Kung panahon ng tagtuyot, tubig ang hiling ng ating mga magsasaka. Kung tag-ulan naman, sapat at dahan-dahang bagsak lamang ang kanilang dasal. Walang labis, walang kulang para ang itinanim sa palayan ay hindi masayang. Sa nakaraang 2015, nakaranas ng matinding tagtuyot ang Pilipinas. Nagdulot ito ng pangunguluntoy at maging pagkamatay ng mga pananim sa sakahan kabilang ang palayan. Ayon sa mga siyentista, natural na kasunod ng tagtuyot o El Niño ang mas mahabang tag-ulan o La Niña. Tuwing may La Niña, mas maikli ang tag-araw, mahaba ang mga araw na maulan, maraming bagyo, at malamig ang hangin - mga bagay na hindi gaanong kaaya-aya sa pagsasaka. bago pa man dumating o kung nariyan na ang matinding tag-ulan. Sa magasing ito, napapaloob ang ilang rekomendasyon sa pagpapalayan mula sa pagpili ng binhi, pangangalaga ng pananim, hanggang sa pag- aani sa mga oras na labis ang tubig sanhi ng bagyo o pagbaha. Mayroon ding kwento na nagdedetalye ng mga paraan ng pagpapatuyo. Inihahain namin sa isyung ito ang mga buhay na patotoo na nakinabang na sa mga benepisyo ng mga teknolohiyang hiyang sa tag-ulan. Kung may La Niña, nadaragdagan ang pangamba ng mga magsasaka sa malawakang pagbaha na siguradong magdudulot ng tahasang pagkasira ng mga palayan. Pangunahing pinoproblema nila ang pagkatangay ng mga binhi sa panahon ng taniman at pagdapa naman ng mga hinog na palay kung panahon ng anihan. Siguradong bawas-kita, kung may kikitain pa, ang bagsak ng mga magsasaka. Bilang pangunahing institusyon na nananaliksik sa mga elemento, natural man o gawang-tao, na sumusubok sa katatagan ng pagsasaka sa bansa, batid namin sa PhilRice ang matinding pangangailangan upang maitaguyod ang kalidad ng pagsasaka ng palay gayundin ng buhay ng mga magsasaka. Sa gitna man ng pabagu-bagong panahon, kaalinsabay ng La Niña, nais naming ibahagi sa ating mga magsasaka ang ilang teknolohiya na maaaring sandalan Upang mabigyang-tugon ang agam-agam kung may aanihin ba kahit inaasahan ang pagbaha, itinatampok sa loob ng magasin ang diskarte at pagpupusirgi ng ilang magsasaka sa iba't ibang lugar para mapanatili ang kita sa palayan kapag tag-ulan. Anila, maraming paraan upang maisalba sa tiyak na pagkalubog sa tubig ang mga pananim, at sa utang ang kanilang mga sarili kung sakaling walang anihin. Nais din naming ipaalam sa mga magsasaka na may takbuhan sila kung maging ang pagkuha ng impormasyon sa pagsasaka ay nagipit na sa panahon. Nariyan ang PhilRice Text Center at iba pang serbisyo na maaaring mapagsanggunian tungkol sa La Niña at pagpapalayan. Mura nang gamitin, mabilis pang sumagot! Tulad ng anumang pagsubok sa kabukiran, kayang kaya ang La Niña kung sapat at akma ang paghahanda. NEW WAVE OF FARMERS EDITOR'S NOTE 1
Sukbit ang itak, suot ang sombrero at bota, handa na siyang rumampa. Hindi sa entablado kundi sa palayan niya. Sa edad na 30, siya ay bihasa na sa pagsasaka. Ang kanyang sipag at tiyaga, pagkamalikhain at mapamaraan, at pagiging masayahin ang nagbibigay sa kanya ng magaan na aura. Siya si Sam O. Macawile, isang natatanging magsasaka mula sa Quinapondan, Eastern Samar. Pusong- mamon at mapilantik man ang galaw niya, wala siyang pakialam sa sinasabi ng iba. Siya at ang kanyang pamilya ay ehemplo ng matatag na pagsasaka lalo't higit pa't ang kanilang lugar ay biktima ng mararahas na bagyo at tagtuyot dala ng pagbabago ng klima. Ngayon, nahaharap siya sa matinding banta ng panahon. Kasado na kaya siya sa pagdating ng La Niña? SOBRANG TUBIG Kaakibat ng nakalilitong klima, kinaharap noon ng pamilya ni Sam ang perwisyo ng sobrang tubig na may dalawang pinanggagalingan ― irigasyon at kabundukan. Sa kanilang 2.75 ektaryang sakahan, 2 ektarya ang para sa palay, ang iba para sa gulay. Sa tuwing bubuhos ang malakas na ulan, rumaragasa ang tubig mula sa bundok at umaapaw naman ang tubig sa irigasyon. Kwento ni Sam, kahit hindi bagyo kundi konting ulan lang ay baha na sa kanila. "Nakakaloka." 'Yan ang reaksyon ni Sam sa bawat pagkakataong makita niyang lubog sa tubig ang kanyang sakahan. Subalit sa ganitong kalagayan, itinigil niya ang drama at sa halip ay kumasa. Siya ay nag-isip, gumawa ng paraan upang ang perwisyo sa palayan ay maiwasan. mga magsasaka dito. Sa mga seed grower lumapit din kami." 