniwan talaga ang iyong ipon! na isama sa badyet ang mga PAGHARAP SA MGA FINANCIAL CHALLENGES Huwag mahiya o mawalan ng Isa sa mga puwede mong gawin pag-asa kung nahihirapan ka sa iyong finances. Karamihan naman ay nakakaranas nito. Ngayon na alam mo na maaari para paghandaan ang mga financial challenges ay ang pagkakaroon ng malinaw na layunin o goals. Makatutulong ito para magkaroon ka ng gabay mong pagdaanan ang iba't-ibang financial challenges, puwede mo itong paghandaan. patungo sa pagkamit ng iyong mga pangarap. halimbawa: kapag may nagkasakit sa iyong pamilya, mga biglaang sira sa bahay na kailangan ayusin, o mga aksidente Ngunit, ang katotohanan ay KARANIWANG KARANASAN ITO. Bihira ang taong hindi dumadaan sa hirap pagdating sa pamamahala ng pera! "Dreams without goals are just dreams and they ultimately fuel disappointment." Denzel Washington 9
KABANATA 1: TUNGKOL SA FINANCIAL WELLNESS S.M.A.R.T Goals Sa paggawa ng iyong mga layunin, laging tandaan ang S.M.A.R.T goals: Specific, Measurable, Attainable, Relevant, and Time-Bound. I-check ang kahon na angkop sa iyong layunin. SPECIFIC (TIYAK). Ano ba talaga ang bumubuo sa layunin mo? Ang pagiging mayaman ay hindi tiyak na layunin. Ngunit, ang pagkakaroon ng sapat na "Gusto kong bumili ng kotse" "Gusto kong bumili ng sarili kong Toyota Vios A/T para ipon para bumili ng bagong kotse ay isang tiyak na layunin. Puwede mo ring magamit ng aking pamilya tukuyin ang klase at tatak ng kotseng gusto mong bilhin. at para kumita ako habang namamasada." Paano mo malalaman na nakamit MEASURABLE (MASUSUKAT). Paano mo malalaman na nakamit mo na ang iyong layunin? Ang isang mabuting layunin ay dapat mo na ang iyong layunin? Ang isang mabuting layunin ay dapat laging nasusukat. Magkano ang kotseng gusto mong bilhin? Kapag laging nasusukat. Magkano ang kotseng gusto mong bilhin? Kapag "Gusto kong bumili ng kotse" (1) Mag-ipon ng Php 50,000 pang downpayment para sa isang Toyota Vios A/T. alam mo ang tunay na halaga ng iyong gusto, masusukat mo na alam mo ang tunay na halaga ng iyong gusto, masusukat mo na ang iyong layunin. ang iyong layunin. (2) Magtabi ng Php 15,000/ buwan para sa car amortization na tatagal ng limang taon. ATTAINABLE (MAAABOT). Kaya mo bang makamit ang iyong layunin? Kaya mo bang makamit ang iyong layunin? Sa paggawa ng layunin, kailangan mong isipin ang iyong kasalukuyang Sa paggawa ng layunin, kailangan mong isipin ang iyong kasalukuyang Nagbabayad parin ng utang Isang propesyonal na sapat ang ipon para sa mga kalagayan. Kung ikaw ay isang estudyante na nakakatanggap lang ng kalagayan. Kung ikaw ay isang estudyante na nakakatanggap lang ng malalaking gastusin baon mula sa iyong mga magulang, hindi mo pa siguro kayang mag-ipon baon mula sa iyong mga magulang, hindi mo pa siguro kayang mag-ipon para sa isang kotse. para sa isang kotse. Bakit mo gustong makamit itong layunin na ito? RELEVANT (AKMA). Bakit mo gustong makamit itong layunin na ito? Kung ang layunin mo ay akma sa iyong mga pangangailangan at interes, Kung ang layunin mo ay akma sa iyong mga pangangailangan at interes, mas nanaisin mong makamit ito. Bakit mo gustong bumili ng kotse? mas nanaisin mong makamit ito. Bakit mo gustong bumili ng kotse? Kung hindi ka maka-isip ng mabuting dahilan, baka hindi akma ang Kung hindi ka maka-isip ng mabuting dahilan, baka hindi akma ang May mga mas matipid na options na bagay sa pagpapanatili ng pamumuhay Madalas mamasyal ang pamilya kaya mataas ang demand para sa mga ride- hailing o delivery services layuning ito sa iyo. layuning ito sa iyo. TIME-BOUND (MAY TAKDANG PANAHON). Kailan mo makakamit ang layunin na ito? Maaaring maging malabo ang ating mga layunin kaya dapat natin "Gusto kong bumili ng kotse" Mag-ipon ng Php 50,000 pang down-payment para sa isang siguraduhin na sila ay tiyak at partikular. Kung ang layunin mo ay makapag- Toyota Vios sa loob ng tatlong ipon para bumili ng kotse, kailan mo ito dapat makamit? Sa isang taon? buwan at mag-apply para sa Pagkatapos ng dalawang taon? Ang pagkakaroon ng takdang panahon ay isang car loan sa dulo ng taon makakatulong sa iyo sa pagkamit ng iyong layunin. GUSTO MO NA BANG MAGSIMULA? Ang role ng FinEd ay palawakin ang iyong financial management skills. Ngunit, hindi sapat ang matuto
Pagbago ng iyong kaugalian sa paggastos. Pagsumikap na ma-track ang iyong Kung gusto mong maging wais sa pamamahala ng iyong finances, kailangan mong mag-aral nang lamang dahil kailangan din itong paggastos at pag-iipon. mabuti at pagbutihin iyong mga isabuhay araw-araw!
Pagsimula ng isang emergency fund. financial decisions.
Pagiging mas maingat sa pag-utang. Sa katapusan ng modyul na ito,
Pagsisimulang mamuhunan layunin namin na subukan mo o mag-invest. ang mga bagong diskarte sa pamamahala ng iyong finances gaya ng mga sumusunod: Sa iyo nakasalalay kung gagawin mo ang mga ito. 10
KABANATA 1: TUNGKOL SA FINANCIAL WELLNESS GAWAIN: VISIONING EXERCISE Tagubilin: Ano ang iyong gustong makamit pagkaraan ng 10 taon? Iguhit mo ang iyong mga layunin at pangarap sa ibabang puwang. Maging partikular sa iyong guhit (halimbawa: Kasal na at may 2 anak, may bahay at kotse). Gamitin ang konsepto ng S.M.A.R.T Goals sa gawaing ito. Gawin ito! Puwede kang gumawa ng isang digital drawing o i-print ang pahinang ito at guhitan. 11
KABANATA 2 Tungkol sa Saving (Pag-iipon) CASE STUDY: HIRAP SI MANG RAFAEL MAG-IPON Pangarap ni Mang Rafael na sana, sa pagbabalik ng kanyang misis sa Pilipinas, isang maginhawang buhay na bunga ng kanyang 22 taon na sakripisyo bilang domestic worker sa Hong Kong ang nahanda niya para sa kanyang minamahal na asawa. Para masabing natupad ang kanyang pangarap na maginhawang buhay para sa kanyang misis, layunin niya na makapagpatayo ng sarili nilang bahay at makapag-ipon ng retirement funds nilang mag-asawa. Naiintindihan ni Mang Rafael na hindi magiging madali ang pag-abot ng kanyang pangarap dahil sa dami ng gastusin ng kanilang pamilya. Bukod pa sa pagpapalaki ng dalawang anak, may mga hindi inaasahang pagsubok sa buhay, gaya ng sakit sa pamilya at kalamidad. Samakatuwid, nahirapan si Mang Rafael mag-ipon. Ngunit, sa kabila nitong mga paghihirap, disidido si Mang Rafael kaya siya nagsimulang magsaka ng gulay para may dagdag silang kita. Naging mas matipid si Mang Rafael at dahil sa kaniyang pagsusumikap, nakapagbukas siya ng savings account sa bangko. Gamit ang kita mula sa pagbenta ng gulay at ang kita ng kanyang misis, nakabili si Mang Rafael ng bahay at lupa. Ayon sa kanya, ang sekreto ng mabisang pag-iipon ay ang pagiging matipid, masipag, matiyaga at ang pagiging tapat sa asawa at sa pamilya. 12
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) Isa sa mga pinaka-imporanteng parte ng financial wellness ay ang ipon! Ngungit, ayon sa resulta ng isang survey noong 20171, mahigit sa kalahati ng mga Pilipinong nasurvey ay hindi nakapag-iipon noong taong iyon. Narito ang iba't-ibang aspeto ng pag-iipon. MGA KARANIWANG MALING AKALA SA PAG-IIPON Minsan mahirap mag-ipon dahil madalas nauunahan tayo ng takot o intimidation. Dahil diyan, marami tayong naiisip na katwiran para hindi magsimula. Pero tama nga ba ang katwiran mo? #1: Hindi ka dapat magbukas ng savings account sa bangko dahil mababa ang interes. #2:#2: Dapat kumikita ka na ng malaki Dapat kumikita ka na ng malaki para makapagsimula kang para makapagsimula kang mag-ipon. mag-ipon. MALI. Hindi intensyon ng pagkakaroon ng savings account na maging mayaman ka. Ang pagkakaroon ng savings account ay para secured ang pera mo at madali mo itong i-access. MALI. Hindi mahalaga ang liit o laki ng kinikita mo sa kasalukuyan, ang mahalaga ay nakapagtatabi ka ng pera. Importanteng makapaglaan ka nang kahit maliit na halaga. #3:#3: Dapat hindi ka masyadong magastos Dapat hindi ka masyadong magastos kung gusto mong makapag-ipon. kung gusto mong makapag-ipon. #4:#4: Maliit lang ang kaya mong Maliit lang ang kaya mong ipunin, kaya bale wala lang! ipunin, kaya bale wala lang! MALI. Kung gusto mong mag-ipon, hindi mo kailangang itigil ang lahat ng paggastos MALI.MALI. Mahalaga ang bawat piso na Mahalaga ang bawat piso na maiipon mo. Kahit maliit lang ang maiipon mo. Kahit maliit lang ang o alisin ang lahat ng luho mo sa buhay. halaga, kung patuloy kang mag-iipon halaga, kung patuloy kang mag-iipon Ang kailangan lang ay laging tandaan nang regular, malaki din ang maitatabi nang regular, malaki din ang maitatabi ang badyet. Kung alam mo ang badyet mo sa isang taon. Ang pag-ipon ay mo sa isang taon. Ang pag-ipon ay mo, malaya kang gamitin ito para bilhin hindi basta-bastang nangyayari. hindi basta-bastang nangyayari. ang gusto mo. Puwedeng-puwede kang Kailangan mo maging masipag at Kailangan mo maging masipag at gumastos kahit gusto mong mag-ipon. Ang matiyaga para lumaki ang iyong ipon. matiyaga para lumaki ang iyong ipon. mahalaga ay wais ka sa paggastos mo! 12017 Financial Inclusion Survey: Moving Towards Digital Financial Inclusion. Bangko Sentral ng Pilipinas. (29 June 2017). Gawin ito! Dadalhin ka ng mga link na ito sa iba't-ibang online resource. 13 1313
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) ANO BA ANG MGA LAYUNIN SA PAG-IIPON? Hindi ka nagsisimulang mag-ipon para lang maramdaman na dumadami ang iyong pera. Siyempre, pinaplano mong rin gamitin ang perang maiipon mo. Kapag gusto mong mag-ipon, madalas na ang pakay mo ay isa sa mga sumusunod: #1 May gusto kang makamit na layunin o milestone (halimbawa: magretiro, magbakasyon, magkaroon ng sariling bahay, o makapagtapos ng pag-aaral) #2 Gusto mong protektahan ang pamilya mo at ang iyong sarili sa mga pangyayaring hindi inaasahan o mga emergency (halimbawa: mga aksidente, bagyo, sunog, o pagkamatay) Masarap sa pakiramdam na makamit ang dalawang pakay na ito dahil mabibigyan ka nito ng sense of fulfillment at kapanatagan ng loob. 14
