/ eiass ^-l q ^ . ^W No. 8^S Presented by QH I"E PHII.IPP1NES NO" ^ 7 CV, L. ^,^"^"<r*^ ^
(^
r
\
ANG eONDE M ewsto.
PAUNAWA: Aariingr nakaw ang bawa^t tonio ngr aklat na ito kun^ hindi taglay ang* sumusiinod na rtibriea ng tumagaloir. /^ \ X
ANGeONDE :^NTE-CRISTO. ALEJANDRO DUMAS (ANA) ISINATAGALOG I MAYNILA, 1914. Umbagang esfuerzo obrero, inc. 329 R. HiDALOO, KlAPO.
<^.
Hindi mulin
maipalilimba^
an;^' tinag
alo;^
nii irtK kuno
walan^' pahintulot si
, M^.3 H3i Gonde ng Monte-Gristo, UNANG BAllAdlll. SA MARSELLA. - ANG PAGDATING Ng ika 24. ng b'ebroro ng iHIT), ay gui- nawa ng *'vigia", sa Nuestra Senora de la ( iarde, ang kaugaliang tanda, ng natatanawan iia ang tatlong palo ng bergantin ^' Eamon'^ Da- ria galing sa Smirna, Trieste atNdpoles. lidaling sinalubong sa doongan angsasakyang iyon ng isang **practico" ; nagdaan sa tabing tabi ng mga makakapal na kuta ng eastilld |ig lf, at iniakyat ang sasakyan sa pag-itan ng ew^o Morgion at ng pul© ng Rion. Sa sandaling iyon, ayon din sa kaugalian, •ay napuno ang ibabaw ng kutang San .Tuan ng uiaraming'niay nais namakapanood, sapagka*t isan^imi^alagang bagay sa Marsella ang pag- dating ngB?ang sasakyan, lalong lalo iia pagka ang sasakyang iyaii, gaya na iiga ng nangya- yari sa Fara6n, ay yari, guinayakan atlinula- nan sa astillero (ga^aan ng mga sasakyan) nf unang Phoeia, at ang.may ari ay isang taga- roon din sa eiudad na iyon. .• 4' Samantala^y dumarating ang sasakyan;; kanyang nalampasari ng nialualhati ang Es-
- 6 - treeho (kakiputan), na marahil ay nageaga- yon dahil sa pag-a-alab ng volcan, sa guitna Ug mga pulong Galasareigne at Jaros ; nakaliko na rin sa Pomegue, at nagpapatuloy ang kan- yang paglakad, sa pamamag-itan ng kan- yang tatlong layag sa t^tlong * 'palo", ng mBte-. kirig layag na ' 'tridngulo' ' at n| kanyan^'''^e- sa tinataha c an^ sana' ' nagl3ubulang tubig ng boong eabagalan ! ,t ang galaw ay totoong napakahina, angearamihang n^nonood, taglay iyang kaba ng dibdib ha nagpapauna aa paghihinala ng ano /iiang sa- kunang nangyari, ay nangagtatanungan ang iea't isa kung ano kayang kahapis-hapis na laguim ang dumatal sa loob- ng sasak^'^an, Gayon man, kinikilala ng mga dating naglala- yag, na sakaH't may ano mang nangyari, ito'y hindi sa sasakyan, sapagka't baga man ma- bagal ang galaw ay tuloy rin ang lakad at nahihiwatigang walartg ano raang kasiraan. . At gayon nga, sapagka't nakahanda na ang; **ancla," ang mga lubid ng "baupres*' (ma- palo sa unahan ng sasakyan) ay laking hindi na nakasabit, at sa tabi ng piloto, na. humahanda ' ng itungo ang Fara6n sa ma- kipot na pasukan sa doongan,. ay nakatayo ang isang binatang nagbabantay, ngj3;?!g!nu- mukhang mahksi, ng bawa't galifwng ber- gantin, at inuulit na sabihin ang tahat iig, utos ng piloto. datapwa't dahil ; Sa nanasnaw na ligalig ng l<)ob na 'rialala- rawan sa lahat ng mga mukha ng karamihang nanonood sa kapatagan- ng San J>uan ay la- lalong natatangi ang sa isa,. na sa hindi na niya mahintay ang pagpasokng sasakyan, sa sa kanyang pagkainip ay d'alidalihg Imnukso
sa isang laneha at nag-atos na magsigaod ng patungo sa ''Fara6n**, na kanyang inabot sa pagliko sa tinatawag na '*reserva". Pagkakita *sa taong ito ng binatang na sa tabi ng piloto, umalis siya sa dating kan- -yii"^ kinalalagyan at humilig sa taguiliran ^ ng s^aky'an at tangan ang sombrero. Ba- ^agya? na siya magkakaroon ng labing walo . hangg^ng dalawamgpong taon; matangkad, mat^s^d ang katawan, magaganda ang kani- yang malalaking matang maiitim; maitim din aiig "kanyang mga buhok na kumikin- tab na tulad sa makinis na ebano, at na- hihiwatigan sa boong kataohan niya, sa isang salita, iyang anyong matahimik at walang gulat ng mga taong namihasa na, buhat sa kamnsmusan, sa pakikibuno sa mga panganib. Dant^s? - ang sigaw ng na sa sa laneha. - ^Ano po ba ang nangyari? iAno ang kahulugan niyang an- yong malungkot na namamasid sa lahat ng mga kawani sa sasakyan? - Isa pong malaking sakuna, guinoong Morrel. - ang sagot ng binata; - ^isang mala- king sakuna, at |alonglalo na sa akin; li- nisan'%a4j}i^ sa buhay na ito ng bayaning Leelere, ng lui sa tapat na kami <;apitan .^ - At ang lulan? - ^ang madaling itinanong - Wala pong ano mang nangyayari, at sa akala ko'y maliligaya kayo tungkol sa bagay 4* na'ito; datapuwa't ang abang si eapitan Le^ iKayo po - iAh! ba, > ng Civitavechia. ng may ari ng sasakyan.
elere... - iAt ano ang nangyari? - ^ang muling ta- V
- iiong ng niay-ari ng susakyaii, na uaiuiliala-* tang siya'y naliligalig: f,kuo ang nangyari sa bayaning eapitan? -T-Nainatay \m. - ;.Naluilog l>a sa dagat? - Mindi po; Uaniatay sa co/igestid?i eer'e^al _^
. , (pagpainibulog ng dugo sa ulo), sa gui/''narig. , lalong kakilakilahot na paghildi'ap. r"^ :< Pagkasaysay niya ng gayo'y iunara;,p ang - iHala! niga;kawani (trii)ulaeion) at nagsabi. iEli! i Bawa't isa'y tiunayo. sa dapat kalagyan, at duruong tayo. " Sumunod ang mga kawani, at dinaluiiong' agad ng labingwalong marini'ro, ng kasingbi- lisnglintik, ang iba'y sa mga "eseota" ang iba'y sa mga lubid, at, sa kawakasan, ang mga ii)a'y sa mga layag. Pinagmasdan ni Edmundo ng mga matang nkatalino't mab'ksi ang pagpapasinuda ng pag- ganap ng kanyang utos, at ng kanyang maki- tang sunmsiuiod na ang laliat ay bumarap sa kanyang kausap. - Nguni't ;,papaano l)a ang pangyayari ng sakunang iyan? - ang sabi ng may-ari ng sa- sakyan, na ipinagpatuloy niya ang salitaang sinimulaan na kanina. - iAli! iDiosko! 8a isang pai-aaiig-iiindi Pagkatapos ng isaiag'iTiahabang hiniliintay. pakikipagsalitaan sh eomandante ngdoongan, umaHs sa Napoles si eapitan l^eelore na to- toong balisa; datapuwa't hindi pa marahil^ nakalalampas ang dalawampu't apat na oras ay siyang pagdap"o sa kaiiyang isang napaka- tinding laghat. na ano pa*t nanaw^iya sa buhay na ito pagdating ng ikatlong araw. . - ^iKulang palad na eapitan!
: - 9 - . - (Uiinawa nainiii ga kanyaangmga/wwem? naayon sa atas ng "ordenanza", at siya'y nag- papahingalay ngayongnababalotsa isang du- yan, niay isangmalakingpunglo sanigapaa at Dala isa pa sa ulo, sa tapat ng pulo ng Giglio. n^ayo n namin dito sa eahabaghabag na asawa niya>^ig kanyang eru/ ng dangal (cruz de ho- le^ior) afc ang kanyang espada, na aming ini- ngatai}/. . . Ang katunaya'y napakalungkot, - aiig ipina^patuloy ng binatang ngumingiti ng ma- panglaw, - na pagi^atapos na makibaka sa mga inglei? sa lool) ngsanipung taon, ay ma'- matay ang wakas, sa kanyang hihigang tulad sa alin mang tao. - ;.At ano ang atingmagagawa, guinoong Ednumdo? - ang itinutol ng may ari ng sasak- yan, na nalalao'y wari'y nililipasan ng pighati. - ^l'alagang may kamatayan, tayo, at hibhang "^ kinakailangang ang mga matatanda'y yumao at ng sa kanila'y humaliU ang mga bata ; kung ~ hindi gayon ang mangyayari'y hindi tataas ang katungkulan ng mga nasamababa, at yamang i^inabi ninyong ang mga lulang dala'y... - Magaling i^ong totoo ailg kalagayan, gui- noong Morrel; nananagot po ako sabagay na Narito ang isang pagkapaglayag na ini- ito. hahatQl ko sa inyong huwag ninyong ibibigay kahi'tpa:|i>a"kinabangin po kayo sa mga kala- kal naming dala ng dalawangpu't Umang h- bong franco. ^- ^ Ng masabi niya ang mga gayohg bagay, ng makita niyang kanilang naraanan na ang Torre Redonda - I Ilubag ninyo ang mga layag sa mga "es- cofa,, sa *'esfoke'* at samga "mesana! " - ang Guinanap ang isinigaw ng binatang marino. k
^ - 10 - utosng halOxS katulad din ng kadaliang guina- gawa sa isang sasakyang pangdigma. T-jLulunin ninyo ang mga layag at ilig- pit ninyo ang labat! Pagkasabi nitong buling utos, ang labat ng layag ay nalulon, at lumakad na l^^nsSi^ ang sasakyan sa sudlong ng tubng - Ngayo'y makapapanbik na po kalT), gui noong Mon'el, - ang wika ni Dantes, dEbil sa nakuro niya ang pagkai/iip ng may-'ari ng sasakyan. - Narito ang inyong katiwalang si guinoong Danglars, na lumalabas ak kanyang "eamarote",' at siya ang magpapaunawa sa inyo ngiabat ng inyong ibig maalaman; kina- kailangan kong bantayan ang mga gagawin pangmga bagay bagay at idoong ang sasak- yang itong nagluluksa, na naka-anda. Hindi hinintay ng may ari ng sasakyang ulitin pa ang salitang iyon, kaya't pagdaka!y kumapit siya sa hibid na inibaguis sa kanya ni Dant^s, nanliik sa hagdanang nakalagay sa taguihran ng sasakyan, ng isang kalik- sihang makapagbibigay dangal sa kanino samantalang muhng buma- n\ang marino, bahk si Dant^s sa dating kinalalagyan at pinahaliahli sa tinatayuan niya aiig \a,ong kanyang sinabing nagngangalang;"J"ic;^glar8, na galing sa kanyang eamarote at tumu- tungo sa kinaroroonan ng may ari rig sa- sakyan. Ang bagong dating ay isang lalaking mag- kakaroon ng gulang na dalawampu't lima 6 dai^lawampu't anim na taon, mapanglaw ang anyo, mapanghinuyo sa nakatataas sa kanya, at mapagpalalo, hanggang sa dumating sa pagkukulang pitagan, sa kanyang mga na-
- 11 - sasakop; kaya nga't bukod sa kinasususutan siya dahil sa kanyang tungkuling pagka*'so- breeargo", ( nangangasiwa ng lulan), ay ki- nagagalitan siya ng lahat dahil sa pangit niyang kaasalan, samantalang lubhang kina- lulugdan at kinaguiguiliwan si Edmun^o. - - i"Xiunusta po, guinoong Morrel", ang wi- ba ninyo 4ng kalaguimlaguim na sakuna, hindi po baV "k^ ni '^ Danglars, ^nalalaman na po - Opo, :A)])o ; i kahabaghabag eapitan Leelere! I^ibhang malinis ang kanyang asal at walang kasing tapang. na; - At bukod sa roo'y totoong maiguing palibhasa'y inubanan na sa marino siya, pamamalagui sa pag-itan. ng langit at tubig, na gaya na nga ng marapat pagkatiwalaan ng isang bahay-kalakal na lubhang kaga- katulad ng kinaguinoong langgalang, na Morrel at mga' anak, - ang sinabi ni Dan- glars. ^Gayon man, - anang may ari ng sasak- na sinusundan ng mata si iDant^s, na sa sandaling ito'y dumuruong, - inaakala kong hindi nagkakailangang maguing matan- dangmarino, na kawangis ng inyong sabi, upang "5^atutong gumanap ng kanyang tungku- lin ; at saTtiitmiaya'y narij'^an ang ating kaibi- ^ gang si Edmundo, na hindi nagkakailangang turuan nino man upang makaganap ng kan- " - Siya nga po, - ang isinagot ni Danglans si Dant^s, at sa • mga mata niya'y kumislap ang kidlat * ng tanira na galit, - ang binatang iyang sa big- lang tingin ay tila. mandin na lalaman na ang na sinul.yap ng patalilis yan, ^ya.ng katungk:ulan.
- 12 - lahat iig t>agay. Kalalagot ])a lamaiig iig liini- nga ng ca])itan Leel(*rc ay i>agdaka'y dinu- hapang agad ang pamiminuno wi horgantin, na hhH.li na nagtajjong kanino man, ut hindi nagtuloytidoy sa Marsolla, kvmg di inahala m paglakad ang sa.sakyan ng isang araw at kalahati sa pulo ng Elha. - Tungkolsa pagduhapang agad ji^ pami^ jninuno sa sasakyan, - ang!itinutol n^^mayari nito, - iyan angkanyang katungkuianUa kan.- yang pagkapangalawang puno ngayoii. Nga- yontungkol sa siya'y nagsayang ng isang araw at kalaliati sa pulo ng Elha, sinasahr kong iyan ang masamangguinawa, ayawan lamang kung kaya guinawa ang gayo'3^ sa hangad nakumpu- jiihin doonaiiganomangkasiraan ng sasakyaii. - Ipatawad po ninyo, guinoong Morrel; wa- ia pong ano mang kasiraan ang sasakyan, at ang kanyang paghi))inhin doon ay sa pagtali- malamang sa isang hindi wastong kaisipan, hangad na lumunsad sa lupa; huwag po ka- yong mag-alinlangan, wala po kung di iyan lamang. - Dantds, - ang wika ng may-ari ng sasak- yang humarap sa kinalalagyan ng hinata; - pumaj'ito kayo. - Ipatawad po ninyo, - angsagot ng hinata; papariyan po ako agad; - At hinaja$"r*ipagdaka - ' 'iDoong ! '*,-ang wiHika, at ang mga kawani : pagdaka'y jjahidog ang anda, na inihugos ang Nanatilisi Dan- tanikala ng nialaking ingay. t6s sa kinatatayuan,haga man naroroon ang pi- loto, hanggang sa matapos ang paghuhulog ng anela, at ng magkagayo'y nagsalita: - {Ibaba ninyo ang gallardate ''(banderang mahaba't makitid na matulis ang dulo) hanggang sa yt^
- 13 - kalahati ng';'mastelero!"iitfias iiinyoang ''pn- bellon, papaigernsin ninyo ang niga 'Serga"! - ;,Nakita na iiinyo? - ani DangUu's,- - ang - At tiihay ngang siya'y eapitan, - ang ' - -§\j^a nga manrlin, baga man w.alang ka- 'pahinti|lutan kayo at aiig inyong kasapi, gui- akala'y siya'y eapitan na, sagot ng may-ari ng sasakyan.- - -iJVl)a !---;, At bakit Inndi namin siya pa|)apanatilihin sa katnngkulang iyan? - ang ang wika ng niay-ari ng sasakyan. - Nakikita ko ng siya'y batang bata pa; nguni't sa aking akala'y totoong nababagay siya sa panganga- siwa sa katnngkulang iyan, at may isang <lanas dt pagkaalam ng liiguit sa gulang na taglay^ noong^Morrel. L^aiig mapanglaw na \ilap ang nagpadilim sa noo ni Danglars, ^ - Ipatawad po ninyo,guinoongMorrel ; - - ang wika ni Dant^s, samantalangsiya'y luraalapit, - ngayon pong tayo'y nakadoong na, sumasa- ilalim po ako ng ihyong mga ipag-uutos: wari'y tinawag p6 ninyo ako, kung hindi ako nagkakamali, itotoo po ba? Umurong lig isang hakbang si Danglars. - Il)ig.ko po sanang itanon^ sa inyo kung - Hindi ko po maalaman ; ang tanging ma- sasabi ko lamang sa inyo'y dahil sa pagganap ng huling utos ng eapitan Leelere, na bago ' mamatay ibinigay sa akin ang isang balutan upang ibigay ko naman sa mataas na mariseal Bertrand. - jAno! bakitka^o'y huminto sa pulo ng Elba. iEdmundo! ;,Nakita ba :ninyo siya?
- 14 - - ^Sino pong siya? - Ang mataas na marisoal. - Opo. - Lumingap sa kanyang paliguid si Morrel - ^Kumusta po ang Emperador? - ang itina- nong ng malaking pagkaibig makaalam^^,,.^, - Mabuting mabuti po, ayon sa aki/ig na-^^ *^ - gSa makatuwid ay siya ma'y inyoig na- - Opo ; nasok po siya sa bahay ng mariseal - At kinausap po ba ninyo siya? - Liwanaguin po natin, - ang sinaysay na muU ni Dant^s na ngumingiti ; - ang kumau- sap po'y siya sa akin. al linihim si Dant^s. pagmasdaii. f kita rin? ' ng ako'y doroon. - At ano ang sinabi sa inyo? - ^Tinanong po niya ako ng ilang bagay tungkol sa sasakyan, tinanto po ang paiiahon ng alis ng sasakyang ito sa Marsella, ang ti- nungo ng kanyang-paglalayag atang kanyang hilang dala. Inaakala kong kung wala sanang lulan, atttko ang may ari ng sasakyan, ang nasa niya'y bilhin ito ; datapuwa't sinabi ko sa kanyang ako'y pangalawang puno lamang, at ang may ari ng sasakya'y ang bahay n,i Mo- rrei at mga anak. - i Ah ! - ang biglangysinabi ng maringig ito, -nakikilala ko; "kailan ma'y may mga sasakyan ang mga Morrel, at may isa -' sa kanilang naguing kapanig sa regimientong kinalagyan ko, ng kami doroon sa Valence. sinabi ng tnay ari ng sasakyan, na ^ahihibang sa galak. Ang nakasama niya'y ang aking amaing Poliearpo Morrel, na ngayo'y eapitan. Pagka iAba! iSiya nga! - ang biglang ^
- 15 - Dant^s, sa aking sinabi po ninyo, araaing^ siya'y naalaala ng emperador, imakikita nin- yong talbangis na parang musmos ang abang matanda! Magaling, magaling ! - ang ipinatu- loyng may ari ng sasakyan, na tinatapiktapik ng mairog ang balikat ng binata; - !magaling po ang guinawa ninyo, Dant^s, sa pagsunod ng yo'y ipinagbilin ng kahiBahinayang na si ^^eclerc,^.jay huminto kayo sa pulo ng Elba; oaga m?,n kung may makaalam na may ibini- nigay kayong kasulatan sa mariseal, at naka- usap nmyo ang emperador, ay mangyayaring kayo'y mapahamak! - i At bakit po ito makapapahamak sa akin, guinoong Morrel? - ang wika ni Dant^s; - ma- isusumpa ko po ^ainyo, na i^indi ko nalalaman kung anoano ang aking dala ; bukod pa sa roo'y walang aho mang itinanong sa akin ang empera^or, liban lamang sa mga bagay ha ma- itatanong din sa iba. Nguni't ipatawad po nin- yo, - ang ipinatuloy ni Dant6s, - dumarating na po ang mga taga Sanidad at toga Aduana, ipinahihintulutan po ba ninyo ako? - -lOh! Opo, opo, irog kong Dant^s, pu- maroon kayo't kayo'y gumanap ng inyong tungkulin. Lumayo ang binata, at samantala'y lumala- - lAno po! - ang wika ni Danglars pagka- • palapit sa may ari ng sasakyan. - iTila man- din sinaysay niya ang magaling na eadahilanan 'ng kanyang pagkahinto sa Poi'to Ferrajo? pit naman si Danglars.
- tubos na lubos, guinoorlg Danglars. , - Lialong magaling, sapagka't kailan ma*y isang kaluhgkutan ng sino man ang mauna- "
c wang nagkulang "a kanyang tungkulin ang igang kasama. - Hindi nagkukulang si I)ant6s sa kanyang tungkulin, - ang isinagot.ng may ari ng sasak- yan, - at Avalai')g ano niang guinagawang sukat ikarapat na siya*y masisi; huminto siya roon sa utos ng eapitai) Lodere. - Turigkol nanian sa eapitan, - ihin<Ji po hs ibinigay sa inyo ang isang sulat ni guinoong Loelere? , ' - iSino? _Si Dantes. - Walang ibinibigay sa akin; bakit ;,may - Akahi ko'y... liindi ko mapatunayan sa inyo...Ang aking iikala, inuulit ko, ay bukod sa dahmg "pliego", ay ipinagkatiwahi sa kanya ng eapitan ang isang suhit. i dala ba sij^a ritong ano mang sulat? _Nguni, Danghirs, ;,ano po bang ''pliego" ang sinasabi nin^^o? - Ang iniwang "pliego" ni Dant^s pagda- - At bakit po naialaman ninyong niay dahi ang binatang iyang ''pliego" na dapat ilagak sa Porto Ferrajo? raan sa Porto Eerra^o* - Dahil sa isang pagkakataon. Naparaan ako sa tapat ng nakasiwang na pintuan ng ca- pitan, at nakita kong ibinibigay kgiy Dant^s ang ismgpaqv£ie[ha\utB,n] at saka isang suhat - Wala pang sinasabi sa akin tungkol sa. bagay na iyan; datapuwa't kungdahi niya ang sulat na sinabi ninyo'y ibibigay niya sa akin. Nagdilidiling samhdi si Danglars. - Kung gayo'y ipinamamanhik ko sa inyo, guinoong Morrel, na huwag po kayong magsa- "abi ng ano man sa bagay na ito kayDant^s, "
- 17 - mamliil ay iiagkaniali ako. Nagl)nlik iig saii(lalinj>' ito atig biiiata, at - Ano ba, irogkong Dantes, ;,niay kalayaan na po ba kayo? - ang tanong ng niay ari ngsa- sakyan. luinayo si Danglars. ^ ^()po. - Ikinaliligaya ko; bindi nalaon ang pagsi- ; •siyasat.*^ - Hi.idi po, sa kagalingang palad; ibinigay ko sa iliga tagaaduanaang ''laetura'' ng ating mga kalakal, at iliinigay ko po naman sa ka- wani ng d^^ongan ang niga katibayan. ~Kung gayo'y wala na kayong gagawin dito? - Sinulyap na nuidali ni Dante/S ang boong paliguid niya. - Wala na po; na sa kahusayan ng labat, - - At sa })agka't gayo'y inakasasania kayo sa aniin at ng tayo'y niagsalosalo sa pagkain, ghindi po ba? - l^atawarin po ninyo ako, guinoimg .Mo- rrel; patiiwarin po ninyo ako, ipinamamaid)ik ko po sa inyo; sa pagka't... ang katotohanan,. ang unang pagilalaw na dapat kong gawin ay kautangan ko sa aking ania; gayon man, hin- (H dahil <hto\y magbabawas ang pagkilala ko sa inyo ng utang na looli dahil sa pagpapa- angsinal>i. unlak iiinyong ito sa akin. - Walanglalongnasa katwiran pa, Dantes; ^wala ng lalong na sa katwiran pa; nalalaman ko ng kayo'y mabait na anak. - At masasabi po ba ninyo sa akin, s^kali't alam ninyo, kung ano kaya ang lagay ng aking amaV
- -18 - - Tila magaling, guiliw kong Kdnmiido, baga maii liindi ko siya nakikita. - ("ayon po, sa pagka't maralul nananatili siya sa pagkukulong sa kaniyang tali^man. - Ang gayo'y nagpapakihdang I)in<li siya nangangailangan iig ano man sa iool) ng {)ana- hong kav()'v wala rito. Ngumiti si Dantes. - NapakalalMs po ung paghibigay h&laga ng aking ama sa dangal, at naniniuala ako na lia- hi't siya'y nangailangan, hin<li siya manglii- hingi ng ano nian, libaii na lamang sa Dios. " ^; - Kunggayo'y magaiing; <latapuwa't pagr- katapos niyang unang pagdalaw na inyong ga- gawin ay inaasalian ko kayo. - -iMuling humiliingi po ako sa inyo ng libo- libong kapatawaran; mayroon pa pong isang pagdalaw akong gagawing liindi huli ang pag- bibigay kahalaigalian ng aking ]mso. - iAh! May katuwiran kayo, lulmundo, nalimutan kong sa nayon ng i^(Jatalanes ay may isang tao, ang magandang si Morco<h's, na marahil hinihintay po kayo ng kawangis ngpagkainip ng inyong ama, Namula si Dantessa kahihiyan. - iAh! Nalalaman ko na, - ang inulit na sabi n'gmay ari ng sasakyan, - kaya linHli ako nagtataka na makaitlong nagtaiiong sa akin atnakikibalita ng ukol '^•a Fara6n. iAba! Kd- mun<lo, ang katotohana'y hindi kayo makara- raing, sa imgka,t may babao kayong kaganda- gandahan sa boong (laigdig. - Hindi po baba(* ko, guirioojig Morrel, - ang daHdaling itinutol ng booiig tigas ng bi- natang marino; - nangingibig poako sa kanya. >
- 19 - - (Tayoii din lamang iyon, - ang sinubi ng - Il>ang iha sa gan^ng aniin, - ang [isinagot - iI]aJa, hala, "kail)igang Dantes! - ang ipi- natuloy ng niay ari n^g sasakyan, - hindi ko iTa'ii>ig hinhinin pa kayo: hindi ang igaganti • leo sa pitgkav)agnialaHakit ninyo sa 'aking pagka- hnhay ay ang hadlangan, ko kayo sa panga- jignsi\\ia ng nauukol sa inybng mgaminamahal. * ^[agsa])i po kayo, gnagkakailangan ba kayp inay ari ng sasakyang nagtatawa. ni Dantes. ng salapi?^ - Ilindi po; sa kagaHngang palad ay ini- ingntan ko pa ang hoong aking "suoldo" sa tatlong hiiwang itinagal ng aming paghilayag. - Kayo'y isang hinatang mapag-impok at mny magandang asal, Edmundo. - Iluwag po ninyong lilimutin, guinoong Morrel, na may ama akong mantanda na . at dukha. - Opo, opo, mahait kongDantes; lubos ang aking pagkaalam na kayo'y magalingna anak, kaya nga magmadah kayoiat inyong dala- win ang inyong ama. - raalani poako sa inyo, - ang sinahi ngM- - ^.Nguiy't wala na ha kayong ano mang nata at yumukod. sasahihin pa'sa akin? - Wala na po. ^ - Ng mamatay ang eapitan Leelere, ihindi po ba nag-iwan sa inyo n^ ano mang sulat iia okol sa akin? , - liindi po siya nangyaring nakasulat; datapuwa't ito'y nagpapaalaala sa akin ng aking pangangailangang humingi sa inyo ng
- 20 - ilang araw na pahintulot na huwag niunang guraanap ng aking tungkulin. - ?>Sa dahil po hang kayo^y mnkapakasal? - Jto po ang unauna, at ang ikalawa*y - Mahuti, mahuti, gamitin po ninyo ang panahong inyo.ng magaUngin, sa pagka'tiTtrm iia ninyong ang kauntiang kinakailangan iiatin ay anini na Hnggo sa })aghihiiiisa(i ng lulan ng sasakyan; sa makatuwid ay hindi makapaglalayag kung di sa looh ng tatlong Imwan; sa, panalion lamang na ito nararapat na kayo'y humahk, - ang ipuiagpatuloy ng may ari ng |sasakyang tinatapik ang hahkat ng hatang marino, - sapagka^t hindi maiig- yayaring makalayag na muh' ailg Fara6a kung di kasania ang kanyang eapitan. ~iKung<h kasama ang kanyang eapitan! - airg higkng sinahi ni Dantes, na nagni- galak; - isipin ningning ang mga niata po ninyong magahng ang inyo!ig sinasahi, guinoong Morrel, sapagka't hagong katutu- gon po ninyo sa lalong mga lihim na pag-asa ng aking puso. ;,Inaakahi po ha ninyong ihalal akong (^apitan ng Fara6tft - Kung ako disin ang tangiiig ng ako'y makaparoon sa Pari.^. sa inay ari ng sasakyan, huliat ngayoy aking ilalahad sa inyo^ang aking kamay at aking sasahihin: - Kayo nga; da- tapuwaH may isa akong kasa})i, hindi nahhngid sa inyo ang kasahihang italianong ganito ''Che a (H>mpagni) a gayon man, narating padronti'". na ninyo ang kalahati ng Udakarin; sa, pagka't na sa inyo na ang isa sa dahiwang ''voto" na inyong kinakailangan ; at tung- guih'w koug I)antes, at ang saysay: Nguni't S
- 21 - kol sa isang natitira p&'y iiiagkatiwala kayo 8a akin, na gagawin ko ang boong kaya at ng inyong kamtan. lOli, guinoong Morrel! - ang biglang si- nabi ng niarinong tuinatagastas sa mga mata ang Uiha at hiniliigpit ang mga kamay ng ng sasakyan , - guinoo ng Morrel ^ niay ^ inihahandog ko po sa inyo ang lak)ng raa- taos na kapasalamatan, sa pangalan ng aking ama %t ni Mereedes. a r i - Sukat na, sukat na, Kdnumdo; hindi nililimot jig Dios kailan man ang mga ma- babait; dalawin ninyo ang dalawa, at'pag- daka^y pumarito kayo at hanapin ninyo ako. - i Aba ! ;, Aayaw ba kayong kayo^y aking - Huwag, salamat; matitira ako rito upang At tung- ako\y makipagtuos kay Dimglars. kol sa taong ito, V,ikinaligaya po ba nmyo ang kanyang kaugalian sa boong paglalayag? - Alinsunod sa kung ano ang ibig nin yong ibigay na kahuUigan sa tanong na iyan; sa |)agka magaling na kasama'y hindi ko ikinaHgaya; sa pagka't tila mandin hindi mabuti ang kanyang paglingap sa akin, nuda ng inagawa ko ang kahalingang kani- ya'y ihikayat (dahil sa isang maiiit na pag- huminto kaming kakasagutan namin) na sampong minuto sa pulo ng Monte-Gristo, at ng doo'y paghusayin nami't bigyang wa- kas ang gayong pagkakasl^igutan, paghika- yat na, sinasabi ko ang totoo, hindi ko ma- kanya, at ang kaiguiha'y rapat gawin Ngayon, kung gui- hindi slya napahinuhod. aiagawa rkinyo ang tanong na iyan sa akin^ ihatid hanggang sa Uipa? sa sa
- - 22. - daliil sa pagka siya aiig katiwala iig inyoiig; ihang iba na, sa pa^ka't inga hanap-huliay, sa inyo kung liindi; wala akong inasasal)i niagagalak po kayo sa nia^aling na kanyang pagi^iainalasakit. - Datapuwa't tin<2'nan natin, Dantes, - anj^ tanong ng inay ari ng sasakyan; sakali't kanitan ninyo ang pagka (*aj>itan sa b'aradn, ;,niagkakasun(lo ba kayong dalawa ni Dan- glars? - ('apitan o pangalawang puno, ^uin.oong; Morrel,- - ang sagot ng lui^iata, - lagui ng j)a- papanatilibin ko ang lalohg nialalaking i>ag- bibigay loob at inabusay na })akikisaina sa labat ng inga pinagkakatiwalaan ng niga niay ari ng sasakyang aking| kinalalagyan. - Mabuti, inabuti, Danit^s; ngayon ko wa,- kitang tunay na kayo y inabait na bata; aayaw ko ng kayo'y binbinin pa, sa pagka't nauunawa kong nialaki ang inyong nais na niakalakad na. - ;, Kung gayo'y ipinagkakaloob po ninyo ang kapaliintulutan? - Opo, luniakad na kayo. ~V,Manyayari po bang inagannt ko ang - (nnnitin po ninyo ayon ^;^ iiiyong ina- - Kung gayo'y paalani na po banggang sa tayo^y muliug jnagkita, guinoong Mornd, ^ at muli akong napasasalainat sa maraniing niaranii. inyong hotef galingin. inyo ng - ilngatan nawa kayo ng Dios, irog kong Ikaliligaya kong inyong inasu- Edmundo! nod na labat ang labat idnyong nais.