'Yan ang mga hakbang ni Sam kasama ang tatay niya. Sa pagtatanong at pagkukumpara ng iba't ibang barayti, dito na lumabas ang pinakamatibay ayon sa kanila ― ang PSB Rc18. Dalawang linggo matapos itanim, nasubok agad niya ito. Isang gabi, tila mga holeng bumabagsak sa bubungan at hindi maawat ang hampas sa sakahan. Ganito inilarawan ni Sam ang magdamag na buhos ng malakas na ulan. Kinabukasan paggising, nakapanlulumo ang kanilang nasaksihan ― ang sakahan ay nagmukhang lawa, pananim nila'y lubog sa baha. "Akala ko patay na kasi punong- puno ang palayan noon," pagbabalik-tanaw ng tatay ni Sam na si Mang Simon, 63. Subalit 2 araw man itong lubog sa tubig, unti-unting ipinakita ng Rc18 ang tikas at lakas nito. Umalpas ang Rc18 sa baha hanggang sa nag-uhay at umabot ng 110 sakong palay ang naani ng pamilya ni Sam sa isang ektarya lamang. Paliwanag ni Fredierick M. Saludez, isang agriculturist ng PhilRice, "matagal ang paggulang ng Rc18 kaya malubog man ito sa baha, nakababangon ito sa istres sa panahon ng pagsusuwi." Dagdag pa ni Saludez, matibay din ang puno ng Rc18 kaya hindi agad natutumba. Ito rin umano ay matibay sa mga peste at sakit na karaniwan sa palayan. Malambot at masarap din ang kanin kaya gustong-gusto din siya ng mga mamimili. DISKARTENG WAIS Ngayon na pinangangambahang tatama ang La Niña sa bansa bunga ng sobrang buhos ng ulan at mas madalas na pagwasiwas ng mga bagyo, malaking hamon ito sa sektor ng agrikultura. Remedyo ng mga magsasakang tulad ni Sam ay ang paggamit ng matitibay na barayti sa tag-ulan o baha. Kumuha na rin siya ng crop insurance na maaaring magsalba sa kanilang kabuhayan. Gayunpaman, inilahad ni Sam na kailangan pa ring maghanda at maging mapamaraan ang mga magsasaka sa anumang epekto ng La Niña. Sinubukan niya ang iba't ibang paraan ng sustainable, organic, at integrated farming na naituro sa kanya ng lokal na opisina ng DA-Bureau of Agricultural Research (DA-BAR) at ng Pambansang Kilusan ng mga Samahang Magsasaka (PAKISAMA). Ito ang mga organisasyong nag- udyok sa kanya upang maging aktibo sa pagsasaka dahil dati, barkada, patimpalak Ms. Gay, at lakwatsa lang ang inaatupag niya. Nagkaroon din siya ng pagkakataong dumalo sa mga seminar ukol sa farm planning, climate change adaptation, at vermiculture. Maliban sa palay, meron na siya ngayong sitaw, okra, mais, ampalaya, papaya, at iba pa. Nagsisimula na rin siyang mag-alaga ng baboy, pato, at isda. Ang kanyang farm ay mas pinaganda pa ng ornamental plants na nakahiligan na niya simula noong "binatilya" pa lang siya. Samantala, nang sunod-sunod na naranasan ang labis na tubig, napagtanto niyang kulang sa lagusan kaya nata-trapik ang tubig sa palayan. Simple ngunit epektibo ang naging estratehiya niya. PANLABAN SA ULAN "Hinanap namin ang mga barayti na matibay sa ulan base sa karanasan ng "Mula 1994 nang ma-approve na barayti ay mahigit 2 dekada na itong subok ng panahon at isa pa rin sa mga popular na barayti sa buong Pilipinas," pahayag ni Saludez. "Naghukay ako ng kanal mula sa may irigasyon. Pinadaan ko ito sa may gulayan hanggang sa may lagusan na siya papuntang ilog," aniya. EDITOR'S NOTE NEW WAVE OF FARMERS 2 2 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
Dahil sa diskarte at pagkamalikhain, ipinaglihi at ipinanganak ang Sammy Macawile (SM) Fresh Farm. Dito matatagpuan ang mga organikong produkto na napakikinabangan ng kanyang pamilya at mga mamimili sa Quinapondan. Wala nga raw siyang interes sa pagsasaka noon pero ngayon, pangarap niya nang gawing farm- tourist destination ang kanilang sakahan. Hindi lang para kumita kundi para hikayatin ang iba, lalo na ang kabataan, na subukan ang organikong paraan ng pagsasaka na makabubuti sa kalikasan at kalusugan ng tao. WALA SA KASARIAN Pabagu-bago man ang panahon, si Sam at ang kanyang pamilya ay pinagtibay sa paglipas ng panahon. Siya ngayon ang presidente ng GANDA - Gays Against Numerous Discriminations Association sa lokal ng Quinapondan. Isinusulong ng GAYS ang kanilang karapatan, pagmamahal sa kalikasan, at pagiging magandang huwaran sa kabataan. Ang kanyang mga karanasan at pagsusumikap na maiangat ang kanilang pamumuhay at dignidad sa buhay ay patunay na ang lupa ay walang kinikilalang kasarian. "Pak! Ang ganda!" Yan na ngayon ang reaksyon ni Sam sa tuwing makikita niyang sumasapaw ang kanyang palay at namumukadkad ang kanyang mga gulay. Sa pagharap sa La Niña, panangga niya na ang barayting matibay sa ulan, matalinong paggawa ng kanal bilang daluyan, at crop insurance bilang dagdag na kasiguruhan. Handa na nga raw siya. Sa kanyang linggwahe sabi niya, "keri ko 'to!" NEW WAVE OF FARMERS EDITOR'S NOTE HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 3 3 a n o i s a P . P y n n o S