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) KAILAN KA DAPAT MAGSIMULANG MAG-IPON? NGAYON NA. Ang "tamang panahon" para magkano na kaya ang ipon mo magsimulang mag-ipon ay ngayon? Kung ang layunin mo ay NGAYON. Kailangan mo itong makapag-ipon para makabili ng gawin ngayon, sa lalong madaling mahal na gamit o makapagbayad- panahon, at kahit magsimula ka utang, makakaya mo nang gawin sa maliit na halaga. ito ngayon kung nakapagsimula kang mag-ipon noong Isipin mo: kung nagsimula kang nakaraang taon. mag-ipon noong nakaraang taon, ANO ANG MGA TOOLS NA PWEDE MONG GAMITIN SA PAG-IIPON? SPENDING TRACKER BUDGET PLANNER Gawin Ito! Dadalhin ka ng mga link na ito sa iba't-ibang resource. COST MATRIX 15
MONTHLY SPENDING TRACKER Step 1: Ilista ang iyong mga savings goals batay sa iyong visioning exercise. Layunin Halaga Step 2: Ilista ang lahat ng iyong kita at gastusin. I have savings right now I can use in times of emergency. 1. Pinagmumulan ng kita Kita #1 Kita #2 Kita #3 GROSS INCOME 2. Mga bawas mula sa kabuuang kita A. Buwis B. GSIS/SSS C. Philhealth TOTAL DEDUCTIONS NET INCOME 3. Gastusin A. Mga pang-araw-araw na pangangailangan Pagkain Upa Utility Ilang buwan para ma-ipon? Magkano ang dapat ma-ipon kada buwan? 16
MONTHLY SPENDING TRACKER Martikula Mga gastusing medikal Mga personal na pangangailangan (halimbawa: sabon, shampoo, atbp.) B. Debts Bank or other financial institutions C. Other expenses: KABUUANG GASTUSIN POTENSYAL NA IPON (NET INCOME - KABUUANG GASTUSIN) Step 3: Balikan ang iyong badyet at tignan kung ano ang maaari mong idagdag sa iyong kita o ibawas sa iyong gastusin. I-com- pute ang iyong potensyal na ipon. I have savings right now I can use in times of emergency. AMOUNT Potensyal na ipon Bawas: Kabuuang target savings goal (mula sa Step 1) SAVINGS CAPACITY (dapat ito ay isang positive number) Step 4: Isulat ang iyong action plan para maabot mo ang iyong savings goal. Halimbawa: "Lilimitahan ko ang aking gastos para sa aking mga wants sa Php 1,000 kada buwan." Back to Tools 17
BUDGET PLANNER Maging masusi sa pagtatala ng iyong mga gastusin. Gawin ang iyong badyet para sa buwan para mas mapag-aralan mo ang iyong needs at wants. Kapag nagbadyet ka, laging sundan ang tamang savings formula o prosperity formula: Kita - Ipon = Gastusin Itabi agad ang iyong ipon. Tratuhin itong gastusin para sa pamilya mo at sa sarili mo. Ang pagtabi ng iyong ipon bago ka magsimulang gumastos ang sikreto para sa tuloy-tuloy na financial health. Buwan Net Income (Mula sa Step 2 ng Spending Tracker) Ipon na itatabi (Savings capacity mula sa Step 3 ng Spending Tracker) MGA GASTUSIN BADYET Upa Pagkain (halimbawa: palengke) Pagkain (halimbawa: grocery) Toiletries Kuryente Tubig Landline na telepono Cellphone Cable para sa TV Internet Pamasahe Baon ng mga bata Amortization sa loan Back to Tools TOTOONG NAGASTOS 18
COST MATRIX MGA BAGAY Halimbawa: Mga softdrinks Back to Tools Ano ang mga bagay kaya mong pakawalan? MAGKANO ANG IYONG MA-IIPON HALAGA/ DALAS KADA LINGGO KADA BUWAN Php 15/araw (imbes na Php 105 Php 450 Php 30/araw) KADA TAON Php 5,475 19
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) SAAN TAYO DAPAT MAG-IPON? Ang pagtabi ng pera sa bangko ay isa Ang pagtabi ng pera sa bangko ay isa OPSYON #1: Mga bangko o banks sa mga pinakapraktikal at ligtas na sa mga pinakapraktikal at ligtas na hakbang na puwede mong gawin kung hakbang na puwede mong gawin kung Kung nagsisimula ka palang mag-ipon. Kung nagsisimula ka palang mag-ipon. nasa bangko ang iyong pera, hindi mo nasa bangko ang iyong pera, hindi mo kailangang mag-alala na baka manakaw o kailangang mag-alala na baka manakaw o mawala ito. Maaari mo ring ma-track ang track ang mawala ito. Maaari mo ring ma- iyong pera. Paano kung maliit lang ang iyong pera. Paano kung maliit lang ang ipon mo ngayon? Huwag kang mag-alala! ipon mo ngayon? Huwag kang mag-alala! Puwede ka nang magbukas ng savings Puwede ka nang magbukas ng savings account gamit ang initial deposit na Php account gamit ang initial deposit na Php 50 lamang. 50 lamang. OPSYON #2: Savings and credit cooperatives Ang mga credit cooperatives Ang mga aalok ng mga pangunahing serbisyong aalok ng mga pangunahing serbisyong ay nag- credit cooperatives ay nag- pinansyal na limitado lamang para pinansyal na limitado lamang para sa kanilang mga miyembro. Ang Ang sa kanilang mga miyembro. pinagsama-samang pera na ibinibigay pinagsama-samang pera na ibinibigay ng mga miyembro ay puwedeng pondo ng mga miyembro ay puwedeng pondo bilang ipon, o pautang, at iba pang mga bilang ipon, o pautang, at iba pang mga serbisyong pinansyal. serbisyong pinansyal. OPSYON #3: Mga paluwagan o self-help groups Ang mga paluwagan ay mga maliliit na Ang mga paluwagan ay mga maliliit na grupo kung saan puwede mong sanayin grupo kung saan puwede mong sanayin Bawat ang sarili mong mag-ipon ng pera. Bawat ang sarili mong mag-ipon ng pera. buwan, nagbibigay ang mga miyembro buwan, nagbibigay ang mga miyembro ng pera sa treasurer ng pera sa grupo, na siya namang magtatabi ng pera. grupo, na siya namang magtatabi ng pera. o ingat-yaman ng treasurer o ingat-yaman ng Pagkaraan ng panahong napag-usapan Pagkaraan ng panahong napag-usapan sa bawat treasurer sa bawat ng grupo, ibabalik ng treasurer ng grupo, ibabalik ng Halimbawa, ang BPI Direct BanKo, isang Halimbawa, ang BPI Direct BanKo, isang sangay o subsidiary sangay o Philippine Islands (BPI), ay may PondoKo Philippine Islands (BPI), ay may PondoKo Savings account kung saan puwede kang account kung saan puwede kang Savings magbukas ng savings account kahit maliit magbukas ng savings account kahit maliit lang ang iyong initial deposit. lang ang iyong initial deposit. ng Bank of the subsidiary ng Bank of the Mas pinadali na ang proseso ng pagbukas Mas pinadali na ang proseso ng pagbukas sa isang bangko. savings account sa isang bangko. ng ng savings account Madami na ring mga ATM kung saan Madami na ring mga ATM kung saan puwede mong i-withdraw puwede mong i- kahit kailan, kahit saan. kahit kailan, kahit saan. ang pera mo withdraw ang pera mo Gawin ito! Ito ay isang link na magdadala sa iyo sa PondoKo. May mga iba ring and credit May mga iba ring savings savings and credit na tumutulong sa mga cooperatives na tumutulong sa mga cooperatives ng kanilang mga financial habits ng kanilang mga financial habits miyembro. Minsan pa nga ay may miyembro. Minsan pa nga ay may mga pa-bonus mga pa- kooperatibang ito. kooperatibang ito. bonus at pa- at pa-rebate ang mga rebate ang mga miyembro ang halagang kanilang miyembro ang halagang kanilang ibinigay. Ito ang kanilang "naipon" ibinigay. Ito ang kanilang "naipon" sa panahong iyon. sa panahong iyon. Dahil hawak ng ibang tao ang pera mo, Dahil hawak ng ibang tao ang pera mo, "naipon" mo ito dahil hindi mo "naipon" mo ito dahil hindi mo ito ginastos. ito ginastos. 20
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) SAAN DAPAT MAPUNTA Ang totoong layunin ng pagkakaroon ng ipon ay hindi ANG IYONG IPON? lang ang pagtabi ng isang tiyak na halaga. Ito ay ang pagiging handa para sa mga sumusunod na gastusin: Ipon para sa mga emergency Dapat mong tandaan na talagang hindi maiiwasan ang mga gastusing hindi planado o emergency spending. Kapag nangyari ito, huwag nang mag-atubiling Ang MP2 Savings ay isang special savings facility na may maturity na limang taon. Ito ay para sa mga miyembro ng Pag- IBIG Fund na gustong mag-ipon ng mas gamitin ang iyong ipon! Isa naman ito sa mga pangunahing dahilan kung bakit ka nag-iipon: para hindi mo na kailangang maraming pera at kumita ng mas mataas na dividends, dagdag pa sa kanilang Pag- IBIG Regular Savings. mag-alala kung saan kukuha ng pera sa mga sitwasyon na gaya nito. Maaaring makatulong ang emergency savings mo para sagutin ang malalaking gastos at Bukas din ang programang ito sa mga pensyonado at retirees na dating miyembro ng Pag-IBIG Fund. para makabangon ka muli sa lalong madaling panahon. Ang minimum MP2 savings ay Php 500 para sa bawat remittance. Halimbawa nito ay ang Pag-ibig MP22. Mga panadaliang layunin o short term goals Pwede mo ring gamitin ang iyong ipon para bayaran ang iyong mga short-term goals o panandaliang layunin at mga bilihin na may maliit na halaga. Ang ipon ay hindi lamang para sa mga emergency, ito rin ay paraan upang mabili ang iyong mga wants. 2MP2 (Modified Pag-IBIG 2) Savings. Pag-IBIG Fund. 2121
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) Pagplano ng pagreretiro Pagdating sa iyong pagreretiro, mas maganda kung mas maaga kang magsimula sa pag-plano. Maganda na pagdating ng panahon na puwede ka nang magretiro, hindi mo na iisipin ang pera dahil napaghandaan at napagplanuhan mo na ito. Ang GSIS at SSS ay mga halimbawa ng mga retirement plans na puwede mong makuha! GSIS Retirement sa ilalim ng R.A. 8291 SSS Retirement sa ilalim ng R.A. 11199 Ayon sa batas3, ang isang miyembro ng GSIS ay maaaring makatanggap ng 5-year lump sum o cash payment with instant pension. Para makuha ang benepisyong ito, dapat ikaw ay isang Ang SSS Retirement Benefits4 ay maaaring makuha sa monthly pension o lump sum. Ang mga sumusunod na miyembro ng SSS ay maaaring makakuha ng retirement benefits: miyembro ng GSIS na: 1. Ang mga 60 o pataas na taong gulang na 1. Nagbigay ng 15 o pataas na taon ng serbisyo at 60 o pataas na taong gulang sa humiwalay na sa kanilang trabaho o hindi na self-employed. panahon ng pagreretiro. 2. Ang mga 65 o pataas na taong gulang 2. Hindi isang permanent total disability pensioner. nagtatrabaho man sila o hindi. 3. Ang mga 55 o pataas na taong gulang na nagtrabaho bilang minero o underground miner ng lima o pataas na taon bago ang semestre ng kanilang pagretiro. Kung isang minero na walang trabaho, dapat sila ay 60 o pataas na taong gulang bago sila makakuha ng mga benepisyong pangretiro. 3Retirement. Government Service Insurance 4Pension Details. Social Security 22