- 23 - liiunukso sa ]ancl)a ang binatang inarino at naupo sa luililian, at nag-utos na siya^y l^igdaka'y (lalhin binawakan ng dalawang inariinM'o ang ka- nikanyang gaod, tul)ig aiig laneha ng l)oon<>; katulinang j))agagawa, s^T guitna ng libolibong niga sasak^^ang na- • kababadlang sa anyong daang makipot, na sasakyaii ang sa niagkabilang tabi'y nakatiitabing, nuila sa j)agp<isok sa doongan luuiggang sa nuu"ll(\ ng Orleans. sa daang ( 'ainiobiere. at nagduniulas sa rnga Siiuuidan siya ng uiata ng jnay ai*i ng sasakyang uguniingiti, liauggang sa sanda- bng krUiyang juitana\\ang siya'y naXanluk sa niga baitang na malalaki ng niueilo/ at napabalo siya sa karaniiliang taong bubat sa ikaliinang oi-as ng umaga lumg^ang sa ikasiyani ng gabi'y hnnilipana sa [bantog ng ('annebiere, na totoong ihna- na daan lool) ng niga tao j)gayon- sa Pbo- laki j)g (*i()s, jia Jiangagsasabi jig walang katawatawa, kaugalian nila: at talagaiig ''lsang jnaliit ua Marsolla ?:^ana ajig Paris, kung nagkaim^n ito disin iig Cajmebj(3re." Ng buuingon ang niay ari ng sasakya^y kanyang ua sa likuran nakitang si na wari niandi\v nagbiliintay na Danglars, kanyang pag-utusan; Mguni't ajig katotoba- jia\y tiii'atauawang gaya i-in Jiiya ang biiuitang marino; ang liiiKb lamang nagkakawangis • sa dalawaug ])agtanaw ua itoug iisa lamang ang sinusundan ug inata, ay aJigbibbangpag- kakaiba Jig kahubigan. sa tinig na niya
- 24 - nvA].AVVAN(J lUHAGlII. ANG AJVIA AT ANG ANAK. Pabayaan natin si I>anglai-s, na binibig- yang sigabo ang kanyang pagtatanim iig galit, kasabay ng |)agl>abalangkas ng par]^ tang laban sa kanyang kasania, sa bangad jia kanyang iiiaiwaray ang kara|)atda|)at na magaling na pagniamahal kay Kdnuindong niay-ari ngsusakyan, atsundannati'n si Ilnnt^s, napagkatapos na nialakad ang boong lunaba' liaba ng daang (aiuiobiere ay tiiyiilgo ang Noailles, pumasok sa isang mailiit na bahay ua na sa dakong kaliwa ng lan.^angang Me- illan, pinanhik na dalidali angapat na baitang ng madilim ug hagdanan, ikinapit niya ang isang kumay sa "barandilla" at tinangnau ni^^a ng isang kamay ang tibok ng kanyang puso, huminto siya sa nakasiwaug na pintong kinasisilij)an liangaiig sa duyo ng maliit na talianan. Doon natitira ang }imil Hindi (lumating ang balita ng pagdatiiig ng Fara67i hangang .sa matandang lalaking ng ibabaw ng sandaliug ^ iyo'y ng na-* isiing silla nginginig niyang Ikaniay ng bakod na kawa- halamang guma^apang at yan nagpapalikawlikaw luuigang sa kanyang li- nib (bintana). Dantes. ni uakatindig sa {it kanyang uilalagyan ang mga Kaguinsaguinsa'y naiamdaman niyang si- ya'y niyayakap sa dakong likod at kauyang narinig ang i.sang totoong kilala niyang tinig na sumisigaw: - iAma ko! Napasigaw ang matandang lalaki ]Irog kong ama! at lii-
25 - mingou: ngiiiu't ng niakita iiiya ang kan- yang anak ay iiagi>atihulog iiiga bisig nito, na namunuitla's nanginginig. sa ' - ;. Ano po, ang nangyayari sa tatay, inyo? - aiig isinigaw ng hinata na balisa ang loob. - ;.niay sakit po ba kayo? wala, guiliw kong Edmundo, •nnak ng aking kaluluwa! Wala; nguni,t pa libhasa'y hindi kata hiniliintay at namasdan katang biglang bigla, ang galak, ang ligaya ng pagkakita ko sa iyo'y . iay, Dios ko! - iWala, . at . itiia.man din mamamatay ako! - Kung gayon ]>o'y tumahimik kayo, tatay co! iAko, ako ang inyong anak, huwag po ninyong pag ahrdanganan! Palibhasa'y ka- raniwang sabihing hiudi nakasasama ang ka- tuwaan, ito ang daliil at nasok ako ritong hindi ko ipinagpauna muna ang pag l>ibigay- alam ng aking pagdating, at ng mapahanda ang inyong kalooban: hala kayo po'y ngu- at huwag ninyo akong pagmasdan miti, niyang mga matang wari'y giilat; narito na ako, ako'y nakabalik na at magtatamo tayo ng totoong nialaking kaligayahan! - lOh! lalong magaling, anak ko, - ang mu- ling sinabi ng matan(la; - ngimi,t tunay nga bang magkakamit tayo ng kaligayalian? Hala, Mindi molia.ba muling tilisanit) ako? . sabihin mo sa akin ang lahat? - I Patawdrin ako ng Dios, - anang binata, • - kung aking ikinatutuwa ang isang kaligaya- hang buhat sa paghiluksa ng isangfamilia; nalalaman ng Dios na hindi ko ninais ang ka- * ligayahang ito kung ang^makakapalit ay ang gayong dakilang kalungkutang mangyayari sa iba; nguni,t nangyari na, at sinasabi ko ang
- - - 20 ...: taglay ang l>()Ojiji; katotoluinauii!; ganai) iia laka*^ ng looh npang ako'y niai^pig- liati! Naniatay po' ang niatapang na si eapitan Le(*l(^r(% at malapit na totoon^" inangyari, na sa paniainag-itan ng i^agtatangkilik na pina- pagniguingdapat ij>agkalool> sa akin ni gui- noong ]\lorr("l, na ako\v niahalili sa nasira*\ ;, Nanunawa na po l)a ninyo ngayon, tatay? Magka- iOapitan sa ikadalawangpong laon! karoon ako ng isang (iaang 'Muis'' na /^su^d- (io\\ at saka isang haliagui ng mga pakina- li)ang, ;Jnn<li po ha tuna^^ na lampas na ito^ sa niaaasahan ng isang niarinong gaya ko? - Siya nga, ar-ak ko, siya nga, tunay iigaiig: isang malaking kaligayahan; - ang isinagot ng matandang lalaki. - Kung gayon, tatay; ihig ko pong ang unang su(J(long aking tangapin ay inyong maliit na haliay na may ihili halamanan,! at ng doo'y inyong maitanim ang inyong niga "(^ai^uehina^' at ang inyong mga halaniang gumaga})ang, . Nguni't i Dios ;,Ano {)() ha ang nangyayari sa inyo? ko! Tila mandin kayo ay may sakit! irog kong Kd- numdo; walangano man ito! - at pagkatapos na masahi ang ganitong mga salita'y pina- nawan ng lakas ang ahang m?jttandang \a- laki itatay! - anang hinata, ;uniinom po kayo, tat^iy, ng alak, at ito'y makai^aghi- higay lakas sa inyo; ;,saan po ha naroon ang inyong alak? - Iluwag, salamat, hin(h* ko kailangan, hindi ko ng isang - W'alang ano nian ito, at natindjuang. Tatay! ang wika ng matandang lalaki, pi])ilitang piguihn ang kanyang anak. na pinag-
- ) . - 27 - - Opo, opo, kinakaihingaii ; ituro ninyo sa akin nng kinalalagyan... nito'y kanyang ])inuksan - Mapapagod ka lamang, wala akong alak ^ - iAl)a! At pagkasahi ang dalawa 6 tatlong 'l'annario." (lito sa ])aliay. ;,wala po ])a kayong <ilak? - ang sinabi ni Dantes at siya naniaii ang naDHitki, na pinagpapalipatlipat niya ang^ kanyagg niga niata sa payat na niga pisiigi ng niatandang lalaki at sa walang lamang ka- rnga yong alak: ;, Maraliil po\y nailang kayo sa salapi, niabait kong ania? - Walang ano niangnaguiguing kakulangan sa akin, yamang nakikita na kata ngayon, irog konganak, - ang isinagot ng matandang lalaki. - (layon man, ibakit! arinario. - ;,x\t wala hakit rj)o aiig itinutol ni Dantes na pinapaliiran ang pawis na tumutulo sa kan~ yang noo,™gayon man, ng ako'y umalis, na may tatlong buwan na ngayon, iniwanan ko |)o kyyo ng dalawang daang franco. ( 1 - ()(), oo, Kdnuindo, tunay na tunay nga; nguni't iyong nalilinuitang ng ikaw ay umalis ay may naiwan kang isang nialiit na utang sa ating kapit-hahay na si Cadorouss(s i[)i- iyon, naalaala. mt(i sa at sinahi pa sa aking kung di raAv kata i[)ag- bayad ay [laroroon siya sa baliay ni guinoong • Mornd, at doon siya maniningil; kaya nga't saaking [)angai)ganil) na baka makasania sa iyo ito, mapagiilining ino ng... I akin ang utang na Dalawiin*^- ])eseta natin ang* kahalaga ng bawa't . (1) isaKii' Iraneo.
- 28 - - ^:Ano |)o? - Na aking biriayaran. - iNguni, - ang biglang siiiahi ni Dantes, - ang aking utang kay eadorouHse ay isang daan at a|)at na pong l'raneo! - Totoo, - ang ibinulong ng niatandang lalaki. - ^At |)inagbayaran \>o l>a ninyo ang utang n^ iyon, na inyong kinuba aiig ibina.yad sk dalawang <laang sa inyo? t'raneo na rniwan ko Itinango ng iiiabait na niatanda ang kan- yang ulo. - Sa. niakatuwid: ;,anini lia i)ong franeo lamang ang ikinabuliay ninyo sa loob ng, tatlong buwan? - ang ibinulong ng binatsi. - Nalalaman mo ng bindi ako nagkaka- ilangan ng marami, - ang nuiling sinabi ng - lOb! I Dios ko! iDios ko! i F*atavvarin tatay! - ang biglang sinabi po ninyo ako, ni Edmundo, kasabay ang kanyang paglubod sa barap ng totoong inabait na taong iyon. mataiidang lalaki. - ;.Ano ahg iyong guinagawa? - lOb! irniwalat po ninyo ang aking puso! - iBab! iBab! sapagka't naririto ka na, - - -ang sinabi nk matandang lala'ki, - limu- tin natin ang lahat ng iyan. - Tunay po: narito na ako, na may ina- ^sahang magandang panahong sasapitin at taglay ang kannting salapi, - ang biglang sinabing nababagbag ang dibdib; - tangga- pin po ninyo, tatay, ninyo at magpabili agad agad kayo ng ano mang pagkain. tanggapin ' '
- 20 " At inihiiho sa ihahaw ng mosa aiig na sa kanyang inga hulsii, na ang lanian ay (lalawampo't apat na salaping giiinto, Hma na ang halaga'y tighh* o anini na pilak mang fnnu*o at ilan pang malihit ang halaga. - - Nguni... ;,sino ang niay ari Nanguilalas ang niatandang Dantes. nitx)? - lya'y dalawa. ninyo, mamiH po kayo ng Tanggapin |>() ating mga })agkain, lumiga.ya kayo; mag- dadaia. pa ako rito hukas, - Hinayhinay, dahandahan,™ang wika ng matandairg hdaking ngumingiti: - kung pa- luntulot rno'y guguguHn ko ng hoong pag- titipid ang iyong salapi; sasapantahain ng mga tao, kulig makita nihmg higla akong huinihili ng niamming mga hagay, na . ki- nakailangan kong hintayin ang iyong pag- uwi upang maga.wa ko ang gayon. - (jawin po ninyo ang inyong maihigan; (hitapuwa't ang una pong gagawin ninyo, tatay, umupa kayo ng isang alihmg hahae. Hin(H ko maipauuhayang mag-isa kayong May dnhi akong eaieng '^^.on- mamaiiay. trahando'' at mainam na taba(*<)ng nakasilid sa isang maHit na ''eohe''; darating po sa inyo hukas; nguni't huwag kayong umimik, sapagka't^ may dumarating, - Maralii! ay si Cad(^rouss(^, na pagkaha- Hta ng iyong pagdating ay puinaparito't ng iyo ng dahil sa mahiwalliating bumati sa pagkauwi nu). - Talaga ng inyo, akin, sa ating i ta yo 'y dumurunong ; ganito ng isang nga ang kataohan; bagay ang mga labi, samantahmg iba ang iniisip ngpuso, - ang ibinulong ni Edmundo; nagsasaHta
- 30 - - nguni't hindi kailangan ; siya\v isang ka- pit-baliay na pinagkakaiitangang yaniang gayo^y salulnnigin natin masayang muklia. loob, at siya ng Nagkatotoo n-ga ang sabi ng ania iii Bagong katataj)os pa laniang ng Dantes. pananalitang marahan ni K(hnundo'y .^iyar^g pagsungaw nanian sa pintuan ng hagdanan ng ulong maitim at mabalbas ni Oadorousse^ dala\vam})o't Unia hanggang dalawampo't anim lUi taon. napahbhasa'y siya'y ''sastre" ay nag-aakahmg halinhan hg forro ang isar^g kasuutan ng isang ''pano'' na dala sa kaniay. ItoT isang lalaking n)ay ~iAha! i Binabati kata ng boong galak^ Ednmndo, sa iyong pagdating! - ang sinabi sa isangpananalitang totoong tuhid sa gawi ng mga taga MarseUa, at kasabay ang hibhang mahabang pagngiti na ipinakikita ang^kan- yang mga ngi])ing sakdal ng ])uputi. - Salamat, ka])it-)>ahay na (/aek^rousses sa- lamat: alam na })o ninyong sa ganang akin ay iaguing handa ako sa ])aglihngkod sa inyo sa ano niang inyong magahngin, - ang sinabi ni Dantes, na hinili niya maikubhng magaUng ang hunig ng kanyang puso sa pa- mamag-itan ng^ gayong i^ag-aahiy ng ])agh- hngko(L - Kinikilala kong utang na loob, 1)inata; ang kabutiha'y hindi ako iiangangailangan ng ano niaii; baUgtad, ang mga iba ang na- ngagkakailangan sa aking manakanaka. Kuniilos si Dantes ng anyong may sama - Iluwag mongakalain, bata, na sinasabi ko ito dahil sa iyo, kung pinautang niang ang loob.
- - 31 - kita ng salapi ay pinaghayaraniuo lui sa akin; iyan ang karaniwan sa inahabait na niag- kakapit-hahay, at yayainang gayo'y nagka- haya(h)aya<l na tayo. - Kailan . inan ay liindi napaghahayaran ang rnga tinangapan ng ano niang utsii^g na sapagka't kahi't wahi ng utang na lool), sa kaniki'y nananatili rin ang pag- ^sahi))! 'kakautang naman ng ukol sa pagtumhas. - ^^Elala, liayaan natin iyan; ang nakaraa'y nakaraan na; ang pag-usapan nati'y ang maUiwalliati mong pagdating, bata. Napasa- doongan "ako't ang aking ^ talaga'y humili ng i^aiio ay siyang kong pagkasaluhong sa kaihigang Danglars. Marse- Ih" ka pala? - ang sinahi ko sa kanya. Aha! Na sa - Kaihig-an! - Ang katotolianan - iMaliwanag ko lamang doon. - At saan naroon, ang hatang si Edmundo? - lEindi mapag-aalinlanganang na sa hahay ng kanyangama, - ang isiliagot ni Danglars. - At karaka'y tumakho akong paparito, - ang ipinagpatuloy ni Oaderousse, - sa pagka kong^ magtamo ng tuwang mapakika- Hindi mo ha nakikita? iuig isinagot. ay ang hoong isip ko'y na sa sa Smirna ikaw. Bagong nga! kagagaling ihig niayan kata iig niahigpit. - - Napakagandang loob nitong si Cade- rousso! - ang higlang sinabi ng matandang lalaki; gaano kalaki ang pag-ihig ninyo sa amin?
- Ang katot()hana,'y kayo'y iniihig ko't minamahal, sapagka't kayo'y luhhang ma- pag-inga't ng kapurihan, at ito'y kaasalang
n ~ :}2 - hiiidi sagana sa (Jaig(lig...Ngimi't tila mandin duniating ka ritong niay tnglay n;i niaraming Halapi, bata ! - ang ipinagpatuloy ng sastn^ na sinulyap ang nakatinibong isang dakot na guinto't pilak na iiiilagay ni Dantds sa ibal>avv ng niesa. Nahiwatigan ng binata ang sinag ng ka- sakiniang kuniislap sa niga nmta ng kan- yang kapit-bahay. - iAba, aug salaping iya'y liindiakin! - ang isinagot;- sinasabi ko sa aking ama ng sandali ring ito ang aking pangaiiganib na baka niay naguing kakulangang avio man sa kanya sa loob ng panaliong wala ako rito^ at sa kanyang hangad \m blgyang kati- wasayan ang aking lool), ang guinawa^'y ibijiul)os sa ibabaw ng nn^sang iyan, na gaya ng inyong namaniasdan, ang kanyang- bulsa. JIala, tatay, - ang ipinagpatuloy ni Dantds, - itago po ninyo uli sa inyong ''al(*an(*ia,'^ ayawan lainang kung ang salaping ngayo'y kailanganin naman ng kapit-babay na ( 'a(l(M'ouss(^, at kung gayo^y niakukuha po niya at magagamit kung saan niya ibig. - Hindi, bata,-*!^-ang sinabi ni Cadcrouss(% ---sa awa ng Dios ay hindi ako nagkakai- langan ng ano man ; nagbibigay ng pagkain ^a tao ang trabajo; simpanin mo ang iyong ma*y hindi salapi, kalabisan; nguni't iya'y hindi harllang upang kilalanin sa iyong utang na loob, na para ring piinakinabangan ko. iyan, simpanin mo; kailan ---Mula po sa kaibuturan ng puso ang - Hindi ko pinag-aalinlanganaji kahit ba- A ba ! M agali ng ! N alala i na pag-aalay ko sa inyo, - ani Dantt^s. hagya man .
Tinagolog nl Pasmal B. PoUeU ko ria, mabait na. bata! na ikaw ang la- long "minanial)aJ ni gninoong Morrel. - Kailan ma'y laguing pinagpapakitaan ako ng magandang loob ni guinoong Mo" m'l, - ang isinagot ni J)ant6B. - - Kung gayo'y bindi magaling ang gui- nawa mong pagtanggui "a kanyang anya- 'yang piguing. - iAnong pagtsmggui sa kanyang piguing? - ang" isinaba*! ng mat^ndang Dant^s, - inanyayaban ka ba pagkain? " niyang makasalo - Opo, ama ko; - angitinugon ni P^dmundo, na ngumingiti ng kanyang mamasid ang pangguiguilalas ng kanyang ama sa mala- bis na sa kanya'y pagbibigay-unlak. - iAnak ko!^at tumanggui ka sa gayong anyaya--ang itinanong ng ma- tandang lalaki. - Ng niakarating po agad ako sa iiiyong tabi, araako; napakalabis ang aking pag- niimitbing kayo'y akipg makita agad. bakit ~ . - Ang pagtanggui mo'y mangya.yiiringma- kapoot sa mabait na si ginnoong Morre], - ang itinutol ni Ca(Jorouss<?, - pagka't ang nag- iibig maguing eapitan ay Jjindi'dapat tu- manggui sa, anyaya ng may-ari ng sasakyan. - Sinabi ko na sa kanya ang mga kada- liilanan ng aking pagtanggui,™ani Dantes, - at inaakaia kong ako*y napag-unawa niya. nguni't ang nag-aakalang ma- guing eapitan ay nanga^igailangang manuyo ng kaunti sa mga pinagiilingkuran. - llmaasa akong maguing eapitdn hindi nangangailangang gumamit ng mga ganyang paraaii, - ang muh"ng sinabi - iOo! ni Dantes. 33 "> sa
- Ang ('oiide nff Monte Oristo ni A. 34 I)i(ma.t - Lalong iyn'y totowng ikatutuwa iig mga dati niong .kaibi- ha- gan, at niay ba(Mig natitii'a roon sa likuran ng "eiuda- dela" (kuta) ng San Nieolas, na liindi Uib- liaiig ipagpipighati ang ganyang balita. - ;.Si Moreeiles? anang niatandang lalaki. - rOpo, arna ko - ang muling sinabi ni Dan-' tes, - at ii^aliiutulot j)o ninyo sa akin, nga-' yong iiakapagtaino na ako ng galak i-na ka- yo'y aking niakita, nalalainan ko ng wala kayong ano niang sakit at niayropn kayo ^ng inuulit ko uli laliat ng inyong kailangan; ang inyong kapaliin- ua binibingi ko ])() tuhitan upang aking inadalaw ai.g iiayon 11 g Cataianes. - i lAiniakad ka, anak ko, lumakad ka! - anaiig I)ant(3s, - ikaliimana- wari'y pagpalain ka ug I)i(js sa iyong asawa, na kawangis ng pagkapag})ala sa akiii sa pa- niamag-itai,! ng aking anak! a.sawa! - ani , - i Kanyang huwag kayong magpauna, guinoong I)ant(^s, sa makatuwid liindi pa po asawa niya; baga'y tila inandin hindi pa. - ITindipanga; iiguni't, ahnsunod sa'mga hagay aking maguiguing asawa, - ang 'isinagot ni - lliiKh kailangan, liindi kaihingan: ma- galiiig aiig guinagawa mong pagmamadaU,* bata, - ani Cad(!roussc. - r'At bakit? - iMangyari baga! lalon^ii? iualniti: ma])iiti, nalalainan akong isang matandang Ca(U'rousso, na maaasaha'y hiiidi malalaon at E(hnund(). , " ^ , Sa pagka't si Mereodos * ay isang magaling na l)ahae, at sa magagaling na bal)ae*y hhidi nagkukulang ng mga na-
, Thianalog ni I\(jiCHal IL Poblete 35 ^.11 II. ., ." rf. i-.i I.. ,,,. ,1 1 ,. . , , I I , 1 ilaloug lal(< iia sa bahaong iyanl iigingibig; lAt ang katotohana^y niaraining piilutong na tig hihibingdalawa ang niga nagsisisunod sa ^ kanya! - (1 Katotolianan l)a iyan? - aug itinanong ni Kehnundo, na kasal)ay ang isang ngiti, na sa likuran nito'y naaaninagan ang isang nianipis na ulap ng pagkabalisa. - ix\ba! iTuiiay!~ang nuding sinabi ni ('a(h?it)usse, - at walang Hkat ang pagdating sa kanya ng niga nakikiusap na pawang. niaguiguiwhawa nguni, nahdanian nio na, ngayo'y niaguiguing ca- at sai^agka't gayo'y huwag kang pit^ln ka, nianimdini na hindi ka tatanggapin. - Na ang kaliulugan ng sabi po ninyo^ - ang sinal)i ni Dantes, kasal)ay ang isang ngiting hindi niakakubli ng kanyang balisa^ na kung hindi ako niaguing eapitan... ang pamunuiluiy; - lAba! iaba! - ang biglang sinabi ni Ca- ' - KSiya nga, siya nga, - anang binata,-^la- long magaling kay sa akala ninyo ang aking paniniwala tungkol sa kalahatan ng niga ba- higuit pa mandin pagka tungkol baes kay I\It^rc(HloSy na aking pinananaligang nia- guing (*api?tan ako o hin(li nian ay niananatili niagpakailan niansa tunay na pagil)ig sa akin. - Lalong magaling, lalong magaling, - ani Cad(a-ouss(s~-^vailan ma'y karapat dapat pu- rihin ang niagkaroon ng pananalig pagka ang isang tao'y mag-aasawa; nguni't hindi kailangan; inaakala k(), bata, na hindi ka maw^awalan ng anoman kung ikaw ay pu- maroon at ipagbigay alam nio ang iyong d(MX)USSO. ^^t m ^ m
! Ang Oonde ng MonU'Cristo ni A. I>umas .... 96 '
7TT r r
. u i _ I pa^dating, at tuloy ipaiinawa ino ang iyOng: mga pag-asa. - Pap^iroon ria nga ako, - ani Edmumlo, at niyakap ang kanyang ama, yuniukod kay Oaderousse at yumao. Natira pang sumandali si Caderousse sg, tiriatahanan ng matandang Dant^s, at saka pagkapagpaalam ay nanaog nanian siya siL hagdanan " upang makisama kay Danglars isang (I\do ng na sa kanya*y naghihintay sa diiang Senae. - Ano ba, - ani Danglars - ^iNakita mo ]>a siya? - 'Bagong kaiiwan kosa kanya sasandaHng ito, - ang >agot ni C!a(hu-ousse. - ;,At sinabi ba sa iyo ang kanyang pag- - Ang anyo ng kanyang pananaHta^y - iHintay! - ang muling sinabi wi J)anglajs\ - Sa aking wari'y napakalaki ang kanyang asang si\^a'y maguiguing (*apitan? parang siya*y eapitan na., pagdadalidah. - iAba! iTihi mandin artg bagay na ito'y ipinangako ni guinoong Mom^I ~<iSa makatuwid ay siya'y totoong - Ang riiasasabi koS^ hibhang nagyayal)ang na; inihandog sa akir) ang kilnyang tang- kihk na tila nrandin isa na siyang maka- pangyarihan at guinawa naman sa akii] ang mahiking pag-aalok kung%ibig kong ma-' ngutang sa kanya ng salapi, na wari^y nag- papalagay ng si^^a^y totoong ma^^aman. - <lAt hindi mo tinanggap ang mga pag-aahiy; hindi ba? - iMangyari pa baga! Bagc\ nian nagka- gayong na- gagalak, liindi ba?