M a r y G r a c e M . N d o y i Sa panahong maulan, iniipon ng mga magsasaka sa Biclat, San Miguel, Bulacan ang tubig-ulan upang mapakinabangan kapag gawat na sa tubig. Karaniwan nang makikita sa kanilang barangay ang tila maliliit na lawa sa gilid ng daan. Katabi ng mga sakahan, ang mga ito'y tinatawag na small farm reservoir (SFR) ng mga magsasaka. Ang SFR ay mainam na ipunan ng tubig-ulan. Ito ay pwedeng gawing fishpond o kaya naman ay mapagkukuhanan ng tubig ng palayan sa panahong limitado ang patubig. Bawas-gastos pa! Sa dalang ng ulan sa kanilang lugar, iniimbak nila ang tubig-ulan sa SFR. Sa panag-ulang taniman, ginagamit itong fishpond. Nagagamit nila ang tubig ng SFR sa tanimang panag-araw kung saan inaabot sila ng tagtuyot. Kasalukuyang may tatlong SFR si Mang Florentino sa kanyang 1.8 ektaryang sakahan. Ayon kay Mang Rodelio, maliliit lamang ang mga sakahan sa Biclat. Pinakamalaki na ang 3 ektarya bawat magsasaka. Kapag kulang umano ang espasyo para sa SFR, mas mainam na laliman na lang ang hukay. Maaari ring gumawa ng daluyan ng tubig sa palayan na nakatugon sa SFR. Ito ay upang hindi malubog ang palayan at maipon na lamang ang tubig sa SFR. Ipinapayo ni Mang Florentino na ipahukay ang SFR kada limang taon dahil bumababaw ito dala na rin ng lupa na kasamang dumaloy sa tubig. Sa kanilang lugar ay sadyang mababaw ang water table kaya hindi mabilis matuyo ang mga SFR. ALKANSIYA NG TUBIG SA PANAHONG KAUNTI ANG TUBIG "Karamihan talaga dito ay may SFR dahil kulang kami sa tubig at hindi kami abot ng irigasyon," ayon kay Rodelio B. Viola, chairman ng Biclat Farmers Field School Marketing Cooperative. Isa sa mga magsasakang nagmamay- ari ng SFR ay si Florentino B. Salvador, 67, mula pa noong taong 1995. Sa paggawa ng SFR na mga 1,500m2, P10,000 pataas ang gagastusin ng isang magsasaka. Ito ay pambayad sa renta ng equipment tulad ng bulldozer o backhoe na P2,000 kada oras. "Nasa magsasaka na kung gaano kalalim ang huhukayin ngunit pinakamababaw na ang 6 na talampakan," paglalahad ni Mang Florentino. IBA PANG TEKNOLOHIYA Ang SFR ay isa sa mga water- harvesting techniques na itinuturo ng mga eksperto mula sa iba't- ibang ahensiya. Ayon sa Bureau of Soils and Water Management (BSWM), mainam ang SFR sa mga magsasakang kakaunti lamang ang kapital dahil ito ay madaling gawin at pangasiwaan. 444 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
KARAGDAGANG TIPS Bukod sa water-harvesting, may dagdag ding paalala si Engr. Pascual upang maiwasan ang sobrang tubig sa palayan. 1 Kumpunihin, ayusin, at linisin ang mga dike, pilapil, at kanal ng irigasyon para sa maayos na daloy ng tubig patungo sa mababang lugar o drainage. 2 Paagusin ang sobrang tubig sa palayan pagkatapos ng malakas na ulan. 3 Importanteng planuhin ang pagtatanim upang ang pag- uuhay, paglalaman, at pag-ani ay hindi sana matapat sa malakas na ulan o hangin. Nirerekomenda rin ang paggamit ng mga barayting akma kapag tag-ulan. Ito yung mga barayting nakararaos o kayang mabuhay sa malalim na tubig nang 5-7 araw habang nagsusuwi ang palay. Halimbawa nito ay ang NSIC Rc194 (Submarino 1). Dagdag pa diyan, ang SFR ay nakababawas sa posibilidad ng soil erosion sa sakahan. Pasok din ito sa crop intensification and diversification dahil nagagamit ito bilang fishpond na nakadaragdag ng kita sa mga magsasaka o sariling pang-ulam man lamang. Bukod sa SFR, marami pang mga teknolohiya ang makatutulong sa magsasaka sa pag-iimbak at paggamit ng tubig-ulan. Ayon kay Engr. Evangeline B. Sibayan ng Rice Engineering and Mechanization Division (REMD), ilan sa mga ito ay ang small water-impounding project (SWIP), diversion dam, dug-out pond, open ditch, shallow tube well, at rain interceptor ponds and ditches. Paliwanag ni Sibayan, ang SWIP ay ang paghaharang ng daloy ng tubig- ulan at iniipon ito sa patag (valley) na tinambakan upang maging isang maliit na dam. Sa pamamagitan nito, mapipigil ang tuloy-tuloy na pagdaloy ng