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) ANO ANG MGA IBA'T-IBANG PARAAN PARA MAKAPAG-IPON? OPTION #1: Auto-debit mechanism OPTION #2: Envelope system May May option ang awtomatikong pagbayad ng iyong mga ang awtomatikong pagbayad ng iyong mga bayarin mula sa iyong bayarin mula sa iyong account. tinatawag na auto-debit mechanism tinatawag na madaling paraan para siguraduhin na alam madaling paraan para siguraduhin na alam na ibinibigay ang mga bangko option na ibinibigay ang mga bangko account. Ito ang Ito ang . Isa itong auto-debit mechanism. Isa itong Lagyan ng label Lagyan ng ayon sa klase ng mga gastusin: pagkain, ayon sa klase ng mga gastusin: pagkain, ang iyong mga sobre label ang iyong mga sobre medisina, pamasahe, atbp. Kwentahin medisina, pamasahe, atbp. Kwentahin ang maaari mong magastos para sa bawat ang maaari mong magastos para sa bawat klase ng gastusin bawat buwan. Kapag klase ng gastusin bawat buwan. Kapag mo ang halaga ng lahat ng iyong binabayaran. mo ang halaga ng lahat ng iyong binabayaran. natanggap mo na ang iyong sweldo o natanggap mo na ang iyong sweldo o Isa din itong ligtas na paraan para umiwas sa Isa din itong ligtas na paraan para umiwas sa baon, ilagay ang SAKTONG halaga na baon, ilagay ang SAKTONG halaga na dagdag na singil dahil hindi ka na mahuhuli dagdag na singil dahil hindi ka na mahuhuli kailangan mo para sa gastusing iyon sa kailangan mo para sa gastusing iyon sa sa pagbayad. sa pagbayad. bawat sobre. bawat sobre. Sa paraang ito, magiging mas tapat ka sa Sa paraang ito, magiging mas tapat ka sa iyong badyet sa bawat buwan at hindi ka iyong badyet sa bawat buwan at hindi ka matutuksong gumastos ng sobra-sobra! matutuksong gumastos ng sobra-sobra! OPTION #3: 50/20/30 rule Sundan ang 50-20-30 rule Sundan ang kapag natanggap mo na ang iyong sweldo kapag natanggap mo na ang iyong sweldo 50-20-30 rule. Ayon sa . Ayon sa rule na ito, rule na ito, o baon, hatiin ito sa sumusunod na paraan. o baon, hatiin ito sa sumusunod na paraan. 50% ay dapat mapunta sa iyong pang-araw- 50% ay dapat mapunta sa iyong pang-araw- araw na pangangailangan sa loob ng isang araw na pangangailangan sa loob ng isang buwan. 20% ay agad mong ilagay sa iyong buwan. 20% ay agad mong ilagay sa iyong . Ang natitirang 30% ay savings account. Ang natitirang 30% ay savings account wants. maaari mong gastusin para sa iyong wants. maaari mong gastusin para sa iyong 23
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) CHAPTER WRAP-UP! Ang pagpapalaki ng ipon ay isang biyahe o journey. Maraming iba't-ibang paraan para magsimula at magpalago ng ipon at ang bawat paraang ito ay may kani-kaniyang magagandang aspeto o perks. Gaya ng biyahe o journey, kailangan mong pagplanuhan kung paano mo papalaguin ang iyong ipon. Kapag naisip mo na ang iyong plano, dapat kang maging tapat dito. Alam namin na mukhang mahirap ito, pero magtiwala ka lang! Disiplina at kamalayan sa iyong paggastos ang kailangan mo para makapagsimulang makamit ang iyong kalayaang pinansyal. 24
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) Ito ang aming mga tips para masimulan mo na ang iyong pag-iipon. TIP #1: Linangin ang mga tamang ugali sa paggastos at pag-iipon. Mahirap biglain ang pagbago ng ugali sa paggastos at Mahirap biglain ang pagbago ng ugali sa paggastos at pag-iipon. Mas madaling magisip ng mga maliliit na pag-iipon. Mas madaling magisip ng mga maliliit na layunin na madaling makamit, lalo na kung nagsisimula layunin na madaling makamit, lalo na kung nagsisimula ka pa lamang. Sa mga panahon na hindi mo nasunod ka pa lamang. Sa mga panahon na hindi mo nasunod ang iyong badyet, tandaan na ito ay isang proseso. ang iyong badyet, tandaan na ito ay isang proseso. Huwag magmadali. Huwag magmadali. Isang halimbawa ng maliit na layunin na puwede mong Isang halimbawa ng maliit na layunin na puwede mong gawin ay ang maglagay ng Php 20 sa isang alkansya gawin ay ang maglagay ng Php 20 sa isang alkansya tuwing uuwi ka mula sa eskwela o trabaho. Ilagay ang tuwing uuwi ka mula sa eskwela o trabaho. Ilagay ang alkansya malapit sa pintuan o sa isang ligtas na lugar alkansya malapit sa pintuan o sa isang ligtas na lugar kung saan madali mo itong makikita para hindi mo siya kung saan madali mo itong makikita para hindi mo siya makalimutan. Kung gagawin mo itong regular, mayroon makalimutan. Kung gagawin mo itong regular, mayroon kang maiipon na Php 140 pagkalipas ng isang linggo! kang maiipon na Php 140 pagkalipas ng isang linggo! Php 600 sa isang buwan! At Php 7,300 sa isang taon! Php 600 sa isang buwan! At Php 7,300 sa isang taon! TIP #2: Unahin muna ang mga pangangailangan o needs, bago ang mga gusto o wants Needs o Needs mamili sa dalawa, piliin mo ang iyong mamili sa dalawa, piliin mo ang iyong o pangangailangan. Kung uunahin needs o pangangailangan. Kung uunahin needs mo ang iyong wantswants, dodoble lang ang , dodoble lang ang mo ang iyong iyong gastos dahil kailangan mo pa rin iyong gastos dahil kailangan mo pa rin needs. tugunan ang iyong needs. tugunan ang iyong o wants? Kapag kailangan mong wants? Kapag kailangan mong Isang paraan para isabuhay ito ay ang Isang paraan para isabuhay ito ay ang pagbantay sa mga gastusin mo. Isulat pagbantay sa mga gastusin mo. Isulat mo sa isang papel o sa iyong cellphone mo sa isang papel o sa iyong cellphone ang bawat gastusin at ang halaga nito. ang bawat gastusin at ang halaga nito. Pagkaraan ng isang linggo, balikan mo ang Pagkaraan ng isang linggo, balikan mo ang iyong mga gastusin. Karamihan ba ng mga iyong mga gastusin. Karamihan ba ng mga gastusin mo ay para sa gastusin mo ay para sa needs wants? magastos ka para sa iyong wants? magastos ka para sa iyong mo? O mas needs mo? O mas 25
KABANATA 2: TUNGKOL SA SAVING (PAG-IIPON) TIP #3: Gamitin ang new savings formula Kapag tayo ay nakatanggap ng suweldo o baon, ang karaniwang ugali natin ay gastusin ito at ipunin ang halagang natira. Ang itsura ng formula na ito ay: KITA - GASTOS = IPON Ang problema sa lumang formula na ito ay maaari kang maubusan ng ipon kung napalaki ang iyong gastos! Maaari mong simulan ang paggamit ng bagong formula na ito sa sumusunod na paraan: STEP 1 STEP 2 Kailan ka ba kumikita ng Kailan ka ba kumikita ng Sa sobre, gumuhit ng pito o suweldo? Bawat linggo? Bawat suweldo? Bawat linggo? Bawat labing-apat na bilog, depende dalawang linggo? Kung ano dalawang linggo? Kung ano kung ang plano mo ay isa o man ang panahong ito, mag-isip man ang panahong ito, mag-isip dalawang linggo. Sa bawat ka ng halaga na gusto mong ka ng halaga na gusto mong araw na dumadaan na hindi mo maipon bago dumating ang maipon bago dumating ang ginagalaw ang halagang tinabi susunod na suweldo. Ito ang susunod na suweldo. Ito ang iyong savings goal! iyong natanggap mo na ang iyong natanggap mo na ang iyong Kapag savings goal! Kapag mo, markahan ang isang bilog gamit ang tsek. Puwede mo lang gastusin ang halaga sa loob ng suweldo o baon, itabi ang halaga suweldo o baon, itabi ang halaga ng iyong savings goal ng iyong sobre at itago ito sa isang ligtas sobre at itago ito sa isang ligtas sa isang savings goal sa isang sobre kapag namarkahan mo na ang lahat ng mga bilog o kapag may emergency. na lugar. na lugar. GAMITIN ANG BAGONG FORMULA NA ITO! KITA IPON GASTOS STEP 3 Pagkatapos ng isa o dalawang linggo, makakamit mo na ang iyong savings goal! Puwede mo nang gastusin ang iyong naipon o puwede ka din magpatuloy sa pag-ipon. Para talagang maisabuhay ang financial wellness, magbukas ka ng savings account gamit ang perang naipon mo! 26
KABANATA 3 Tungkol sa Insurance CASE STUDY: SINIGURO NI ALING YOLANDA ANG KINABUKASAN NG KANYANG ANAK Laging nag-aalala si Aling Yolanda para sa kinabukasan ng kanyang mga mahal sa buhay. Para kumita ng mas malaki at masuportahan ang kanyang pamilya, namasukan siya sa Singapore bilang isang domestic worker. Ayaw ni Aling Yolanda na maging pabigat sa kanyang pamilya kaya naman nang malaman niya na mayroon palang mga insurance plans na ang hangad ay matulungan sa mga gastusin ang mga pamilya ng mga pumanaw, ay agad siyang bumili ng isang requisite life plan at accident insurance plan na sasagot sa kanyang memorial service at bibigyan ng pera ang pamilya niya sa kanyang pagkamatay. Dahil dito naging panatag si Aling Yolanda na hindi gaanong mahihirapan sa finances ang kanyang mga mahal sa buhay kapag siya ay lumisan na. Nagpaplano na rin siyang kumuha ng medical insurance policy para makatulong sa mga gastusing pang-ospital kung siya ay magkasakit. Para kay Aling Yolanda, importanteng maging handa. Pinapayuhan niya ang iba na kumuha rin ng insurance dahil "ito ang magiging proteksyon natin sa mga pangyayaring wala tayong control." 27
KABANATA 3: TUNGKOL SA INSURANCE ANO BA ANG INSURANCE? Ang insurance ay paraan para protektahan ang pamilya mo at ang sarili mo laban sa mga malalaking gastusin. Paano ba iyang insurance na iyan? Ito ang sagot: #1 Magbabayad ka ng regular na halaga sa iyong insurance provider, ito ang tinatawag na premium. #2 Dahil nagbayad ka ng premium, bibigyan ka ng financial assistance ng insurance provider ayon sa kontratang pinirmahan ninyo. #3 Kung may biglaang hindi magandang nangyari sa iyo, sasagutin ng insurance provider ang gastusin para hindi mo na kailangan mag-alala dito. #4 Kung umabot ka sa milestone gaya ng pagretiro, may opsyon ka na kunin ang premium na binayaran mo. Para ka na ring nag-ipon para sa iyong pagtanda. Binabayaran mo ang insurance provider para maging safe at secured ang iyong finances sa panahon ng emergency. Sa pamamagitan nito, magiging mas handa ka na para sa kinabukasan. 28
