LAKBAY KABABAIHAN PARA MAGKABOSES AT MAPAKINGGAN: KASAYSAYAN NG KABABAIHANG SAMAREÑO AT AYTA ABELLEN
Inilathala ng Women's Legal and Human Rights Bureau (WLB), Inc. sa ilalim ng Proyektong "Nothing About Us Without Us" ng VOICE 10 November 2019
Matapos ratipikahin ng gobyernong Pilipinas ang CEDAW1, maraming mga batas para sa ipinasa sa karapatan ng kababaihan ang Kongreso. Sa kabila nito, ang diskriminasyon, pagsasamantala, sa kababaihan ay nagpapatuloy sa iba't ibang larangan at espasyong kanilang ginagalawan. "Ang unang nawawala sa babae ay boses. Nawawala ang kapangyarihan ng salita. Kapag hinayaan ito, hindi lamang ito ang mawawala sa [babae]."2 at karahasan laban Kaya naman para makamit ng kababaihan ang pangako ng mga batas na pantay na karapatan at ligtas na espasyo sa lipunan, ang unang-una nilang dapat maangkin ay BOSES - boses para maisiwalat nila ang araw-araw nilang karanasan ng diskriminasyon; boses para magkaroon sila ng espasyo sa mga programa, proyekto at mga usaping komunidad na apektado sila; boses para makasama sila sa pagpapasya sa mga usapin sa loob at labas ng kanilang mga tahanan; boses para kilalanin sila bilang produktibong bahagi ng komunidad at ng buong lipunan at boses para mapalakas sa komunidad. ang kanilang samahan Ang pagkakaroon ng kababaihan ng BOSES ang pinakaubod ng proyektong ipinatupad ng WLB kasama ang VOICE sa mga piling komunidad ng Samar at Zambales. Isinakatuparan ito sa pamamagitan ng 3 estratehiya: pagpapalakas sa kapasidad ng kababaihan (capacity building), pagdodokumento ng mga isyu at problemang kinakaharap sa pamamagitan ng paggawa ng mga materyales na pang-adbokasiya (IEC), at kritikal na pakikipag- ugnayan nila sa mga ahensya ng gobyerno (Lobbying and critical engagement with government). ng mga kababaihan 1 Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women 2 Pagaduan, Maureen. (2018, September 07). Pagsasanay ng mga Lider-Kababaihan sa Samar. Ginanap sa Behotel, Tacloban City. Unpublished. [Paningit na salita ay mula sa nagsulat]. 1
2 Matapos ang dalawang taong proyekto, maraming ganansya ang nakamit ng kababaihan ayun sa kanilang sariling paglalahad. Ipinakita ng matagumpay na paglalakbay ng mga kababaihan sa Samar at Zambales kung paanong ang pagkakaroon nila ng BOSES ay nagdulot ng malaking pagbabago sa kanila bilang indibidwal at bilang samahan sa usapin ng pag-alam at pag-unawa sa mga karapatan ng kababaihan bilang karapatang pantao, sa pagwawasto ng mga maling pananaw laban sa kababaihan, sa paglaban sa nararanasan nilang diskriminasyon sa araw- araw, at sa pag-unawa sa kahalagahan ng pagkakaroon ng isang matatag na samahang kababaihan upang magkaroon sila ng malakas na BOSES sa tahanan at komunidad. Narito ang magkaiba ngunit magkatugon na paglalakbay ng mga kababaihan sa Samar at Zambales para sa paggigiit nilang magkaroon ng boses, pantay na karapatan at pagkilala sa tahanan, komunidad, at lipunan. Kababaihang Samareῆo Boses at Karapatan ng Kababaihan Kababaihang Ayta Abellen