; Tinagakyg ni Peiseual ff. PobMe 37 kanglalabis sa akin angkadahilanaM upang tii- manggapako ng gayong pag-aaJok, sapagka/t lUeo ang naglagay sa kahyang in^a kaniay ng niga unang B^ilaping pilak na kanyang guinugol; datapuwa^t ngayo^y iba na: hindi na Mnagkakailangan si guinoong Dantas sa kanino nian, Ipalibhasa^y niaguigiiing oapitdn ^na nga! - iHali! - ang itinutol ni Danghu-s, - ^^liindi - Sa ganang aki'y isang kagalingan siya'y (*apitdn, - ani pa sifa eapitan. huwag n^aguing (/'aderousse - sapagka't kung niaratin^ niya ang ga- yong tungkuH'y ;,sino ang maaariiig inaki- pag-usap sa kanya? - Kung ibigiiin Danghirs, - niananatiU siya sa kanyang da- ling kalagayan, o marahil ay iimudk)t pa. natin> - ang isinagot ni - -(lAnong sabi mo? - Wak^ nahihHnian ko ang aking sinasa- bi. At sabihin nio ^a akin, ;,nananatiH ba siya sa totoong pagkaibig sa eatalana? - Haling na haling; naparoon ngayon. nialaking^ lubha ang aking 'I>atapuwa,t o pagkakamali, <> sa dakong iya'y magkaka^ roon siya ng kaunting basa^-ulo. - rj)aliwaiH\g nio. - ;,At i^umng dahil? - Ang kahahigahan ng bagay na iya^y ;,hindi rao ba malaki kay sa inaakala nio; * minanaahal si Dant^s, ano? - l[vailan ma'y hin(H ko - Kung gayo'y sabihin mo sa akin ang ilahat mong iialalanum tungkol sa eatakna. - Wala a-kong ganap na nalahiraan; ang ang naibigan niga niapagnialaki.
38 Ang (Amde ng M(mtf'-(frl>ito nl A. Dumas iiakita ko laniang ay niga bagay na iiaka- pagkukuro sa aking gaya ng sinahi ko iia, ua niagkakaroon aiig nag-aakalang niagm'ng eapitan ng l^asag-ulo sa niga paliguidliguid ng Vi(^illos - -Nguni't hala,^ano ang iyong nakita? - Sasahiliin ko sa iyo: nakita kong kailan M(Mve(l(^s ay puinaparito sa eindad niang si ay sinasaniahan siya ng isang hinatari^* (*a- talan, maitim ang niga niata, eunog ang t()t(X)ng kayuniangui, luhhaiig- maiiiit halat, ang lool) at tinatawag ni Merr^^des na pin- san ang lalaking iyon. Jnfinn(M-i(\s, At inaakahi nio bang nangingihig sa kanya ang kanyang*- pinsang iyan? - -Inaakala ko lamang na dapat na mag- ang maiisip ng kagayon; isang hinatang niay dalawampo't isang taon sa isang dalagang may hibing pito? - ;,At ang sahi nio\y naparoon si l)an t(^s - 'At ang katotohanan ay nauna siya - Kung pumaroon naman kita sa dakong iyon ay makahihiuto kita sa I\(?sorva, at sa- mantalang tayo'y lumalagok iig, masarap na alak na jjfi Malgue ay niakatatangap naman ng ilang halita. - (iAt sino ang magbai)alita sa atin? - Maghahantay tayo, at pagdaman iii Dan- tes ay niapagkikilala natin sa kanyang \w\\V- ha ang nangyari. - llala, pumaro(jn kita sa hal)ay ni niang r^nlilo, - ;ani ^ (yad(^rouss(s--nguni't unawain mong ikawang niaghabayad ng ating iinmnin. (^Totoo nga ha? iAli! ;.anong diahlo sa nayon ng Catalair(^s? akin ng pag-alis. sa
Tinagalog vl Pasenal //. Pohlete - Iliiuli pa ang bagay na ito, - -ang isinagot ni T)anglarj^ - -ang sabi ino'y na sa pag-usnpan kinakailniigai]^' katii\viran> Pagkatapos. ng ganitong salitaa'y ynnuio ang dahiwang lalaking matulin ang lakad na ang tungo'y sa pinagkausap;:nig baliay^ j^t pagdating (]oo\y hunungi sila ng isang boti^llang alak at dalawang ''vaso'\ Ayon sa sabi ni niang PanHlo'y kararaan pa lanuuig ni Dantes at wala })ang dalawang niinuto ang panabong nakalalampas. 8apagka^t tanto na nilangtunay lui nasa nayon ng CatalaneH •si Dantes, nangagsiupo ang dalawa sa siloiig rig sariwang mga dabon ng mga puno' ng sa mga sanga saguing nito'y nangaglilipatlipat ang kav*amibang nui- libit na mga il)ong nangagbabalita, sa pa- nunnag-itan ng ka- ayaayang n)ga buni at pagpapakinigan ng tinig, ng isa sa lalong magagandang araw ng panabong masangbaya. sieonioro, na at kani kanilang niga 1KATI:()N(; DAIIAIUII. ANG NAYON NG GATALANES. Sa nuiy isangdaang bakbang sa kinalagyan ni Danglars 'at ni Cadorouss<% na muigaka- -• titig sa (lakong malayong tibatanaw at ni-- lalasaplasap ang masarap na alak na ''La ^Malguis" ay natitindig ang isang kataasang lupang bubad sa panuiti at sakdal ng pag- kasangag sa araw at sa babagat, na di iba't ^* ang nayong maliit iig 'Catalani^s. Dnialis, isang araw, sa Kspana ang isang: sa mabiwagang pulutong at unuabon sila 39
40 An{i Gonde ng Mont,c-(Ji-Mo ni A. Dnntds imgos ng lupa, na hanggang sa paniahong ito'y nananatili \>i\\ lUunating sila roong wa- Idng nakakaahini kimg saan sila li^aling at walang tiakakawatasS ng kanilang giiinaganiit na pananalita. Ang ina sa kanihmg mga pinuno, na nva- runong ng wikang "proY'on/al" ay naki- tisaps^a nuuneipio ng Marsoila. na niangyaring ipagkah)ol> sa kanihi ang kutad na kataasang iyong kanilang pinaglag>Vkan, katulad i*g niga mangdaragat ng luia. ng kanilang mga sa- Jpinagkah)oh sa kanihi a^ig gayong sakyan. kahilingan, at ng inakaraan ng tath>ng buan, 8a tabi ng labing dahiwa 6 iabing tath)ng sasakyan sa dagat, na dinahi roon ng niga maghdakbay dagat na iyon, ay natatag na ang isang maliit na bayaii. Ang pagkatatiig ng rnaliit na bayang itong wari'y eastila at arabo, ay siya ring ngayo'y naroroong tinat^ihanan ug niga inapo ng niga taong iyon, at ang guinaganiit pa nihi'y ang wika rin ng kanilang inga niagulang; baga inan nakaraan na ang tatlo 6 apat na raang tao'y nialiit na jiananatili i>a sila katasisang Uipa, na kanilang dinapuang tulad t*a isiuig kawan ng niga ibong dagat, at hindi sila kailan nian nakilahok sa inga nianiama- yan sa Mai-sidla, nangagpapakasdlan silasila rin at pinapananatili nila ang mga pinagkara- tiha't mga kaugalian ng kanilang inang-ba- yan, na gaya lin ng kanilang hindi pagba- bago ng guinagamit nilang salita. sa i>agliyag sa Pagkasaysay ng mga pasinndang ito. ki- nakailangang sumama sii amin ang niga bumabasa sa paglakad sa tanging daan ng maliit na bayang ito at makisama sa amin sa
TmaguloH ni Pa^^rual , fl PobleU m\ .^a inga bahay n^ iyong pagpaw^ok bit)igyan ng aniw, sa dakong laba^% niyan^ niagandang kulay ng dahong tuyo, na ka- raniwan, sa lahat ng n)ga bahay sa hipa- ing iyon,- at sa dakong loob ay ang pahid na apog, iyang niaputing pintura na Kiyang' tanging pamuti ng mga tahanan ng mga •kastihu "i Isahg niagandang dahigang ang buhok ay inaitiiM na kawangis ng luyong nt mapu- pungay ang mga niatang tulad sa mga ma-- ta ng ''giKH^Ia/' wy nakatimhg at na^s^isan- .sa kamay dal sa isang pador, at ang is^ing kahgaHgayang Indaklak, na isa pinakadahong sa isang h*T)alagas ang niga tai)aka'y nangakakalat na ang mga Mlan. tangan roon, ang kanyang mga bisig (brazo), na nakaliHs hanggang sa siko kahit niga kayunianggiii, wari'y linaHk at itinukd sa mga bisig ng unang si Yenus, at nama- niasid ha siya'y nangangatal dahil sa isang wari'y pagkainip, at tinatadyakan ng ma- gandang binibining ito ang lupa ngkanyang nialiliitjit magagan<iang niga paa, na ano pa^t ii t kalugodl ugod napapanood a ng niaiinani, na pagkakahubog ng kany-ang niga binti, na iniinis ng rnedias na sinulid na mapula, na anay j)ahala]^ghalajig na giihit na ab6-ab6't bughdw^ Bukod sa 8ii may tatlong hakbang ang layo sii kanya nakaupo sa isang silla, na nagi^apaguiw^artg- guiwang at nakalagi^y ang siko sa isang luma at sirasira ng kasangkapan. ang isang ma- laking kdaking l>agong-tao, na magkakada- lawampo hanggang dalaw^ampo^t dialawang itaong tumititig sa dalaga, sa isang aayoag 4 41
42 Ang Condr ng Monte'Cri'Sto nl A, Dutnas nngpai^akilala ng saina ng lool); tuniatanong ang kaiiyang-inga mata, nguni't suko ang niga nuitang ito sa titig .na niariin at walang gi"l<it ng bahatMig kanyang kausap. - Sagutin nio sana ako, AlereuMlrs, - anang bagong-tao, niala})it na ang pasko, na siyang kaj)anahunang ukol sa <^,Ano ang sal)i nio sa l>agay na iyan? ..,: - Alakasangdaan na at kinakailangang maguing inalaki ang giflit ino sa sarili uj)ang muli pang itanong mo sa akin. nguni't sahiln'il mo uli, isinasaino ko sa iyo't ng ako'y i)iaka])ani- saluhin mi:) sa aking maikasandaang wala; pinawawalan mong halaga ang akingpagsinta, na sinasang-ayunan ng iyong ina; ipakilala mo sa aking linilihak mo ang niitlii kong na walang kahuhihan sa iyo kaligayahan; ang akimg huliay 6 ang akingkamatayan... Ah, Dios ko, Dios ko! Pagkatapos na aking inapanaguinip sa looh ng sampongtaong sunod Hunod sa kah'gayahang iwaguing esposo mo, M('r<*(Hh's, at mawala ang; pag-asang ito, na siyang suhay in'yaring huhay!... balisa't pagkakasal. kitang sinagot, - -Tunay nga,i - Hindi nga ako, ang katotohanan, aiig naghigay at nagpalago ng pag-asang iyan, F(*rnan(lo, - ang isinagot ni M(UV(h1i^s; - hindi kita i>inagkaloohan ng ano mahg pagpapa- totoo na sukat mong mai8unil)at sa akin; alam mong laguing sinasal)i ko sa i^^o: ini- ihig kitang parang kapatid; nguni't hnwag ka ng humingi sa akin ng iha i^ang hagay sapagka't may mi hindi iha ng nag-aari ng aking puso, ^lllindi ha katotohanang ganito ang laguing sahi ko sa pag-il>ig-kapati(l,
ThK/galog ni roneual //. Poblete - Oo, iialalairiaii M.orco(i(>s, - aiig iKinngot iig binata; - oo; malahis ang aking pagkaalani naguinaniit nio sa akin ang Tnalu- l)it na karapatan ng pagtata.])at; nguni't di- 3^ata\y naliliiuot nio ang i^^ang dakilang ka- utusan sa n"ga eatalan ang silasila'y, rnangag- jiakasalan? - Nagkakamali ka, Kernando; liindi isang kautusan, wala kundi isang kaugalian lamang, Maniwmla riarito ang katotolianang' ganap. ka sa akin, huwag niong imatuwid ang ka- ugaliang ito sa ikasusun()d ng iyong pita. na, kC) Saklaw ikaw ng pagpanao rito; kautangan mo lamang sa pagbibigay loob ang kalayaang kinakamtim mo ngayon; bukas makalawa'y liindi malaybng ikaw'y tawaguin upang su- mailalim ka sa i^^ong sariling bandila sa ka- samahan ng iyong hokbo, at kung sundalo ka na'y ;,ano ang gagawin nio sa akin, sa makatuwid baga'y sa isang kaliabag liabag na uhlang walang ano mang ka^^amanan, at walang anomang pag-aari Hl)an na lamang sa isang dukhang dampa na halos ay guiba na, at ang halos walang kabuluhang mga lambat, tangi'tabang manang iniwan sa akin ng mga niagulang ko. ]VIay isang tiion na nga,yon bukat ng mamata}' ang aking ina, Kernando, at iuboa ang pagkatalastas mo, na muia noo'y halos ang aking ikinabububay ^aling sa pagkakaawaang gawa. llindi kaila sa aking manakanakang ibig mong papani- walain at • ng ako'y mabaliaguinan mo ng iyong na- papangisdaan, at tinatanggap ko Fornando, sapagka't ikaw'y anak ng kapatid ng aking ama, sapagka't nagkasama kita bnhat sa ako na nakikinabang ^sa akin 43
44 Ang Gonde ng Monte CrMo nl A- IhniHht kanuib'miisan, at kawakasaii, lalonglalo na, sapagka't bukod isii laiiat ng Ksinabi ko, talastas kong pasasamain ko ang loob iiio kung hindi ko tanggapin. (ranap diu ang aking pagkaalani, na ang ipinagbil>ili kong .is<la at img sidaping aking napapagbillian, nia siyA nhihang ibihibili ko ng "est^imbro" na guinaganiit ko sa aking mga gawain, na- lalaman kong malabis, Kt'mando, na wala kung (li isiuig liinos mo sa akin. ut - ;,Atan6 ang kabuluhan sa akin ng labat ng iyan, Mareedos? Baga inan totewng duk- ha ka ut nabubuhay sa'lubhang pag-iisa, niinarnagaling ko ikaw kay sa anak na babae Tig lalong masalaping may mga sasakyan 6 ng klong niayamang "i>anquoro"( 1) sa ;,A^no ang kakulangan sa akin? Marsolla. Isang babaeng inapagmahal sa kanyangpuri iU masipag; ;,at sino ang aking masusuinpong na habaeng may taglay ng jnga bagay na iyan kung di nga ikaw lamang? - Fornando, - ang isinagot ni Mon"odoii na urtiiih'ng;- - mahirap na totoong magiiing ma~ bait na bal>aeng taga i^angasiwa sa hihay at maka])<"g-ingat ng kapur ihan ang luniibig sa ibang lalaking hindi siyang kanyang asawa. Magkasiya ka na nga iamang na kita'y mag- palagayang magkatoto; ito ang tanging sa iyo\y aking mai|)angangako, at hindi ako nangangako kung di ang bagay na tanto kong magaling na aking- maiiiii^igay. - Siya nga, tunay, kiUila ko na ang ka- Pemando ; - pinagtitiisan looban mo ng boong pagsang-ayon aiig iyong karuk- " mo, - ani (J) Anjr mny "baneo" na liarpitan n$ salapi ait iba pa.
. Tinagalog nl Pamioal U. Pdblete 45' liaan at sa karukhaaii ko'y nagugiilautaiig Magaling, Mereodes, kung \Vala kung ka. di iyan lamang, kung sinisinta mo ako, x>i\g- sisikapan koiig magkasalapi; magbibigay ka Ha akin ng kaligiiyahan at magdadala naman ako sa iyo ng kayamanau ; na sa piuialion- pa akong aking iwan ang lianap-birhay kon^ ])angingisda, i^apasok a^kong kawani sa isang bahay-kalakal upang aking datnin ang ma'^ guing tiuiyamang-mangangalakal - Hindi mo maaakalang gawin ang laliat ng iyan, Fernando; alalahanin mong ikaw ay sundalo, at kaya ka lamang nananatili sa nayon ng . Catalanes ay dahil sa walang^ Manatili ka nga dumarating na pagbal)aka- sa pagkamangingisda; 'iwanan mo ang mga panaguinip at mga malikmatang layong ma- pa kapaglialiatid sa iyo sa kaasalang lalo manding katiikot-takot, at masiyahan ka na lamang, ^ inuuiit .sa ating pagimpilaga- yang magkatoto, yamang liindi ako maka- pagkaloob sa i^^o ng iba pang bagay. - Kung gayon, Mereodes, ay sumasaka- luwiran ka, magmamamarinero ako; lilisa- nin ko ang kaUgaliang pananamit ng ating mga magulang na lubhang pinawaw^alan mong lialaga; gagamit ako ng sombrerong may "suela," .isang bughaw na eamiseta na may mga ''anela" sa mga l)oton; ihindi ba ganyan ang ki- *nakailangan kong damtinatng kalugdan mo? - ^,Ano ang kahulugan ng sina^abi mo? - ang tanong ni Mereedesi sa bagongtao, na tinudla siya ng i"gang titig na mariin. - iAno ang kahulugan ng sinagabi mo? Hindi kita mawatasan. ( ko, barong guhitan at isarng "
'4 46 Ang Gonde ng Monte'Crwto ni A. Drnnas - Ibig kong ipaunawa sa iyong hindi ka liihhang magnuimatigas at niagnianialupit sa akin, kung di sana niay liiniliintay kang isang ganyan ang dalang ])anananiit. Datapwa't Diarahil ang hinihintay niong iya'y hindi totoong nagtatapat sa iyo, at sakaU't siya'y nagtapat, ang dagat ay hin(h tapat na looh sa kanya, - iKornando! - ang biglang sinahi ni Mor- eedes, - iWalang l)Opng l^ung di nagkakaniaU ako! ikaw ay taong niahait, J)iUdiUhin nio, Kornando, iia ang tumawag sa poot ng Dios at ng tumulong sa iyong mga paninihugho ay isang pagpapatotoo ng iyong pangit na puso. Yamang gayo'y oo, hiniU ko ikinakaila sa iyo, hinihintay ko at aking iniihig iyang iyong sinasahi, at kung sakaU't hiniii humaUk, hindi ko ipalalagay na siya'y nagkulang sa akin ng pagtatapat ivd siya niong pinananangnan, kung di aa- kalain ko ng taos sa pusong siya'y nama- hindi nagmamaliw ng pag-ibig sa tay na akin. isip akp
Nagpakita ang bagong taong eatalan ng - Nauunawa ko, Fernando, ang iniisip mp, nag-aakala kang manghiganti sa kanya sa- iniihig! . ihinahangad pagka't mong ipakitalad ino sa kanyang sundang^ ang gulok mong eatalan? <i,Atano angma- hiliita mo sa gayong iyong gagawin? Ang mawala ang aking pagmaniahal sa iyo kung at mapaUt sa pagma- ikaw ay malial ko sa iyo ang pagtataniin, ang sama ng" h)()b kung ikaw ang magtagumpay. Maniwahi kasa akin, masamang paraan ang makibabag nudvhang naghabaga sa gaUt. hindi kita mapipilan, T
Tinagalog ni Paseual II. roblete sa isang tao at ng kalugdau ug kanyauy iui- hindi ka pakaka- ibig. ladkad sa masasauia nioug uiga kaisipan; at yaraang. hindi niangyariug ako'y maguing asawa .mo, masisiyahan ka na lauiang na at kapatid nu). Bu- ako'y jnaguing katoto kod sa rito, - ang idinugtong na punougpuno <mg mga mata ng mga luha, - liiutay ka, niong liindi Eernando, liintay ka; pa naiahiong magdaraya ang dagat'; tatlong buwan na ang nakararaan nuila ng siya'y umaUs, at^sa boong panahong ito'y maramiug totdo ang nabibilaug ko ng niga bagyohg nagdaan... liindi, Fernando, sinabi Nauatili si Koruando sa imgwawalaug l)a- hala, na hindi nij^a piuag-aakalang pahirin ang mga hihang namamalisbissa mga pisngi ni Mereedos, gayong sa l)awa't isa ng mga luhang iyo'y. ipapalit niya ang isang agos ng kanyang sariling dugo; nguni't palibha- sa'y napagdidilidili niyang gawa ang niga luhang iyon ng pagkaaiaala sa kapangagaw niya sa i>ag-ibig, siya'y nagugangalit. Sa kawakasa'y nagtindig siya, niliguid ni- ya ang dauipa, uagbalik, tmniguil sa |apat ni Mereodes, at pagkatapos na niatitigau ito ng tinging lubhaug maluugkot, itinaas ang bisig na rrakasuntok, at smnigaw: - Ano, IMereedes, muling inuulit ko sa iyo, ,igayak na gayak na sumagot ka sa akiu: • ba a,ng lool> mo? - Iniibig ko si Edmuudo Dantes, aug isi- nagot ng boong kalamigan ng dalaga, - at wala ng maguiguing osposo ako kuug di siya lamang. - ^.Atlagui mohg pakaiibiguin siya? 47
: Ang Oonde ri'O Monteenst/) nl A. I}umas 48 - Hangang nabubuhay ako. Tumungo si Kemandong tulad sa isang taong nanglulupaypay ang kaiooban at nag- buntoDg hiningang lalong nakakawangis ng isang hiniutok ; biglang tumunghay na nang- guiguignitil ang mga ngipin at nanghikmag ang ilong sa galit at saka nagsalita - At sakali't siya'y namatay na... 4 - - Bakalit siya'y naraatay ay mamamatay - At sakaJi't kinahmutan ka? . - iMerc<3dcs! - ang sigaw ng i.':a,ng mala- labas ng ba- tinig hay. - iMoreodes! namjin ako. ma^sayang kas at sa - Ah! - Ang biglang- sinabi ng dalagang sa giilak at nangd ligatal naraumula sa Iiiya, sa pagsinta.-*-MagaJing na nakikita mong hindi ako naliiimot, sxipagka't siya'y nari- riyan. At dumaluliong na patungo sa pintuan, dalidaling binuksiin ito at nagsaysay: - I')ito, Edmundo, narinto ako! Umudlod si Feniandong nannmmtla't ma- na katuhui ng pag-urong laki ang gaht, ng"lBsang nagialakbay pagkakila i.sang ahas, tinungo ang silhmg kanyang "<Jating kinaluluklukan at doo'y nagpakaupong ka- wangis halos ng.isang nangluhtpaypay. sa Magkayakap si, Edmundo at si Mereedes. Pinababahaan sila ng isang karagatang ka- liwanagan ng mainit na araw sa Alarsellang Wala si- nanasok sa pintuang nakasiwang. lang nakikitang ano man sa kanilang paJi- guid ng sila'y mag^^akap; isang hindi ma- ulatang hgaya ang nagliihiwalay sa kanila sa daigdig, at walang lumalabas sa kanilang
Tinogal^g ni PaseAial //. Poblete mga .la))i kiing di putol-pntol iia luga sa~ nangagpapauuawa ng masilakbong litang tuwang kanilang kiiiakanitan ng lubhang niapalad sa sandaling iyon, bagay na m^" • (lalas niawangki sa kakilakilabot na anyo ng pagdin'usa. l)i kagninsaguinsa'y naalinagnagan ni Ed* Inundo ang nialungkot na anyo ni Fernando, naniamasid sa karilimang panmmutla't na may kawig na nagbababala, sa isang kilos na marahil ay hindi sinasadya ng may katawa'y hinawakaii ang gulok na dala sa kanyang pamigkis. - iAh, patawarin mo ako! - ang biglang si- nabi ni l)ant6ft - na siya naman ang nagkunot ang niga' kilay; - hindi ko nahiwatigang tayo at pala'y tatlo.