tubig-ulan sa palayan, na posibleng mauwi sa baha. Sa panahon ng kakulangan ng tubig, ang naimbak sa SWIP ay maaaring gamitin. Ang SWIP ay may lawak na mga 2 ektarya at may lalim na mga 15 metro. Makikita ang pinakamalapit sa PhilRice na SWIP sa Barangay Maybubon Guimba, Nueva Ecija. Dinagdag din niya na isa pang paraan ng water-harvesting ay ang pag-iimbak naman ng tubig sa pinakamababang bahagi ng palayan. Ang pinitak na pinakamababa ay hindi tinatamnan ng palay, bagkus ito ay hinuhukay at pinalalalim upang dito maipon ang sobrang tubig-ulan. Ilan pa sa mga kaparaanan ay ang pagpapalawak at pagpapalalim sa mga drainage canal sa palibot ng palayan upang dito malayang dumaloy ang tubig- ulan. Paalala naman ni Sibayan na maglagay ng layer o lining sa ilalim at gilid ng SFR bago maglagay ng tubig. Maaaring gamitin ang mga plastic sheets at konkretong materyales tulad ng bricks at tiles sa pagtatakip ng lupa sa SFR.Ito ay upang maiwasan ang pagpunta ng tubig sa gilid o pader. Samantala, mababawasan naman ang pagsipsip ng lupa sa tubig pailalim kung sisksik ang lupa gamit ang paddy wheel ng traktora bago ang pagdating ng ulan. Paglalahad naman ni Engr. Kristine S. Pascual ng REMD, mahalaga ang mga water-harvesting techniques dahil masama ang epekto kapag sobra ang tubig sa palayan at matagal na nakababad ang palay. "Bukod sa pagbaba ng ani dahil hindi makasusuwi ng marami ang palay, masama rin ang epekto sa kapaligiran kapag laging nakababad sa sobrang tubig ang ating palayan dahil hindi mapasok ng hangin mula sa himpapawid ang lupa. Kung walang sapat na hangin, umaasim ang mga organikong bagay sa lupa. Kapag nangyari ito, nagdudulot ng abnormal na proseso at pagkakaroon ng tinatawag nating methane gas na nagpapalala ng global warming," ani Pascual. Payo ng PhilRice sa mga magsasaka ay makipag-ugnayan sa BSWM upang magabayan sila sa pagpili ng mga water- harvesting techniques. Hangad naming mas marami pang mga magsasaka tulad nina Mang Florentino at Mang Rodelio ng San Miguel, Bulacan ang maging maalam sa pag-iimbak ng tubig-ulan. HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 555
SA PAGGAWA NITONG GARDEN, SUNDIN ANG MGA SUMUSUNOD NA PAMAMARAAN: 1. Gumawa ng kawayang balsa na may habang 5 metro at lapad na 1 metro. 2. Ipatong ito sa mga water lilies. Tambakan ang ibabaw ng balsa ng mga water lilies sa kapal na 1-1.5 metro. 3. Pagkatapos ng 10-14 araw, tambakan ulit ng mga water lilies ang ibabaw sa kapal na 0.5 metro. 4. Lagyan ng lupa at organikong materyal ang ibabaw at hayaang mabulok ito sa loob ng isang linggo. 5. Pagkatapos ay maaari na itong tamnan ng mga seedlings ng iba't-ibang halaman o mga gulay. FLOATING GARDEN: LUMULUTANG NA KAYAMANAN ASHLEE P. CANILANG SA PAGGAWA NAMAN NG BED-TYPE AT POT-TYPE FLOATING RAFT GARDEN: 1. Gumawa ng kawayang balsa na may habang 5 metro at lapad na 1 metro. 2. Magsilid ng mga plastik na bote sa loob ng mga sako. Siguraduhing ang mga bote ay walang butas at may takip para hindi pasukan ng tubig. Itali ang mga sinidlang sako sa ilalim ng balsa para magsilbing pampalutang nito. Maliban sa mga sinidlang sako, maaari ring maglagay sa ilalim ng balsa ng mga malalaking boteng plastik na may takip. Nagngangalit na ulan, dumadagundong na mga kulog, naninindak na kidlat, at mahalumigmig na klima. Karaniwan ang mga ganitong pangyayari kapag panahon ng tag-ulan. Ayos na sana ang lahat, subalit maliban sa klimang naghahatid ng mainit na kape, champorado, ginataang bilo-bilo, at sopas na may malapot at umuusok na sabaw, hatid din ng tag-ulan ang pagbaha na madalas magdulot ng perwisyo lalo na sa mga nakatira sa mga mabababang lugar. Sanay man sila, nasasaktan din. 3. Sapinan ang balsa ng mga sako para hindi lumusot sa pagitan ng mga kawayan ang ilalagay na lupa o planting media sa ibabaw. 4. Sa paggawa ng planting media, sundin ang mga sumusunod na rekomendasyon: Ilang taon na rin ang lumipas mula nang ilunsad ng PhilRice ang proyektong Palayamanan. Isa sa mga konsepto nito ay ang floating garden. Ayon kay Ginoong Rizal Corales, project leader, mainam ang floating garden para maibsan, kahit papaano, ang perwisyong hatid ng pagbaha sa mga mabababang lugar at sakahan. a. Haluan ang 2 sakong lupa ng 1 sakong organikong pataba at 1 sakong inuling na ipa (carbonized rice hull). "Dagdag pagkakakitaan din ito sa mga sakahan na may regular na suplay ng patubig mula sa irigasyon," hirit ni Corales. b. Haluan din ito ng putik galing sa mismong paglalagyan ng floating garden. c. Lagyan din ito ng mga nabubulok na water lilies bilang dagdag na pataba. 