4 Nagsimula ang mga samahan ng kababaihan sa Marabut, Samar, gaya ng UKTO3 (Tinabanan), LWO4 (Legaspi), OWSA,5 BOSWA,6 at PAWA7 (Metro Osmeña) na walang kamalayan sa usapin ng kababaihan at prinsipyo nito. Mas nakatuon sila sa usaping pangkabuhayan bilang panuhay sa pangaraw-araw na pangangailangan ng kanilang mga pamilya. Kabilang sa kanilang mga ginagawa ay ang pagbubuo ng mga 'savings group', pangangalap ng mga datus, papaparehistro sa DOLE, at pag- oorganisa ng kababaihan sa kani-kanilang barangay tungo sa pagsisikap nilang magkaroon ng proyektong pangkabuhayan (livelihood). Hindi bahagi ng agenda ng mga samahan ang mga usaping pangkababaihan lalo na kaugnay ng diskriminasyon, partikular ang usapin ng VAW. Sa mga unang aktibidad ng WLB sa mga lider-kababaihan ng Marabut, Samar, litaw ang pagiging kimi ng karamihan, nakadagdag pa na ang karamihan sa kanila ay di komportableng magsalita sa Tagalog, at mas sa salitang Waray sila sanay. Mangilan- ngilan lamang ang nagsasalita. Mapapansin din ang kanilang pagsandig sa iisang lider. Mas kapansin-pansin din na walang may lakas ng loob magbahagi ng kanyang karanasan ng karahasan sa loob at labas ng tahanan (VAW). Silang lahat animo ay hindi nakaranas o nakakaranas ng karahasan. Upang mabasag ang ganitong balakid, tiniyak ng WLB na sa lahat ng aktibidad sa mga komunidad ay bibigyan ang kababaihan ng ligtas na espasyo kung saan malaya nilang maisisiwalat ang kanilang mga karanasan, karaingan, at mga pagtingin. Bawat isa ay binibigyan ng pagkakataong makapagsalita at makapagbahagi ng kaniyang kasaysayan sa kani- kaniyang sariling paraan at lenggwahe ng walang Nagbabahagi. Nakikinig. paghuhusga. Nakikilahok. Nakikipagpalagayang-loob. Nag- gagalangan. ang mga pangkalahatang prinsipyong gabay ng WLB sa kanyang pakikipag- ugnayan sa mga kababaihan sa komunidad. Ito Masasabing, hindi naging madali at hindi naging mabilis. Subalit hindi naglaon, nabuo ang tiwala ng kababaihan sa WLB. Sabi nga ni Liza, "Sa WLB kasi, pwede kaming magshare ng kahit ano. Komportable ikwento kung ano ang gusto naming matutunan. Hindi na kami nahihiya. Dati, iba ang tingin ko sa sarili ko at sa NGO na kaugnayan namin. Siguro dahil na rin sa hindi ako gaanong komportable sa kanila. Pero sa WLB, isang pamilya ang turing at may tiwala sa isa't isa." Gayundin, nabuo ang tiwala sa kanilang mga sarili at sa isa't isa. Sabi nga ni Marlyn: "Noon nagkakahiyaan pa pero noong tumagal na ang samahan, naging open na kami sa isa't isa. Sa bawat meeting namin kailangan bawat isa ay magsasalita. Pakinggan ang bawat isa para makuha ang ideya ng lahat." 3 Unhan Kababayen-an Tinabanan Organization 4 Legaspi Women's Organization 5 Osmeña Women Sewers Association 6 Barangay Osmeña Women's Association 7 Panan-awan Women's Association
Tiwala sa sarili at sa samahan Maunlad na ugnayan sa LGU Tagumpay ng mga Kababaihan ng Marabut, Samar Takbuhan ng biktima ng VAW Pagsaklaw sa 24 na barangay 1. Mas napaunlad ang tiwala sa sarili (self-confidence) at sa samahan. Nagmula ito sa pag-alam sa mga batas at mga karapatan ng kababaihan at sa mga kasanayang natutunan mula sa mga pagsasanay na inilunsad, partikular sa kung paano ang epektibo at kritikal na pakikipag-ugnayan sa gobyerno. Sabi nga ni Suzette, "Nagkaroon ng self-confidence, na siyang naging armas para makiharap sa mga kinatawan ng gobyerno." Higit sa lahat ang samahan kahit na magkakalayo o magkakaiba ng barangay na kinabibilangan ay nagtutulungan sa pagresponde ng mga kaso ng karahasan laban sa kababaihan, gayundin sa pagtugon sa mga indibidwal na usapin at suliranin ng mga kasapi ng samahan o core group. Sambit nga ni Liza: Ang grupo ay nagkakaisa, walang iniiwan sa laylayan. Kung down ang isa, 5