KABANATA 3: TUNGKOL SA INSURANCE BAKIT NATIN KAILANGAN I-INSURE ANG ATING SARILI Alam natin na walang sigurado sa buhay na ito. Kahit ikaw ang pinakamaingat na tao sa buong mundo, may mga bagay na hindi mo mapaghahandaan at maiiwasan. Mas mahalaga pa, napakalaking ginhawa na hindi na kailangan isipin ng mga minamahal mo sa buhay ang mga gastusin. Halimbawa, kung ikaw ay AT ANG ATING PAMILYA? Gaya ng ipon, ang halaga ng insurance ay ang peace of mind na dala nito. Oo, karagdagang gastos siya ngayon, ngunit tutulungan ka nitong maging handa para sa mga naaksidente, hindi na nila kailangan isipin kung saan kukuha ng pondo para sa pagpapaospital mo dahil may health at accident insurance ka na. Hindi maiistres o mabibigatan gastusin sa iyong kinabukasan. ang iyong pamilya. ANO ANG MGA IBA'T-IBANG KLASE NG INSURANCE? TYPE #1: LIFE INSURANCE Kung ikaw ay naaksidente o pumanaw, Kung ikaw ay naaksidente o pumanaw, masasagot ng life insurance ang ilan life insurance ang ilan masasagot ng sa mga gastusing haharapin ng iyong sa mga gastusing haharapin ng iyong Malaking tulong at ginhawa pamilya. Malaking tulong at ginhawa pamilya. sa pamilya kapag di na aalalahanin ang sa pamilya kapag di na aalalahanin ang abot-kayang paraan para protektahan ang abot-kayang paraan para protektahan ang kinabukasan ng iyong pamilya dahil kada kinabukasan ng iyong pamilya dahil kada buwan, Php 320 lang ang kailangan mong buwan, Php 320 lang ang kailangan mong bayaran para makakuha ng insurance bayaran para makakuha ng insurance na aabot sa Php 1 milyon. coverage na aabot sa Php 1 milyon. coverage problemang pinansyal. problemang pinansyal. Sa BPI-Philam Life Protect Insurance Sa BPI-Philam Life Protect Insurance Isang halimbawa ng Isang halimbawa ng life insurance BPI-PhilamLife Protect Insurance5 na na BPI-PhilamLife Protect Insurance nagbibigay ng katumbas na 100% na face nagbibigay ng katumbas na 100% na face . Ito ay isang simple at ng iyong planplan. Ito ay isang simple at value ng iyong value ay ang life insurance ay ang maaari mong pagpilian ang planong bagay maaari mong pagpilian ang planong bagay ng policy ng sa iyo. Puwede kang ma-cover sa iyo. Puwede kang ma- isang taon, limang taon, o sampung taon. isang taon, limang taon, o sampung taon. cover ng ng policy 5BPI-PhilamLife Protect Insurance. BPI-Philam Life Assurance 29
KABANATA 3: TUNGKOL SA INSURANCE TYPE #2: NON-LIFE INSURANCE ay nakatutulong non-life insurance ay nakatutulong Ang Ang non-life insurance sa pagsagot ng gastusin para sa loss at at sa pagsagot ng gastusin para sa loss , o pagkawala at pagkasira ng damages, o pagkawala at pagkasira ng damages iyong mga pag-aari o assets iyong mga pag-aari o assets. . Halimbawa, maari nitong punan ang Halimbawa, maari nitong punan ang gastos sa pagpapaayos ng iyong kotse. gastos sa pagpapaayos ng iyong kotse. Napakalaking ginhawa nito lalo na kung Napakalaking ginhawa nito lalo na kung nakadepende ka sa kotse mo para sa nakadepende ka sa kotse mo para sa iyong kabuhayan! iyong kabuhayan! Kaya kang tulungan ng non-life insurance non-life insurance Kaya kang tulungan ng pagdating sa mga malalaking gastusin pagdating sa mga malalaking gastusin para makabangon ka ulit sa lalong para makabangon ka ulit sa lalong madaling panahon. madaling panahon. fire insurance6 ay isang karaniwang Ang Ang fire insurance ay isang karaniwang non-life insurance policy. . halimbawa ng non-life insurance policy halimbawa ng Kung nasunog ang iyong bahay, babayaran Kung nasunog ang iyong bahay, babayaran TYPE #3: PRE-NEED PLANS Tayo ay nag-aavail ng pre-need plans Tayo ay nag- pre-need plans upang paghandaan ang mga gastusin upang paghandaan ang mga gastusin aavail ng na, ayaw man natin isipin, sigurado na, ayaw man natin isipin, sigurado tayong dadating o mangyayari sa ating tayong dadating o mangyayari sa ating pre-need plans ang buhay. Kasama sa ang buhay. Kasama sa pre-need plans at memorial plan mga mga education plan memorial plan. . Kumbaga, ang mga pre-need plans Kumbaga, ang mga ay pre-need plans ay advance payment.. parang advance payment parang education plan at Sa pamamagitan ng pagiging handa para Sa pamamagitan ng pagiging handa para sa mga gastusin sa iyong kinabukasan, sa mga gastusin sa iyong kinabukasan, maiiwasan mong ma-istress maiiwasan mong ma-i kapag nandiyan na ang mga ito. kapag nandiyan na ang mga ito. o mabahala stress o mabahala TYPE #4: VARIABLE LIFE INSURANCE investment component Minsan, may Minsan, may investment component insurance plans. Ang pera na ang mga ang mga insurance plans . Ang pera na ini-invest mo ay maaaring lumago lalo invest mo ay maaaring lumago lalo ini- na kung maganda ang ekonomiya. Ang na kung maganda ang ekonomiya. Ang ay parang 2-for-1 variable life insurance ay parang 2-for-1 variable life insurance dealdeal: mayroon ka ng life insurance, : mayroon ka ng life insurance, mayroon ka pang mayroon ka pang potential investment potential investment success!! success 6Fire Insurance. BPI/MS Insurance Corporation. 7Invest Peso Max. BPI-Philam Life Assurance Corporation. ka ng iyong policy provider ka ng iyong napag-usapan niyo sa iyong kontrata. napag-usapan niyo sa iyong kontrata. ng halagang policy provider ng halagang Maaari mo itong gamitin para bumili ng Maaari mo itong gamitin para bumili ng bagong bahay o ipaayos ang bahay mo. bagong bahay o ipaayos ang bahay mo. At kahit "fire insurance" At kahit hindi lang sunog ang puwedeng sagutin hindi lang sunog ang puwedeng sagutin nito! May mga fire insurance policies na fire insurance policies na nito! May mga sumasagot din sa mga pagkasira sumasagot din sa mga pagkasira ang pangalan nito, "fire insurance" ang pangalan nito, o kawalan na dulot ng pagnakaw, o kawalan na dulot ng pagnakaw, mga lindol, mga bagyo, at mga kaguluhan mga lindol, mga bagyo, at mga kaguluhan riot.. o o riot Puwede ring sagutin ng fire insurance Puwede ring sagutin ng mga komersyal at industriyal na gusali, mga komersyal at industriyal na gusali, ang fire insurance ang ang nilalaman ng iyong bahay, ang mga ang nilalaman ng iyong bahay, ang mga makina at kagamitan sa loob ng iyong makina at kagamitan sa loob ng iyong gusali at kahit ang mga stocks gusali at kahit ang mga mo. stocks mo. Isang karaniwang halimbawa ng pre-need Isang karaniwang halimbawa ng pre- need planplan ay ang . Babayaran mo memorial plan. Babayaran mo ay ang memorial plan ang isang death care company para sila death care company para sila ang isang ang sasagot sa gastos ng iyong libing sa ang sasagot sa gastos ng iyong libing sa oras ng iyong pagpanaw. Madalas kasama oras ng iyong pagpanaw. Madalas kasama sa sa coverage ay ang pag- memorial plan ay ang pag- ng memorial plan aasikaso ng lamay at libing. Sa ganitong aasikaso ng lamay at libing. Sa ganitong coverage ng paraan, mababawasan ang pag-aalala ng paraan, mababawasan ang pag-aalala ng mga naiwanang kapamilya. mga naiwanang kapamilya. Isang magandang halimbawa ng variable Isang magandang halimbawa ng variable ay ang BPLAC Invest life insurance policy ay ang BPLAC Invest life insurance policy Peso Max7. . Peso Max one-time fee Magbabayad ka lang ng one-time fee Magbabayad ka lang ng combined investment and and para sa isang para sa isang combined investment . Isa itong magandang life insurance plan. Isa itong magandang life insurance plan paraan para paghandaan ang iyong paraan para paghandaan ang iyong retirement fund.. retirement fund 30
KABANATA 3: TUNGKOL SA INSURANCE CHAPTER WRAP-UP! Ang pagkuha ng insurance ay isang paraan para siguraduhin at maprotektahan ang iyong financial freedom. Siguraduhin lamang na kapag ikaw ay nakakuha na ng insurance plan, uunahin mo ang regular na pagbayad ng iyong mga insurance premium para mapakinabangan mo nang buo ang iyong insurance policy. 31
KABANATA 3: TUNGKOL SA INSURANCE Ito ang aming payo para regular mong mabayaran ang iyong insurance premium: TIP #1: Alamin ang mga detalye ng iyong policy billing statement Kung alam mo ang iyong billing statement Kung alam mo ang iyong at at payment dues , madaling ayusin ang payment dues, madaling ayusin ang iyong badyet. Kapag may tanong ka, iyong badyet. Kapag may tanong ka, huwag mag-atubiling magtanong sa mga huwag mag-atubiling magtanong sa mga insurance company.. kinatawan ng iyong insurance company kinatawan ng iyong TIP #2: Tratuhin ang insurance premium na parang gastusing pantubig o pangkuryente. Siguraduhing magtabi ng pambayad ng insurance premium kada buwan. Kung ikaw ay may savings account, puwede mong i-request sa iyong bangko na bayaran ang iyong insurance provider gamit ang automatic payment system. Payment Due TIP #3: Iskedyul ang iyong mga pagbayad. Alamin ang mga Alamin ang mga deadline ng mga insurance premium . Huwag insurance premium. Huwag ng mga kalimutan na may dagdag na bayad kalimutan na may dagdag na bayad ng pagbayad deadline ng pagbayad kapag nakalimutan o nahuli ka sa iyong kapag nakalimutan o nahuli ka sa iyong pagbayad at minsan, puwede pang pagbayad at minsan, puwede pang policy.. mawala ang iyong policy mawala ang iyong 32