5. Depende sa gulay na itatanim, maaaring maglagay ng mga trellis o balag sa ibabaw ng balsa. Aniya, madalas din itong marinig at makita sa mga bansang Mexico, Bangladesh, Myanmar, at India, na gaya ng Pilipinas, may mga lugar at panahon na binabaha. May tatlong klase ang floating garden: ang water hyacinth floating garden, ang bed-type floating raft garden, at ang pot-type floating raft garden. 6. Para naman sa pot-type, sundin ang hakbang 1-2 sa itaas. Pagkatapos, ipwesto sa balsa ang mga halaman o gulay na nasa paso. Paano nga ba gumawa nito at anu-ano ang mga benepisyo sa mga mamamayang lumulusong sa baha at sa mga magsasakang ang bukid ay laging basa? Para sa mga lugar na sagana sa water hyacinth o mas kilala sa tawag na water lily, mainam ang water hyacinth floating garden. Ayon kay Corales, maaaring 66 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
gamitin ang mga ito bilang floatation devices o mga pampalutang sa gagawing floating bed. palay ay inililipat-tanim sa kanilang mga bukid samantalang ang ibang punlang gulay ay ibinebenta. pinagkukunan ng gulay na ibinebenta at inuulam," kwento ni Corales. Ayon sa pag-aaral nina Corales, depende sa tanim na mga gulay at sa estilo ng floating garden na ginawa, makaaani ng 593 gramong (lampas kalahating kilo) petsay, 642 gramong mustasa, at 842 gramong kangkong kada 1 m2 na taniman. Ang kita ay nakadepende rin sa presyo sa palengke. Maliban sa pangingisda sa Agusan River, isa rin ang floating garden sa mga pinagkakakitaan ng ating mga kababayang katutubo na nakatira sa Agusan Marsh. Ginagamit nila ang mga ito bilang mga kamang-punlaan ng palay at mga gulay. Ang punlang Ang Brgy. Del Pilar ng San Fernando City, Pampanga ay isa rin sa gumamit nitong konsepto noong 2011. Ang lugar ay sagana sa water lily dahil ito'y pirming lubog sa baha kahit hindi panahon ng tag-ulan. Naisipan tuloy ng mga tao doon, sa tulong ng lokal na kagawaran ng agrikultura at ng grupo ni Ginoong Corales, na gumawa ng floating garden. Inilagak ang mga ito sa 2.3 ektaryang lote na dating pinaglalaguan lamang ng mga water lilies. "Makalipas ang ilang buwang pagtutulungan ng mga residente sa lugar, mayroon na silang regular na Dagdag ni Corales, may ekstrang kita na para sa kanila, may ulam pang hatid sa mesa. Nagngangalit na ulan, dumadagundong na mga kulog, naninindak na kidlat, at mahalumigmig na klima. Kasabay ng pag-agos ng mainit-init na sabaw ng ginataang bilo-bilo sa lalamunan, sumasabay sa paglutang at pagsayaw sa lagaslas ng tubig- baha ang mga floating gardens, hatid ay lumulutang na kayamanan. Wala nang sisiran. HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 7 7 s e l a r o C . G l a z i R
Magtanim sa tamang panahon upang maani ang palay bago dumami ang kanilang populasyon. Pagkatapos umani, araruhin ang palayan para mamatay ang mga peste na nasa pinaggapasan o sa lupa. 'Pag sumapaw na ang palay, gumamit ng pang- akit o attractant tulad ng bulok na isda, karne, o kuhol para doon sila magkumpol-kumpol. Patayin ang mga naipon na rice bug. Hinay-hinay lang sa paglalagay ng abonong urea; huwag sobrahan. • Patubigan ng malalim ang palayan. Linisin ang mga paligid at pilapil para wala silang pamamahayan. Kung walang tungro sa inyong lugar, hindi peste ang mga ito dahil wala silang ikakalat na sakit o bayrus. Kung talamak ang tungro, magtanim ng maresistensiyang binhi nang sabayan (synchronous planting). Mahigit 2,000 aktibong magsasaka ang tinanong kung aling mga peste ang pinakamapanira sa kanilang palayan tuwing tag-ulan. Ayon sa nasabing surbey na isinagawa ng PhilRice Text Center, 10 peste ang nangunguna sa listahan. Kilalanin natin ang mga pesteng ito at alamin kung paano sila tatalunin. 8 8 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