6 pinopukusan. Palaging inaaya na sumama sa mga training. Ang WLB ang naging araw na nagbigay liwanag kung ano ba talaga ang layunin ng samahan ng mga kababaihan. 2. Nabuo ang maunlad na ugnayan ang samahan sa lokal na pamahalaan. Ngayon kayang-kaya na ng mga kababaihan ang makipagdayalogo sa iba't ibang ahensya ng lokal na pamahalaan (LGU). Sa paliwanag ni Lorna, mas nauna silang nagkaroon ng maayos na ugnayan sa munisipyo kesa sa barangay. Nagsimula ang pakikipag-ugnayan nila sa munisipyo noong manawagan ang Sangguniang Bayan (SB) na magparehistro ang lahat ng organisasyon. Alinsunod dito, nagparehistro ang kani- kanilang samahan. Pagkatapos noong matuto sila sa mga batas, nagkaroon na sila ng lakas ng loob na sumama sa mga pagpupulong ng SB. At sa tuwing nakikipagdayologo sila sa LGU, iniimbitahan nila ang Municipal Local Government Operations Officer (MLGOO) at sa kanya nila sinasabi ang mga problema nila sa komunidad. Mula sa MLGOO, nalaman nila na karapatan nilang humingi ng aksyon mula sa barangay. Taglay ang ganitong kaalaman, nagkalakas-loob silang sumama sa mga sesyon ng ABC8. 8 Association of Barangay Captains
Ilan sa mga konkretong resulta ng pakikipag-ugnayan nila sa lokal na pamahalaan ay ang mga sumusunod: pagtulong sa mga Mamanwa (katutubong naninirahan sa Marabut) sa pamamagitan ng paglapit sa opisina ng mayor; pagsumbong sa isang pulis na hindi dumalo noong inimbitahan sa dayalogo na ipinatawag din kaagad ng mayor; nakuha ang komitment sa pagpapatayo ng temporary shelter at pagsasanay sa mga VAW officers, bagama't kulang sa pondo pero ginagawan pa din nila ng paraan na maaksyunan ang gawain na ito. Dahil sa mga ito, kapag nakikita sila ng mga pulis at iba pang opisyal, mas nakikilala na sila at ang kanilang samahan. Ayun naman kay Liza, bagaman ngayon nakakalapit na sila sa lokal na gobyerno, hindi ito naging madali sa para sa kanila - lalo na sa antas ng barangay. Anya, "Mahirap at masakit kung palaging nire-reject lalo na kung klaro naman na ang pinaglalaban lang ng samahan ay kung ano ang nakakabuti sa nakararami." Dahil na rin sa pagkakaroon ng lakas ng loob na ipaglaban ang nararapat - napaunlad nila sa kanilang mga sarili at sa samahan mula sa pakikilahok sa iba't ibang mga pagsasanay - nagagawa na nilang lumapit sa MLGOO kung hindi napapakinggan ng barangay ang kanilang mga isyu. Sa MLGOO nila sinasabi ang mga usaping pangkababaihan na madalas ay naisasantabi, kasama dito ang pagnanais nilang makilala bilang isang samahan ng kababaihan na nagsusulong at nakikipaglaban para sa karapatan nito. 3. Nakilala ang samahan bilang samahan ng kababaihan na nagsusulong na matigil ang karahasan laban sa kababaihan (Violence against Women o VAW). Mula sa dating hindi nakikialam sa usaping VAW, ngayon ang kanilang mga organisasyon ay nilalapitan na ng mga kababaihan sa komunidad upang hingan ng 7
8 opinyon ukol sa VAW dahil malawak na ang kanilang kaalaman sa VAW at kaya na din nila magbigay ng payo o bigyan ito ng opsyong legal, at kung kinakailangan ay mai-endorso siya sa mga tamang ahensiya ng gobyerno na maaaring takbuhan ng biktima para kamtin ang hustisya. Gayundin, sinisiguro ng Samahan na maipaliwanag sa mga tumutulong sa biktima o nagreresponde sa kaso nito na maihiwalay ang biktima sa akusado para mapigilan ang posibleng pananakit o pang-aabuso pa nito. Sinasamahan ng mga kababaihan ang biktima na madala sa pulis, tapos sa Municipal Social Welfare and Development Office (MSWDO), at gayundin sa ospital o Rural Health Unit (RHU). Dagdag dito, nakakapagbigay na rin ngayon ang Samahan ng suporta sa barangay sa pamamagitan ng pagdodokumento ng mga kaso ng karahasan. Kaya naman ngayon, kapag may nangyayaring kaso ng karahasan laban sa mga kababaihan sa barangay, mga opisyal na mismo ang nagsasabi na lapitan ang kanilang samahan dahil nga mas may alam sila sa proseso.