KABANATA 4 Tungkol sa Credit (Utang) CASE STUDY: SA WAKAS! WALA NANG UTANG SI TEACHER MARY Si Teacher Mary ay isa sa mga masisipag na guro sa ating bansa. Siya ay masigasig sa kanyang trabaho, subalit, dahil sa obligasyon at pagmamahal sa pamilya kailangan pa rin ni Teacher Mary na mangutang para sagutin ang mga gastusing pang- ospital ng kanyang mga magulang. Kaya naman gaya ng maraming Pilipino, naipit si Teacher Mary sa "debt trap," kung saan hirapan siyang bayaran ang kanyang mga utang. Ngunit dahil sa pagdalo sa mga financial wellness trainings, naintindihan ni Teacher Mary ang halaga ng pagbabadyet at pagbabayad ng amortization sa nakatakdang panahon. Gusto niyang makalaya mula sa utang, kaya pinalitan niya ang kanyang mindset tungkol sa utang. Inaanyayahan niya rin ang lahat na gumaya sa kanya: mamuhay ng simple, magplano bago umutang, at unahin ang mga bagay na kinakailangan bago ang mga bagay na gusto lamang. At sa pamamagitan ng kanyang walang humpay na sipag at tiyaga, nabayaran na rin ni Teacher Mary ang lahat ng kanyang mga utang. 33
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) Magmula sa 5-6 hanggang sa mga credit card, pamilyar sa kultura natin ang pangungutang. Madalas tayong nangungutang para sa mga emergencies gaya ng biglaang pagpapaospital, o kaya naman upang bumili ng isang bagay na malaki ang halaga, gaya ng kotse o bahay. Sa nakaraang kabanata, napag- usapan natin ang insurance bilang isang paraan na maaari mong gamitin para protektahan ang sitwasyong pinansyal ng iyong pamilya at ng iyong sarili. Alam mo ba na ang pag-utang ay maaari din maging proteksyon sa iyong finances? Kapag nangutang ka para sa mga tamang dahilan, maaari itong makatulong sa pagpapabuti ng iyong financial life at sa pagkamit ng iyong mga pangarap. Halimbawa, isa sa matagal mo sakto para sa iyo at sa iyong nang pangarap ay ang makabili pamilya. Tamang-tama ang ng sarili mong bahay. Simple laki at malalakad mo ang lang ang bahay na gusto mo iyong bagong opisina mula sa at masipag ka mag-ipon para bahay na ito. Nagmadali kang rito. Isang araw, may natanggap tignan ang iyong ipon ngunit kang magandang trabaho sa nakita mo na hindi parin ito siyudad na pinapangarap mong tirhan. Naghanap ka ng mga residential properties na malapit sa opisina na pagtatrabahuhan sapat para bilhin ang bahay na ito. Ano ang gagawin mo? Isa itong halimbawa ng sitwasyon na maaaring maging kapaki- mo at nakahanap ka ng isang simpleng bahay na for sale na pakinabang ang pag-utang para sa iyo. ANO BA ANG UTANG? Ito ay ang paghiram ng pera o assets sa ibang tao o institusyon at pagpangakong babayaran ito sa araw na napag-usapan. Karaniwang mas malaki ang babayaran ng nanghiram dahil dadagdagan ito ng interes o porsyento ng halaga na kanyang hiniram. 34
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) PAGHIRAM NG PERA AT PAGKAKAROON NG UTANG Ang pangungutang ba ay mabuti o masama? Depende. May mga sitwasyon na Ngunit, kailangan mong mag- ingat dahil kung may good debt, mayroon ding bad debt o yung mga utang na hindi iwasan ang ganitong klase ng utang. Pero paano nga ba natin malalaman ang pinagkaiba ng "good debt" at "bad debt"? kinakailangan mong mangutang nakatutulong sa pag-unlad ng upang makamit ang iyong financial goals. Ilan sa halimbawa ay kapag mangungutang ka para makabili ng bahay, kotse, o para iyong buhay. Halimbawa ng bad debt ay ang mga utang na para sa sobra- Simple lang: kailangan mong malaman ang iyong mga dahilan sa pag-utang at kung kaya mo bayaran ang iyong utang sa makapagsimula ng negosyo. Sa sobra o hindi kinakailangang takdang panahon. mga halimbawang ito, gagamitin mga luho. Kapag nang-utang ka mo ang perang hihiramin mo para ng hindi alam kung paano mo ito sa pag-unlad ng iyong buhay. babayaran, hindi makatutulong Ang tawag sa mga utang na ito ay good debt. sa iyong finances ang iyong utang. Kaya naman hangga't kaya, 35
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) ANO ANG "DEBT TRAP" AT PAANO MO ITO MAIIWASAN? Ang debt trap ay isang sitwasyon kung saan lubos na hirap wellness journey ang pagkalubog sa utang, tiyak na magiging tayong bayaran ang ating pinagkakautangan. Kung ikaw ay nahulog sa debt trap, nabaon ka na sa iyong mga utang. Hindi mabuti para sa ating financial mahirap para sa atin ang ma- sustain ang nakasanayang lifestyle ng pamilya at lalong magiging pagsubok ang pag-abot ng ating financial goals. Pero paano nga ba makaiiwas sa debt trap? Ito ang aming payo: #1: Maging responsable sa pamamahala ng iyong mga pinagkakautangan. #2: Tratuhin na parang cash ang credit card. Limitahan ang iyong sarili sa Limitahan ang iyong sarili sa at credit card at isa o dalawang credit card isa o dalawang i-i-track kung saan napupunta track kung saan napupunta ang iyong mga ginagastos. Sa ang iyong mga ginagastos. Sa ganitong paraan, malalaman ganitong paraan, malalaman mo ang saktong halaga ng mo ang saktong halaga ng iyong gastos at maiiwasan iyong gastos at maiiwasan Sikapin mong gamitin lang ang Sikapin mong gamitin lang ang mo kung kaya mong credit card mo kung kaya mong credit card bayaran ng cashcash ang gusto mong ang gusto mong bayaran ng bilhin. Itabi ang halaga na iyong bilhin. Itabi ang halaga na iyong pinamili gamit ang pinamili gamit ang credit card credit card sa isang bank account para bank account para sa isang siguradong may pambayad ka siguradong may pambayad ka ng iyong credit card bills. ng iyong credit card bills. mong sumobra sa iyong mong sumobra sa iyong kakayahan ang mga gastos mo. kakayahan ang mga gastos mo. #3: Siguraduhing magbayad ng mga credit card bills at loan payments sa nakatakdang panahon. Ang karamihan ay binabayaran Ang karamihan ay binabayaran lang ang minimum required lang ang minimum required ngunit kung kaya payment ngunit kung kaya payment mo naman, magbayad ng mo naman, magbayad ng eksakto sa kinakailangang eksakto sa kinakailangang halaga. Sa ganitong paraan, halaga. Sa ganitong paraan, mababawasan ang interest mababawasan ang interest maiiwasan ang mga atat maiiwasan ang mga karagdagang singil na karagdagang singil na nakadadagdag pa ng hirap sa nakadadagdag pa ng hirap sa pagbabayad ng iyong utang. pagbabayad ng iyong utang. 36
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) ANO ANG IYONG MGA OPTIONS SA PAG-UTANG? PARAAN NG PAG-UTANG INTEREST POSITIBONG ASPETO NEGATIBONG ASPETO ADVICE Kaibigan/ kamag-anak Depende sa hinihiraman Depende sa termino: maaaring maging mura at mabilis Nagiging ugat ng tensyon sa pagitan ng magkaibang/ kamag-anak Pahalagahan ang tiwala; magbayad agad at ng sapat na interes Credit cooperative 0-10% kada buwan Maaaring hulugan sa loob ng maraming buwan: may balik-tangkilik o rebates Depende sa coop ang halagang hihiramin, at uri ng loan ang interes na kailangan bayaran Siguraduhing mababayaran on time lalo na't ang karamihan ng miyembro sa coop ay nakakasama natin araw-araw Paluwagan o self-help groups Walang interes Sa maliit na hulog kada buwan ay malaki ang halagang mapupunta sa iyo Kung may hindi maghulog ay lugi ang makukuhang kapital Sumali lang sa paluwagan kung saan ang hulog ay hindi gaanong kalaki NSTP Financial Literacy Training Program Participant's Workbook, Ateneo de Manila University, 2014 Bank loan 9% - 27% annual percentage rate (APR) Sikaping bayaran dahil lumalaki ang interes, at nadadagdagan pa ng penalty fees kapag hindi nakakabayad Maaaring hulugan sa loob ng maraming buwan Kailangan ng collateral 5-6 20% kada linggo Mukukuha kaagad ang kailangang pera Malaki masyado ang interes Hangga't maaari iwasan ang ganitong uri ng utang Kapag pumipili ng paraan mga magagandang katangian. ng pag-utang, importanteng Ngunit, mahalaga ring malaman malaman ang mga positibong ang mga responsibilidad at mga aspeto at negatibong aspeto pananagutan mo para lagi ng bawat klase. Mahalaga ang kang handa. 37 37
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) MAG-INGAT LAGI! Maraming options na maaari mong Marami sa mga nangungutang ay pagpilian pagdating sa pag-utang. dumarating sa sitwasyon kung saan Alalahanin lamang na nakadepende nahihirapan silang makapagbayad sa iyong personal na sitwasyon at pinansyal na pangangailangan ang uri ng utang na nararapat para sa iyo. sa kanilang pinagkakautangan o creditor. Ang utang ay isang liability at obligasyon na dapat mong bayaran. Ngunit, kung ika'y nakakaranas ng pang-aabuso mula sa iyong creditor, mahalagang alam mo ang iyong karapatan para maiwasan ito. Tandaan ang mga sumusunod na paraan ng pagkolekta ng utang na ipinagbabawal ng batas8. Ang paggamit ng dahas o Pagbabanta ng ilegal Paggamit ng bastos na Ang pagkalat o ang pagbabanta ng dahas o ilegal na aksyon pananalita o paninirang-puri pagbabanta ng pagkalat ng na paraan para saktan o sirain maling impormasyon tungkol ang iyong pangangatawan, sa iyo o sa kahit sino man reputasyon, ang iyong pagmamay-ari o ang iyong mga mahal sa buhay Paggamit ng panlilinlang Ang pag-kontak sa hindi Pagkakalat ng pangalan o o kasinungalingan para maningil ng utang o kumuha ng impormasyon tungkol sa makatuwirang oras, labas ng regular business hours (bago mag 6:00 a.m. o personal na impormasyon ng mga taong hindi kayang bayaran ang kanilang utang o ayaw iyo o sa ibang tao pagkatapos ng 10:00 p.m.) bayaran ang kanilang utang nang hindi nagpapaalam sa taong iyon o ang pagkalat nito sa mga taong hindi kailangan malaman ang impormasyong ito 8Prohibition on Unfair Debt Collection Practices of Financing Companies and Lending Companies. Securities and Exchange Commission. (2019) 38
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) MGA PRAKTIKAL NA TIPS BAGO HUMIRAM NG PERA Upang maiwasan ang mga hirap o challenges na dala ng pagkakaroon ng utang, tanungin muna ang iyong sarili ng mga sumusunod bago mangutang:
Kailangan mo ba talagang mangutang? Isipin ang rason kung bakit ka mangungutang. Makakatulong ba sa
Magkano ba ang kailangan mo? Dapat alam mo ang eksaktong halaga na kailangan mong utangin para hindi situwasyong pinansyal mo ang iyong utang o magiging ka magkaproblema sa hinaharap. pasanin ba ito sa iyo?