Pulutin, ulamin, o patayin pati ang mga itlog nito. Magpain ng attractant sa palayan gaya ng dahon ng gabi, lumang dyaryo, o saha ng saging para mas madali silang pulutin. Maglagay ng screen sa pasukan at labasan ng tubig. • Gumamit din ng mga halaman na pwedeng makalason sa kuhol, tulad ng sambong, asyang, gugo, at makabuhay. Maglagay ng light trap kapag kabilugan ng buwan upang mabitag at mamatay ang mga ito. • Laliman ang patubig para malunod at mabugok ang mga itlog. Gumamit ng biocontrol agents tulad ng Metarhizium anisopliae. Tabasan ang mga puno sa mga pilapil o paligid ng palayan upang walang pamahayan ang mga magugulang na paru-paro. Sa panahon ng tag-ulan, hatiin ang paglalagay ng abono at bawasan ang dami. Patuyuan ng 3-4 araw ang pinitak na may tama. Hatiin ang paglalagay ng nitroheno sa 3 bahagi sa panahon ng paglaki ng taniman. Hawi-hawiin ang mga puno ng palay upang maarawan, mabulabog, at lumayas ang mga peste bago sila dumami. Laliman ang tubig sa palayan para hindi agad- agad makapanginain sa gitna ng pinitak. Pasakan ng putik ang mga lungga ng daga • Sabayang manghuli ng daga Gumamit ng flame thrower. Kung may makitang sintomas, agad patuyuan ang pinitak na may tama. Sa halip na minsanan ang pagsabog ng urea, gawin ito ng 2-3 beses. DAGDAG IWAS TIPS Magsagawa ng fallow period o panahong walang tanim na palay ang bukirin. • Magtanim ng maresistensyang barayti. • Araruhin/ suyuring mabuti at pantayin ang palayan bago magtanim. • Magtanim nang sabayan (synchronous planting). • Buhayin at paramihin ang mga kaibigang organismo. Dahil sa maling paraan ng pagpuksa sa mga peste tulad ng bara-barang paggamit ng pestisidyo, nasisira, namamatay, at nawawala ang mga kaibigang organismo. Ang maling paggamit ng lason ay sanhi ng pesticide resistance o immunity ng mga peste, kaya balewala na ang mga lason sa kanila. • Maglagay ng tamang dami ng pataba, huwag sobra. • Linisin ang bukid upang walang pamahayan ang mga peste. • Habang hinahanda ang lupa, linising mabuti ang pilapil, para hindi makapagparami ang mga daga. • Mas epektibo rin ang pagpapain ng lason sa panahong ito dahil halos wala silang makain. • Magbomba lamang ng pestisidyo kung lubhang kailangan. • Atin-atin lang ito: masarap ulamin ang dagang-bukid. Sinuri ni: Gilely C. Santiago, Crop Protection Division Photo: PhilRice Database ABRIL-HUNYO 2016 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 99 9
J a y v e e P M . a s i l a n g 1010 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
Mahirap matandaan ang lahat ng katangian ng bawat barayti ng palay. Mabuti na lang, may PhilRice Text Center (PTC), agad nang malalaman ang sagot sa isang text lang sa mga numerong 0920-911-1398, madaling matandaan! si Mang Federico kaya dapat patuloy na nadaragdagan ang kanyang kaalaman. Dito rin niya tinuturuan ang ibang magsasaka sa pamamagitan ng Farmers' Field School o iba pang pa-training. RICE TIPS GAMIT ANG CELLPHONE Mula sa barayti ng palay na gagamitin, pamamahala sa peste at pataba, hanggang sa pag-aani, ang PTC ay napagkukunan ng impormasyon ni Mang Federico Ragusante, 55, tubong Pinili, Ilocos Norte. "Mula nang nasimulan kong dumalo sa mga seminar ay nahumaling ako pati na rin sa mga babasahin at pagtetext. Nagagamit ko mismo ang aking mga natututuhan sa aking palayan kaya mas madali ko itong naibabahagi sa iba," kuwento ni Mang Federico. Naging gabay ni Mang Federico ang PTC at iba pang babasahin sa pagpili ng tamang barayti ng palay. Natutuhan din niyang gumamit ng certified seeds upang mas maging maganda ang kaniyang ani. "Karaniwan kong itinatanong ay tungkol sa barayti ng palay at mga sakit dahil iyon ang mga isinasaalang- alang ko sa aking pagtatanim. Mula nang gumamit ako ng certified seeds ay umaani na ako ng 45 kaban sa aking maliit na palayan" aniya. MABUTING DULOT NG PAGTETEXT Ayon kay Fredierick Saludez, lead PTC agent, ang PTC ay isang serbisyo ng PhilRice para tugunan ang mga katanungan tungkol sa pagpapalayan. Maaari ring magtanong kung ano ang available na binhi sa mga PhilRice branch stations para makapamili ng nais na barayti, makatatanggap din ng weather updates sa mga apektadong lugar at rice tips na libreng ipinapadala sa text . Bukod sa text service, pwede rin tawagan ang PTC. Sa pagpili ng binhing itatanim, tinitingnan ni Mang Federico kung ito ba ay angkop sa kanilang lugar, malakas umani, at matibay sa sakit na nasasagot naman ng PTC. May mga madaling tandaang keyword na itetext mo lang at makakukuha ka agad ng sagot. "Ang isa pang maganda sa PTC ay yung rice tips. Kahit di ka magtext palagi ay makatatanggap