10 4. Napalawak pa ang pag-oorganisa sa mga kababaihan. Nagsimula ang pag-oorganisa ng kababaihan sa iilang barangay lamang ng Marabut. Ngayon, sinasaklaw na nang pag-oorganisa ng kababaihan ang 24 na barangay ng Marabut. Layunin ng kababaihan na maipaalam sa mas marami pang kababaihan ang kanilang mga karapatan bilang babae at bilang tao, upang nang sa gayon ay magkaroon din sila ng boses at lalo pang lumakas ang boses ng Samahan. Masarap pakinggan ang paglalahad ng mga kababaihan sa mga nakamit nilang tagumpay. Ngunit gaya ng iba pang tagumpay, may kaakibat itong mga sakripisyo gaya ng mga sumusunod: kahirapan sa pinansya (financial difficulty), kahirapan sa pagtatakda ng magkakaparehong libreng oras para sa mga pagpupulong at pag-iikot (conflict of schedule), ibang paniniwala ng ibang mga kababaihan (i.e. gusto nila makakita muna ng pruweba bago maniwala), isyu din sa pamilya (e.g. minsan hindi makakapunta sa gawain ng samahan dahil may problema sa pamilya at ito muna ang uunahin), oras ng mga kababaihan dahil ang iba sa kanila ay may mga gawain at responsibilidad na kailangang gampanan sa barangay (ang iba kasi ay nagtatrabaho sa barangay). (Ang mga bahaging may kulay na asul ang saklaw ng gawain ng mga samahan ng kababaihan sa Marabut, Samar)
UKTO (Tinabanan) LWO (Legaspi) BOSWA OWSA PAWA (Metro Osmeña) Lakbay Kababaihan ng Marabut, Samar Pagpapahusay ng Kasapian Pagpapahusay ng Serbisyo sa VAW Pag-alam ng mga Serbiyong Pangkababaihan 13
16 Naitayo ang KASAMA mula sa inisyatiba ng MAO-CADT9 para pangasiwaan ang programang 'pig dispersal'. Nakapaloob ang KASAMA10 sa MAO-CADT bilang komite sa "programang pangkabuhayan para sa Kababaihang Ayta Abellen at ang pagpapahusay ng mga serbisyong pangkalusugan para sa mga babae, lalo na ang mga nagdadalantao, at mga bata sa kanilang komunidad."11 Kaya naman ang mga plano, layunin at sistema ng KASAMA noon ay alisunod sa MAO-CADT. Nagsimula ang KASAMA na may 80 kasaping kababaihan na nabigyan ng baboy na aalagaan. Subalit noong hindi naging matagumpay ang proyekto, unti-unting nanamlay ang kasapian nito at ang samahan. Taong 2013 nang unang makatrabaho ng KASAMA ang WLB sa proyektong 'women's access to justice in plural-legal system' at nagpatuloy ang ugnayang ito sa proyekto kasama ang VOICE simula 2017. Gaya ng kababaihan sa Marabut, Samar, walang kamalayan ukol sa karapatan ng mga kababaihang Ayta Abellen bago dumating ang WLB sa komunidad. Dahil ang KASAMA ay bahagi ng MAO-CADT, ang dala-dalang agenda ng kababaihang Ayta Abellen ay ang usapin ng Tribu kaugnay ng lupang ninuno. Walang boses ang kababaihan at nakasandig sila sa iisang lider. Hindi rin malinaw kung sino ang bumubuo ng KASAMA. Ang mga kababaihang Ayta Abellen na nakatira sa labas ng Sityo Maporac ay hindi kinikilala ang KASAMA bilang organisasyon nila dahil may pag-unawa sila na ang KASAMA ay samahan lamang ng kababaihang Ayta Abellen na nakatira sa Sityo Maporac. Wala ring nakabuong pormal na liderato ang KASAMA. Ang pamumuno ng samahan ay nakaatang sa balikat ng iisang lider. Kung kaya