Kailangan mo na ba ang pera ngayon? Isipin kung madalian mong kailangan ang perang gusto mong utangin. Kung kaya mo namang maghintay, baka hindi mo muna kailangang mangutang o maaaring mas
Kaya mo bang bayaran ang loan amortization? Ang sekreto sa pag-iwas sa debt trap ay ang pagbayad ng iyong mga monthly installment sa tamang oras. Tignan ang iyong mga gastusin at isipin kung paano mo babayaran ang mga amortization mo sa bawat buwan. mababa na ang halaga ng iyong kailangang utangin. LOAN CALCULATOR Ito ang mga link na puwede mong bisitahin! Para tulungan kang sagutin ang mga tanong na ito, maraming mga loan calculator ang BPI na magsasabi sa iyo kung gaano kalaki ang dapat mong bayaran sa bawat buwan na umutang ka sa kanila. Pwede itong makatulong sa pag-ayos ng iyong badyet para maglaan sa mga monthly amortization na kailangan mong bayaran. Puwede mo rin itong gamitin bilang gabay sa 2 X pagdedesisyon kung mangungutang ka. 5 - 8 + Gawin ito! Dadalhin ka ng mga link na ito sa iba't-ibang online resource. 39
KABANATA 4: TUNGKOL SA CREDIT (UTANG) CHAPTER WRAP-UP! Bilang katapusan, alalahanin na ang utang ay isa lang sa mga tools na puwede mong gamitin para makamit ang financial freedom. Ngunit gaya ng kahit anong tool, kailangan alam mo kung paano ito gamitin. Kung hindi tayo magiging wais sa pamamahala ng ating utang, maaari tayong mabaon dito at mas lalong mahirapang bumangon at bumawi. Kaya kapag pinag-iisipan mong mangutang, laging tandaan ang mga tanong na ito: Isa ba itong produktibong aktibidad? Kaya mo bang bayaran ang utang ng buo? Kaya mo bang bayaran ito sa tamang oras? Kung "oo" ang sagot mo sa lahat ng mga tanong, handa ka nang mangutang! 40
... cannot be reached KABANATA 5 Tungkol sa Investments (Pamumuhunan) CASE STUDY: NA-SCAM SI CORPORAL STAR Noon pa man, interesado na si Corporal Star sa pag- iinvest. Hangad niyang lumago ang kanyang pera sa mabilis at madaling paraan. Bilang pulis na laging abala sa kanyang tungkulin na paglingkuran ang mga kapwa Pilipino, gusto ni Corporal Star makahanap ng investment product na hindi nangangailangan na siya'y maging hands-on, pero nangangako na siya'y kikita pa rin ng malaki. Pangarap niya ito para pagbutihin ang financial life ng kanyang sarili at ng kanyang mga minamahal sa buhay. Isang araw, habang siya ay nagba-browse sa social media, nakakita si Corporal Star ng advertisement tungkol sa isang investment product na nangangakong dodoble ang pera niya kung mamumuhunan siya dito. Na-excite si Corporal Star sa potensyal na malaking halaga na kikitain niya kaya naman ininvest na niya ang kanyang karagdagang ipon sa kompanya na naglabas ng ad. Noong umpisa, masigasig ang pagbibigay ng pay-out ng investment company. Ngunit, pagkaraan ng ilang linggo ay napansin ni Corporal Star na hindi kumikita ang kanyang puhunan. Sinubukan niyang kausapin ang ahente ng investment company ngunit hindi na niya ito makontak. Doon napagtanto ni Corporal Star na nabiktima siya ng isang investment scam. Para maiwasan ang kapalarang ito, pinapayo ni Corporal Star na lagi maging alisto at maging masipag sa pananaliksik bago mamuhunan o mag-invest. 41
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) Ngayon na marunong ka nang mag-ipon, protektahan ang participate at magtagumpay sa mundo ng investments. puwede kang mamuhunan gamit lang ang iyong cellphone. iyong pamilya at sarili laban sa mga emergency, at paano mang-utang ng tama, panahon na para matutunan mo kung paano palaguin ang pera mo sa pamamaraan ng wais na pag-iinvest o pamumuhunan. Kapag nakapili ka ng tamang investment product, maaaring ang pera mo na ang kumita para sa iyo! Sa katunayan, madami nang mga investment products ang idinisenyo para sa mga karaniwang Pilipino. Maraming mga bangko at negosyo ang nag- aalok ng mga simpleng investment products na puwede mong gamitin para magsimulang mamuhunan. Madami na ring mga lehitimong mobile applications kung saan Sa panahon ngayon, napakarami nang mga puwedeng gawin para magsimulang mamuhunan o mag-invest. Konting kaalaman, pagsisikap, at common sense ang iyong kailangan para simulan ang iyong investment journey. Kapag narinig natin ang salitang investment, madalas tayong intimidated dahil naiisip natin na pang mayaman lamang ito. Pero alam mo ba na hindi kailangang ika'y mayaman para mag- ANO ANG PAMUMUHUNAN O INVESTMENT? Kapag inisip natin ang pamumuhunan, pagnenegosyo ang karaniwan nating naiisip. Pero ang pagnenegosyo ay maliit na parte lamang ng mas malawak na usapin ng pamumuhunan o investment. Sa madaling salita, ang pamumuhunan ay ang paglalagay ng kapital sa isang investment company o product sa pag-asang magbibigay ito sa iyo ng kita o income. 42
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) ANO ANG PAGKAKAIBA NG PAG-IIPON AT INSURANCE AT PAMUMUHUNAN? Sa nakaraang kabanata, napag- usapan natin na ang ipon ay ang bahagi ng iyong kita na pinipili mong itabi para sa future expenses, gaya ng emergency o mga short-term goals. Ang ipon ay karaniwang (ngunit hindi lagi) nilalagay sa isang savings account at dapat maaaring ma-withdraw sa kahit na anong oras. Natalakay na rin natin ang insurance. Ang insurance ay may mga benefits na wala ang pamumuhunan o investments. Halimbawa, ang mga insurance policy ay madalas na exempt sa mga estate taxes, minsan ito ay partikular sa mga pangangailangang medikal, at mayroon itong malinaw na patakaran sa iyong mga papamanahan kapag ikaw ay pumanaw na. Ito ay dahil ang layunin ng insurance ay protektahan ang iyong pamilya at iyong sarili sa mga emergency o mga kalamidad. Ang pamumuhunan naman ay isang paraan na puwede mong gamitin para palaguin ang iyong pera. Ang pangunahing layunin nito ay kumita ng interes o tubo. Isa sa halimbawa nito ay pagnenegosyo. Pinapasukan mo ang isang negosyo dahil gusto mong lumago ang iyong initial investment (o kapital) sa pamamagitan ng pagkita ng pera (tubo). Ganito din ang pamumuhunan. Ang perang ilalagay mo sa investment ay ang iyong kapital. Ang lahat ng perang kikitain mo ay ang iyong tubo o kita. ANO ANG MGA IBA'T-IBANG KLASE NG INVESTMENT? Mayroong dalawang klase ng investment: ang fixed income at variable income. Sa fixed income, ang paglaki ng iyong investment ay tuloy- tuloy at predictable. Sa variable income, puwede kang tumubo o mawalan ng pera habang lumilipas ang panahon. Ang fixed income investment ay ang mga puhunan kung saan hindi nag-iiba ang halaga na maaari mong matanggap sa paglipas ng panahon. Lumalago ang iyong pera sa isang steady rate over time. Ang mga ganitong klase ng investment ay mas ligtas o safe at predictable. Maliit ang tyansa na malugi sa ganitong klase ng investment. Ngunit kapalit ng seguridad na ito ay mas maliit ang maaari mong kitain dito kumpara sa kikitain mo sa variable income investments. Ang variable income investment naman ay mga puhunan kung saan ang kita o income ng iyong kapital ay maaaring mag-iba sa paglipas ng panahon. Maaaring tumaas o bumaba ang halaga ng iyong puhunan. Ito ay hindi kasing ligtas o safe at predictable na investment pero mas malaki ang maaari mong kitain kumpara sa fixed income investments. 43
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) Ngayong alam mo na ang dalawang klase ng investment, ano ang iyong mas gusto? Bakit? Para sa iba naman, mas gusto nila ang seguridad ng fixed income investment kahit na mas maliit ang puwede nilang Tanungin ang iyong kaibigan kung ano ang klase ng investment na mas gusto nila at bakit? Pareho ba kitain. Sila ang mga tinatawag na conservative investors. kayo ng sagot? Suriin natin ang isang halimbawa. Kung kami ay iyong tatanungin kung ano ang better investment, fixed o variable income investment, walang tamang sagot na valid para sa lahat. Laging nakadepende sa iyong mga layunin at risk profile ang klase ng investment na Maaaring magkaka-iba kayo ng sagot dahil iba-iba ang risk appetite o profile ng bawat isa, at dahil diyan, iba-iba rin ang klase ng investment na babagay sa iyo. Para sa iba, handa sila sa risk na kasama ng variable income kung ang ibig sabihin naman nito ay maaari silang kumita ng mas malaki. Sila ang mga tinatawag na aggressive investors. Ang pinakasimpleng klase ng fixed income investment ay ang time deposit. Pinapakita ng tsart sa baba ang maaari mong kitain sa isang fixed income investment sa loob ng tatlumpung taon. Kung titignan natin, kahit tatlong dekada na ang nakaraan, hindi parin dumudoble ang iyong kapital! bagay sa'yo. Fixed Income - Time Deposit Time Deposit, 2% bawat taon 200,000 180,000 160,000 140,000 S O S E P 120,000 100,000 80,000 60,000 40,000 20,000 0 30 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 BILANG NG TAON Pagkatapos ng 30 taon, hindi dumoble ang iyong puhunan. Pero ang maganda dito ay walang perang nawala sa iyo at hindi ka nalugi. 44
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) Sa kabilang dako naman, ang inilaki ng iyong puhunan sa loob tsart sa ibaba ay nagpapakita ng 30 taon. Ngunit, dapat mong ng paglaki ng iyong puhunan sa isang variable income investment gaya ng stocks. Kung nagsimula kang mamuhunan noong 1990s sa isang pool of stocks na kasama ang mga stocks ng PLDT, Globe, at Ayala Land, mapapansin mo unawain na hindi pare-pareho ang galaw o movement ng kapital mo. Hindi talaga maiiwasan na may mga panahon na nalugi ka pa sa iyong puhunan. Sa halimbawang ito, nalugi ka noong 2008 - 2009. na mahigit sa tatlong beses ang Variable Income - Stocks PHILIPPINE STOCK MARKET (PSEI) 8,000 6,000 4,000 S T O C K V A L U E S A P E S O S 2,000 0 1992 1998 2004 2010 2016 TAON Ang sekreto ng pamumuhunan o pag-iinvest sa stocks ay ang pagiging matiyaga sa paghintay sa kita o income. Maaari kang kumita o malugi pero kung maghihintay ka, lalaki pa rin ang value ng pera mo. Ito ay napatunayan na ng historical data. Iyan ang nature ng risk sa pamumuhunan o pag-iinvest - kung may pagkakataong kumita, ng kompanya, ang opinyon ng publiko tungkol sa kompanya, ang pangangasiwa ng gobyerno, CAUTION! mayroon ding pagkakataong malugi. Maraming dahilan ang pagtaas o pagbaba ng halaga ng stocks. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang pagpalit ng may-ari at ang pangkalahatang sitwasyon ng trade market. Hindi mo maiiwasan ang risk sa pag-iinvest. Nasa sa iyo kung sulit ang risk na ito o hindi. 45