At pagdaka'y humarap kay Mereedes at - iSino ba itx)ng taong ito? - Itong taong ito, buhat ngayon hanggang sa haharapi'y siya ang lalong matalik mong kaibigan, Dantes; sapagka't siya'y katoto kt> pagka't siya'y aking pinsan, siyaangaking kapatidna si Kernando; sa makatuwid ang la- laking ikalawa, unauna'y ikaw na.lalong ini- ibig ko sa lupa. Hindi mo ba siya nakikilala? - iAh! Oo-, siya nga, - ang sagot ni Ed- • mundo; - naaahiala ko. Attangan ang isang'kamay ni'Mereedes na •hindi niya nilalayuan ay inilahad ang isang kainay naman sa. eatalan, ng galaw na taglay ang kaguiliwang puspos; nguni't hindi tu- * munbas si Eernando sa gayong pagpapakita ng malaking katunayan ng pakikipagkatoto" kun di bagkos pang nanatilisa , pagkapipi. tamanong: • 49> >
- Ang Gonde ng Monte-Cristo ni A. Diimas 50 hindi kumilos na kawangis mandin ng isang ''estatua." Ng niagkdgayo-y pinagpalipatlipat ni Ed- . mundo ting nagsisiyasat na mga titig, mula kay ' Mereedes, na nababagbag ang loob at iiangangatal, hanggang kay Fernando, na malungkot at may anyong nagbabala. Naguing ka,siya ang isa lainang tingin upang mapagkilala niyang iabat: ang galit ay lia- kikitang nakalarawan sa kanyang nuikha. - ^Sa hibhang pagdudumaU ko ng pagpa- rito, Mereedes, sa iyong bahay,;, hindi ko akalaing makakasumpong ako rito ng isang kaaway. - ilsang kaaway? - ang biglang siuabi ng dalaga, kasabay ang pagtitig na may halong mlilaking pagtatanim ng poot sa kanyang pinsan. - ^sang kaaway sa aking l)ahay? Kung <iAno ang sinasabi mo, Edmundo? tatangnan kita sa kamay magkatotoo ito, at paparoon ako sa Marsella, hlisanin ko ang aking bahay upang huwag na akong bumalik dito magpakailan man, - At kung may mangyaring ano mang sa- kuna sa iyo, aking Ednumdo, - ang ipinag- patuloy ni Merc(Kles, taglay iyang walarig sindak na katahimikang nagpapakilala kay Pernando, na napagsaliksik ng dalaga han- gang sa kaugat-ugatan ang kanyang tam- palasang kaisipan; - kung may mangyari sa iyong ano mang sakj.ma, aakyat ako sa ibabaw ng ungos ng Morgio,n at lulukso ako -ng patiwarik sa kabatuhan. Namutla ng mainam si Pernando. - Nguni't iKnagkakamali ka, Edmundo, nng ipinagpatuloy, - dito'y wala sino mang ka-
... ... .< - TiTiagalog ni Paseual II. Pdblete " •' ' " 51 "i ' a\vay ka ; walang itarito kurig di si Fernando, ang aking kapatid, na pakikikamayan ka iig maliigpit sa pagpapatotoong siya aftg ka- toto niong lalong matalik. Pagkasabi ng ganito'y tinudla niya ng kanyang makapangyarihang titig ang eataldn, at ito naman, na wari'y nakapagpasuko sa *kanya ang gayong titig, unti-unting lumapit at inilahad ang kanyang kamay kay Ed- mund"). Ang pagtatanim niya ng sama ng loob, tulad sa migbabangis, nguni't walang lakas na alon sa dagat, ay nabasag at nawalang ikinapangyayari bisa sa pakikitunggaU sa Nguni't bahagya "a kanya-ng babaeng iyon. pa lamang nahihipo niya ang kamay .ni Edmundo'y napagkilala niyang nagawa na niya ang lahat ng mangyayaring gawin, kaya't pagdaka'y iiagdumaling liimabas sa bahay. - [Oh! - ^ang sinabi, samantalang tuma- tak})ong tulad sa nahahaUng at sinasabunu- ^,Sino ang tan ang sariUng buhok. - iOh! niakapagUligtiis sa akin sii taong ito? iSa aba, sa abang aba ko! iuy! ang tungo^ ng iyong pagtakbo? - ang sinabi ng isang tirrig. - jUy! eataldn, iSaan iEernando! Biglang tumiguil ang binata, nagpaUngap- Ungap sa kanyang paliguid ay kanyang na- 'tanawan si Oaderousse, na nakaupong ka- sama ni Danglars, sa sik)ng ng isang mala- gong balag. - Vj \ - ani Gaderousse. - <i Bakit ayaw kang t Napakamalaki ba naman ang pag- himapit? mamadaU mo, na hindi nio na nakuha ang
52 A7ig Ooiide ng MonteeriHto ni A. DaniaH magbigay ng magandtin^; araw uian lanumg sa mga kaibigan? - At lalong pagka ang mga kaibigang ito^y may isang bot4>llang lialos puno pa sa kai!.ilang harapan, - ang idinug- na, lalo tong ni Danglars. Pinagmasdan ni Kernando ang dalawang tao ng anyong haling, at hindi umimik. - Tila maniUn may iniisip - ani Dauglars, na kanyang sinaling ng tuhod si Oaderousse. - (iBaka tayo'y nagkakamah, at laban sa lahat ng ating inakalang mangyayari'y nag- tagumpay din si Dantes? - i Diablo ! kinakailangang siyasatin ! - ani Ga^derousse. At hinarap ang })inata at hagpatuloy: - At ano, eat^lan, (?,ibig mo ba? Pinahiran ni Kernando ang pawis na tu- mutulo sa kanyang noo at nasok sa ilalini ng balag, at tila nakapagpasauli sa kanyang bait ang lilim ng balagnaiyon, at nakapagbigay ng kaunting lakas sa mga sangkap ng kanyang katawang napapagal ang kalamigan doon ng hangin. mandin - Magandang araw - ang sinabi ; - tinawag ninyo ako, ;hin(h ba? nau})0 kung di sa mga/ nito'y nagpatinghulog sa iiiabaw ng isa bangkong nakaliliguid sa mesa. I^agkasabi hindi - Tinawag kita, sapagka't tumatakbo kang at sapagka't nanganib akong pairang baka magtalon ka sa dagat, - ani Oaderousse na ngumingiti. - iDia])lo! Pagka, ang isang tao^y may mga kaibigan, hindi lamang da- pat mag-alay sa kanila ng isang yasong alak, ulol,
Tinagalog ni Paseual H. Pohlete kang (li dapat luiniang Huniaiis£^tang huwag silang uininoni ng latlo 6 apat na hwrril na tubi>". Na^lHHitong liininga si Kernando sa isang paraang lalong nawawangki sa isang hagul- isinalalak ang kanyang liol, ulo sa (ialawa niyang bisig na nakapatong •sa nu'sa. at t\nnungo't - iAba! ;,ibig nio " ba Eemandong sabi- hin k^ sa iyo ang isang bagay? - ang mu- hng siriabi ni Gaelerousse, na nakipa^sah- taang tagl^y liyang kagaspangang karaniwan sa mga luangmang na taong-bayang nakaU- sa maayos na pakikipagkapuwa-tao, limot silang makaalam ng ano pagka nagnanais mang lihim na ibig nilang matanto. - I Aba! 'Tulad ang pa^mumukha mo ngayon sa isdng nangingibig na inayawan. At sinamahan ang -birong ito ng malaga- - iBah.! - ang isinagot'ni Danglars ; - ang 'isang makisig na binatang gaya nito'y hindi ipinangnnak at ng masawing palad sa mga pakikipagsintahan; nahgHUbak ikaw, Cade- ^ak na halakhak. rousse. - -Hindl, ani Gaderousse ; - hiwatigan mo lamang kung paano ang kanyang pagbubun- Fernando, tu- tong hini^iga. munghay ka't sagutin mo ako. iPangit bang totoo sa mga kaibigan ang magtanong; sa ' iyo kung paano ang kalagayan ng iyojig hala, Ilala, katawan? - Wala akong sakit, maiguing totoo ang lagay ng a^king katawan, - ang sinabi ni Fer- nando na Mnihigpit ng mainam ang mga tdaUri ng naka"untok at hindi tuinutunghay. 53
- ; Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Dumas 54 - iAb! ^Hindi mo ba nakikita, Danglars'i^ - ang sinabi^ na kinikindatan ang; kanyan^^ katoto. - Ito ang nangyayari: Bi Fernando,, at inapagma- na isang eatalai^^g niatapang bal sa kapuriban at isa sa lalong magaga^ ling na mangingisda sa Marsella ay niala- king totoo ang pagkaibig sa isang magan- dang nguni't sa kawalang palad, ayon sa nnnia- masid, ay umiibig, na walang tanongtitnong,. sa pangalaw^ang pimo ng Fara67ij at sapagka't kapapasok pa iamang ngayon din ng siisak-- yang itosa doongan, ;ob! ^,nauunawa mo na? - Mabuisit ako kung aking napagkukuro, nagngangalang dalagang Arereedes ani Danglars- " - Na binigyan ng patapos ang al)ang si Kernando, - ang ipinagpatuloy iii Cade- rousse. - Mabuti; ^*at ano pa? - ang sabi ni Fer- tinitigan si Cado nandong tumunglray at rousse, sa anyong katulad ng lalaking bu- mahanap ng isang taong mapagbuntuban ng kaniyang gabt. - -Si Mereedes ay Iiindi na- sasakop ng kapangyarihan nino man, ([hindi ba gayon? Kung gayo'y Uibos ang kan- yang kalayaan upang makaibig kung kanino niya magalingin. - iAb! Kung gayon ang iyong palagay, - ani Gaderousse, - ibang bagay na. Waja ;^kong boong isip kung di ikaw ay tunay ngang eataldn, at madalas koiig naringig, na ang mga (•atald'y bindi mga lalaking; napahabalili sa isang kapangagaw, bukod ^a ipinagmatigas sa aking si Fernando raw, ang unauna, ay totoong kaki.lakilabot paghihiganti. si^;
Tinagalog ni Paseual H. Poblete 55" Ngnmiti si Pernaiido iig {tnyong imha- habag. - Hindi mangyayaring maguing kakilaki-^ labot kailan man ang sino mang nangiiigi- big, - anya. - i Kaliabaghabag na binata ! - ang muling: i'sinagot ni Danglars, na neigpapakunwaring totoong naaaAva ng taos sa puso sa bagong- tao. - Mno ang ibig mo? Hindi mo ina- akalang agad magbabahk si Dant^s; maraliil ang boong" isip mo'y patay na siya, 6 kung dili kaya'y nagtaksil na sa pag-ibig, Isinong nakaaalam! Ang mga bagay ito'y lak) ng nakapagdaramdam pagka nangyayaring gan- yang biglang bigla. - Sa - ganang aki 'y sumasakatuwiran ka, - ani Cador()uss(\ na bumabarik samantalang nagsasalita^ at tumatalab na sa kanya ang inabulang alak na "La Malgue. " Hindi la- mang kay Pernando nakapagbibigay poot ang buisit na pagdating ni Dantt^s, ihindi V)a totoo, Danglars? - ^Tunay nga, at halos makapangangalias akong magsabihg ang bagay na iya'y pang- gagahngan ng ano mang ikapapahamak niya.- - ^Nguni't himh kailangan, - ang ipinakli •ni Oaderousse, na pinupuno ng alak ang isang yasong ukol kay Pernando, at gayon din ang guinagawa sa ganang kanyang vaso, na maikalabing dalawa ng pinun6 ang kauntian, ^samantalang bahagya ni "Danglars ang vaso niya, - hineh kaliangai> kung siya'y mapapakasal naman kay Mer. sa magandang si Mereedes; sapag^ eedes, na sinisimsiraan
56 Ang Gonde ng 3fcmte'Oristo nf A. Dumns ka^t ]\vau din lamang ang kaliahangganaii riila. - Piiinapatak ang tnga salita ni Oadoroii- j^se na parang kunuikulong tingga sa puso ng binata, na pinagmamasdan ni Danglars sa hoong panahong ito, ng tingiug niasalikB^k. - ^, At kailan ang kasal? - iOh! - Hindi pa nga; nguni't sila\y pakakasal, - ani Caderrousse, - ang pangyayaring ito^y napakak)too ng gaya riu ng katotohanang si Dantes ay niaguigning eapitdn ^sl ^araon^ ^hindi ha gayon, Danglars? pa nangyayari, - ani hindi nando. Nauginig si Danglars ng maringig niya ang gauitong hinihintay, liindi (^aderousse at ang kaya^t liinarap niya si mukha naman nito ang kanyang siuiyasat, upang hiwatigan kung talagang sinadya ang gayong matinding pasaring; datapuwa^t wala tsiyang namasid kung di ang kaingguitan sa ^'d raukhang iyong haios sirangsira na sa pag- kalasing. salitang niya - i Hala! - ani Danglars, pagkatapos na ina- puno ang dalawang vaso. - Uminom nga tayo sa ipagtatamong galak ng (•apitan Ednumdo Dantes, esposo ng magandang eatalana. Hinawakan ni Gaderousse ng kamay Jia nangangatal ang vas() at inilapitsa kanyang mga kihi, saka iuinom na paminsanan ang alak na laman. Tinangnan naman ni l^^r- iiando ang kanyang vaso at saka ipinukol ^a lupa ng maalah na pagkagaHt. ~jAha! iaba! - ang biglang sinabi. ni Ca- derousse. - dAno ang aking natatanawan doon sa dakong ibaba na patungo sa nayon ng Fer-
Tinogalog ni Paseual H. Poblete Catalaiiey? Kernando,, mabuti ang luga niata nio, kay sii akin; tila man- din nagpapasinuila ang pagkakita kong nag- kakadalawa ang lahat ng bagay, at nalala- nuu) nioiig hd>os, na nianakanakang pinag- tataksilan ang tao ng alak; sino ma'y mag- sasahing sila'y dalawang niagkasintahang lu- '^Tiialakad na magkaagapay at mugkakapit ang kamay... iPatiiwarin ako ng Dios! jHindi nila "alalamang sila'y at pagmasdan nio kung paano ang kanilang l>agyayakap na guinagawa! 'ringiian nio, ating nakikita, Ilindi hinihiwalayan ni Danglars ang iaa nian lamang sa mga kik)S ni Fernando, na nalalao'y ang mukha. lalong nagkaleasamasama , - e^'akikilala po ba ninyo sila, guino(tng - Opo, ang isinagot ng tinig na paos, si- - iSilapala! - ani Gaderousse - ^^iAt ako na di ko sila nakilala! iUy, Dantes! iuy, da- ninyo sa amin laga! kung kaiian ang kasal, sapagka't napakati- ^as ang uho ni Pernan(U>'t aayaw sabitiin sa amin kung kailan. ' - iMaanong huwag kang maingay! - ani Danglars, * na kunuwa'y pinipiguil si Oade- rousse, na taglay ang katigasan ng ulp ng lahat ug nakababarik ng labis ay yumayao't tangkang abalahin ang dalaAv^ sa kanilang paglakad. - Magpilit- kang tumindig at paba-' yaaii mong mag-ibigang payapa ang mga Pakinggan mo, masdan mo' nagsisintidian. si Fernando, at siya ang iyong uhranin; siya nga ang masasabing taong matalino. Fernahdo? - ang sinabi. ia'y si Kdmundo at si Mereedes. llali kayo't sabihin I 57
58 Ang Gonde ng Monte-Oristo ni A. Dunias Marahil si Keriiado, sa kadiiduro iii Dang- lars, nagaya nanian ng guinagawa ng mga "banderiliero" sa isang "toro", ay talagang haliandulungin na sa'ia ang ieapangagaw niya niya sa kanyang anyo'y gumagayak na sa gayong bagay, ng itunghay m Mereedos ang kanyu ng m'agandang ulo at tagiay ang maaliwalas at may gahik na jnukba ay pinapagningning Ng ang kanyang maningas na inga matii'. magkagayo'y nadihdiii ni ^ Pernando ang sinabi sa kanyeUig bala, na siya'y magpa- pakamatay kung mainatay si Kdmundo, at dahil dito'y nagpatinglndog siya sa kanyang npuang hibhang nanghdupaypay- sapagka't alinsunod sa pag'-il>ig, Pinaghpathpat ni J)anglars ang kanyang mga niata sa dalawang tao, ang isa'y pinf\- paguiguing hayop ng kahisingan at ang isa nama'y Inbhang snkQ sa pag-ibig. - \Vala akong niapapakinabang sa dahiwang hahng na ito, - ang ibinulong, - at lialos natatakot akong mapaguitna rito sa isang hmgo at sa isang duwag. Narito ang isang alak, gayong taksil na nagpapakalasing sa dapat lamang siyang magpakalasing sa pagta- tanim ng masamang Kk)!); narito ang isang malaking ulol na bagong kaaagaw lamang sa kanya sa' paharapan ng piilakasisintang bab^e'y nagkakasiya na lamang na tun"a- ngistangis at (hnnaing na kawangis ng nuis- "mos, at gayon ma'y mabangis ang kanyang titig, na tulad sa mga mata ng eastiia, ng mga sieiliano at mga ealabres, na marurunong raanghiganting magahng, na may mgji pa- nuntok na kasukatang makabasag ng bungo ng isang eapong "vaca", na tagky ang boong
T'inagalog ni Paseual H. Poblete paniniwalang ang gayo'y magagawang tulad Ang ^ sa laloiig bihasang manianiatay-va(Si.i katotohanan nga'y hibhang tiiiatangkihk si Edmundo ngkapalaran; makapakakasal siya sa (lalaga, maguiguing eapitan at mapagtii- tawanan niya kami, hban na lamang kung... -;^isang tampalasang ngiti ang naguhit sa mga labi ni l)anglars,~hban na lamang kung makialam ako sa bagay iia ito,^-ang idi- nugton^. - iUy! - ang ipinagpatuloy na sigaw ni CacJ[orouss(^" na halos tumitindig sa kanyang upuan at nakasandal sa mesa. - itly, Edmun- iHimh mo ba nakikita ang iyong mga do! kaibigan, o ikaw ay imguing lubhang ma- pagmalaki na aayaw ng makipag-usap niaji lamang sa kanihi? - Hindi, hindi, irog kong Oadt^rousse^ - ang isinagot ni Dantes; hindi ako nagma- mahdii; himihgaya ako, at sa aking akaht'y manakanakang bumubulag ang kahgayahaiig higuit kay sa pagmamalaki. - Magtamong galak naw^a kayo ; ganyang pananaHta, nga ang karapatdapat sa isang iMag- tamong hgaya r.awa kayo, guinoong babaeng Danttis! lalaki, - aiii Gad(^rousse, - ^iMagahng! . Yuniukod fig boong kahinhinan si Mer- - Hiiidi ko pa tiiglay ang apehidong iyan; ipinalalagay sa tinubuan kong hipa na iiia- samaiig pangunahin ang pagtawag sa isaiig ^dalaga ng apellido ng kinapapai^akuan niya, bago siya "maguing asawa nito; kaya nga Tpinamamanhik ko po sa inyo, na Meree- des ang itawag liinyo sa akin. eedes at nagsahta: , " ^_ 59
60 Ang Oonde ng MonteOristo ni A. Dioims - Kinakailangang patawarin ang mabait na kapit-bahay lvong ito, - ang isinabat ni Dantos, - Madalas na nagkakamali si Oade- - Diyata nga po ba*t totoo, na gagawin agad ang kasal, guinoong Dantes? - ani I)ang- lars, na yumiiyukod sa binata't dalaga. - Sa loob ng lalong niadaling panahon, kung mangyayari, guinoong Danglars; gaga- win ngayon sa l>ahay ng aking aiaa ang ang ka- "dulog", at bukas o makalawa, ay gagawin natin dito sa-"Reserva" sal, ang pagsasalosalo sa pagkain, dahil "a kaaal; umaasa akong pauunlakan kami ng raga kaibigan ng kanilang pagdalo; at sapagka't iiabibilang kayong dalawa sa ng mga kato- to'y inaakala kong kalabisan na ang sabi- hing kayo'y kasama sa mga inaaanyayahan. si Eornando? - ani Oaderousso, na ngumingiting taglay ang raasamang kaisipan. - ;. Kasama ba si Fornando sa anyaya? - Ang kapatiri ng aking asawa'y kapatid ko rin, - ani Edmundo. - Tatanggap si Mer- oodes at ako ng malaking saraa ng loob kung sa gayong raga sandali'y raawala siya sa aming siping. - ^,At Binuksan ni Fernando ang kanyang bibig upang sumagot, nguni't hindi nakalam]Ttas sa kanyang mga labi ang kanyang tinigathindi nakapagsalita ng isa raah laniang. - Ngayon ang "dulog" at bukas 6 sa ma- kalawa'y kasal! iMga diablo! Totoong nag- maraadali nliraan po kayo, eapitan! - Danglars,_ang itinutol ni Edmundo na ngumingiti, - uulitin |co sa inyo ang hindi " ^ roiisse.
Tinagalog ni Pasraal H. Poblete ni Mereedes kay ('ade- pa naliiUiong sinahi rouBse: hiiwag po ninyong itawag sa akin ang isang katungkulang hindi ko pa taglay; Hapagka't mangyayaring maguing isang pag- biro sa akin. - Ipinaniainanhik ko po sa inyong ipag- gaunianhin sa akin, - ang isinagot ni Dan- glar8 ;,:-~-ang sinasabi ko lamang ay totoong na- iDiablo! May ina- paka nagmaniadali kayo. maglalayag* ang labis na panahon; hindi Fwra6ri kung di sa loob ng tatlong buwan, ang lalong* kadalian. - Kailan ma'y nagdadalidali ang tao sa pagkakamit ng iHhgaya/ guinoong Daftglars, vsa pagka't ang tao'y pagka nagdusa ng ma- laki, bahagya na niakapaniwala sa magan- dang palad, Datapuwa*t hindi lamang ang pag-ibig sa sariling kagaUngan ang siyang umaakit sa aking gumawa ng ganito, kung di naman ang mahigpit na pangangaihmgan kong pumaroon sa Paris. - iAh, gayon pala, sa.Paris! ^,Ngayon po - Opo. - ;,Marahil ay dahil na kayo ay ma^^roong - -Ilindi *Uilagang aking sadya ang pag- paroon, kundi sa pagtupad sa tanging bilin palad na si eapitdn Leelere. ^ ng saliwang ^;,Nalalaman na ninyo, Danglars? Ito'y isang Datapuwa't huwag ka- bagay na dakihi. yong mabaliala, wala akong ikalalaon kung . di ang panahong kinakailangang magparoo^t - Opo, opo, nauunawa ko na,- - ani Dan- ba lamang mapaparoon kayo, Dantes? sadya roong mahalaga? I>arito. \ gla^rs. 61
62 Ang Gonde ng MonteCri"to ni A. Dumas At pagdaka'y idinugtoiig ng lubliang nia- hinang pananalita: - Paparoon sa Paris, at ng doo'y ibigay sa kanya ng ang sulat na ipinagkatiwala i Nagpapasi- dakilang mariseal. . . bol sa akin ang sulat na binangguit ng isang kaisipan, ng isang kaisi- pan!... iAb! Dautes! bata kong kaibigan, ibindi pa napapatitik ang pangalan nio sa aklat ng Earaon na ikaw ang siyang pa- ngulo sa sasakyang ito! i Diantre !. . . jnaningning na At saka isinigaw niya kay Ednumdo, na - Malualhating paglalakbay Dantes! - -Salamat,~ang isinagot ni Ednumdo ng iumingon at bumati ng ganap na pakiki- p'agkaibigan, at pagkatapos ay hnnakad ang dalawang magkasintahan ngi^ayapaat ligaya, tulad sa dalawang angol na pumapailanglang sa kaluwalhatian ng langit. hnnalayo na: IKAAPAT NA BAHAGLH. ANG KASUNDUANG LILO. Binundan ni Danglars ng mga mata si Edmundo at si Mereedes hanggang sa sila'y mawala sa mga paningin, sa isa sa mga pagli- ko sa kuta ng Ban Nieolds : lumingap pagk'a- tapos sa kanyang paliguid at kaiiyang namas- dan si Eernando, na muling nahandusay sa kanyang inuupan at namumutla at nanga- ngatal, samantalang nagsasalita si Gaderousse ng pautal ng isang awit-Iasing na mahalay. - Aba, magaling kong kaibigan ! - ani Dang- Eernando. - iNariyan ang isang lars mag-asawa na sa aking akala'y hindi ka- lulugdan ng lahat! kay
63 Timigalog ni Pasoula H. Poblete - iNagngangalit ako! - aiig itiniitol ni Fer- - Kuug gayo'y limdaki po ba ang pag- ibig ninyo kay Mereedes? - Siya'y sinasamba ko. - ^Malaon ng panahon? - Buhat ng siya'y niakilala ko.pagdaka'y - <;.At dahil sa walang kabukihang bagay na'iya^y hindi ang paghanap ng kagamu- tau ang inyong guinagawa, kung di sina- .sabunutan iiinyo ang sarihr.g buhok at nag- ngangaht kayo? iDiabb nanian iyan! Hindi ko akalaing ganiyan pala ang kaasalan ng niga" tao sa inyong lupain. - iAl ano ang ibig ninyong gawin ka? - ang tanong ni Fernando. - ,;;Anong kinakman ko? nando. inibig ko na. May dapat ba akong ipakialam tungkol sa bagay na iyan? Inaakala kong kayo at hindi ako ang su- misinta kay Mereedes. Humanap hayo - aiuuig Ev^angeho - "^ inyong mahikita. - Nakita ko na. - ;.Paano? - Ibig kong patayin ang ' 'hilaki, ' ' ' data- puwa't sinabi sa akin ng "babae," na kung may mangwiring ano man sa kinapapanga- kuan niya'y siya'y magpapakamatay. • - iBaii, bah! iyan, nguni't hindi guinagawa. Sinasabi ang mga bagay na - Ilindi po ninyo kilala si Mereedes, gui- noo; sukat ang ipagbahi niya upang pani- •walaan kong hibos. na kanyang gagawin. - iilaUng! - ang ibinulong ni Danglars. - Anong masakit sa aking sij^a'y magpaka-
64 Ang Gomle ng MonteGrlsto ni A. Dumas matay o hindi, hiiwag lamang inaguing ca- pitan si Edmundo! - At bago mamatay si ^ MereedeKS,™-ang muling sinabi ni Kernando ng tinig na liindi magbabagong akala, - mauuna akong niama- matay, - ilto ang tinatawag na pag-ibig!- - ang, ni Oadorousse ng tinig na ' lalong sinabi pautal, ng kanyang niaringig ang gayong saysay, - at pag-ibig na kailan ma'y hindi ko pa nakikita. - Magah'ng, ani Danglars, - sataking ma- sid ay kayo'y isang mabait na bata., at dahil sa gayo'y ibig ko sanang... dalhin ako nawa ng diablo!... kayo^y aking alisin sa inyong pagkapabako... nguni/t... ™Siya nga, - ang isinusog ni Caderoiisse, - oo, tingnan natin... - Pakingg-an mo, kaibigait ko, - ang isi- nagot ni Dangiars, - lasing ka na halos, ubu- 8in mo na ang na sa boteJla at ng nialubos na ang kalasingan mo. Buniarik ikaw at liuwag kang makialam sa ano mang aming gawin, sapagka^t kinakailangaii sa bagay na ito na ang uloV mahinusay. - iLasing ba ako! - ani Uaderousse. - lunia- laban ako ng pustahang makaiuiom pa ako ng apat o liinang botellang iyang katulad sa laki ng inga traseo ng ''agua do Colo- nia'' - iMang Panfilo, magdala kayo rito ng. alaj\:! - At' isinaliw sa kanyang niga pananalita ang gawa, na ano pa't pinasimulan ng ulit- iiiesa, sa pamamag- ulit na pag tugtog sa iUin ng kanyang vaso. - (iAng sinasabi po ba ninyo, guinoo?... I
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ang muling siiiaysay nr Fernamlo, na liini- hintay ng boong pagkainip na ipagpatuloy ang nahintong salita. kung- ano ang. aking sinasabi. Nalimutan ko na tuloy kung ano ang aking sinasalita dalnl dito.sa lasing; ^ia si Oaderousso. - Ipagpalagay nio na ako sa papaano man; ~IIin(li ko natatandaan lalong niasama sa mga natatakot sa alak; ang kktunayang itong nagkakal)ula aking sinasabi, na sila'y natatakot sa' alak, sa pagka't' nanganganib i^ilang ipahny^l ng kasarapsarapang '*n("ctar" (1) ng laban sa ka- nilang kalooban, ang masasamang pag-iisip ua kanilang tinataglay. bindi - l^agkatapos masabi ang naunang ' mga pananalita'y pinasimulaan ni Cad(?rousse na awitin angsumusujio(l na "(^strol'a" ng "ean- ('ion,"na ng panahong iyo'y totoong kinauu- galian ng mga manginginom ng alak: Tubig ang mumln ng taksil na asal na pawana narapat ang mundo'y magunaw, at tayong mabait ay n.tig alak naman ang ating barikit sa kay Baeo alay. niu^'o, guinoo, - ang; inulit ni Fernando, - ay ibig ninyong alisiii rin nga ang ako sa akiii"- pagkabako; ito tunay ninyo.ng mga sah'ta, "nguni't"... ang idinagdag pa nin^^o... , - Siya nga, ang katotohanan, ang " siya ko sanang sasabihin; nguni't upang kayo'y makuha ko sa pagkabako ay sukat na ang si Dant^s ay huwag makapakasal sa inyong: iniibig, at ito'y mangyayaring masunduan. - 7\ng sinasabi po (]) Inuniin n^ ri ga Dios. C5