naman, malaki ang hamon sa pagpapatupad ng proyekto. Gayunman, ang nasimulang ugnayan ng WLB at KASAMA sa mga nakaraang proyekto ay nakatulong para sa pagpapatupad ng gawain ng VOICE at ito ay nagluwal sa Core Group ng samahan na may apat (4) na boluntaryong lider (Tess, Janet, Ely, Phines). Nagsilbi rin itong malaking puhunan para matagumpay na maipatupad ang proyekto. Sa mga naunang aktibidad ng WLB sa KASAMA, litaw ang pagiging kimi at mahiyain ng mga kababaihang Ayta Abellen. Iilan lamang ang nagsasalita sa mga aktibidad. Naging napakahirap din nilang magbahagi ng kanilang mga karanasan, lalo na patungkol sa VAW. Nagmumula ito sa malalim na kultura ng Ayta Abellen kung saan tinatratong pribadong usapin ang usaping pamilya. Dahil sa mga nakaraang proyekto kung saan kasama ang mga Ayta Abellen naging mahirap na usapin ang pagkakaroon ng sariling batas at panuntunan ng Tribu ukol sa usaping karahasan laban sa kababaihan, ang trato ng Council of Elders sa mga usaping VAW (kasama na ang rape) ay ang pagkasunduin ang biktima at nambiktima na taliwas sa sinasabi ng Batas na 9 Maporac Aeta Organization for the Certificate of Ancestral Domain Title 10 Kababaihang Samahan ng Maporac 11 WLB. (2014).
dapat di-pinagkakasundo ang biktima sa nambiktima, at dapat itong dinudulog sa barangay o sa pulisya. Bilang pagrespeto sa Tribu, nag-courtesy call ang WLB kay Ka Badong, ang Chieftain ng Tribu para pormal na ipakilala ang WLB sa Tribu at ang proyekto. Naging maganda naman ang pagtanggap ng Tribu sa WLB at sa proyekto. Nakatulong ito ng malaki para sa madulas na pagpapatupad ng proyekto. Mulat sa pangangailangan ng isang ligtas na espasyo para magkaboses ang kababaihan, tiniyak ng WLB na sa bawat aktibidad, ang lahat ng kalahok ay mabigyan ng pagkakataong makapag-salita, makapagbahagi ng kanilang karanasan sa araw- araw, masabi ang kanilang mga pananaw, takot at agam-agam, at kasama ang ibang kababaihang Ayta Abellen ay mangarap. Gayunpaman, hindi naging madali sa marami and magsalita. Tulad ng iba pang kababaihan na lumaki sa maling paniniwalang mababa ang babae kaysa sa lalaki at dapat ay sunud-sunuran lamang ang mga kababaihan, dumaan ang kababaihang Ayta Abellen sa unti-unting pagpoproseso ng bago nilang kaalaman kaugnay ng karapatan ng kababaihan at pagbabago sa kinalakhan nilang paniniwala. Hindi naglaon, dahil na rin sa pagkamulat nila sa mga pag-aaral at pagsasanay, naging magaan na sa bawat isa ang magbahagi ng kanilang buhay, karanasan, at mga pagtingin. Higit pa dito, nang maunawaan ng mga kababaihan, na karamihan ay mga nanay, ang karapatan ng kababaihan bilang tao at ang RA 9262, sila mismo ang nagsama ng kanilang mga anak na babae sa mga pagsasanay upang katulad nila ay mamulat ang mga ito sa kanilang mga karapatan at matutunan nilang labanan ang iba't ibang anyo ng diskriminasyon at karahasan laban sa kababaihan. Sabi nga ni Nanay Laling, "Nais kong magkaroon din ng kaalaman ang aking anak sa karapatan ng kababaihan at sa RA 9262 para alam niyang ipagtanggol ang sarili niya laban sa karahasan ng kanyang asawa." Sabi naman ni Ely, "Isinama ko na ang anak ko para habang bata pa siya eh mamulat na siya sa karapatan ng kababaihan." Ang pagpapalahok ng mismong mga nanay sa kanilang mga anak na babae sa mga gawain ng WLB ay nagbigay hubog sa KASAMA ng kasapiang tagos sa iba't ibang henerasyon (intergenerational membership). 17