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) ANO ANG MGA DAHILAN NG PAGTAAS O PAGBABA NG HALAGA NG ISANG INVESTMENT? INFLATION ay isang karaniwang dahilan inflation ay isang karaniwang dahilan Ang Ang inflation para mag-iba ang halaga ng puhunan. Ito para mag-iba ang halaga ng puhunan. Ito ay ang rate ng pagtaas ng mga presyo ng ay ang rate ng pagtaas ng mga presyo ng mga bilihin at serbisyo at ang katumbas na mga bilihin at serbisyo at ang katumbas na napapansin. Ang halaga ng ating pera at kung napapansin. Ang halaga ng ating pera at kung ano ang kaya nitong bilhin o ang ano ang kaya nitong bilhin o ang purchasing purchasing ay mas mataas noon kaysa ngayon. power ay mas mataas noon kaysa ngayon. power Kahit wala tayong ginagawa o ginagastos, Kahit wala tayong ginagawa o ginagastos, pagbaba ng halaga ng pera. pagbaba ng halaga ng pera. unti-unti tayong nababawasan ng pera. unti-unti tayong nababawasan ng pera. Kasama sa trabaho ng Bangko Sentral Kasama sa trabaho ng Bangko Sentral ang paglimita ng ang paglimita ng inflation para patuloy ang pag-unlad ng ating deflation para patuloy ang pag-unlad ng ating deflation ekonomiya. Ngunit hindi talaga maiiwasan ekonomiya. Ngunit hindi talaga maiiwasan dahil ito ang paminsan-minsan na ang paminsan-minsan na inflation inflation dahil ito financial system. . ay natural na resulta ng ating financial system ay natural na resulta ng ating at pag-iwas sa inflation at pag-iwas sa inflation, , Ang ibig sabihin nito, dahil sa inflation Ang ibig sabihin nito, dahil sa patuloy na bumababa ang halaga ng ating patuloy na bumababa ang halaga ng ating ipon at ng ating pera nang hindi natin ipon at ng ating pera nang hindi natin Pero huwag kang mabahala! Ito ang dahilan Pero huwag kang mabahala! Ito ang dahilan kung bakit mahalagang magsimula nang kung bakit mahalagang magsimula nang mamuhunan. Makakatulong ang mga mamuhunan. Makakatulong ang mga sa pagpapalago ng ating pera para investment sa pagpapalago ng ating pera para investment labanan ang pagtaas ng inflation rate . Ito rin inflation rate. Ito rin labanan ang pagtaas ng ang isa sa mga dahilan kung bakit kailangan ang isa sa mga dahilan kung bakit kailangan natin maging wais sa pag-invest natin maging wais sa pag- invest at kung bakit kailangan nating ilagay at kung bakit kailangan nating ilagay ang ating sobrang ipon sa iba't-ibang ang ating sobrang ipon sa iba't-ibang investment instruments.. investment instruments INVESTMENT HORIZON Tinatala ng susunod tsart ang investment story Tinatala ng susunod tsart ang Charlie. Nagsimulang mamuhunan si Anna noong siya ay 20 na taong gulang, pagkatapos niya sa Charlie. Nagsimulang mamuhunan si Anna noong siya ay 20 na taong gulang, pagkatapos niya sa ng tatlong magkaibigan na sina Anna, Benjie, at investment story ng tatlong magkaibigan na sina Anna, Benjie, at kolehiyo. Si Benjie naman ay nagsimulang mamuhunan noong siya ay 30 na taong gulang, noong kolehiyo. Si Benjie naman ay nagsimulang mamuhunan noong siya ay 30 na taong gulang, noong matagal na siyang nagtatrabaho. Si Charlie ay namuhunan noong siya ay 40 na taong gulang, matagal na siyang nagtatrabaho. Si Charlie ay namuhunan noong siya ay 40 na taong gulang, kasabay nang pagpasok ng kanyang mga anak sa kolehiyo. Magkaedad ang tatlong magkaibigan kasabay nang pagpasok ng kanyang mga anak sa kolehiyo. Magkaedad ang tatlong magkaibigan at pareho ang investment plan na kanilang sinalihan. Ang pagkakaiba lang nila ay kung kailan sila investment plan na kanilang sinalihan. Ang pagkakaiba lang nila ay kung kailan sila at pareho ang nagsimulang mamuhunan. nagsimulang mamuhunan. ANNA BENJIE CHARLIE Principal Protected investments kada buwan Php 5,000.00 Php 5,000.00 Php 5,000.00 Return sa Investment 2% 2% 2% Edad 20 y/o 30 y/o 40 y/o Edad ng pagretiro 60 y/o 60 y/o 60 y/o Time Horizon 40 years 30 years 20 years Kita sa Investment Php 3,624,119.00 Php 2,434,085.00 Php 1,457,842.00 Risk Profile Aggressive Moderate Conservative Pinapakita ng tsart na ito ang Pinapakita ng tsart na ito ang earning earning ng tatlong magkakaibigan - 20, 30, potential ng tatlong magkakaibigan - 20, 30, potential ng pare- invest ng pare- at 40 taong gulang - na nag-invest at 40 taong gulang - na nag- parehong halaga sa isang na financial product na parehong halaga sa isang financial product may may interest rate ng 2% (gaya ng time deposit interest rate ng 2% (gaya ng time deposit ), Pare-parehong hindi ginalaw account), Pare-parehong hindi ginalaw account nina Anna, Benjie, at Charlie ang kanilang nina Anna, Benjie, at Charlie ang kanilang hanggang naging 60 taong investment hanggang naging 60 taong investment gulang sila. gulang sila. ang may pinakamaliit na kita. Ngunit ang may pinakamaliit na kita. Ngunit gayunpaman, ang mahalaga ay may kinita pa gayunpaman, ang mahalaga ay may kinita pa rin siya. rin siya. Ang makikita natin ay kung mas maaga Ang makikita natin ay kung mas maaga kang namuhunan, mas malaki ang kikitain kang namuhunan, mas malaki ang kikitain investment mo mo habang lumilipas ang habang lumilipas ang ng ng investment Kung mas mahaba ang iyong panahon. Kung mas mahaba ang iyong panahon. - 40 taon para sa mga time horizon to invest - 40 taon para sa mga time horizon to invest mamumuhunan kapag sila ay 20 na taong mamumuhunan kapag sila ay 20 na taong Mapapansin natin sa tsart na si Anna, ang Mapapansin natin sa tsart na si Anna, ang gulang, 30 taon para sa mga mamumuhunan gulang, 30 taon para sa mga mamumuhunan pinakamaagang namuhunan, ay siya rin ang pinakamaagang namuhunan, ay siya rin ang kapag sila ay 30 na taong gulang, at 20 taon kapag sila ay 30 na taong gulang, at 20 taon kumita ng pinakamalaking halaga. Mas maliit kumita ng pinakamalaking halaga. Mas maliit para sa mga mamumuhunan ng 40 na taong para sa mga mamumuhunan ng 40 na taong ang kinita ni Benjie kaysa kay Anna ngunit ang kinita ni Benjie kaysa kay Anna ngunit mas malaki pa rin kaysa sa kinita ni Charlie. mas malaki pa rin kaysa sa kinita ni Charlie. gulang - mas malaki ang iyong kikitain dahil gulang - mas malaki ang iyong kikitain dahil compounding interest.. sa sa compounding interest At si Charlie na pinakahuling namuhunan At si Charlie na pinakahuling namuhunan 46
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) RISK APPETITE AT INVESTMENT PERSONALITY Ikaw ang bahala kung kailan ka Ikaw ang bahala kung kailan ka magsisimulang mamuhunan. Balikan magsisimulang mamuhunan. Balikan natin ang tsart at tignan ang huling natin ang tsart at tignan ang huling hilera. Mapapansin na ang bawat isa hilera. Mapapansin na ang bawat isa ay may kanya-kanyang ay may kanya-kanyang risk profile: risk profile: aggressive, moderate, oo conservative conservative aggressive, moderate, dependent, , profile. Kung marami kang profile. Kung marami kang dependent puwedeng maging mas puwedeng maging mas conservative ang conservative ang profile. . iyong profile iyong Ano ang mga dahilan na nakaaapekto Ano ang mga dahilan na nakaaapekto sa iyong profile sa iyong namumuhunan? May mga anak ka ba? namumuhunan? May mga anak ka ba? at kung paano ka profile at kung paano ka Ang pagiging pamilyar sa iyong risk Ang pagiging pamilyar sa iyong risk ay importanteng konsiderasyon profile ay importanteng konsiderasyon profile bago ka magsimulang mamuhunan. bago ka magsimulang mamuhunan. Maraming dahilan kung bakit mo Maraming dahilan kung bakit mo makukuha ang isang risk profile makukuha ang isang iyong edad, pinagkakakitaan, dami iyong edad, pinagkakakitaan, dami : ang risk profile: ang ng mga taong nakadepende sa iyong ng mga taong nakadepende sa iyong kita, ang iyong istilo ng pamumuhay, kita, ang iyong istilo ng pamumuhay, ang iyong kaalaman tungkol sa ang iyong kaalaman tungkol sa , ang iyong investment products, ang iyong mga mga investment products kaalamang pinansyal, atbp. Kung ikaw ay kaalamang pinansyal, atbp. Kung ikaw ay Regular ka bang kumikita ng suweldo? Regular ka bang kumikita ng suweldo? Komportable ka bang mawalan ng Komportable ka bang mawalan ng kaunting pera? Ano ang iyong mga kaunting pera? Ano ang iyong mga layunin sa pamumuhunan? layunin sa pamumuhunan? Importante para sa atin na malaman Importante para sa atin na malaman risk appetite para alam din ang ating ang ating risk appetite para alam din natin ang uri ng natin ang uri ng investment na bagay investment na bagay sa atin. Marami nang mga online test sa atin. Marami nang mga online test na makakapagsabi sa atin nito. Gawin na makakapagsabi sa atin nito. Gawin natin ang isang aktibidad na magbibigay natin ang isang aktibidad na magbibigay bata pa lamang at kumikita ka lang para bata pa lamang at kumikita ka lang para suportahan ang iyong sarili, puwedeng suportahan ang iyong sarili, puwedeng maging mas aggressive maging mas ang iyong aggressive ang iyong sa atin ng ideya kung ano ang klase ng sa atin ng ideya kung ano ang klase ng na bagay sa atin. investment na bagay sa atin. investment Gawain 5.1: Risk Appetite (Risk vs. Return) Piliin sa mga sumusunod ang iyong gustong makuha sa pamumuhunan: MABABANG RISK MABABANG KITA MABABANG RISK MATAAS NA KITA MATAAS NA RISK MABABANG KITA MATAAS NA RISK MATAAS NA KITA Gawin ito! Piliin ang angkop sa iyo para makita ang sagot sa susunod na pahina! 47
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) RISK APPETITE AT INVESTMENT PERSONALITY Excercise 5.1: Risk Appetite (Risk vs. Return) MABABANG RISK MABABANG KITA MABABANG RISK MATAAS NA KITA FIXED INCOME INVESTMENTS MAG-INGAT! PAG-ARALAN NANG MABUTI MATAAS NA RISK MABABANG KITA MATAAS NA RISK MATAAS NA KITA BAKIT KA MAMUMUHUNAN DITO? VARIABLE INCOME INVESTMENTS Alin ang iyong pinili? Natural para sa atin na mag-asam ng mataas na kita na mababa ang risk. Pero mag-ingat! Walang pamumuhunan na walang risk. Ang mga nagsasabi na walang risk ang kanilang investment product ay karaniwang mga manloloko. Kung gusto mong malaman kung anong klaseng investment personality ang mayroon ka, piliin ang mga pahayag na tama para sa iyo: Gusto ko ng kapanatagan Gusto ko ng mas mataas ng loob, importante sa akin na kita, kapag ako ay ang seguridad, okey lang sa nagdedesisyon ako ay akin ang mababang kita mabagal pero sigurado Ikaw ay ang CONSERVATIVE TYPE na bagay mag-invest sa money market funds Ikaw ay ang MODERATELY CONSERVATIVE TYPE na bagay mag-invest sa bond funds Tanggap ko ang volatility, hindi ako takot na panandaliang mawalan Nakikita ko ang volatility at market decline bilang mga oportunidad ng kaunting pera Ikaw ay ang MODERATELY AGGRESSIVE TYPE na bagay mag-invest sa balanced funds Ikaw ay ang AGGRESSIVE TYPE na bagay mag-invest sa equity funds 48