' 66 Ang Co)ide n(f Monte erlMo ni A, Uunias sa akii]g (kikhang kuro, nu liindi kinakai- langang nianiatay si Edmundo. - Ang kainatayan laniang ang sa kanila'y raakapagliihiwalay, - ang sinabi ni Ki^rnando. - Pangangatuwirang haling ang nahdaman .ninyo, kaibigan,--ani eaderousso-narito't kausap ninyo si Danglars, na totoong nia^ gahng niagpaparaan, na kihhang niahaha ang abot ng isip at inalabis ng ehinong, at nga- yo'y patototohanan sa inyo agad agad na kayo^y nagkakaniali. Hahi, Danghu's, patoto- hanan nio nga; isinagot ko ikaw; sai)ihin mo sa kanyang hin(h kailangang inaniatay si Dantes; sa kal>ihing bagay kd)hang nia- panghiw na siya'y maniatay, sa pagka't sa papaano nia'y siya'y isang inal^ait na bata; inalaki ang aking pagnuunahal kay Dantes; :8iya nga, nudaki. Nagtindig si F(4-nand()ng niahiki ang pag- kainip. - [^abayaan ninyong niagsasakta ng ba- wa't kanyang ibiguin^- - ang inukt ni Dan- glars, na piniguilan ang binata: - at bukod sa kanyang kahigaya'y wa- 'sa roo'y daliil lang sinasabi kung di pawang kauhihui. ;,Sino nga ang sa kanya'y papansin? Ang pagka- ng higuit paaks nakapagpapahiwalay ka}^ sa kaiuatayan; sapantahain ninyongsu- manehik, na sa guitna ni I^^diuundo at ni Mor- ,;ced(3s ay kunuidlang ang niga kuta ng isang bilangguan; nakita na ninyong niagkakahi- walay silang tuhid sa kung aug hunia^nang sa kanila^y ang hukay ng isang khingan. - Tunay nga, nguni't nakahdabas sa bi- langguan, - anl nakikialam ('a(hu'()uss(>, na ^2l saktaan kaki't babakagya na himang ang ay
67 Tiiiagalog ni Pasoual IL roblete iialalabi sa kanyarig bait; - at pagka ang isang tao'y nakalabas sa bilangguan atang pangalan^ niya'y Edmundo Dantes, ay nanghihiganti. - iAnong kaihir.gan! - ang ibinulong Kernando. ' - Bukod sa roon, - ang ibinuk)ng naman ni ^( Vi(kM\)usse, - (ibakit Dantes? Siya'y hindi nagnanakaw, hindi sumusugat, liindi pumapatay kanino man, at. .. - -illng mo bang itikoni ang bibigl™anr. - llindr ko ibig itikom,-vang isinagot rii ( /a(hM'ouss(s - ibig kong sa aki^y sabihin kung bakit maipaluihuli si Dantes! - At saka ininom ang isa pang vasong alak. . luihuHhin si Danghirs. Sinundan ni Danglars, sa mapungay na pa- ningin ng sastre^, ang paghihi ng kahisingan, nito, binardp niyd si Eernando at saka sinabi: - At ngay6n, <J,nauna\va na ba ninyong; - Tunay nga pong hindi^ kung ahnsunod sa iny6ng kasasabi pa'y magkakaroon ng isang paraan upang huliliin si Dantes... nguni^t ang paraang iya'y nahihunan po ba ninyo? - Kung paghanaping magaling, ani - Dang- hindi kinakaihmgang siya'y patayin? lars, - ay ipi- nagj)atuk)y, - (isa anong kaehabhilian makiki- ^May kaunti man ba himang na alam ako? kadahihman upang ako\y makialam? # - Ilindi ko nahilaman kung ang bagay na ito'y may dapat kayong ipakialam, - anjg mu- at tinangnan si Pernando, ling sinabi ni Dangkrssa bisig; nguni't ang hindi ko pinag- aahnlanganang paniwahiang hibos ay may-^ roon kayong anomang tanging kadahilanan upang magtanim ng gaht hiban kay Dantes;: Datapuwa't - ang makikita. ni
68 An^ Oothde 7hg MonJ:^,-Oi-hnto^ rU A. Dumas sapagka't ang tiiong luigtataium Hiunn ng loob ay luiidi nagkakamali sa paghiwatig ^sa danidamin ng ibang nagtatanini (iin. - Wala akong ano mang snkat ipagt<anim ng galit laban kay Dant^s; - isinusumpa k<> sa inyo! Nakita kong kayo'y sawing kapa- laran, at nakabagbag sa akin ang inyoiig pagdumsa; nariyan ang kaliwanagan ng la- hat; ngnni't yamang sa akala ninyo'y ang ginagawa ko'y sa akit ng aking sariiing ka- looban, Dios ang humabilin sainyo, kaibigan; lumigtas kayo sa inyong pagkabako, alin- sunod sa, inyong sariling kaya. iig At si Danglars ay umanyong paalis. - Hnwag, - ani Kernando at siya*y gu9an,^ - huwag kayong uniaHs, walang ano mang kailangan sa akin kun inyong pinag- tatamnan ng galit 6 hindi si Dantes; sa ganang akin, siya'y kinapopootan ko ng la- bis at labis, sinasabi ko sa in^^o ang t<^)too na walang paligoyligoy. Habihin nin^^o sa akin ang isang paraan at pagdaka'y gaga- wing ko, huwag lamang ang pagpatay sa la- laki, sa pagka't sinabi ni Mereedes na siya'y magpapakamatay kung patayin si Dant^s. ang ulong ipinatong sa mesa'y tumunghay, tining- nan si Kernando at si Danglars ng mga ma- tang namamaga at bahagya na nakabukas, at nagsalita: - iPatayin si Dantes!...<:8ino ang nagsa- sabi riU)ng papatayin si Dantes.'* ;\ayaw kong siya'y patayin.... siya'y aking kaibigan...: ipinangangako sa akin kaninang umagang hahatian niya ako ng kanyang salapi, na gaya naman ng pagkahati ko sa kanya ng na nakalungayngay Si Oaderousse ]>ini-
. Ti^agalog ni Pas<mJa H. I^blete '6d "alapi ko ng ibaiig panahon...; bindi ma- aari... ayaw akong patayin si Dant^s, ayaw; "aptigka't... - iAt sino ang nagsasabiiig papatayin siya, ni Danglara. - Walang lialing? - ang itinutol pinaguusiipan dito kung di isang niang. biro la- Bumarik ka sa ikagagaling ng kan- •yang buhay, - ang idinugtong na kasabay ang pagpuno ng alak sa vaso ni Gaderousse, - at huw}jg nio kaming ligaliguin. - Oo, oo, lig Imhay ni sa ikagagaling 1 >ant6s,--Tani Oaderousse, at saka ininom na ang alak na nasa vaso; - sa ikaga- lahat |!;aling ng kanyang buhay...,9a ikagagahnig. . : - l)atapuwa't ang paraan..., ani Fernando. - /,Hindi pa po ba ninyo naausumpungan - Hindi pa; kayo ang nangako na siyang hahanap niyan. - ^Tunay nga, - ang isinagot ni Danglars, - marunong makakitang biglaan ang mga frances ng paraan, at ito ang ikinatataas ng kanilang isipan sa mga eastila, na na- ngagkakailangan pang mag-isip ng malaon. - Magbigla nga kayong kumita, - ang mu- ling sinabi hi Fernandong malaki ang ka- inipan. - Bata, - ani Danglars, - isang pluma, tinta - ilsang pluma tinta at papel! - Ang ibi- ^Ling paraang iyan? iit papel. nulong ni P'ernando. Pinun6 ni Fernando ng alak ang va"o ni Oaderousse, at ito, palibhasa'y magaling itinaas ang kamay feJa na inanginginom, mesa at hinawakan ang kanyang vaso. Hi- niwatigan ng eataldn ang halos napipipiian
;70 Ang Concle ng Monte-Oristo, ni ^, D^^ma.s na ng bagong pugkakabarik paiig ito, hang- gang sa ilagay, 6 sa lalong raaliwanag na saV)i, hanggang sa pabayaang malagak sa nuisa ni (aderousse ang kanyang vaso. - Ngayon po, giiinoo, - - ang inuiit ng eatalan, ng mamasid niyang nagpapasimu- lang pumanaw na ang kaunting kaisipang- natitira pa kay ('aderousse, dahil sa kata- pusang \'aso ng alak na ininom. sana, - ang idinugtong ni Danghu's, - ipag- halimbawa nating pagkat^ipos ng isang |)ag- lalayag, na gaya na nga ng guinawa ni Dan- tes; na sa paglalayag na yao'y (hmiaan siya sa Ndpoles at sa pulo ng Elba, ay ipagkanulo siya ngsino man, sa "proeurador" ng hari, na siya'y utusan ng mga kampi kay Honapart(i... - Ipagkakanulo ko siya, - ang main'ngas - Tunay; nguni't kung magkagayo'y i])ag- uutos nilang kayo'y pumirma sa inyong saysay (de(*Iai;aei6n), at papaghaharapin kayo^ at ng inyong ipinagkanulo. Ang aking ma- gagawa'y bigyan ko kayo ng mga katuwirang inyong magagamit upang mapatotolianan ninyo ang inyong sumbong; datapuwa't hindi niangyayaring manatili si Dantes niagpakailan jnan sa pagkapiit; makalalabas din siya sa alin mang araw, at sa araw na mangyai'i aiig naguing dahil ng Isawing palad ito, kanyang pagkabilanggo! - Ngayon po, gilinoo, ang sasabihin ko na sagot rig binata. - iOh! ilsang bagay lamang ang aking hinihingi! - ani Parnando; - ina ako'y pa- rituhan niya't paghanapin! Kung magka- IMer(*edes? .gayo'y kasususutan kayo ni Mereedes kung - ()o, ^,at si
. Tmagalog ni PoHeual IL Poblete 71 niagkar(3on kayo iig kasawiang* palad na^ salingin ninyo ang isa nian laniang buliok ng kanyang sinasanibang si Edmundo. - 'runay nga, - ang isinagot ni Kernando. - Wa]a-~ang sinabing niuli Danglars;: - "sakali't itutuloy natin ang gayong kuro, ang lalong rnagaling ay tangnan ang plunia aig boong pag-iingat, na kawangis ng nau- ugalian kong gawin, at suniulat ng isang kanulo, na aiig kaliwang kaniay aiig siyang itititik, ni at ng Iniwag niakilala ang lotra. At pagkata[)os na niasabi ang gayo'y si- nulat nga^ni Danglars ng kaliwang kaniay na ibang iba ang h^tra sa karaniwang kan- ang suniusunod na mga yang guinagamit, talata, na ibinigay kay lA^rnando, at bina- sa nanian nito ng katatagang lakas ng tinig: Ipinaunawa m guinoong proeurador ng hariy ng isang katoto ng trono at ng religiou, na ang nagngangalang Eebnundo pangalaioaner na dumoong ng puno ng bergantin Sinirna, pagkatapo^ umogang ito, na galing na makapagdaan sa Napoles at sa PortO'Ferrajo pinagkatiwalaan ni Murat na magdala ng sulat sa manoangamka}U^ at pinag-utusan naman ni- tong magdaUi ng kanyang sulat sa Kapulungan ng niga kakampi ni Bonaparte sa Paris. Dantes^ ''Faraon'\ sa Ang niakapagpapa totoo sa kanijang kapasla- ngan ay makiikuha kung siya'y dakpin, sapagka't ang sulat na iyo'y masusumpungang dala niya^ o • kung di/i kayay sa bahay ng kanyang ama o sa kanyang ' 'eamarote' ' - 8a ganyaa, ang ipinatuloy ni Danglars - niasasang-ayon ang inyong pangbihiganti sa kataliiuihan, sa pagka't liindi niangyaya- ring kayo^y niapaghinakian, at lalakad na. ^ ' Faraon' ' .s(/ sasakyang '
72 Ang Oonde ng MoiUr-Oristo^ ni A. Dtimih^ laag-isa ang i^anukala, at pagkcita})os ay wala ng gagawin kung di sarhan ang liliani, isu- Int sa sohro ang sumusunod: Sa guinoong at gayou nga ang gui- proeurador ng hari, Danglars, - at pagkatapos ay ma- naAva ni wawakasan na ang lahat. - Siya nga, mawawakasan na ang lahat, - ang idinugtong ni Caderousso, na vsa.hu- ling pagpupuuiilit ng isip ay pinakinggan ang binasang sulat at napagkilala ng katu- tubong bait ang lahat ng mga sakunang mangyayaring buhat sa gayong kanulo; - {siya nga, mawawakasan na aug lahat, da- kalakilakihan tapuwa't laniang. kataksilaug isang At iniunat ang l)isig sa nais na damputin - At ]>akaunawain - ani Dangbrs na ina- lis ang sulat sa maaabot ng kamay ni Ca- (lerousse, - na ang lahat ng mga sinasabi ko^t ginagawa'y wala kung di isang pagbi- biro lamang, at ako ang unaunang niagpi- pighati ng laloug malaki kung may mang- yaring ario mang sakuna kay Dantes, idiyan sa mabait na si Dantes! at sa katunayan ng sinasabi ko S' ang sulat. i av"an I At dinampot ang sulat, kinuyumos ng in'iabsang sa kanyang mga daliri isang sulok. at saka - iMagaliug aug guinawa mo! - ang biglang ^r^inabi ni ('aderousse. - Si Dantes ay aking kaibigan, aking maJ>ait na kaibigau, at aayaw akong siya'y ipahamak.
- Tinagalrog ni Pi7Myiwl IL Poblete 73 8a gugawa sa kaiiya ng kapahainakaii, ani Dunglars na turaindig at tinitingnan ang binata, nanananatili sapagkaupo; nguni^tang kanyang pag^ulyap na tingi'y natititig sa papol na pangkanulong nakatapon .sa isang 8uk>k. - Marami na ang nabarik mo, imangla- Li^^ing! - ani DanglarB, - ^at kung mananatiii ka sa matulog <lito; sOipagka't waiang salang hindi ka nia- dadala ng iyong mga paa. - Ix\ko!~ang wika ni Gadorous^se, taglay lasing, - iako! ganyan, mapipilitan kang :£i\\<^ kayabangan ng taong ihindi ako makalalakad! Nakiki})agput^tahan, al<:o kung gaano\man ang inyong ibiguing ngayon di'y papanliik ako na, eampanario nian lamang mag- ng AeeouloH, na tiindi kakasalabid minsan man ang aking mga paa. - Magaling, tinatanggap ko ang pustahan - ani Danglars; - nguni't ipagpapaliban nana- tin bukas; ngayo'y panahon ng umalis tayo rito; ihala, akin na ang bisig mo; tayo na! - Tayo na, - ^ang isinagot ni Caierousse; - nguni't hindi kc> kailangan ang bisig mo (iSasama ka ba tungkol sa bagay na ito. Hala, siglalian mo ang sa amin, Kornando? ang iyong loob, sumama ka sa amin sa Marseila. " - llindi alvO makasama,™ang isinagot ni Fernando, - magbabaUk ako sa Gatalanes, • - ^Masamang gawa; bala, sumama ka sa amin: magkatuwa tayo.
, - Wala akong sukat gawin sa - Magaling, dahil diya'y huwag kang ma- Kung gayo'y gawin Marsella, kaya aayaw^ akong pumaroon. gagalit, ;.aayaw ka ba?
72 Ang Oonde ng Moutr-Oristo^ ni A. Dnnu(>< mag-isa ang panukala, at pagkatapos ay wala iig gagawiii kung di sarhan ang liliani, isu- Int sa sobre ang surnusiuiod: Sa guinoong at gayon nga ang gui- proeurador ng hari, Danglars, - at pagkatapos ay ma- iia^wa ni wawakasan na ang lahat. - 8iya nga, niawawakasan na; ang lahat, - ang idinugtong ni Caderouss(>, na vsa hu-* ling pagpupuniilit ng isip ay pinakinggan ang binasang sulat at napagkiiala n^ katu- tubong bait ang lahat ng mga sakunang mang3^ayaring buhat sa gayong kanulo; - ,siya nga, mawawakasaii na ang lahat, da- kalakilakihan tapuwa't laniang. isang kataksilang At iniunat ang bisig sa nais na damputin - At j)akaunawain - ani Danglars na ina- lis ang sulat sa maaabot ng kamay ni Ca- derousse, - na ang lahat ng niga sinasabi ko^t ginagawa/y w^ala kung di isang pagbi- biro lamang, at ako ang unaunang magpi- pighati ng lalong malaki kung may mang- yaring ano niang sakuna kay Dantes, jdi\^an sa mabait na si Dantes! at sa katunayan ng .sinasabi ko'y iavan! airg sulat. At dinanipot ang sulat, kinuyumos ng at saka jn1absang sa - iMagaling ang guinawa nio! - ang biglang ^r^inabi ni ( /ade^rousse. - ^Si Dantes ay aking • kaibigan, aking mabait na kaibigan, at aayaw akong siya'y ipahamak. kanyang niga daliri isang sulok. - ;0h! ({Sinong diablo ang nag-iisip na • magpahamak sa kanya? Ang masasabi ko^y ^\ Fernando at ako ma'y hindi maibibilang ^
- Tinagalog ni Pmoual II. Poblete 73 "a gugawa sa kaiiya iig kapahamakaii, ani 1 >aiiglars na turaindig at tinitingnan ang hinata, nanananatih sapagkau{)o; ngimi'tang kanyang pagaulyap na ^tingi'y natititig sa papol na pangkanulong nakatapon sa isang 8ulok.. - ^Marami na ang naharik rao> imangla- la^^ing! - ani Dangiars, - ^at kung mananatili ganyan, raapipilitan kang raatulog ka "a <lito; s^pagka't walang aalang hindi ka ma- dadala ng iyong raga paa. - iAkol - ang wika ni OaderouSvse, taglay lasing, - iako! 41 ng kayabangan ng taong ihindiako raakalalakad! Nakjkipagpui*tahan, ako kung gaano raaii ang inyong ihiguing ngayon di'y papanhik ako na , earapanario ng Aeeoules, na hindi inan laraang niag- kakasalahid minsan raan ang aking mga paa. - Magaling, tinatanggap ko ang pustahan - ani Danglars;~nguni't ipagpapahhan nana- tin hukas; ngayo'y panahon ng uraalis tayo rito; Ihala, tikin na ang hisig nio; tayo na! - Tayo na,^ - ang isinagot ni C'a:lerousse; - nguni't hindi ko- kailangan ang hisig rao d'Sasama ka ha Hala, siglahan iho ang suniaraa ka sa arain sa tungkol sa hagay na ito. sa ainin, Kernando? ang iyong looh, Marseila. " - Ilindi ako makasama, - ang isinagot iii • - ^^Masaraang gawa; hala, suinaraa ka sa amin: magkatuwa tayo. " . I^'ernando, - inaghahalik ako sa Oatalanes. - Wala akong sukat gawin sa - Magaling, dahil diya'y huwag kang ma- Kung gayo'y gawin Marsella, kaya aayaw akong pumaroon. gagalit, ;.aayaw ka ha?
74. Ang Conde ng Monte-OrlMA) nl A. Damas rno biiwa^t iy<)ng iTiaihigaii, kalayaan sa laliat lialika na Danglars, at pabayaan ng tao; natingtahimik na puinaroon ito sa ( ataUuu^s, yaniang siyang il)ig niya* I)anghu's ang sandaHug kagalingang h>ob na ito ni C'a(hu'ouss(\ upang nialiwanag na siya'3^ sabi ay upang siya'y kaladkarin sa dakong. Mars(dhi na ang kaibhang laniang ay sa ha- ngad na niabigyan ug isang daang lalo.ug inai- kUatlalongniagaHng si Kernando'y hiu(Ji ang tinungo niya'y ang *'nuudh>'' ug I:{ivaNouv(% kung di ang piutuan ng 8aint Vi(*tor; sunui- suuod sa kanya si (luh^rouss^* na hahapay- hapay at uakakapit sa kanyang hisig. ]^a- hagya pa lauiang nakalahikad sih\ng inay Tfiga (halawanipong hakbang, si ni^^an.g hinahanduh)ng; l)angh\rs at nakita ni Pornando aug pap(^l, na itinago sa kan- luinal)as ng nuitulin sa l)alag yang bulsa, at tuniungo sa dakong Pillon. - iNakita mo na! iAno ang ^uinagawa? - ani Cad(M-ouss(s sinabi sa ating siya'y pa- paroon sa ('atalan(\s, at ngayo'y ang (nu(iad ang siyang pinaroroonan. iUy! Inaliligaw ka, Pernando! i l'y, bata! - Aba, ikaw ang hindi nakakakitang lua- galing, - aui Danglars; - ;,hiiuli fno ba naki- kita't tuloy tuloy siya sa daang \'i(nlh?s In-, Sinaniantahi ni dalhin; lah)ng sa luniingon iirnu^rii^s? - Siya nga, - ani C'achTouss(% - tingnan mo? wahi akong boong akala kung di siya'y pa- tungo sa dakong kanan; ang katotohana'y ang alak isang kasaniasaniaang taksil/ na halos kailan ma'y lumgdaraya sa t^m. - ]\[agah'ng, magaling^ - ang ibinulong ni ay
Tinagalog ni Paseual 11 . Poblete Danglars; - magaling na ang pagkakahanda ng bagay na iyan, at walang dapat gawiii kung (li pahayaang lumakad na niag'-isa. 1KAL1MAN(J BAHAGUI. ANG PIGUING SA PAGKAKASAL. Kinahukasan ng mga nangyaring l^agong kasasaysay naniin, nag-uniaga ng kaganda- gandalian; napakita ang araw, na dalisay at maningning, ang mga unang sinag niyang nainnmulang kulay piirpura, na tumatama sa rnga nagl>uhulang tahiktok ng mga along wari'y sinasalitan ng niariringal at maiinani na mga ruhi. Inihanda ang pagkain sa unang saray ng sa silong ng halag, na dating kilah^ R(^serva, Ang saray na ito'y may isang na natin. rnalaking salo?i na naliliwanagan ng lima o anim na hintana, sa ihahaw ng hawa't isa ni- to'y nakasulat ang pangalan ng isa sa lalong magagaling na eiudad sa Francia ; nalihguid ng balaustrada ang mga hintana, na gaya rin ng hoong l)ahay, , Kahi^t hindi natapos ang paghahanda ng pagkain luuigang sa ikalahingdalawang oras ng tanghali, huhat sa ikalahing-isang oras ng nrnaga'y punongpuno na ang balaustrada ng rnga nanonood, na ))awang nangaiinip na* Ang mga manonood na ito'y ang tinanging mga THarinoro ng Faraon at ilang inga sundalong . kaihigan ni Dantes. Nangaghihissial ng pamis- ang mga tang damit upang ipagdiwang ikakasal. Lumalaganap sa mga panauhin ang bali- tang dadalo roon ang may ari ng , Faradn 75
78 Ang Co7ide ng Monte-Cristo ni A, Diunos isaiig piilutong na niga eintas at kawakasa'y ginugawa niyaiig Inighaw pang-alalay ar.g isang tungkod na inahuko, na nakahubog ng pahko ang dakong itaas, kawangis ng pedum ng una. Maipalalagay siyang isa riyan sa mga /igtmng guinaga- wang pangpainuti ng 172(3 sa inga lialania- nan ng Luxoniburgo at ng 'rulliTias. na puti sa v^inabi na naming hnnagay si (Ja<](u*ouss(^ sa tabi ng inal^ait na inatandang lalaki, na sa pag-asa niya sa isang masarap na pagkain ay lubos ng nakipagkasundo sa mag-amang Dan- t(^s; natira sa panimdim ni Cad(*rouss(* ang isang kulabong pagkagunita ng nangyari ng araw na nakaraan, tuhid sa kung tayo^y na- guiguising pagka "iHnaga at nakikinikinita natin sa diwa ang anino ng ating napanagui- nij) sa boong magdamag. Paglapit kay ^(n-nando ni Danglars, pi- nagniasdan niya ang nangingibig na ito na hindi nagtamong pala. F(M-- sa Ukuran ng dalawang pakakasal, nan(h) na nahmot ng totoo ni IM(M'ced(^s, at ito'y sa guitna niyang mahibis at kaayaayang pag- hisap ng sarihng ligaya iig kabataa'y hindi guinagamit ang mga mata kung di ng upang hangaan ang kanyang si Eehnundo, kasabay ng j)ag-aalay ng kanyang bobng isipan ; na- lu^rnando; * manakanakang ti-* numuitla si natanaw nito ang Marsolla; at pagkakag.^.- yo'y pinapangangatal ang kanyang boong katawan ng isang ]:>angingilabot. Tila man- din rnay isang bagay na hinihintay siya, lak)ng niahwanag na sabi, sa akala 6 sa niya'y nriy darating na mal>igat na mmg- yayari. liUmalakad si
' 79 Tlnagalog ni Paseiial H\ t\)blete Mahinhin ang pananamit ni Dantes; sa- pagka't siya\y na sa '^marina moreanto," ang pananamit niya'y nagkakabahagui sa anyop.g '^niiionne militar\ at sa ^'raoda" , at nagkaroon ang kanyang ng ' mukha, sa ganitong pananamit, n^g malaking kagandahang lalo at lalong nararagdagan dahil sa kasayalia't kakisigan ng kariyang maguiguing asawa. paisano' ' Ang lubhang kagandahan ni Mereedes ay isa riyan sa niga griega sa ehipre 6 sA (^eos; ang mga mata^y luyong at ebral ang mga labi. tuhid sa at katutubo ang kilos ng kan- yang paglakad, na namaraasid lamang sa mga an(hduza at sa mga aHesiana. Marg,- liil kung isang dahigang taga eiudad ay itatago ang kanyang tuwa sa pagkukubH sa isang tahikbong, 6 kung hindi rna^y lahi- kad ng patungo: datapuwa't })aHgtad ang ugaH siya^y ngumingiti at ])inagraaraasdan ang lahat na ang puso'y bu- kas, at wari'y kanyang sinasabi: - ''Kung ka- y()\V aking mga kaihigan, hnnakip kayo sa aking gahik, sapagka't ang katotohanan ay lumiligaya ako.^' Malaya ni Men^edes; Huhat sa* sandaHng matanaw sa Reserva ang mga ikakasal at ang kanihuig mga al)ay, *nagpauna si guin(>ong Morrel ng pagsaki- kanihi, na sinusundan ng mga ma- bong sa riruTo at ng raga sa kanya, at sa niga ito'y inulit niya angpanga- kong guinawa na kay Dantes, na ito ang ihaliaHH sa eapitan Leehu-e. sun(hiU>iig nakisarna Ng makita ni Edmundo ang kanyang pag- sahibongy binitiwaniiiya ang l)isig ng ka-
80 Ang Conde ng MonleCristo ni A. Dumm yang nmgiiiguing MHawa, niga bisig ni guinoong Morrel. at lumipat ito sa Ng niagkagayo'y nagbigay uliran si gui- noong Morrel at ang dalaga, na sila ang naunaiig punianhik sa hagelang kahoy na patungo sd sal6ng kinaliahandaan ng pag- kain, sa hagdang kalio}^ na sa' toob ng li- mang niinuto'y kumahurit sa kabigatan ng. puniapanhik na mga panauhin. - Ama ko, - ani Mereedes na tuntiguil sa malapit sa mesa, sa ania ni Dantes - ipina- mamanhik ko po sa inyong liiniagay kayo Ka aking kanan, at palalagyin ko ea aking kahwa ang inari kong kapatid, - ang idinug- tong ng boong katamisang tumaos^ na tulad "a divlo ng isang sundang, hanggang sa kai- buturan ng pu-^o ni F(^rnando. Namutla ang mga lal)i iii Kernando, at sa ilalim ng nagniningas na kulay ng kan- yang mukhang taksil ay niagaang na na- pagmalas na doo'y nanaw ang dugo't unui- Samantala'y guinawa wing lahat sa puso. ni I)antes ang katulad ng inasal ng kan- yang maguiguing a^awa : pinaupo sakanyang kanan si guinoong Morrel at sa kaliwa si Danglars, at kanyang hinudyatan ng kamay ang lahat upang nuingagsiupo " kung saan nila ibiguin. Lmnilibot na't ipinag-nabot-abutan sa pa-* hguid ng mesa ang mga "salehiehong" ga\v(i sa Arles, na taglay ang lamang hangingi- a.fig maiinam tim at ang pagkalasang usok ; jia mga banagan, ang masasarap na mga. galing sa llilagaan, ang kaligali- t-alabang gayang mga lamang dagat na nababalot sa kanilang mga taki{), tulad sa"^pagkabalot ng