ka nito na talaga namang makatutulong sa iyong pagsasaka," bida ni Mang Federico. "Hindi kumakain ng load ang rice tips." "Isang text mo lang ng BARAYTI ay makukuha mo na agad ang mga katangian nito. Sinusunod ko rin ang tamang dami ng binhi na dapat gamitin kaya nakakamenos din sa aking mga gastusin. Ipinadadala nang regular ang rice tips na ibinabase sa karaniwang estado ng palayan. Katuwang ng mga magsasaka ang mga rice tips habang lumalaki ang palay. Mabilis na nasagot ang aking tanong. Nang nakita kong epektibo ito ay lagi na akong nagtetext at kung minsan ay ibinabahagi ko rin ito sa aking mga kapwa magsasaka," paglalahad ni Mang Federico. "Sulit ang load ng cellphone ko." Liban sa pagsasaka ay isa ring Local Farmer-Technician o LFT Nasa makabagong mundo at teknolohiya na nga tayo at madali na lang ang pagkalap ng mga kailangan nating impormasyon. Gaya ni Mang Federico na ginamit ito para sa ikabubuti ng kaniyang sakahan, mapakikinabangan ang mga bagong kagamitan at kaalaman kung magagamit sa tamang pamamaraan. HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 11 11
Maulan man, hindi problema ng mga taga-Camiling, Tarlac kung saan sila magpapatuyo ng palay. Tinutungo nila agad ang Camiling East Farmers Irrigations Association (CEFIA) para pumila sa flatbed dryer nito. DE MAKINANG PATUYUAN Ang flatbed dryer ang pinakasimpleng mekanikal na patuyuan na kung saan manu- manong ikinakarga at dinidiskarga ang palay pagkatapos matuyo. Ayon sa mga eksperto, sa mekanikal na pagpapatuyo ay napananatili ang kalidad ng butil dahil nababawasan ang pinsalang dala ng panahon, pagkalamat, at pagkadurog ng mga butil sa paggiling. Taong 2012 nang itinayo ang flatbed dryer sa Camiling. Ayon kay Mang Rodolfo Estoesta, 56, ng CEFIA, gamit-na-gamit nila ang nag-iisang flatbed dryer na ipinagkaloob ng Kagawaran ng Agrikultura. "Noong nakaraang tag-ulan kasi ay umabot sa 70 na magsasaka 1212 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
ang nagpatuyo rito ng kanilang mga palay at mais," paglalahad ni Mang Rodolfo na kanilang operator. Ayon naman kay Mang Bayani Teodoro, 51, sekretaryo ng kanilang asosasyon, mas mataas ang kita kung ang palay ay pinatuyo gamit ang flatbed dryer. "Depende kasi yan sa lugar at sa presyo ng mga buyers. Dito sa amin bumabagsak sa 6-7 pesos bawat kilo ang bentahan ng sariwa o basang palay. Stop buying pa 'pag tinopak ang mga trader. Kaya naman mas mainam na lamang na patuyuin ang aming ani," paliwanag ni Mang Bayani. Base sa karanasan ni Mang Bayani, mas hinahanap ng mga buyers ang palay na pinatuyo sa mekanikal lalo na kung siyam- siyam ang pag-ulan sa kanilang lugar. mapanis ang kanin," dagdag ni Mang Bayani. Nakikinabang ang 11 barangay ng Camiling sa nasabing flatbed dryer. Kwento pa ni Mang Bayani, may mangilan-ngilan ding magsasaka mula sa karatig probinsiya ang nakikiangkas sa kanilang flatbed dryer. MAS OK KUNG FLATBED DRYER Halos parehas lang ang gastos kung magbibilad ng palay o sa mekanikal na pagpapatuyo tulad ng flatbed dryer. Flatbed man o bilad, gumagastos lamang ng P22 kada 50 kilong sako ng palay. Tabla lang ang labanan. Ngunit mas mabilis nang 'di hamak ang flatbed dryer sapagkat sa 10 oras lamang ay tuyo na ang 100 kaban ng palay. na presyo ng sariwang palay, kailangan na talagang magtiyaga at mamuhunan para sa mekanikal na pagpapatuyo. Sa kabilang dako, ang Amucao Seed Growers Agro-Industrial Cooperative (ASGAIC) naman sa Tarlac City ay pokus sa pagpapatuyo ng mga binhi gamit ang kanilang flatbed dryer. Ayon sa grupo ni Larry C. Castro, Chief Operating Officer, mas napananatili ang kalidad ng binhi at produksyon pang-komersyal kung sa flatbed dryer pinatuyo ang palay. "Bukod sa mas mabilis magpatuyo gamit ang flatbed dryer, naiiwasan ang pagbitak o pagkadurog ng butil dala ng pinaghalong init ng semento at araw. Dagdag pa dyan, mas malinis ang mga butil kumpara sa maaaring maging dumi na posibleng humalo kung nakabilad sa kalsada o sa basketball court. "Kapag wala pa sa wastong pagkatuyo ang mga butil at inapurang pinagiling, mas mahirap itong maluto at madaling Aminado naman si Bayani na ang mekanikal na pagpapatuyo ng palay ay medyo matrabaho at magastos para sa ordinaryong magsasaka. Ngunit dahil sa madalas na barat Para sa mga magsasaka mula sa Camiling, Tarlac, mas pinipili nila ang paggamit ng flatbed dryer dahil mas mapresyo nilang naibebenta ang palay mula rito. HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 1313 o t r e B . C n o s y a J