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) PAANO MAGSIMULA SA PAMUMUHUNAN? STEP 1 STEP 2 Siguraduhing mayroong Siguraduhing mayroong sapat na ipon. sapat na ipon. Alamin ang iyong Alamin ang iyong investment personality. investment personality. STEP 4 STEP 5 Pumunta sa Pumunta sa mapagkakatiwalaang mapagkakatiwalaang bangko o bangko o investment investment para magtanong company para magtanong company tungkol sa pamumuhunan. tungkol sa pamumuhunan. Magbukas ng account at magbayad ng kinakailangang minimum maintaining balance. STEP 3 Magsaliksik tungkol sa Magsaliksik tungkol sa mga lehitimong mga lehitimong investment investment products. products. STEP 6 Makipag-ugnayan sa iyong investment counselor o fund manager para sa mga update tungkol sa iyong investment. 49
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) PAGKILALA AT PAG-IWAS SA MGA FINANCIAL FRAUDS AT SCAMS Maraming klase ng financial frauds and scams. Ang dalawang karaniwang scam ay ang Ponzi scheme at ang pyramid scheme. Ginagamit ng Ponzi at pyramid schemes ang iyong perang binabayad bilang bagong mamumuhunan para bayaran ang "kita" ng mga naunang investor. Ang karaniwang nakikinabang lang sa mga modelong ito ay ang mga naunang investor (na karaniwan ay sangkot sa scam). Siguradong babagsak ang mga scam na ito. Siguradong lugi ka kung sumali ka dito. Nakadepende ang Ponzi scheme sa mga investment na binabayad ng mga bagong investor para bayaran ang mga naunang investors. Para hindi sila mahuli, pinapamukha nilang "kita" ang perang ito. Pinapangako ng mga Ponzi scammer na ikaw ay kikita ng malaki sa mababang risk. Huwag magpaloko! Nanggagaling lang ang kitang ito sa mga bagong investor kagaya mo. Ang ibig sabihin nito ay kikita ka lang ng malaki kapag nakarecruit ang investment company ng mga bagong mamumuhunan. Napakahina ng sistemang ito at madalas bumabagsak ang scheme na ito bago ka pa kumita. Kagaya ng Ponzi scheme, sa pyramid scheme ay nakadepende ang "kita" ng mga scheme na ito sa mga bayad ng bagong recruits. Tinatago ng mga scammer ang katotohanang ito sa likod ng isang produkto na dapat mabenta ng kanilang mga miyembro. Pero mag-ingat! Ang produktong ito ay karaniwang mas mataas ang halaga kumpara sa presyo ng parehong produkto sa merkado o kaya ay napakahirap ibenta. Sa isang pyramid scheme, nakadepende ang iyong kita sa dami ng taong masasama mo sa scheme at sa dami ng tao na kanila namang masasama. Gaya ng Ponzi scheme, madalas bumabagsak ang scheme na ito bago ka pa kumita. 50
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) Para maka-iwas sa Ponzi o pyramid scheme, tanungin sa sarili ang mga sumusunod na tanong: Nakadepende ba sa recruitment o sa cash investment ang negosyo kung saan ka namuhunan? Nagbebenta ba sila ng mga produkto na mas mataas ang halaga kung ikukumpara sa presyo ng parehong produkto sa merkado o kaya ay napakahirap maibenta? Nangangako ba ito ng mataas na interes o kita sa loob ng maikling panahon? Ang kita ba ng mga miyembro ay nakasalalay sa mga bagong recruit at downline? Kung ikaw ay nasa isang sitwasyon kung saan pinipilit kang mamuhunan sa negosyo, huwag kang papayag. Maalamang ay scam ito. Alalahanin na walang lehitimong negosyo o pamumuhunan na nakadepende sa bagong recruit para sa kanilang kita. Kung ikaw ay nasa isang situwasyon kung saan pinipilit kang mamuhunan sa negosyong ito, huwag kang papayag. Malamang ay nasa-scam ka na. Gawin ito! I-check ang kahon na angkop sa iyong sitwasyon! 51
KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) Para maiwasan ang mga financial frauds at scams, ito ang aming mga payo: #1: Isipin kung paano kumikita ng pera ang negosyong iyong pinapasok. #2: Suriin ang pinapangako nila. Nakabase ba ang kita sa Nakabase ba ang kita sa recruitment o recruitment Nagbebenta ba sila ng mga Nagbebenta ba sila ng mga o cash investment cash investment? ? produkto na mas mataas ang produkto na mas mataas ang halaga kumpara sa presyo ng halaga kumpara sa presyo ng parehong produkto sa merkado parehong produkto sa merkado o kaya ay napakahirap ibenta? o kaya ay napakahirap ibenta? Kung oo, malamang ay itong Kung oo, malamang ay scamscam itong na ito. Ang negosyo investment na ito. Ang negosyo investment na nakasalalay sa recruitment fee, na nakasalalay sa recruitment fee, , o mga produkto cash investment, o mga produkto cash investment na walang halaga ay nakadepende na walang halaga ay nakadepende sa iyong initial investment sa iyong suportahan ang kompanya. Hindi suportahan ang kompanya. Hindi para initial investment para Nangangako ba sila ng mataas na Nangangako ba sila ng mataas na kita sa lalong madaling panahon? kita sa lalong madaling panahon? ito. Kung oo, malamang ay scamscam ito. Kung oo, malamang ay Alalahanin ang kasabihan na "if "if Alalahanin ang kasabihan na something is too good to be true, something is too good to be true, Kung ang isang it probably is." Kung ang isang it probably is." bagay ay sobrang ganda na hindi bagay ay sobrang ganda na hindi ito kapanipaniwala,malamang ay ito kapanipaniwala,malamang ay hindi ito totoo. Mahilig gumamit hindi ito totoo. Mahilig gumamit ng marangya at kaaya-ayang mga ng marangya at kaaya-ayang mga para scammer para pangako ang mga scammer pangako ang mga maakit ka at madali kang maloko. maakit ka at madali kang maloko. Pero huwag magpapadala. Pero huwag magpapadala. nagtatagal ang mga negosyong nagtatagal ang mga negosyong ganito at malulugi ka lang kapag ganito at malulugi ka lang kapag sila ay bumagsak. sila ay bumagsak. Marami nang mga bank transactions ang nagaganap online dahil mas madali ito. Pero madami ring kakaibang mga panganib ang nagtatago sa online space, mga panganib na dapat mong kilalanin para maprotektahan mo ang pera mo. Sa isang karaniwang paraan ng online scamming, magkukunwari ang scammer na siya ay kinatawan ng iyong bangko para makuha niya ang #3: Gamitin ang Google search. I-I-search kasama ang salitang "scam" kasama ang salitang . Isa itong paraan para Google. Isa itong paraan para Google ang pangalan ng kompanya search ang pangalan ng kompanya sa "scam" sa malaman kung may reputasyon malaman kung may reputasyon ang kompanya bilang ang kompanya bilang scammer scammer. . Alalahanin ang kasabihang Alalahanin ang kasabihang "if "if Kung there's smoke, there's fire." Kung there's smoke, there's fire." marami kang makitang resulta na marami kang makitang resulta na nagsasabi na scammer nga ang scammer nga ang nagsasabi na kompanyang iyon, huwag nang kompanyang iyon, huwag nang mamuhunan sa kanila at maghanap mamuhunan sa kanila at maghanap ng mas lehitimong negosyo. ng mas lehitimong negosyo. pribadong impormasyon mo (gaya ng iyong password o mga sagot sa iyong security tests). Puwede ito mangyari sa pamamagitan ng pagtawag sa telepono o sa email. Importanteng alam mo ang mga security protocol ng iyong bangko para madali mong makikilala ang mga scammer na nagkukunwaring kinatawan ng bangko. 52
! KABANATA 5: TUNGKOL SA INVESTING (PAMUMUHUNAN) CHAPTER WRAP-UP! Kapag namumuhunan o pinag-iisipan na magsimulang mamuhunan, laging tatandaan ang sumusunod: Magtanong, maging mausisa, at maging wais. MAGTANONG! Nakakaaliw ang mamuhunan o mag-invest. Ito na ang pagkakataon mong palaguin ang halaga ng iyong pera. Ngunit, laging tandaan na MAGING MAUSISA! Magiging maigi din na magsaliksik ka. Maghanap ng mga lehitimong sources sa internet tungkol sa klase ng pamumuhunang gusto mo. products. MAGING WAIS! At huli, itaya lamang ang perang handa kang mawala. Hindi garantisado na kikita ka sa iyong puhunan. Ito ang katotohanan maglagak lang ng pera sa mga investment product at negosyong ating naiintindihan. Magsaliksik. Magtanong sa mga kaibigan o kapamilya na pinagkakatiwalaan mo at alam mong may kaalaman ng pamumuhunan. Huwag magpalinlang sa mga pangako ng mataas na kita. Kung ito ay Itanong ang lahat ng tanong tungkol sa paksang ito. Alamin pera na kakailanganin mo sa na iyong maisip. Alalahanin na maaaring malagay sa peligro ang iyong finances. Naiintindihan ng mga lehitimong investment companies na gustong maging maingat ng mga tao sa kanilang pera kaya naman siguradong sasagutin nila ang lahat ng mga tanong mo. ang mga termino o salitang ginagamit sa pamumuhunan para hindi ka maguluhan kapag iniisip mo na kung saan ka mamumuhunan. Hingin ang mga brochure at flier ng mga bangko at ng mga mapagkakatiwalaang investment house tungkol sa kanilang mga investment hinaharap, ilagay na lang ito sa isang savings account. Mag-ingat sa mga scammer na gustong nakawin ang iyong pinaghirapan. 53
Simulan nating i-unbox ang iyong Financial Wellness Journey! Natapos mo na ang financial wellness workshop. Congratulations! Nasa iyo na ang mga kasangkapan para itayo ang isang mas magandang financial life para sa iyo at sa iyong pamilya. Kung gusto mo, puwede mong balikan ang Pre-questionnaire na sinagutan mo sa simula ng workshop na ito at suriin ang iyong mga sagot. Totoo pa ba ang Maganda ring pagkakataon ito para isipin ang mga bagong mong natutunan at kung ano ang mga araling gusto mong isabuhay. Ito ba ay ang new formula para sa pag-iipon? Baka gusto mo nang kumuha ng pre-need insurance plan? Baka pinag-iisipan mo na rin kung paano mo maiaahon ang sarili mo mula sa debt trap o kaya naman napagtatanto mo na kung ilang investment scam ang nakikita mo sa Facebook? tungkol sa iyong sariling financial wellness. Sana ay maisabuhay mo ang iyong mga natutunan sa workshop na ito. Hawak mo ang iyong kapalaran! Gamitin ang iyong bagong kaalaman para magtayo ng bagong kinabukasan para sa iyo at sa iyong mga minamahal sa buhay. Kaya mo ito! mga ito? Nag-aalala ka pa rin ba tungkol sa mga bagay na inalala Kung ano man ang nagbago, mo noon? madami ka nang natutunan Gawin ito! I-click para bumalik sa pre-assessment questionaire. 54