- - Ti'nagalog ni Pasoual H. Poblete 81 "eastaiia sa kanyang balat na matinik, at ang mahahanghang na mga "anehoa": sa maik- sabi, ang lahat ng iyang sarisaring ling niga niasasarap at magagaling na pamutat na iiiiaabsang ng mga alon sa mabulianging pasigang pinangangalanang iamang-dagat ng piga mangingisda. - i8a aking akala'y kagandagandahang liindi pag-imik! - anang matandang lalaki, na Unalasap ang isang vasong alak na ku- lay dilaw, kawangis ng topaeio, na bagong kadadala ni mang Pdntilo kay Mereedes. v,Sino bang magsasabing dito'y may tatlom- pong tao na walang ibang hinahangad kung <h tumawa?. - iBah! - iHindi palaguing natutuwa ang isang esposo! - ani Gaderousse. - Ang nangyayari, - angisinagot ni Dantes, - ngayo'y napakalaki ng aking kahgayahan upang ako'y magahik. - Kung ganyan ang patakbo ng inyong kuro, kapit-bahay, sumasakatuwiran po kayo; manakanakang nagbibigay ang galak ng isang pinapagsisikip ang kakaibang damdamin, ating pusong halos ay katulad ng pighati. Minasid ni Danghirs si Fernando, na totoong naguiguiyaguis at nahihiwatigan sa kanya ang sarisaririg mga pagkabalisa. - iAba! - anya - imay ikinatatakot po ba kayo? Ba aking akala'y bahgtad, tila mandin ahnsunod ang lahat ng nangyayari sa inyong mga liangad. - lyan nga ang nakahdaguim sa akin, ang isinagot ni Dantes ;. - nananaUg akong hindi ipinanganak ang tao't ng magtamong hgaya ng boong kadahan. Tulad ang ligaya
82 Aiig Gonde ng MonteGristo^ nl A. Dumas diyaii sa mga palaeio ng inga piilong ''en- eantado", na ang kanilang mga pintuan ay binabantayan ng katakottakot na mga drag6n; upang kamta^y kinakailangang ma- kitunggali rauna, at kung sasabihin ko sa. inyo ang katotohana'y hinih ko pa nalalaman kung bakit narapat ako sa kapalarang ma- guing esposo ni Meroedes. Hin(h pa, - ani Ca- dorousse na nagtatawa; - hindi aking; eapitan; tikman mong magpakita ka ng ka- pangyarihang pagka esposo, at marahil ma- kikita mo kung paano ang pagta^nggap na gagawin sa iyo. - i'EIsposo! iesposo! pa, Namula si Mereedes sa kahihiyan. Nagdurusa si Kernando sa kanyang silhi, nangangatal pagka nariringig ang lah^ng ba- liagyang kalatis, manakanakang pinapaliid ang malalaking butil ng pawis na umaagos sa kanyang noo, tuiad sa mga unang patak ng isang unos na malakas. - 8a aking sarihng kuro, kapit-bahay na Oaderousse, hindi totoong kailangang pasi- nungahngan ninyo ako sa bagay na walang Hindi pa nga aking asawa kahalahalaga. si Mereedes, may katuwiran po kayo, - at dinukot sa bulsa ang rel6s, - nguni't (^sposa ko na sa loob ng isang oras at kalahati. Napasigaw ang lahat sa pangguiguilalas, liban na lamang sa ama ni Dantes, na sa kanyang hibos na pagtatawa'y ipinamamalas ang isang hahiyhay na mga ngiping maga- ling na hibha ang pagkakaingat. tinangnan naman ni Pernandong nangangatal ang puluhan ng: kanyang gulok. Ngumiti si Mereedes ;
Tinagalog ni Paseual H. Poblete 83 - ;,8a loob ng isaiig oras? - ani Danglam na namntla.-^^,Paanong pangyayari? - Tunay, niga katoto ko, - ang isinagot ni Dantes; - salamat sa lakas ni guinoong Mo- rrel, iyang taong liban na lamang sa aking ama'y siya ang laloug pinagkakautangan ko ng loob sa daigdig, nahaw i ni guinoong Morrel^ ang lahat ng mga hadlang; kinamtang pagka- looban ^karai na luiwag ng gawin ang mga at pagka a las 2 y meidia ng pagtatawag, hapo'y hiniliintay kami sa Munieipahdad ng ''maitre" sa' ^larsella. Bagong katutugtog nga- yon ng d la una y euarto; inaakala kong hindi ako nagkaniaH ng pagsasabing sa loob ng isang oras at tathimpong minuto'y magpapa- ngalan si Mereedes na guinoong asawa rri Dantes. Pernando, isang alapaap na apoy ang sumusunog sa kanyang mga piUk- mata; humawak siya sa mesa't ng liuwag mahandusay, at baga man totoo siyang nag- piHt, hindi niya napiguil ang isang hibik na pipi, na hindi naulinigan ng iba dahil sa ingay ng mga tawanan at ng mga pagdi- riwang kay Edmundo ng mga nagkakapisan. - i lyan a^ag masasabing tunay na napa- ;,H]ndi ba? - anang ama ni Dant^s. iSino ma'y walang makapagsasa- Dumating Bing kahapon, ngayo'y ikakasal: ibago sasabihin ninyong ang mga marino'y hindi tuloytuloy Ut maraming saUsaUta sa kanilang pinapaksa! - Datapuwa't iang mga ibang kinakaila- nuniang gawin? - ang itinanong ng Pumikit si kasipag! - iOh! nagsayang ng panahon! ngan
Ang Gonde ng MonteGristo ni A. Dumas 84 booiig kakimian ni Danglars. - ,iAt ang niga kasulatan at ang kasunduan? - Ang kasunduan, - ang muling sinahi ni Dantes na nagtatawa, - yari na ang kasun- duan. Walangano niangpag-aari si Mereodes at ako ma'y ga^'^on din ; dabil dito'y pakakasal leami sa loob ng palatuntunang aming da- lawa ang maguiguing paghahanap namin; alam na ninyong hindi nga matagal a"ig mga pagsulat ng bagay na iyan, at liindi nanian malaking totoo ang aming pinagbayaran. Namunga ang aglahing ito ng isang bagong pagkakaingay ngj katuwaa't mga pakpakan. - (iSa makatuwid, ang inaakala naming isang pagsasalosalong guinagawa dahil sa inyong pagkakapangibiga'y hindi kung di isang piguing dahil sa inyong pagkakasal? - ani Danglars. ^3 - Hindi, - ang isinagot ni Dantes, - walang .ano mang mawawala sa inyo sa bagay na iyan, makapapanatag kayo. Paparoon ako bukas sa Paris; apat na araw sa paparoon, tipat na araw sa pagbalik, at isang araw upang maganap kong kibos ang tungkuling ipinagkatiwala sa akin; sa unang araw ng Marzo'y narito na ako; sa susunod na ika *2 ay saka gagawin ang tunay na piguing dahil sa pagkakasal. Nakaragdag ng di ano lamang ng katu- waan lang pagkatanaw na ito sa isa pang pigiiing, na ano pa't ang ama ni Dantes, na dumaraing ng magpasimula ang pagkain, dahil sa namasid na katahimikan, ngayo'y nasasayang lamang ang kanyang mga pag- pupumiht, sa guitna ng pagsasahtaan ng karamihan, na maiparingig ang mga mithing
Tinagalog ni Paseual H. Poblete maalab ng kanyang puso sa ipagtatamo ng kaligayahan ng mga ikakasal. ni Dant^s ang kaisipan ng kanyang ama, at sinagot niya ito ng isang Tinungo ng: ngiting sagana sa pagguiliw. Moreedes ang rel6s na na sa paningin salas, at pagkatapos ay hinudyat^in ng lihini sj Kdmundo. Nahiilaan ni Naghahari sa paHguid ng mesa iyang mai- ngay na katuwaan at iyang kalayaan ng bawa't* isa, na kasamasama ng mga taong tiniawa sa wakas ng pagkain. sa kanyang nangasisiyahan kinauupuan ay nangagtindig at humanap ng mga ibang maluUiklukan. Nangagpasimula ang lahat ng sabay sabay na paggasahtaan, at sino ma'y Avalang nangag-aakalang sumii- got sa sinasabi ng kanyang kansap, kung di Nahawa ang sa kanyang sariling kaisipan. mga pisngi Danglars sa pamumutla ni ni Fernando, nagdurusa ng katakot-takot, na walang pinag-ibhan sa pinarurusahang ilubog sa dagatan ng apoy. . . Si Fernando'y isa sa mga naunang tunundig at lumisan sa mesa, at matuling nagpasyal sa salas, pinag'*^ sisikapang ihiwalay sa kanyang tainga ang kaingayan ng mga awitan at ang pagsasal- Lumapit sa kanya si pukan ng .mga vaso. Oaderousse ng sandaling si Danglars, na ana- * ki'y tumatakas, ay bagong kasasama kay Fev- •nando sa sulok ng salas. - Ang katotohanan, - ani Gaderousse, na dahil sa magandang kaloobang, ipinakikita • ni Dant^s, at lalong lalo na, dahil sa ma- sarap na alak ni mang Pdntilo, ay hindi na nagtatanim ng galit laban kay Edmun- Ang hitidi at 85
- Ang Oonde ng Monte-Gristo, ni A. I>um<i.s 86 do, - ang katotohaiia'y niabait si Dantes, at pagka nakikita kong nakaupo siya sa siping ng kanyang novia, winasa- bi ko sa aking sariling kahinahinayang na gawin sa kanya ang pagpapahanlak na ini- isip ninyong gawin sana kahapon. - Gayon man, nakita mo na, - ani Dan^ glars, - na walang nangyaring ano man sa lAibhang nasisira ang isip bagay na iyon. niyang kaawaawang si Fernan<lo, 'kaya,t siya'y aking kinahahabagan ng una, data- puwa't nuila sa sandaling minagaiing niyang dumalo sa pagkakasal ng kanyang kapanga- gaw, Avala na ngang sukat pang masasal>i. Tinitigan ni Oaderousse si Fornando; ito'y l>ata iia namumutlang luuigingitimgitim. - Kalakilakihan ang dusang tinitiis, pagka't ang dalaga'y kagandagandahan, Danglars. - iOiantre! ang ipinagpatuloy ni iTingnan ninyo kung mapalad ang aking ma- Ibig kong ang maguing guiguing eapitan! pangalan ko'y Dantes sa loob lamang ng labing dalawang oras. - (iTayo na ba? - ang itinanong ng mata- mis na tinig ni Mereedes; - bagong katutug- tog ng ikaiawang oras ng hapon, at hini- hintay tayo sa ikalawang oras 'i) lal)ing-li- mang niinuto. sa - Oo, oo, tayo na, - ani Dantes, na pag- - Lumakad na tayo, - ang iuulit ng mga daka'}'' tumindig. panauhing sal>aysabay. • Ng sandali ring ito, namasid ni Danglars na hindi inihihiwalay ang mga , mata kay Jb'ernando, na nakaupo sa tabi ng mga bin- tana, na itinititig nito kay Dantes ang kan-
Tinagalog ni Paseual H. Poblete yaiig mga matang kawangis ng sa nauulol, iit sa isang hindi kinukusang paggalaw ay tumitindig at . pagkatapos ay napapaupo uli sa dating kinalalagyan. Kasabay halos ng mga nangyayaring iyon ang pagkaringig ng isang paos na ingay, isang aUngawngaw ng Inga tinig na hindi mawatasan at ang ta- iguinting ng mga sandata, na nangapahalo sa sigAwan ng pagtataka ng mga panauhin, -ang siyang nakaakit sa pagkikinig ng lahat, na ipinakilala sa pamamag-itan ng isang ma- bahsang hindi pag-imik; naringig ang ingay sa lalong malapit, tumugtog ng tatlo ang ng pintuan" at nagmalasmalas *'aldab6n" ^mg bawa't isa sa kanyang paHguid, na ma- Inki ang pagtataka. - Sa pangalan ng ley (kautusan), - ang isinigaw ng isang malakas na tinig, na wala sino mang sumagot. i^agdaka'y nabuksan ang pinto at pumasok sa salas ang isang eomisario, na taglay ang kanyang pamigkis, na sinusundan ng apat na sundalong pawang may mga sandata, na Naguing gu- isang eabo ang namirainuno. lantang ang bahsa. - (i Ano pa ang inyong ibig? - ang tanong , ng may-ari ng sasakyan, na lumapit sa eomi- sariong dating kilala iyan: - marahil nagka- •:kamah po kayo. - Kung sakah't gayon po, guinoong Mo- irrel, - ang sagot ng eomisario, - maniwala * kayong pagdaka'y bibigyang kagamutan ang nguni't samantala at kahi't pagkakamali; lubos kong dinaramdan), dapat akong gu- manap ng utos na ipinagkatiAvala sa akin. 87
! : Ang Gonde n§ Monte-GrlstiO ni A. Dumas 88 ^,Smo sa inyo, niga guinoo, ang nagnganga- lang Edniundo Dant^s? Tuniungo sa binata ang laliat ng niga mata,. at ito nama'y huniakbang ng isang palapit sa eomi§ario, at taglay ang anyong mahal at malaking pagkabagbag ng loob ay sumagot: - Ako po, po ang ibig ninyo sa akin? - Edmundo Dantes, - ang muliug sinabi ng eomisario, - isa pangalan ng let/ kayo'y pa- rakip - iDinarakip ninyo ako! - ani ^Ednunido,. na hnaganapan ang mukha ug bahagyang pamumutla, - <iat bakit? - Hindi ko alam, guinoo; nguni't inyong malalaman na sa unang gagawing pagtanong sa inyo. guinoo: <iano Napagkilala ni guinoong Morrel na wahmg magagawa laban sa kabigatan ng riangyayari isang eomisario na nakabilibid sa kanyang bayawang ang bigkis ay hindi isang tao; siya angestdtua ng ley, malamig, bingi, pipi. Nguni't hindi gayon ang matandang lalaki^ madaling lunitapit sa o/ioial: may mga ta- nging bagay na kailan ma'y hindi maku- kuro ng puso ng isang ama o ng isang ina. Namanhik, sumamo; nguni't walang nagawa ang pagsamo at ang mga pagluha: \iatjipuwa't napakadakila ang kanyang pighati, kaya't sa kawakasa'y nabagbag ang ]oob ng eomisario. - Guinoo, kayo'y tumiwasay; mamhil may nalimutan ang inyong anak sa paghaharap ng ilang kasulatang kinakailangan sa Aduana 6 sa Sanidad, at ahnsunod sa lalong mapani- niwalaan, pagkatapos magawa ang mgapagpa- paliwanag na hinahangad, siya'y pawawalan.
- ; 89 Tinagalog ni Paseual H. Poblete - iAba! ^Ano ang kahulugan nito? Gaderousse kay Danglars, ang tanong ni na nagkukunot ang mga kilay. ' - iAno ang kinalaman kol - ang sagot Nakikita kong gaya mo ang ni Dartglars. nangyayari, nguni't wala akong nalalaman at gulo ang aking isip. Hinanap ni Gaderousse ng mata si Fer- nando; nguni't ito'y wala roon. Ng magkagayo'y niigunita niya ang niga nangyari ng sinundang araw, sampo ng lahat ng kanyang mga namasid na walang ano mang nalin|id; wari'y ang kapahamakang iyo'y siyang ng sandali ring iyo'y nagwahi ng tabing na inilagay ng kalasingan sa pag-itan niya at ng kanyang alaahi. - iOli! ang sinabi ng tinig na paos. - ;,Baka kaya ito ang bunga ng aglahing si- nasabi nio kahapon, Danglars? Kung sakaH't ito nga, kuhmg palad ng may kagagawan sapagka't ang katotohanan, yao'y isang bi- rong kalungkuthingkutan. - Sa Uihat ng iyan - ang biglang sinabi ni Danglars,~hibos ang iyong pagkaalam na pinagpunitpunit ko ang papeh - ^Hindi mo pinunit, - ang ipinakU ni Caderousse;'- - kinuyumos mo't saka mo iti- • napon sa isang sulok. - Huwag kang maingay; wahi kang na-^ kikitang ano raan, niyao'y ikaw ang lasing, - ^,Saan naroon si Kernando? - ang tanong * - iAnong kinalaman ko? - ang sagot ni Danglars; - marahil na sa kanyang mga saklolohan hanap-buhay. ni Oadorousse. Nguni't ating
90 Ang Oonde ng Monte-Cristo, ni A. Damas iyaiig mga kaawaawang iiagpipighati at Im- Avag ang bagay iia iyon ang ating panga- ^iwaan. At ang nangyari, sa loob ng panahong ito, kinamayan ng itinagal ang Balitaang mahigpit ni Dantes na nakangiti ang kan- yang mga kaibigan, naparakip, lianggang sinasabi: - Tuniiwasay kayo, at saka niadaling niapagki- kilala ang pagkakaniali, at mapaniniwalaang halos hindi darating ako sa bil/mgguan. niapaniniwalaan, - ani Danglars, na ng sandaling iyo'y knnalapit, ayon sa sa pangulong indutong. - iOh! siya nga, sinabi na naniin, Dantes sa hagdanang pina- inamatnugutan ng eomisario ng polieia at naliliguid ^ng mga sundak). Nanliik siya sa isang eoelieng nakabukas ang ''portezuola'' at naghihintiiy sa pintuan, na kasunod niya ang dalawang sinidalo't ang eomisario. Pag- kasara ng porte/Aiehi^y Hnakad ng earruaje ang daang patungo sa Marselhi. - i Paalani, Dantes ! i Paalam, Kdnumdo l - ang sigaw ni Mereedes, na tumakbo sa ''bakustrada." - Naringig ng bilanggo itong liuh'ng hiyaw ng kanyang maguiguing asawa, na tulad sa isang hagulhol ng isang pusong nawawalat; dumungaw sa 'S'^entanilkr' at su- migaw: - iHanggang sa pagkikita natin, Mer- eedes! - At nawaki sa mata sa isa sa mga paghko sa kuta ng San Nieolas. - Hinta>in ninyo ako rito, - anang may ari ng sasakyan, - uupahan ko ang unang carruajeng aking makita, magdudumaU ako Nanaog si
Tinagalog ni Paseala H. Poblete Jig pagparoon sa 4iko rito't ng mahalitaan ko kayo. at agad uuwi ipumaroon kayo! - ang si- - iBiya nga! gawan ng lahat. - iPumaroon kayo at niag- balik kayo agad. Marsella sa bagong pagkaalis na ito'y su- iiiunod ang sandaling kalaguimlaguim na pagkatigagal ng lahat ng doo'y nangatira. Nanatiling malaon ang matandang lalaki't lalong ma- si MereedeH sa pagkalubog sa laUm na panghdupaypay; nguni't sa kawa- kasa'y nagkatama ang kanilang mga mata, nagkaunawaang sila'y dahiwang pinahihi- rapan ng nagkakaisang dagok ng sakuna, Sa loob ng kaya't daH(ialing nangagyakap. panahong ito'y nasok si Fernando, uminoni ng isang vasong tubig at naupo sa isang Guinawa ng pagkakataong sa isang siUa. willang malapit sa kinalaUigyan ni Fernando'y (loon naman napalugmok si Mereedes; ang guinawa ni Fernando, sa isang galaw na halos di sinasadya'y iniurong ang kanyang .silla sa dakong Ukuran. - ^iya ang may kagagawan, - ang wika ni eaderousse kay Danglars, na hindi kina- titingayan ang eataUn. - Hindi ako naniniwala, - ang isinagot ni Sa papaano *ma'y ang nagkasala ang marapat tamaan jig parusa. - Nguni't hindi mo binabangguit ang taong sa kanya'y naghatol, - -ani Gaderousse. * - iAh, magaUng ang mangyayari, - ang sinabi ni Danglars, - kung mananagot ang tao sa lahat ng kanyan^ sinasabing hindi man lamang iniisip! Dito Danglars; siya'y napakaungas. 91
92 Ang Gonde ng Motile-Ctisto ni A. Dumas Sa loob iig panahoiig ito'y pinag-uusap- usapaii sa libolilK)ng paraan ng inga pulu- pulutong ang pagkakapiit kay Dantds. - At kayo, Danglars, - anang isang tinig, - ;,ano sa akala ninyo ang nangyaring ito? - Sa ganang akin, - ani Danglars, - nia- rahil siya'y nag-akalang niagpasok tlito ng niga kalakal na bawal. - Nguni't kung gayon, dapat po nin- yaniang kayo yong niaalanian, ang nananagot ng lulan ng sasakyan. Danglars, - Oo, tunay nga; nguni't naKanagot la- mang ako sa V)agay na ipinagbibigay alam Ang aking nalalania'y may dala sa akin. kaming ilimg piezang damit na sinulid na kinuha narnin sa Alejandria, sa bahay ni guinoong Pastret, at sa Smirna, sa bahay ni gumoong llasea; huwag na ka^'ong magta- nong ng ano man. - iOh! Ngayon ko naalaala, - ang ibinu- long ng kahabaghabag na matandang ama, bagay, - sinabi ng niaringig ang gayong niya sa aking may dala siyang isang eajang; cafe at isang eajang tabaeo. ^Nakita na ninyo, - ani Daiiglars; - iyan nga ang makukurong dahilan; marahil sa- mantalang wala kami kahapon ay siniya- sat ng mga taga aduana ang sasakyang "Paraon" at kanilang nakuha ang mga ba- gay na iyon. Hindi naniniwala si Mereedes sa lahat at sa pagsisikip ng ng kanyang nariringig, kanyang dibdib hanggang sa sandaling iyon,. dahil sa dinurusang pighati, biglang bunui- la^as ng hagulhol.
! 03 Tinagalog ni Paseual //. Poblete - i Aba, aba, pag-asa! - anang ama ni Dan- tea, na hindi man lamang nalalaman ang sinasabi, - iPag-asa! - ang inulit ni Danglars. - iPag-asa! - ang ibinulong ni Fernando; nguni^t nakahiliirin sa kanya ang sabing ito; gumalaw ang kanyang mga labi, nguni't walang napalabas na ano mang tinig. - Miga guinoo, - ang isinigaw ng isa ng nakatanaw sa isa sa mga bintana.~Mga gui- ang guinoong noo, Morrel; ilaksan natin ang kalooban, tapang! Babalitaan niya tayo ng mabubuti. isang carruaje... iAh! Sinalubong ng patakbo ni Mereedes at ng matandang lalaki ang may-ari ng sasakyan, at nangagknpisan sila sa pintuan. Putlang- putla si guinoong Morrel. - (iAno ba?' - ang sabay sabay na ipinagsi- - iAy, mga kaibigan ko! - ang isinagot ng may-ari ng sasakyang umiiling; lalong ma- bigat ang nangyayari kay sa hinahaka natin. - iOh, guinoo! - ang isinigaw ni Mereedes, - ihindi mapag-aalinlanganang siya^y walang kasalanan - Naniniwala ako, - ang itinugon ni gui- isinusumbong datapuwa^t gawan ng lahat. noong siya... - ^8a ano? - ang M(5rrel ; tanong ng matandang - Na siya'y utusan ng mga kakampi ni "Dant^s. Bonaparte. Yaong mga bumabasa sa aming nangabu- buliay pa ng nangyayari ang aming sinasay- say mapagdidiUdili nila ang laguim na dina- ramdam sa sumbong na bagong kasasabi ni
- - Ang Goiide ng MorUeOristo ni A. Damns 94 guinoong Mom^L Uiglang lunniyaw si Mor- oedes; nagpatingliulog ang matandang lalaki sa isang silla. - j Ah ! - ang ihipulong ni Gaderousse. dinaya ninyo ako, Danglars, sa kawakasa'y isinagawa rin nguni't aayaw kong pahayaang inamatay sa pighati ahg matandang lahiking iyan at gayon din ahg dalagang ito, kaya sasahihin ko sa ka- nila ang hihat ng nangyari. - iHuwag kang umimik, kulang palad! ang biglang sinahi ni Datnglars, ^.t saka hi- nawakan ang kamay ni Gaderousse, - kung ;,8ino ang may hindi'y iikaw ang hahahi! sahi sa iyo na walang kasahman si Dant(§s? Dumuong ang sasakyan sa puhj ng Elba; hnnunsad siya roon at natira siya sa boong maghapon sa l\)rto-Fernijo. SakaH't naku- ha sa kanya ang ano mang sulat na maka- papahamak, ipalalagay na kainalam niya ang sino mang sa kanya^y magsanggalang. ninyo ang aglahi; Dahil diyan sa mabiUs na pagkaahmi ng tao rig kanyang ikabubulid sa sakuna, na- pagkilala agad ni ('aderousse ang 'mahiking kahwanagan ng saysay sa kanya, minasdan Danglars ng anyong nagkakahah> niya si at unun'ong ng ang takot at ang pighati, dalawang hakl)ang. - Maghintay nga ta^^o - ang ihinuK)ng. - Oo, maghintay tayo, - ani Danglars; - kung wahi siyang kasahman ay pawawalan siya, at kung niay kasahman, walang ka- buhihang makiramay sa kapahamakan sa isang nagmumunakak ng kaguluhan. - Hahi, t^yo na; hindi na ako rnakapiina- natih pa rito.
Tinagalog ni Paseual JI. Poblete - Oo, tayo na, - ani Danglars, na natii- tuwa ng makitang uuwi na ang kanyang kasama, - tayo na, at pabayaan natin silang magpaanyo ng kung paano ang kanilang makayang gawin. alis Nangag si na, at pagdaka^y si Fer- nando, na siya uling naguing tagapagmala- sa^it sa dalaga, tinangnan si i\Iercede" at inihatid siya sa nayon ng Gatalanes, ]ni- nanian ng mga kaibigan ni Dantes liatid sa tinatafianan ang matandang lalaking halos Hindi nalao't lumaganap ay liiniln'matay. sa eiudad atig alingawngaw na bagong ka- pipiit kay Dantds, dahil sa siya'y utus^m ug mga kakanipi ni Bonaparte. - (iSino ang mag-aakala, irog kong Dan- glars, - ani guinoong Morrel, na nakisama^ sa kanya at kay Gaderousse, sapagka't siya ma^y nagniamadali ng pagparoon sa eiudad, palibliasa'y ibig niyang hibos makaalam ng tunay na mga balita tungkol kay Edmundo, sa papamag-itan ni guinoong Villefort, na kanyang kakilala at siyang humaluiHli sa pro- eurador ng hari. - (^^Siuo ang mag-aakahi? - iDiantn/! - ang nniHng sinabi ni Dan- glars. - Sinabi ko na po sa inyo, na nagdaan si Dant^s sa EH^a, na w^alang ano mang ka- dahihman, at ang pagkaraan niyang iUVy naghihinahi na ako. '* - (iNguni't bukod pa sa aki'y may pina'g- sabihan })a kayong iba pa? , - Pinag-iingatan ko pong iHhim na totoo ang bagay na iyan, guinoo, - ang idinugtong ni Danglars ; - malabis ang inyong pagkaalani na dahil sa inyong amaing si guinoong Po- Hearpo Morrel, na nagHnkod sa kabilang 95
96 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Damas ipinaglilihiin kangino ''partido" man ang kanyang iniisip, pinaghihinalaang dinaramdam po ninyo ang pagkahulog ni ia.long daramdamin ko ang Napoledn, makapahamak kahi't babahagya kay Ed- mundo at sa inyo. May mga bagay na da- pat sabihin sa pinaghlingkurang may may ari ng sasakyan na nararapat mahigi^it na ilihim sa mga iba. at hiiuii at - Magahng, Danglars, magahng, - anang may ari ng sasakyan; kayo'y isang taong mapagmahal sa kapurihan; k£fya nga, ini- i.sip ko na ang kalalagyan ninyo, sakah't iyang kaawaawang si Dantes ay maguing eapitdn ng Fara6n. - ^Ano po ang sabi ninyo? - Opo, aking itinanong ng una pa kay Dant^s ang kanyang kaisipan tungkol sa inyo, kung may kamayawan siyang mana- tih kayo sa inyong katungkulaii ngayon, sapagka't hindi ko maalaman kung bakit tila nahiwatigaii kong ang pagsasama nin- yong dalawa'y may kalamigan. - ;, At ano pong isinagot niya? - Na ang boong isip nga niya'y nag-iingat kayo ng isang pagtatanim hd)an sa kanya, dahil sa isang bagay na hindi niya sinay- 'say sa akin; nguni't ang sino mang pinag- lalagakan ko ng aking pagkakatiwala'y pi- nagkakatiwalaan din niya. - i Mapagpaimbabaw ! - ang ibinulong ni Ca- derousse, - ang katotohana'y totoong maga- hng na bata siya. - Tunay, nguni't samantala'y walang ea- pitdn ang i^arad?i,-ang isinagot ni guinoong Morrel.