18 1. Umunlad ang KASAMA bilang samahan na pangunahing humaharap sa mga usapin ng kababaihang Ayta Abellen. Sabi nga ni Riza, "Ang malaking ambag ng WLB sa KASAMA ay nagkaroon kami ng lente sa usapin ng mga kababaihan." Lumalim ang pag-alam at pag-intindi ng KASAMA sa mga isyu ng kababaihang Ayta Abellen. Natutunan nilang huwag maging mapanghusga sa kapwa babae, sa halip ay unawain ang iba't ibang sitwasyong kinalalagyan ng kababaihan. Nagdulot ito ng malalim na pakikipag-ugnayan nila sa kababaihang Ayta Abellen. Nalaman din nila ang iba't ibang maling kaisipan laban sa kababaihan na ipinamulat sa atin simula pa pagkabata (i.e. ng babae ay pambahay lamang, dapat nagpapailalim ang babae sa lalaki dahil mahina ang babae, lalaki ang padre de pamilya, pag-aari ng asawang lalaki ang asawang babae at mga anak, normal lamang na masaktan ng asawang lalaki ang asawang babae kapag di nito nagagawa ang kanyang tungkulin bilang asawa at nanay, ang away mag-asawa ay usaping mag- asawa lamang) na ngayon ay patuloy nilang binabaka sa kanilang mga sarili at sa komunidad.
2. Lumawak ang KASAMA sa tatlong larangan. Malaki ang iniunlad ng KASAMA bilang samahan. Una, lumawak ang kasapian nito sa mga kabataang babaeng Ayta Abellen. Dati-rati, hindi naging pokus ng pag- oorganisa ng KASAMA ang mga kabataang kababaihang Ayta Abellen. Ngunit, noong makita nila sa kanilang mga sarili ang tapang na idinudulot ng pag-alam sa batas at mga karapatan, sila na mismo ang nag-inisyatibang isama sa mga pag-aaral at pagsasanay ang kanilang mga anak na babae. Sabi nga ng isang nanay, "Nag-aaral ako ng RA 9262, pero wala akong magawa sa anak kong bugbog-sarado ng asawa niya. Kaya isinama ko na lang ang anak ko sa pag-aaral natin para matuto at matauhan sya." Ikalawa, lumawak ang kaalaman ng samahan sa mga karapatan at batas pang-kababaihan, partikular ang RA 9262, at kasanayan sa pagpapadaloy, pagpaplano at pakikipagdayalogo sa LGU. Mula sa dating WLB ang nagpapadaloy ng aktibidad, ngayon ay nagtutulungan ang 10 kasapi ng Core Group ng KASAMA sa pagpapadaloy ng kanilang aktibidad. At ikatlo, lumawak and pakikipag-ugnayan nito sa iba't ibang ahensya ng LGU sa antas barangay at munisipyo. Sa katunayan, ang pakikipag-ugnayan at pakikipagdayalogo nila sa LGU ay naging daan para makilala ang KASAMA bilang samahan para sa kapakanan ng kababaihang Ayta Abellen. 19