J o h n G e n S l . S a r o l Tuwing malapit nang anihin ang palay, bakas sa mukha ng mga magsasaka ang kasiyahan. Ang iba nga diyan ipinangungutang na ang ani! Ngunit malimit na nanunutil o mapagbiro ang tadhana, susubukin nito ang tibay ng loob nila. Babahain ang kanilang bukid pero gagawin nila ang lahat para may maisalba sa kanilang palayan. Katulad ng ibang magsasaka, sina Rodrigo Jose Aspe, 55, ng Magarao, Camarines Sur at Romulo M. Ruz, 58, ng Science City of Muňoz, Nueva Ecija ay may survivor genes din. Lalaban at lalaban sila. BAYANIHAN Sa isang lugar na madalas dinaraanan ng mga bagyo at nakararanas ng matitinding buhos ng ulan na hatid ng hanging habagat, ang pagbaha para kay Bicolanong Mang Rodrigo ay hindi na bago lalo na't 10 taon na siyang nagsasaka. Kahit nalulubog sa baha ang kaniyang 0.5 ektaryang palayan ng halos isang linggo, patuloy pa rin niyang tinatamnan ito dahil sayang naman ang aanihin niya mula rito. "Sa pamamahala sa baha, dapat 'di ka nag- iisa," wika ni Manoy Rodrigo. Ayon sa kanya, siya at ang mga magsasaka sa kalapit-bukid niya ay nagtutulungan sa tuwing may baha. Dahil sa bayanihan, may kasama siyang gumagawa ng mga bagong kanal sa mga bukid kung saan maaaring padaanin ang tubig-baha. Kuntyabahan sa 14 14 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
tamang layunin ang tawag ng iba sa ganito. Ang paggawa ng mga kanal ang nakagawian din ni Mang Romulo. Paliwanag niya, binubutasan nila ang pilapil para makagawa ng kanal. Sa bawat pinitak, tatlong biyak sa pilapil ang gagawin nila. AGARANG PAG-ANI Mas mabuting simuting anihin ang natirang palay na naulanan o nabaha kaysa sa pabayaang masayang at mabulok ang mga ito at walang mapala. Ito ang paniniwala nila Mang Rodrigo at Mang Romulo na nagsasaka na ng 38 taon. Hirap din ang blower o panlinis at nababarahan ang screen nito kung basa ang ginigiik na palay. MECHANICAL DRYER ANG TAKBUHAN Ang pagkabahala ni Mang Romulo at Rodrigo na mabubulukan sila ng palay ay naibsan dahil sa pagkakaroon ng flatbed dryer. Naniniwala silang may kikitain pa rin sila kung gagamit sila ng flatbed dryer at ibebenta ng tuyo ang mga palay kaysa basa o sariwa. Si Mang Romulo, bilang isang seed grower, ay handang magbayad ng P65 kada sako ng palay para magpatuyo sa flatbed dryer tuwing umuulan o hindi matindi ang sikat ng araw. "Mas mainam itong gawin kaysa sa bumaba ang kalidad ng mga binhing ibebenta ko sa ibang mga magsasaka. Baka hindi na sila uulit bumili sa akin," paglalahad ni Mang Romulo. Ayon kay Pascual, mas mabilis patuyuin ang nabasang palay gamit ang flatbed dryer kaya mainam na ito ang takbuhan pag umuulan. Sinasalamin lang ng kwento nina Mang Romulo at Rodridgo na hindi nila basta-basta bibitawan ang mga bagay na kanilang pinaghirapan. Kwento ni Manoy Rodrigo na mula sa itinanim niyang NSIC Rc222 ay nakaani pa siya ng 45 sakong palay sa nabahang kalahating ektarya. Mula naman sa nabahang isang ektarya ni Mang Romulo ay nakaani pa siya ng 80 sakong palay na NSIC Rc216. Medyo makutim nga lang ang bigas. Para may aanihin, payo nila na pinahuhupa muna ang baha ng 2-5 araw depende sa lalim ng baha at hinahayaang matuyo ang bukid bago ipagapas. Ayon kay Joel V. Pascual ng PhilRice, ihinto ang pag-aani kung umuulan dahil kapag ginapas ng basa ang palay, maaaring dumikit ang mga butil sa lupa o putik na magiging sanhi ng madaling pagkalugas nito at makaaapekto ito sa kalidad ng mga butil. Kwento pa nina Mang Romulo at Rodrigo, nakagawian na nila na kapag naggapas ay inilaladlad ang mga uhay sa pilapil o sa mismong pinaggapasan sa loob ng isang araw para matuyo bago giikin. Patunay nila, mahirap ipunin at hakutin ang ginapas na palay kapag ito'y naulanan. Ayon kay Pascual, mahirap giikin ang palay na ginapas ng basa dahil dumidikit sa dayami ang butil at mas maraming tapon ang thresher. HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 15 15 s o m u c a D . G o l r a C
PHILRICE MAGASIN JAN-MAR 2016 16 16 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016
JAN-MAR 2016 PHILRICE MAGASIN HULYO-SETYEMBRE 2016 PHILRICE MAGASIN 17 17
18 PHILRICE MAGAZINE JAN
MAR 2015 18