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete DanglarKS, - kinakailangaiig magliintay sapagka^t liindi nanian kami ma- kapaglalayag kung di sa k)ob ng tatlong bu-- At marabil buhat ngayon banggang sa wan, ikatk)ng buwa'y nakalabas na sa bilangguan si l)ant6s. ^ - Tunay; nguni't liajiggang sa mangyari a^ng gayong kigay.,, - iOb! - aiii - i Kung gayon laniang ! - Hanggang sa ikatlong buwa'y narito po akong inyong ma- pag-uutusan. - -ani Danglars,. - lAibos po ang inyong pagkaalam na talastas ko ang panga- isang sasakyang gaya rin ng ngasiwa sa isang eapitan, at pagkalabas po ni Dantes sa kayong kikilalaning bilanggua^y ano mang utang na loob; magbabalik siya sa kanyang tungkulin, ako nama'y sa tung-^ kulin ko, at wala ng pag-uusapan pa. - -Salamat, Danglars, - anang may-ari ng sa^ak^^an, - iyan nga ang paraan upang ma- Kayo na nga muna ang isaayos na laliat. siyang gumanap ng pagka eapitdn, banta- yim ninyo ang paglulunsad ng lulan; hindi dapat matiguil ang mga gawa dahil sa pag- kakaroon ng isang sakuna ng alin man sa mga nangangasiwa sa sasakyan. - Tumiwaisay po kayo, guinoo. wala po ;,Nguni^t maaari po baiig dalawin nian laniang iyang ^mabait na si Edniundo? ^ - Hindi malalao^t sasabiliin ko sa inyo, Gagawa ako ng paraa't ng aking Danglars. makausap si guinoong Villefort, at isasama jco sa kanyang gawan ng magaling ang Ganap ang aking pagkaalam na bilanggo. napakamakahari ; data- siya'y puwa't siya\y kahi^t totoong iano bang diablo! 97
98 Ang Oonde 7ig Monte-Grlsto ni A. Dumas ng hari, makahari siya proenrador nama'y tao at sa aking akala'y hindi lub- hang masaniang puso. - Hindi, - ani Danglars; nguni't sa bahta ko'y siya'y nagniimithing tunmas at kung gayo'y..- - Sa kawakasan, - ang muhng sniabi ni at . ' . guinoong iMorrel na nagburitong ^titingnan natin; pumaroon kayo sa sakyan at susunod na ako sa inyo. liininga, sa- At humiwalay siya sa dahiwang magkai- bigan at kanyang tinungo ang Palaoio ng Justicia. - Nakita mo na, - ani Danglars kay Ca- dorousso, - ang tungo ng lakad ng nangya- dlbig mo pa bagang magsanggalang 3^ari. kay Dantes.'* - Hindi, ang katotohanan; gayon nia'y kakilakilabot na magkaroon ng gayong bu- nga ang isang biruan. - i'Diantre! sino ang may sala? Hindi nga ikaw at hindi rin ako ang tunay na masasabi; sakasakah'y si Fernando ang may kagagawan. Nakita niong magahng, na sa ganang akin ang papol ay itinapon tihi pa mandin aking ko sa isang sulok; pinunit. ^kt '
- Hindi, hineh, - Caderousse. - iOh ! Tungkol sa bagay na iya'y matii^ay na totoo angaking paniniwak; nakita kong magahng ang papel na iyon sa isang sulok, nakatiklop at gusa- mot; ang ibig ko sana, kung mangyayari, ay naroroon pa. - (iAno ang gagawin mo? Marahil d.inam- pot ni Fernando, sinahn niya o ipinasaUn kaya; kung dih kaya'yhindi na niya guinawa
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ang pagkakapagod na iyan, at...at ngayon ko ang ko! nagugunita...ll)ios aking sinulat ang kanyang ibinigay. Ang kabutiha'y iniba kung niagaUng ang aking letra. Marahil ay - (iNguni^t nalalaman mo bang si Dant6s na - Wala akong nalalamang ano man, na gaya ng sinabi ko na sa iyo; wala akong boong hinala kung di pawang aglahing lahat laniang: nguni^t tila mandin ay nawangis ako sa isang payasong humahalakhak na nagsasabi ng katotohanan. uy talagang may munakalang panggugulo. taksil - Gayon din, - -ang muUng sinabi ni Ca- ilerousse; nguni't sa lahat ng iyan, mak-a- pagbibigay ako ng kahit ano, huwag lamang nangyari ang ano man sa niga dito'y ating napanood, 6 kung di man lamang kaya, liuwag sanang napahalo ako sa kahit ano nian; makikita mo ring panggagaUngan ang hihat ng ito ng isang kapahamakan. - Kung sakali't mangyari ang kapahama- kang iya'y ang magdurusa ay ang tunay na may kasa]anan, at ito^y si Pernando at <^,Ano ang kapahamakang sa hindi tayo. akala mo'y inangyayari sa atin? Ang dapat ^ na gawin ay tayo^y tumiwasay, at huwag magsabi ng ano man tungkol sa bagay na ito; •bago pumutok ang Hntik ay nakaraan na ang unos. - iSiya nawa! - ani Gaderousse, na hu- • mudyat ng kamay na nagpapaalam kay Danglars, tinungo ang daang makahoy ng Meillan, umiihng at nagsasasahtang mag-isa 8a sariU, na kawangis ng kaugaUang mang- 99
100 Ang Gonde ng Monte Gruto, ni A. Dumus yari sa mga taong may lul)bang kinahu- humalingan ng isip. - iMagaling! - ani Danglars. - (Tumugulong ang aking pakana ng alinsunod sa aking; kuro; ang paunang bunga'y eapitan na ako, at kung iyang tunggak na si Gaderousse ay liindi umimik, magpakailan ma'y mananatili ako sa pagkaeapitan...(iAt kung pawalan s^r Dantes ng. justicia? iOh! Hindi, - angidinug- tong; - ang justicia'y justicia at sa kanya ako- nananangan. At pagkasabi ng gayo'y lumujan siya sa isang bangka, at pinag-utusan ang bangke- rong ihatid siya sa "Faraon", na pagkaka- tagpuan niya't ng may-ari ng sasakyan, ayon sa matatandaan ng bumabasa. IKAANIM NA BAHAGUI ANG PANGALAWANG PROGURADOR NG HARI Sa daang Granel Gours, sa tapat ng ^'fuen" te'' (1) ng mga Medusa (2), sa isa riyan sa mga luniang bahay, na ang mga pamuting: napapanood ay nugpapakilalang pawang ta-^ hanan ng mga may (higong mahal, na ^si guinagaAva ng araw Puget ang yumari, ring iyon at sa gayon ding oras ang isang^ pagsasalosalo dahil sa isang kasalan, na ang (1) An^ kahiilugan dito n"* sabing* *'fuente'' ay iyanjf karaniwan^ makitan^ m^a mapiUi sa mgfa halamanan, da- an, pasyalan, plaza o iba pa, na linalabasan r\g tubi^. Paunawa nl F. Jf. Poblett. Lsa sa m;a*a tatlongr Furia Gfjr(/ona. siya'y kaaway ni Mimrm^ diosa ng* karunungan. Pinu;jfutan siya ngf ulo ni Perseo. Tinatawag na m^a Furia Oorgoyia an^ mga mag-kakapatid ni Medusa, Euriale at Esteiiio; an^ bawa^t raama$dan nila'y nagui^^uing Poblete. (2) bato. - Paunawa ni P. II.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete kaiblian lamang ay ang mga panauhin doo'y hindi mga taong hamak na taong bayan, niga marinero^t sundalo, kung di mga kagui- noohan sa Marsella. Ang mga ito'y dating niga magistrado na nangagbitiw ng kanilang katungkulan ng panahon ng mangangam- leam (1), dating mga otieial na nangagsi- takas sa kanikanilang kinapapanigan upang lumipat sa hukl)o ni Gonde; mga bagong- taong nangagsitaas ang katungkulan, salamat sa kanikanilang mga magulang na wala pa sa totoong kapanatagan, baga nian malaki na ang kanilang iiatitiis dahil sa malaki't taim- tim na gaht doon sa nagtamo iig sinag na pagka '^martir'' sa hmang taong kani- lang pagtatapon, at naguing isang dios sa labing hmang taong paguiguing emperador iili niya. Nangauupo sila sa pahguid ng mesa at maalab ang sah*taan dahil sa lahat ng mga hihg at kinakampihan ng panahong iyon, mga pagkampi^t hihg na lalong kakilaki- labot sa dakong ilaya ng Francia, sapag- ng hmang daang ka^t tao'y nagkasama ang mga pagtatanim ng galit dahil sa paglalabanlabang ng sinasam- palatayanang^'rehgion'' at ang mgapagkaka- gakagaht dah'il sa poHtiea Ang emperador, hari doo'y pagkaraan (2). sa pulo ng Elba, npagkatapos na maguing makapangyarihang panginoon ng isang bahagui ng daigdig, naghaharing kasahikuyan sa isang bayang (1) Pinang-ang'aranang* mang*an§amkam si Napoleon Bo- naparte. (2) 'Arte" ng* raag-aling' na pamamahala ng* bayanang" salitang- "politiea^'. 'Arte" ng* raag-aling' na pamamahala ng* bayanang" salitang- "politiea^'. 101
- 102 Ang Coii(le ng Monte-Gristo ni A. Damas niay lima o anim na libong mga manui- mayan, pagkatapos na makaringig na isi- gaw J Mahihay si Napoleon! ng isang daa't (lalawampong millong mga sakop, na sampo ang mga salitang guinagamit, ipinalalagay rooiig isang taong wala ng kabuluhan sa Franciaat sa trouo; pinagsasalitaanan ng mga magistrado ang pagbabago nila sa mga lea- maliang ginawa ni Napoleon sa pamamahala pinag-uusapau ng mga ^nihtar ng bayan, ang Moseou at pinipintasan ng mga babae ang emperador dabil sa kan- yang ^^Uvorcio (1) kay Josefina(2) kinukuro ng raga kakamping iyon ng kaharian iia nangatutuwa^t nangagsisipagdiwang, hindi sa pagkapaalis sa trono ng isang tao, kung di dahil sa pananalo ng isang kahikaran ng isip, na sila^y nagpapasimula uU sa isang bagong buhay at kaguiguising nila sa isaiig^ mabanguugot na pagtulog. ang Leisiek; Nagtindig ang isang matandang lalaking pinaunlakan ng cruz ng San Luis., at nag- nuingkahi sa ibang mga panauhing gawin ang isang ''brindis" [3] sa ikagagahng ng buhay ni I^uis XVIT1; yao^y ang marques ng Saint-Meran. Dahil sa brindis na itong sabay na guinugunita ang itinapon sa Har- twel at ang haring pumayapa sa Praneia'y (1) An^ pagkakalas ng kasal, sa makatuwid ba^a\v ang- paghihiwalay ng ma|>'asawa sa pamama^-itan ng hfi- raunawa ni P. //. Pohlete. tol ng isan^ hukom. sa Francia, asawa ni Napoleon 1, - Gayon din. Mai'la .Tosetin^ Taieher de la Pag'etie, emperatri/. (2) (3) Tinatawagr na **brindis** ng mga taga Europa ano- pag-inom ng isan^ eopan^ alak, pai^katapos na masabi an<r hangad na lumigaya^t malayo sa sakit ang sino mang lao, 6 kun^ dili kaya'y pagkasabing- kahimanawari*y masun- duan ang ano mang bagay na pinakamimithi. - (7aj/o?i illn.
- 103 Tlnagalog ni Pasoual II. Poblete aiig kaiiigaya'y naragdagan, pinapagsalpok ang kanikanyang inga vaso at inalis ng mga I)al>ai^ ang kanilang paninting taglay na mga Ha- l>nlaklak at isinabog nila los kaayaaya ang gayong pag-kakatuwa. - ^Sa baga}^ na iyo^y sila'y mangagsisisang- sa mantel. kung ayon sila anang inarquesa ng Saint Meran, babaeng mababangis ang niga mata, maninipis ang mga lal)i, anyong ' ^aristoerata' ' (1) kung kumilos at mainam pang manamit baga man niay ^ liniauipong taon ng gulang ; mangag- sisisang-a^'On sa bagay na iyon ang lahat ng mga revolucionariong (2) iyang nangag- palayas saatin, at|ngayo'y pinababayaan na- ting payapang mangagbalangkas ng panggugu- long taksil sa mga luma nating ''eastillo" (;?) na kanilang binili ng kapirasong tinapay ng panahon ng ^ 'Laguim' ' (4) ; sila^y magsisi- sang-ayong ang tunay na kadalisayan ng loob ay tunay na nasa atin, sapagka't na- kikikampi tayo sa kahariang pinagbabalaan ng kapaliamakan, samantalang baligtad ang sana^y nangaririto, Tinatiiwag: ng unang* '^arist6crata*' ang mga pa- ngulon<? nainani ihala ng biyano- iii>:i litaw na tao dahil sa katapangan sa pakikibaka, at sila an^* nag'uing- mga hari, prineip^, dueiue, marqu6s, eonde, vizconde, baron, eaba- llero, mga paii^at>'at na minana ng kanilang mga anak at in{x\)o, - Pauimwa ni P, II, Poblete, (1) Aui*' kahuhio\an dito no* sabingf rovo]ucionario'y ang- ^taong- naghahangad na magbag'onjyf anyo ang- palakad ng (2) pamamahala ng bayan.--(T(<?/o?i, dih. • (:]) Matibay na bahay ha batonw* nalilig-uid nsr mg-a kuta, ng malalalim nabaiig-ing kusang* guinawa at ibapangr kinakaihingra't ng* huwag" agrad mapasok ang' bahay na iyon ngf mga kaaway. Gayon din. ng Lag-uim Tinatawagr na panahon 6 Kilabot [Terror) ang- panahong* itinagal ng' pamamahala sa Pran- eia, samantalang- nang-yayari ang- Revoluci6n, mula n^ ika 31 nir Mayo ng* 1793, hang^arang* sa 9 ng* termidor (27 ng" Julio ng 1794.) - Gaj/on diii. (4) ^
104 Ang Oonde ng Monte Gi'isto ni A. Diinms i\ng palakad ng kanilaiig asal, sila'y bnina- bati sa araw na bagong Piiinisilang, na siyang nagbibigay sa kanila ng mga kayamanang na wawala sa atin; magsisisang-ayon silang ang tanay nating hari'y ang pinakasisintang si Luis, at ang kanilang mangangamkam kailan raa'y hindi naguing ano maii kung di si Napoleong sinumpa: (i^hindi ba ganito, Vf- llefort? - (iAjiopoang sinasabi ninyo?...giMnoong Marquesa...patawarin po ninyo ako, ko po pinakikinggan aiig salitaa". jPabayaan ninyo anginga batang iyan, Marquesa, - ang muling sinabi ng ma- ; - pakakasal tandang lalaking nag' ' brindis' ' ang mga batang iyan, kaya't hindi nga mahihintay iia sila'y magsalitaan ng tungr kol sa politiea, kung di ibang bagay. - Ipatawad po ninyo sa akin, nanay, - ang sinabi ng isang magandang dalagang malalambot ang buhok at maiitim ang mga mata. - Isinasauli ko sa inyo si guinoong linibang na sandali. ng liindi - iAh! na Villefort, kinakausap aking Villefort, (hiinoong kayo nanay. - Pagdaka'y sasagot ako guinoong Marquesa, kung marapatin nihmg ulitin ang katanungan, sapagka't kanina po'y hindi ko kayo naringig. sa - Pinatatawad ko ikaw, Renee; - anang Marquesa, kasabay ang isang ngiti ng- pag-* guiliw, na bihirang bihirang numingning sa kanyang magaspang at payat na mukha; - palibhasa'y linikha ang puso ng babae sa* isang an^^ong tangi, na kahi't ano man ang kahigpitan ng mga atas tungkol sa lalong "
Tmagalog ni Paseual H, Poblete 105 nuiselang na pakikipagkapuwa - tao, gayon nia'y sa tuwituwina^y may isang sulok na kaayaaya't sagana sa katamisa't pagkama- pagpaumanhin, na ilinaan lamang ng Dio" sa pag-ibig-ina. Pinatatawad ko ikaw, - ang ipinagpatuloy. - ^^Ngayon, Villefort, ang aking sinasabi'y hindi taglay ng mga kakampi ni Bonaparte ang lubos nating pananalig sa ng kagalingan ng hangad, sa kaningasan loob at sa kadalisayan ng mga kuro. - iOh, guinoong babae! Gayoii may tag- lay nila aMg isang bagay na inihahalili sa lahat ng i>an, na dili nga iba kung di ang karubduban ng kanilang hidwang pananam- Si Napoleon ang Mahoma sa Ka- palataya. lunuran; ipinalalagay ng lalmt ng mga taong iyang, timawa nguni't puspos ng malalaking kasakiman, na si Napoleo'y isang uliran; ang ulirdn ng pagkakapantaypantay. - iNg pagkakapantaypantay! - ang biglang 8iiia})i ng Marquesa. - iSi Napoleo'y uliran ng pakakapantaypantay! ^Kung gayo^y ano ang guinawa ni Tila (1). sa dapat niyang niandin inaalis ninyo ito kalagyan at inyong inihahalili ang Gorso (2); gaybn ma'y inaakahi kong katatagan ng pangaugamkam. - riindi po, guinoong babae,- - ang muling ni Villefort, - pinababayaan kong Robespierre? isinagot aimanatiU ang bawa't isa sa dapat nilang ka- (1) An^ binabang'g'uit ay si Maximiliano Robespierre, bantog" na ''convencionaP' franc6s ng panahon ng Laguim [Terror] at isa sa lalong* mga mababangis na maraming- totoo angr pinakitlan ng buhay. - Pawnawt ni P, IL Po^ hlete. (2) Si Napoleon Bonaparte. -
106 Ang Gonde ng MonteGristo ni A. Dumas lagyan;si KobespieiTe saihabaw iig pinagpii- pugutan ng ulo sa plaza ni lAiis XV; si Napo- leon sa ibabaw ng kanyang hab'guing bato sa plaza ng Yendonie; ang bilang pinagkaka- ibhang laniang ay nagtatag ang isa ng pag- kakapanta^^pantay na nakaiimbi, at nagta- tag nanian ang isa ng pagkakapantaypantay na nakapagbibigay-dangal; inilagay ng isa ang mga hari sa kapantay ngpiuagpupugutan ng ulo at ang isa nama'y inilagay ang^bayan ng trono (1); sa kapantay nguni't hindi kasukatan ang lahat ng iyan, - ang idinug- nagtatawa, - upang; tong huwag ipalagay silang dalawang taksil na at huwag kilalaning raga revoluci.onario, ang 9 ng ang. 4 ng Abril ng 1814 ay dalawang mapalad na araw sa Kraneia, na karapatdapat kapuw^a ipagdiwang ng niga katoto ng kahusaya't ng kaharian; nguni't nagpapakilala ito ng kadahilana't kahi man lubos ang pagkapalubog ni Napo- leon upang huwag ng makaguitaw kailan man mayroon ding nananatiling sa lAuo po ang ibig ninyo, Marquesa? kanya. 8i Gromwell (2) na hindi nakaabot sa ka- lahati ni Napoleon ay nagkaroon din ng mga kakamping tapat na loob. - Nalalaman po ba ninyo, ViUefort, na may pagka revolucionario ang inyong sinasabi? , I)atapuwa*t pinatatawad ko kayo: hindi mang-- yayaring maguing anak ng isang girondino* Villefort na ni Termidor at magtapat (1) Ng hari, ang ibi^ sabihin. (2) 81 Oliyerio Gromwel, piino ng revolucion inglesa na na^i aoutol ng ulo sa harin^ Oarlos I at na^halal sa sariUng" tagapagftanjfkilik sa lngflaterra, taon^ 16r52. Na- matay siya ng taong 1658. - I'aunawa ni P. H. Poblete.
' 107 Tinagalog ni Pasoual H. Poblete (1) at hindi magtaglay ng ano mang pag- kanipi sa panahon ng I.aguim. Nanuila ng mainam si - Tunay po, - ang nniling sinabi, - na na- guing "girondino" ang aking ama, guinoong babae; nguni't hindi bumoto sa pagpatay sa hari ; ipinatapon ang aking ama ng * 'Laguini' at ba- drng iyang sa inyo'y nagpatapon, hagya na ang naguing kakulangan upang malaglag ang kanyang ulo sa pinagpuputulan ng ulong kinalaghigan ng ulo ng in^^ong ama. - Siya nga, - anang Marquesa, na hindi man lamang nagbago ang kanyang mukha paggunita ng gayong katakottakot na sa nangyari ; - ang kaibhan . lamang ay nanhik sila sa pinagpupugutan ng ulo, sa pagka't ibang iba ang kanilang isipan sa isipan ng mga nakapangyayari, at ang saksi ng sinasabi ko'y nanatihng laguiang aking mga magulang sa pagkampi sa itina- at kinamag-anakan pong mga prineipe, samantalaiig pagdaka'y pumanig ang inyong ama sa bagong pama- halaan, at pagkatapos na maguing girondi- no ang mamamayang (eiudadano) si Noir- tier, ang eonde Noirtier ay nagsenador. i nanay ! - ani Renee, - natata- lastas po ninyong pinagkasunduang hindi na nniling pag-tiusapan ang mga nangyaring to- •toong malulungkot. - Guinoong babae, - ang isinagot ni Yi- po Villefort. - i Nanay ! Het'ort, - nakikipanig ning Saint-Meran upang ipakiusap sa ako binibi- inyo't sa (1) Kapanig sa bantog na partido, na kunsr tawagui'y Ti- "}>irondino" ng panahon ng rovolucion sa Francia. nalo ang mga "girondino" ng partido ng mga "mon- taAeses" na kanilang kaaway, - Paunawa ni P. H. Poblete.