20 Ang kasapian ng KASAMA ay lumawak saklaw ang iba't ibang henerasyon ng kababaihang Ayta Abellen: lola, nanay, at anak na babaeng Ayta Abellen ay nagsasama-sama sa pag-aaral ng mga karapatan ng Kababaihan para magka- BOSES, malabanan ang nararanasang karahasan at diskriminasyon, at sama- samang mangarap para sa isang lipunang kumikilala sa pantay na Karapatang Pantao ng Kababaihan, partikular ang Kababaihang Ayta Abellen. Noong unang magsimula ang KASAMA, binubuo ang mga miyembro nito ng kababaihang edad 35 pataas. Aminado ang mga orihinal na miyembro na hindi nila alintana dati ang demograpiya ng kanilang mga miyembro. Ngunit sa bawat pagsasanay na may bagong kabataan ang dumadating, kanilang napagtanto na importante ring mapalakas ng KASAMA ang boses ng kababaihang kabataan bilang isang feministang samahan. Bukod sa nagbibigay boses para sa kabataan, ang mga nakababatang miyembro ng KASAMA ay nakakapagpaabot ang mga ito ng mga impormasyon sa mga espasyong hindi dati sakop ng KASAMA, kagaya na lamang ng eskwelahan at social media, pati na rin ang iba pang kolektibo ng mga kabataan gaya ng mga barkada na madaling naaakses ng mga kabataang kababaihan na miyembro ngayon ng KASAMA.
21
22 3. May inabot na antas nang pagpapatatag ang KASAMA at kasapian nito. Kasabay ng paglawak ng KASAMA ay ang pag-abot sa pagkakaisa ng samahan. Makikita ito sa malaking pagbabago sa komitment ng mga lider-kababaihang Ayta Abellen. Sabi nga ni Marlyn, "Pagdating po sa usapin ng mga kababaihang Ayta Abellen dati po binabalewala ko lang. Kahit ako, hindi ko ipinapaglaban ang karapatan ng mga kababaihang Ayta Abellen. Pero ngayon na may alam na ako, mas inuuna ko po ngayon at pinaglalaanan ng oras ito. Bilang isang single mother, naghahanap-buhay sana ako ngayon. Pero pagdating sa usapin ng mga kababaihan, gusto ko na nauuna ako doon." Ang pag-abot sa pagkakaisa ng KASAMA ay nagdulot ng pagpapatatag sa samahan. Sabi nga ni Tess, "Hindi ganoon kalakas ang samahan noon. Pondo ang tinitingnan. Kung walang pondo, magwawatak-watak... Nagkaroon ng pagkakaisa, pagkakapit-bisig para mabuo ang KASAMA na nandito sa ngayon." Makikita ito sa paglaki ng bilang nang bumubuo ngayon sa Core Group nito - mula sa 4 na lider- kababaihan, ngayon ay naging 10 na ito, kung saan ang 2 ay kabataan. Higit pa dito, kasalukuyan na silang kumakawala sa pagsandig sa iisang lider tungo sa pagsandig sa kolektibong pamumuno. Nakakaya na rin ng KASAMA na magpadaloy ng kanilang pag-aaral, gayundin ang magplano. Lumakas din ang kakayahan ng mga kasapi sa usapin ng tiwala sa sarili at sa samahan, at sa kahandaang tumanggap ng mga tungkulin. Nagagawa na nilang ipagmalaki, ipaglaban ang sarili at iba pang kababaihang Ayta Abellen. Ilan lamang sa mga sumusunod ang kanilang ibinahagi: "akala di kakayanin," "nabago ang pag-aalinlangan sa pagsali," "nakita ang kalakasan ng sarili," "pagtanggap sa sarili (self-worth), " "natutong tumayo para sa sarili, lalo na laban sa asawa," "natutong maging lider-kababaihan." Dagdag dito, nagawa nilang lumapit sa mga ahensya ng LGU at makipagdayalogo dito. Sa paliwanag ni Tess, "Nawala ang kaba sa pakikipagdayalogo hindi lang sa pagmimiting, pero dahil may tasking din kasi. Noong una kasi, kami lang ni Janet, tapos sabay pa kami nagsasalita kaya minsan nagagalit, naiirita siguro. Kaya pag may miting, kasabay ang tasking - sino at ano ang uusapin kanino, at nasa likod lang kami. Isa itong malaking tulong din ng WLB." Dagdag nya pa, "Kaya dahil sa pagta-tasking na ito, lumawak din ang ibang kakayahan ng mga miyembro, kasi halos lahat naman ng lider at miyembro ay naging bahagi nito." lider at kahit ng Hindi ganoon kalakas ang samahan noon. Pondo ang tinitingnan. Kung walang pondo, magwawatak-watak... Nagkaroon ng pagkakaisa, pagkakapit- bisig para mabuo ang KASAMA na nandito sa ngayon. (Tess) 4. Nakilala ang KASAMA bilang samahan ng kababaihang Ayta Abellen. Ang pagsisikap ng KASAMA na makipagdayalogo sa LGU sa antas barangay at munisipyo ang siyang naging daan upang makilala ang KASAMA, hindi lamang bilang isang samahan ng kababaihang Ayta Abellen, kundi samahang may kaalaman sa mga
usapin at batas pang-kababaihan, partikular ang RA 9262 at RA 9210. Sabi ni Janet: "Nagsimula nang magkaroon ng bukas na ugnayan sa LGU - kahit hindi man ganoon kabukas, at least nasisilip na nila na may KASAMA pala. Noon kasi, wala talaga, dahil kinikilala lang kami bilang bahagi ng MAO." Dagdag pa ni Tess: "Tumaas ang pagkilala sa mga kababaihang Ayta Abellen, lalo na sa usaping kalusugan. Noon, akala nila walang alam ang mga Ayta Abellen, kaya sa center pa lang pinuputakte na ng diskriminasyon... Hindi man totally na nawala ang diskriminasyon, pero may kabukasan na kaming nakikita. Tinatanggap na mismo ang mga Ayta Abellen at inaasikaso na." 23
24
Malaking hamon sa mga lider ng KASAMA ang patong-patong na diskriminasyon na kanilang patuloy na nararanasan - bilang babae at bilang mga katutubo. Sa loob ng kanilang tribo lamang, kahit pa may ilang lider-kababaihan ang may hinahawakang pwesto bilang tribal leader, daing pa rin nila na madalang mapakinggan ang boses ng kababaihan sa espasyong macho o dominado pa rin ng kalalakihan. Isa pang kinakaharap ng KASAMA sa loob ng komunidad ng mga Ayta Abellen ay ang negatibong pagtanggap ng ilan - karamihan ay lalaki - sa pagpapalakas ng Kababaihan partikular sa usaping VAW. Sa labas naman ng komunidad, malakas pa rin ang pag-iral ng traditional politics na siyang nagsasantabi sa mga katutubong kagaya ng Ayta Abellen, at humaharang sa maayos at regular na ugnayan ng LGU at mga katutubong lider. Bukod dito, hamon pa rin sa grupo ang pagpapadaloy nila ng samahan bilang mga kababaihang lider. Kahit pa pinagbubuklod sila ng kanilang mga natutunan tungkol sa kababaihan, hindi maiiwasang magbanggaan at magkaroon ng alitan pagdating sa 25
26 mga desisyon na makakaapekto hindi lamang sa kanilang mga sarili, kundi pati na sa kanilang samahan, at komunidad.
Pangarap na mawakasan ang karahasan laban sa Kababaihan partikular sa mga kababaihang Ayta Abellen ang nagbubuklod sa KASAMA sa kabila ng mga hamong kinakaharap nito ngayon. 27
28
29
Pagmumulat ng Kababaihan sa Komunidad Pagharap sa Usaping VAW Kaalaman at Pag- unawa sa mga Batas Pangkababaihan sa Partikular na Konteksto ng Komunidad Matatag na Samahang Kababaihan Regular na Pagpupulong, Kumustahan, at Kwnetuhan ng Kababaihan Pagpaparami at Pagsasanay ng Kababaihang Advocates at Kampyon Kritikal na Pakikipag-ugnayan sa LGU 31
32
V
33