- 108 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Damas isamo na iyong kalirnutan na ang naka- ^Ano't magsisisilian sa mga bagay na raan. kahi't ang Dios ma'y walang magagawa? Mangyayaring mabago ng Dios ang sasapit; nguni't hindi na mababago ang nakaraan na. Ang magagawa nating mga teio'y takpan ng isang makapal na tabing ang nakararaan. Humiwalay ria iNgayo'y inyong unaAvain! ako, hindi lamang sa kaisipan ng aking ama, kurig di naman sa kanyang apelhdt). Naguing maka Bonaparte ang akingama, o hangga ngayo^y maka Bonaparte^a, nguni't ang apelhdo niya'y Noirtier, ako^ maka- hari at ang apelHdo ko'y Villefort. Paba- yaan ninyong matuyo sa matandang tuod aiig natitira pang kaunting katas ng pagka revolucionario, at huag po ninyong pakiala- man siya kung di ang supling na humihiwa- lay sa tuod na iyang hindi makapuknat, at halos sasabihin kong aayaw pumuknat ng pa- tuluyan sa dating pananalig. - iMagaling, Villc^fort! - anang Marques. iMagahrrg! iMainam na pagkasagot! Ipina- mamanhik ko.ng lagui sa Marquesa, na kan- yang limutin ang nakaraang panahon, hagay nguni't uniaasa rra akorrg kayo ang magtatanro ng palad na pahihinuhuran. - Oo, nragaling, - anang Marquesa; - limu-' tin natiii ang nakaraan at siya namang ka^ sirnduan, wala akong ibang ninanais; nguni't sa haharapi'y ibig ko sanang kayong lubos magpakairrgat na huwag madupilas. Huwag, po ninyong lihmutin Villefort, na kayo'y* sinasagdt namin sa mahal na hari, na pi- napaguingdapat namang lumimot sa lahat, hindi ko rrasunduarr,
'rinagalog ni Paseula H. Poblete - ang idimigtong at iniabot sa kanya ang; kaniay, - na gaya nanian ng guinagawa ko, inyong samo. sa Datapiiwa't sakali't mahulogsa inyong mga kamay ang sino mang nagbabalak ng pang- gugulong taksil, dihdilihin ninyong mabuti ang inyong guinagawa, sapagka't binaban- tayan kayo ng totoong katangian, palibha- sa'y gaHng po kayo sa isang sambahayang mangyayaring magiiing kainalam sa mga nag- babantang gumawa ng panggugulong taksil. - lAy, guinoong babae! - ang muHng si- nabi ni Villefort. - Ang aking tungkulin, at lalong lalo na ang mga panahong ating tina- tahak, pawang nangaguutos sa aking ako'y Unawain po ninyo; mag,- lubos maghigpit. Aking guinawa na ang ilang hihigpit ako. paglalaban sa mga sumbong na ukol sa poHtiea, at sa ganitong paraa'y napatotoha- nan ko ang katigasan ng aking mga kurong sinusunod. Sa kasaliwaang palad ay hindi pa natin guinagawa ang lahat ng nararapat. akala kaya ninyo? - anang Mar- quesa. - Msiy mga liinala ako. Hindi malayo sa Kraneia ang pulo ng Elbang (1) kinalalagyan ni Napoleou; nakapagpapalakas ng pag-asa ng mga kakahipi niya ang kanyang pana- 'nahan sa isang lupang halos natatanaw sa ^tin mga pasigan; puno ang Marsella ng walang tungkuling mga otieial, na nangag- sisiiianap sa araw-araw ng liboUbong dahil ng aking pahihinuliod sa - (iSa (1) Pulo (Lsla) sa dagat Mediterraneo, na nabantog dahil sa unang pagkapatapon doon ni Napoleon I ng 1814. N'g"jo'y may mga dalawampo't anim na libong' tao ang tumata- han doon. 109
- ' 110 ^ Ang Gonde ng Monte-Gnsto, ni A. Dunias pakikiaway sa mga makahari; diyaii iiag- mumula ang pagpapatayan ng mga taong mahal at ang nangyayari sa mga taong ba- yang mga kusang pagpatay sa kapuwa. - Siya nga, - ang biglang sinabi ng eondo ng Sal\aeux, na malaon ng kaibigan ni gui- noong Saint-Meran at ehambelan ng eondo iig Artois, - katotohanan; ganap ang inyong pagkaalam si^^a ng ^ *'Santa Alianza" sa kanyang kinalalagyan - Oo; ng umalis kami sa Paris ay wa- na pinaahs . lang pinaguusapan kung di iyan lamang, ang isinagot ni guinoong Saint-Meran. - (iAt saan siya ipadadala? - Sa Santa P]iena (1). - <iSa Santa Elena? itinanong ng Marquesa. "iAt ano iyan? - ang - Isang pulo na na sa ikadalawang li- bong leguas (2) mula rito, dako roon pa ng Eeuador, (3) - ang isinagot ng eonde. - iLalong magaling! - na gaya na nga ng VilIefort; - ^ang katotohana'y mala- sabi ni king kaululan ang pagkaiwan sa taong iyan sa guitna ng C6rcega na sq^ kanya'y pina- nganakan; sa dakong Ndpoles' na pinaghaha- rian pa ng kanyang bayaw, sa tapat niyang Italia, na ibig niya;ig pagtatagan ng isang kahariang iniuukol sa kanyang anal<; na lalaki. - Sa kasaliwaang palad, - ani Villefort,-*- at ' (1) Pulo 6 i$la ng daofat Atld.ntico, sa (jolfo ng Gui- noa, na nabantog dahil sa pagkapatapon doon ni Napo. leon I - Paunawa ni P. U. Poblete. (2) Bawa't isang legua ierrestre (sa lupa) ay may 4225 ay metros, at bawa't isang legua maritima (sa may 5572 metros da^at) Oayon din. Kalag-hatian ug daigdig. (3)
- 111 Tinagalog ni Paseudl H. Poblete may mga kasunduan tayo ng 1814, at mag- kukulang ang sino mang sumalang kay Na* pole6n sa mga kasunduang iyan. - Kung gayo'y kukusain ang pagkuku- lang sa mga kasunduang iyon, - ani guino- ong 8avieux. - iGuinamit ba niya ang ma- laking pagpipitagan ng kanyang akalaing ipabaril ang kulang palad na duque ng Eng- hien? - Siya nga, - ang muling sinabi ng Mar- quesa, - iya'y kasunduan na. ng 8anta Aliaiiza ang Europa kay Napoleon, at ililigtas naman ni Villefort ang Marsella sa mga kakampi niya. iNaghahari 6 hindi naghahari ang hari? Kung naghahari, ang kaniyang da- pat magpakalakas, at ang niga kawani ng gobierno'y dapat magpakatigas ng loob; iyan ang paraan at ng mailagan ang kasamdn. - Sa kawalang palad, guinoong babae, ani Villefort na ngumingiti, - ang isang pa- ngalawa ng proeurador ng hari kailan mang duraating ay kung mangyari na ang kasamaan. - Kung gayo'y sa kanya nauukol na big- yang kagamutan ang kasamaang nangyari. - Masasabi ko rin po sa inyo, guinoong babae, na hindi sa kanya nauukol bigyang kagamutan ang kasaniaan , datapuwa'tsiyaang * may tungkuling gumawa ng panghihiganti. Villefort, - ang sinabi * - iOh! ng isang magandang dalagang anak ng eon- ' de ng Salvieux at kaibigan ng binibining .Saint-Meran, - pagsikapan ninyong ga- win ang paghaharap ng alin man sa mga pi- samantalang kanii'y narito sa nag-uusig, Marsella, sapagka't kailan ma'y hindi pa Ililigtas (pamahalaan) gobierno'y guinoong po
112 Ang Gondeng MonteGristo ni A, Biuaas ako nakakakita ng ganyang panooring ayon 8a balita ko^y isang bagay na nakawiwiling tingnan. - i Oh siya lubhang nakaka wili ng panoorin, mahal na }>inibini, - anang panga- lawang proeurador; - sapagka't ang nakikita'y hindikunwaring kalaguimlaguim na nangyari^, liindi katotohanang nangyayaring kalaguini- laguini, hindi paimbabaw na mga kapigha- tian at dusa, kung di totohanang mga' dusa't kapighatian. Ang taong humaharap diya'y hindi nakauuwing pi^yapa sa kanyang bahay upang makisalo sa paghapon sa kanyang asawa't mga anak, mahiga at madaUng ma- katulog at ng kinabukasa^y makabahk sa kanyang pinangangasiwaang gawa, kung di panggagaUng sa kanyang pagharap ay pu- mapasok sa bilangguang pinaghihintayan sa Magahng na nakikita kanya ng ''verdugo'\ po ninyong sa mga maramdaming naghaha- ngad ng mga panooring nakababagbag ng loob ay w^alang lalong mainam mapagmas- Pumanatag po dang gaya na nga niyan. kayo, mahal na binibini; ipagl>ibigay sabi ko po sa inyo pagka nagkataong niay nia- papanood kayo. - Tayo'y pinapangingilabot...at nagtatawar - ani Rc3nee, at namuthi. - <iAno ang ibig ninyor.g gawin ko? - ang * nga, itinutol ni Villefort.~ito'y isang labanan...4. Sa ganang akin ay makalima 6 makaanim ng aking hiningi ang kaparusahang kama- tayan laban sa mga pinag-uusig ko dahil, sa kanilang guinawang sala tungkol sa '^po- litica'\.-(iSino ang naka-aalam kung ilang mga sundang ang inihahasa sa oras na ito
- 113 Tinagalog ni Paseual H. Poblete o marahil ay nakayaang ng laban ang tungo? - lOh, Diosko! - ani Renee, na nalalao^ lalong nagiigulantang, - iHindi po ba aglahi ang inyong sinasabi, guinoong Villefort? - Ang lalong katotohanan ang aking si- nasabi, - ang muUng isinagot ng batang ma- na ngumingiti - At sa maii- sa akin gistrado (1 ) nani na mga pag-uusig na iyang hinahangad ng binibining ipagbusog sa kanyang mithing niakatanto ng mga bagaybagay, na hinaha- ngad ko v\ti ng mabigyang kabusugan ang pagniimithi kong magtamong dangal at pag- kapailanglang, ang kalagaya'y lalo pa man- ding bibigat. ^lnaakala po ba ninyong iyang mga sundalo ni Napoleong pawang niga bi- hasa sa paghandulong ngpikit mata sa kad;- way, na datihan sa pamamaril 6 sa paglusob na ang bayoneta ang ipinananaksak, inaakala po ba ninyo, aking inuulit, na ang niga taong ^anya^y mag-aalinlangang pumatay ng isang taong kanilang inaakalang kaaway, sa gan- yang hindi sila nangag-alinlangang pumatay ng isang ruso (2), ng isang austriaeo (3) 6 ng isang hiingaro (4), na hindi nila naki- kitakita kailan pa man? Ba kabilang bagay Tinatawafif na ''magistrado'' an^ may matataas na ^tung;kulin sa hukuman. Ano' ni Villefort •ay *\sustituto^^ ng ^*procurador*' ng hari, sa makatuwid ay pangalawang proeurador ng hari 6 pan^'-halili sa proeu- rador ng hari, gaya namdn ng 'Mue/. de Paz suplente" 6 *Muez de Paz auxiliar", na siyan^ pangalawang Juez de paz 6 panghalili sa ''^ue^ de paz' kung* hindi it6 katun^kulan. - Tinatawag* na magkag-anap sa ^'*procurador". ng hari an^ kinakatawan ng hari 6 tao-a- pakiharap ng hari sa ano mang^ bag*ay na nauukol sa kanya. (2) (1) katun;;>*kulan kanyang* Paunawa ni P. H. Poblete. Rusia...(3) Tag-a Austria.^-(4) Tag-a Hun* Tag-a g-rla. . (Ungria kung- ipangusap)
114 Ang Gonde ng Monte Gristo rii A. Dumas naina'y totooiig kiiuikailar.gan ang laliat ng. iyan; sapagka't kung liindi gayo'y liindi kanii niakagaganap ng aming katungkulan. Akong ito, kiing aking namamasdang nag- niningning sa masimbuyong galit ang mga mata ng isa kung pinag-uusig, lalong nagnini- ngas naman ang aking loob, pumupusok ako, pagkakagayo'y hindi na isang pag-uusig sa sala, naguiguing isang labanan na; nakiki- pamuok ako ng iabanan sa kanya, sumasagot ang inuusig, at nagkakaroon ng hangga ang paglalaban, na kawangis ng lahat iig labanan, na nagtatagumpay ang isa't ang isa nama'y Ito'y siyang tinatawag na pag- napipipilan. uusig: iyan ang mga kinalalabasan ng mai- inam na mga pananahta. Pagka ngumingiti ang isang inu-usig, ang aking inaakala'y hindi mainam ang aking pagkakapagsaHta, na ang pagkakasabi ko'y kulabo, walang la- i Akahiin po ninyo kung, kas, hindi kasiya. gaano ang matimyas na pagmamarangal na tinatamo ng puso ng isang proeurador rig hari, sa kanyang hibos na paniniwala sa pagka- kasala ng inuusig, pagka kanyang namamtis- dang yumuyuko ang nagkasala sa bigat ng mga nakakapagpatotoo ng mga salang gui- nawa, at sa ilahm ng mga kabisaan ng maii-^ nam na mga pananalitang ipinapalaso! Ma- lalaglag na walang sala ang ulong iniyuyuko. Nagbitaw si Renee ng isang bahagyang sigaw. - lyan nga ang tinatawag na pananalitang mainam, - anang isa sa mga panauhin. - lyan ang taong kinakailangan natin sa mga panahong ito, - anang isa naman. - Magahng ding totoo, na gaya ng lubos
- Tinagalog ni Paseual IL Poblete, 115 iiiiiyong pagkiialan), ang inyong kinalabasan, irog kong Villefort, - ang sinabi naman ng huli ninyong guinawang isang pangatlo, iyoii bagang taong pumatay sa pag-uusig; kanyang ama; ang katotohana'y nauna ka- yong pumatay sa kanya kay sa ''yerdugo" (1) * - iOhl hindi nga dapat magkaroon ng kapatawaran sa pumapatay ng ama, ng ina 6 mga kamak-anakj^ - ani Ren^e, - hindi ka pinakikialaman iyan; sa ganyang mga tao^y walang kaparusahang lalong malaking mai- babagay sa kanila; inguni't sa mga kulang palad na nagkakasala ukol sa politiea!,.. - Lalo pa manding masama, Ren^e; sa- pagka't ang hari ay siyang ama ng naeion" (2), at mag-akalang magpugay sa kanya ng pumatay sa kanya ay pag- pagkahari 6 aakaiang pumatay sa ama ng tatlompo't dalawang angaw angaw na tao. - iOh, gayon din nga, guinoong Villefort!! - ani Ren^e; - (iipinangangako po ba ninyo sa aking mahahabag kayo doon sa mga taong sa inyo'y aking ipagtagubilin? sa (1) An^ kahulug-an ng sabing '^erdugo" ay marami; nguni^t ang kaluilug'an dito'y ang taong tagaganap ng hatol ng hukom na" kitlAn ng buhay nng isang" tao. Angr pa^patay ng verdugo sa Franeia*y pinoiputol angf ulo sa pamamag-itan ng tinatawag* na ^*|ruillotina", pangputol ng ulong ipinagamit ng medieong franees na si tTos^ Ig-- nabio Guillotin. - Ang pangpatay ng yerdugong- eastila^y pang-ipit ng liig". - Ang pangpatdy ng verdug-ong- ameri- •eano'y lubid na pangbigti. - Huwag- kang- pdpatay, anangr utos ng Dios, at 5a utos na ito'y saklAw nga ang mga hukom.; kakilakilabot angf magpapatay na kusa sa ka- piiwa tao, kahit makalilibong" nagkasala ane- ipinapapatay. Sa Italia, sa Suiza, at iba pang* mga naeiOn sa Europa'y wala na sa mga kautusan ang parusang kamatayan. Paunawa ni P. H. Poblete. (2) Anan^ iba'y *'bansa" sa wikang^ tag-alog ang sa- bing *'naci6n'^
- 116 Ang Gonde ng Monte'Gristo^ ni A. Dumas - Pumanatag po kayo, - ani Villefort, ka- sabay ng kaaya-ayang pagngiti, - magkasaina tayo sa paggawa ng aking mga pagmuniii- iiimuni, ' - Irog ko, - ang muling sinabi ng ]\[ar- quesa, - makialam ka sa iyong mga damit, at pabayaan mong gumanap ng kanyaiig katungkulan ang iyong maguiguing asawa. Ipinagkaloob ngayon sa ''toga" (1) aig /^ar- mas" (2) ang kapangyarihan. Tungkol dito^y isang katotohanang hindi matututulan ang isahg sawikaing hitin. - Oedant arma togae, - ang sinabi ni ^^ille- - Hindi ako makapangahas magwikang - Sa aking akala'y lalo kong ikahihigod kung kayo sana\y maguing manggagamot, ang itinutol ni Renee; - ang mamumuksang angel, kahi ma't angel ay nakagugulat sa akin ng mainam. fort na kasabay ang pagyukod. latin, - ang isinagot ng Marquesa, - ^iNapakabait po ninyo Renee! - ang ibi- nulong ni Villefort, na tinudU ang daUiga ng isang titig na puspos ng pagsinta. - Anak ko, - anang Marqu6s;^ - si guinoong Villefort ang siyang maguiguing manggaga- mot na nauukol sa kaugalian at sa pam?.- mahalang-bayan sa bayan; maniwala ka sa akin, mainam na tungkulin ang kanyahg gaganapin. (1) An^ maluanof na pananamit na ^uinat^amit nf mga mag-istrado, letrado at eatodratieo. Anor kasangkapan^ g'uina"ramit iipanor makasakit 6 ng makapag'san"'jyfalani>'. "Arma*' kudg* iisa at "armas" kung" dalawd 6 mahiguit sa dalawd. (2)
Tinagalog ni Paseual II. Poblete - At iya'y isang paraaii upang malimutant ang guinawa ng kanyang ama, - anang hindi masaway na-JMarquesa. - Guinomig babae, - ang muling sinabi kasabay ang malungkot na ni ngiti, - nagkaroon na ako ng dangal na sa* bjhin po m inyo na tumalikod na ang aking ama sa mga kamalian ng kanyang nakaraang buhay (ganito ang aking sariling nanag-uli siya sa pagka matalik paniniwala) ; at ng na mapagmalasakit ng religion kahinusayaii ; marahil mahiguit kay sa akin ang kanyang pagkamakahari, palibhasa'y makahari siya dahil sa pagsisisi, samantalang makahari ako dahil sa masilakbong hilig. Villef(^t, (I) At pagkasabi ng ganito'y sa pagnanais ni Villefort na mapagkilala kung paano ang pagpapalagay ng mga nakikinig sa kagali- ngan niyang manalita, kanyang minasdan ang mga panauhin, na gaya ng guinagawa niyang paghiwatig, sa iliga nakikinig, kung nagsasalita siya ng mga kawangis ng kan- yaijg sinabi, sa Audieneia (2). - Magaling, guiliw kong Villefort, - ang muling sinabi ng eonde Salvieux; - iyan din nga ang aking isinagot kamakalawa sa mi- nistro (3) ng hari, ng kami na sa TuUerias (4), sa kanyang pag-uusisa tungkol sa ka- ,(1) Ang budhing ninilit sa taongr sumamba't magpu- ri sa May Kapal. (2) Ang pinaghahatulan sa mga inuusig,'.6 ang- piibag- kakapisanan ng mga hukom na matataas, upang doo'y pakinggdn ang nagsusumbong, ang tagausig, ang inuu- .^g, ang mga saksi at ang tagapagsanggalang sa inuusig. (3) Ang pinagkakatiwalaan ng pamamahala ng isang bagay. (4) Mainam na palaeio sa Parls na sinunog ng "Com- mune" ng taong 1871. 117
118 Ang Ooiide ng Monte'Gristo, ni A. Dtimas kaibang pag-iisaiig dibdib iig anak na lalaki ng isang '^girondino'' at ng anak na babao j)g isang oflcial sa Imkbo ni Gonde (1), at napag-unawa niyang magaling kung bakit. Ang pag-iisang pusong ganito'y siya ring iigang paiakad ni I^uis XVII [ (2). Kaya nga't "inalabat ang aming salitaan yg liari, na hindi namin nalalama^y nakikinig pala, at sinabi: ^'Si Villefort (hiwatigan po ninyong hineU niya ipinangusap ang apellidemg No- irtier, kung di baligtad, ipiiiagduniiin niya ang pananaUta ng apellidong ViUefort); si Villefort, - anang liari, - ay tataas sa kan- yang katuiigkulan; siya'y isang batang raay <lanas at anibsaakin/' Ikinatutuwa ko rin ipamang kayo^y tanggaping maguing manu- :gang ng marques at ng marquesa ng Saint- Meran, at ako ma^y talaga sanang aking ihahatol din ang pag-iisang dibdib na iyan, kung hindi sila naparito^t huniingi sa akin sa iig i;iyo ang kanilang anak, Conde? - ang l)iglang sinabi ni Villefort. kapahintulutan upang maipakasal - ^Sinabi po ba ng hari ang gayon, - Inulit ko sa inyo ang kanyang tunay iia mga sinabi; at kung ibig ng Marques na magsaUta ng boong katotohanan, sasa- gutin kayong ang sinasaysay ko sa inyo Isa sa m^a prlneipe n^ lahing Borbon. Aug sin*a- isang- Paunawa ni (1) sabi rito'y si Luis Jos6 Cond^, na nagtatag* ng* hukbong laban sa Rcvoluci6n sa Francia P. H. Poblete. (2) Ang inilagay na hari sa Praneia ngr mga naci6n/r sa nagpanig'. 1814 hanggang sa 1824. Kapatid siya ng haring si Luis XVI, na pinapugutan ng ulo ng Revoluci6n Francesa. - Gayon din Naghari Francia buhat ng siya '
Tinagalog ni Paseual H. Poblete iigayo^y lubos na iiasasang-ayon sa sinabi sa kanya ng hari, na niay anini na buwan na, tungkol sa pinagkukurong pagpapakasal ng kanilang anak na babae sa inyo. - Tunay nga, - anang Marqu6s. - iOh! Kuhg gayo'y kong laliat sa karapatdapat na prineipeng iyan. ii\no ang hindi ko gagawin upang siya^y rnnpaglingkuran ko! - Mitgaling na palad, - anang Marquesa,- - ganyan ang ibig kong maguing inyong kaa- sahin, ingayo^y makaparirito na ang mga nag-aakala ng lihim na panggugulong taksil, at makikita nila kung paano ang gagawing pagtanggap sa kanihi! kautangan - At ako, tianay, ipinananalangin ko sa Dios na huwag po kayong pakinggan; at huwag siyang magpahatid kay guinoong Villefort kung di mga tekas at mga may utang, at sa ganyang paraa^y mabubuhay akong tahimik. - Kawangis iyan kung hangarin pe ninyo, - ang muling sii^abi ni Villefort, na nagtata- w^a, - na walang magpaganiot sa akin kung di ang mga may lagnat, tigdas, sakit ng ulo, sa makatuwid ay yaong mga bagay na hindi ikapapahamak ng ano man sa buhay. Kung ibig po ,ninyong kamtan ko ang pagka hangarin ninyo ang tumbalik, naang aking p-amntin ay anglalong TOga kakilakilabot na sakit, na ikinababantog ng manggagamot kung mapagahng. ^ proeurador ng hari, Ng sandaling ito, na para manding dini- •ngig ng pagkakataon ang hangad ni Ville- iort, siyang pagpasok ng isang alilang lalaki ^t ibinulong sa kanyang tainga ang ilang 119
' 120 Ang Gonde nQ Monte-Oristo ni A. Dunias mesa, Natindig si Villefort sa at salita. huminging pahintulot sa lahat na siya'y ma- kaalis, at hindi naman nalao.t siya'y nag- balik na taglay ang pagmumukhang puspos ng tuwa at ngumingiti. Tinitigan siya ni Rene ng boong pag-ibig, sapagkat' ng sandaling iyo'y nakitang siya'y makisig at magandang may mga matang bug- haw, maputi ang balat at may maii^im na pamuti ng kanyang; "patilla" na Hinintay nga ng dalagiing isaysay mukha. niya ang kadahilanan ng kanyang sandaling; pagka alis. - Magaling, - ani Villefort, - ^"ihindi po ba mithi ninyo ngayon, mahal na binibini, ang kayo'y magkaasawa ng isang manggaga- mot? Kung gayo'y nahahalintulad po ako sa mga alagad ni- Eseulapio (1) (ganito ang kaugaliaiig pananalita ng taong 1915), na. binabagabag kahi't sumasatabi ako, po ninyo, sa pagsasalosalo pa naman dahil sa pagkakasal sa akin. - (iAt bakit po kayo binagabag, guinoo? - ang tanong ng dalagang kasama ang isang munting pagkaligalig ng loob. siyang nila - iAh! sa isang may sakit, na ayon ea balita sa aki'y totoong rnalubha na; nguni't ngayo'y nauukol sa isang bagay na lubhang mabigat, at ang pugutan ng ulo ang siyang maguiguing wakas ng sakit. iOh, Dios ko! - Ang biglang sinabi ni Re- Dahil n^e at namutla. Bantog' na manggagamot ng pg,nahong una. (1)
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete - (iTunay nga ba?- - ang sabaysabay na ta- - Tila raandin may bagong riasubukang munakalang lihim na pagtataksil ng mga kakampi ni Bonaparte. - i'Diyata nga baga! - anang Marquesa. • , - Pakinggan ninyo itong sulat na nag- nong ng mga nakikinig. kakanulo. At binasa ni Villefort: "Ipiliaunawa sa guinoong proeurador ng; 'liari, ng isang katoto ng trono at ng reli- na* ang nagngangalang Edmundo "gion, "Dantes, paiigalawang puno ng bergantin Faraon, na dumoong ng umagang ito, ,na "galing sa Smirna, pagkatapos na makapag- "daan sa Ndpoles at sa Porto-Ferrajo, pinag- "katiwalaan ni Murat na magdala ng sulat "sa mdngangamkam, at pinag-utusan nanlan ''nitong magdala ng kanyang sulat sa Ka- "pulungan ng mga kakampi ni Bonaparte sa -^ "Paris. "Ang makapagpapa-totoo sa kanyang ka- "paslangan ay makukuha kung siya'y dak- ''pin, sapagka't ang sulat na iyo'y masusum- "pungang dala niya, o kung dili kaya'y sa "bahay ng kanyang ama o sa kayang "ca- "marote" sa sasakyang Faraon. - Nguni't hng sulat na iya'y ''an^nimo" pinadadalha'y aog ang lamang, ' (1) at .proeurador ng hari at hindi kayo. - Tunay; rador ng hari, nguni't wala rito ang proeu- sa gayo'y ang. . kanyang kalihim ang siyang pinagbilinang magbukas ng kanyang mga sulat. Binuk- dahil at (1) Sulat na walang flrma angr sumulat. 121
! : 122 Ang Gonde ng MonteGristo, ni A. Dumas "an niya ito, ako'y ipinahanap, at sapagka't liindi ako nakita'y siya ang nagpalmli. may sala? - anang Mar^uesa. yong sabihin, - ang itinntol ni Ren6e. - <iSa makatuwid ay nabibilanggo na ang - Ang isinumbong ang marapat ,po nin- - Opo, guinoong babae, ani Viliefort; - tit alinsunod sa sinabi ko na sa kamahalan ninyong hindi pa nalahion, binibining Renee, "akaU't masumpungan ang sulat ng iyan, ang may sakit ay manganganib na totoo. - ^,At saan naroon ang kulang palad na iyan? - ang tanong ni Henee. - Na sa aking bahay. - Kung gayon, pumaroon agad kayo, kaibigan, - anang Marqu^s; - huwag po ka- yong magkulang sa inyong mga katung- kujan dahil sa amin, lalo't sa ganyang tinata- wag kayo ng paghHngkod sa hari. iguinoong Villefort! - ani Renee, na pinagpagdoop ang mga kamay; - imag- mahabaguin kayo sa kaarawan ng pagka- kasal sa inyo - iOh! Nihguid ni Villefort ang n^esa, kumapit sa sandalan ng kinauupuang silla ng dalaga at nagsalita - Ng mawala ang lahat ninyong mga paninimdim, gagawin ko ang, boong aking kaya, sinisinttmg Renee; nguni't kung hin- . di nangagsisinungalingang mga hinala, kung katotohanan ang sumbong, kung gayo'y ki-* iyang masamang da- nakailangang putlin mong maka Bonarpate, Kinilabutan si Renee pagkaringig sa sa-* litang "putlin", palibhasa'y ang pinag-uusa- pang damo'y may ulo.
- Tinagalog ni Paseual H. Poblete 123 iBali, bali! - anang Marquesa. Huwag po ' innyong pakinggan ang batang iyan, Ville- iort; namimihasa na siya sa gaiiyan. At iniabot ng Marquesa kay Villefort ang isang payat na kamay, iia hinagkan niya iia ang titig ay kay Renee, na kanyang pinag- .sasabihan ng kanyang mga mata: - ^'ang in- yong kamay ang aking hinahagkan, 6, kung hindi nian, ang siyang ibig kong hagkan ^ \ - Masamang tanda, - ang ibinulong ni Re- - Ang katotohanan, mahal na binibini, nee. Marquesa, - kayo anang po'y isang ba- Ngayon tinatanong tang napakawalang isip. ;,anong kapakialaman ng palad ng ko kayo: Naeion sa inyong mga kaisipan at sa inyong pagkamaramdamin? - iOh, aking ina!, - ang pautal na sinabi - Patawarin ni lienee. ang masamang makahari, - guinoong Marquesa, - ani Ville- fort ; - aking ipinangangako sa inyong gaga- napin kong lubos ang aking katungkulang pagkapanghalili sa proeurador ng hari; sa makatuwid ay gagawin ko ang lalong ka- kilakilabot na kabangisan. ninyo po Nguni^t" kasabay ng pagsasabi ng magis- trado ng mga salitang ito sa Marquesa ang lihim na pagsulyap sa kanyang maguiguing ' asawa, na ganito ang sinasabi ng mga mata: - Pumanatag po kayo, Ren6e; magma- mahabaguin ako, yo sa akin. salamat sa pagsinta nin- Sumagot si Ren6e sa gayong sulyap sa pa- at mamag-itan ng isang matamis na ngiti,
124 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dumas uinalis si Villefort na puspos ng katuwaan ang puso. IKAPITONG BAHAGUI ANG PAGLILITIS Kaaalis pa lamang ni Villefort sa salas na pinaggagawan ng pagsasalosalo sa pagkain dahil sa pagkakasal sa kanya, pagdaka,y iniwan ang balatkayong kasayahan i'ig kan- yang mukha, at guinamit ang mabalasik na anyo ng isang taong may katungkulang gu- manap ng kapangyarihang humatol sa magiiiguing palad ng kanyang Nguni't baga man mada- mga kapuwa-tao. ling magpabagobago ang kanyang mukha, pagbabagobagong kanyang natutuhan, tulad sa isang magaling na ''aetor" (1), sa pag- aaral sa harap ng isang salamin, nahirapan siyang totoo, ng sandaling iyon, na pagpa- kunutin ang kanyang mga kilay at bigyan ang kinakai- langang katotohanan, baga man kanyang naaalaala yaong guhit ng kaasalang itinaning ng kanyang ama sa sarili, natalastas niyang kung siya'y lumayo sa guhit na iyo'y mangyayaring j.nasunduan niya ang guinhawa't dangal s'a hinaharap na panahon, ng sandaling yao'y ganap na * ganap ang kaligayahan ni Gerardo de Ville-. fort; talagang siya'y mayaman na, kan^^ang tinataglay, sa ikadalawampo't pitong taon, ang isang mataas na katungkulan sa huku- , man, ikakasal siya sa isang dalagang kagan- kataastaasang kanyang pagmumukha ng Ang kabangisan. (1) Ang lalaking lumalabas sa mga dulaan.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete 125 dagandahang kanyang pinakasisinta, sapag- ka't sa kanyang pagkapangalawang proeu- rador ng hari ay mangyayaring siya'y ma- kapagtaglay ng pag-ibig, at biikod sa lub- hang natatanging kagandahan ng kanyang maguiguing asawa, ang binibining Saint- 'Merang ito'y buhat sa.mga magulang' na to- at dakila ng toong kinaaalang-alanganan panahong iyon; sa kawakasan, ang lakas ng kapangyarihan ng kan^'^ang bibiananing lalaki't babae na walang ibang anak kung- di ang kaiiyang maguiguing asawa, ay mau- uwing lahat sa mamanugangin, pasusundan si Renee ng limampong Hbong "eseudo," na kung mapasama sa inaasahang mana, ma- gaspang na saUtang katha ng mga magka- kasal, mangyayaring umabot sa alin mang araw hangang sa kalahating angaw-angaw. Sa pagkakapisan ng lahat ng ito, ipinalala- gay ni Villefort, na naroon ang kabooan ng isang kasilawsilaw na pamumuhay sa hi- naharap na panahon, hanggang sa sumapit sa kalagayang wala ng sukat mahangad pa, hg sandahng pinagsisiyasat niya ang kan- yang sarihng kalagayan. Naratnan niya ang eomisario (1) ng po- lieia na si.ya'y liinihintay sa pintuan. Ang pagkakita niya sa taong iyong maitim ang pananamit ang siyang nagpagunita sa kanya ng tunay niyang kalagayan, nag-anyong mabalasik, na gaya ng amin ng sinabi, sa leawani ng justicia at pi- lumapit siya nagsabihan niya ito: - Guhioong eomisario, nabasa ko ang (1) Ang naaiamahala sa pagtupdd ng isangr utos.
126 Ang Gonde ng Monte-Gristo nt A. Dumas inyong sulat, at mabuti't Iiinuli ninyo ang; taong iyan; ngayo'y ipaunawa po ninya sa akin ang lahat ng bagay na inyong nasunduan tungkol sa kanya at ukol na- man sa balak nilang panggugulong lihim. balak - Tungkol na panggugulo ng • sa napagtatalastas na ano lihim man: ang lahat ng niga papel na sa kan- ya'y nasamsam ay isinilid sa loob ng isang "sobrtr' at inilagak pi- nagsusulatan ninyong mesa; tungkol sa bi- langgo, nakita po ninyo sa sulat na nag- kakanulo sa kanya, na Edmundo Dant^s ang kanyang pangalan, pangalawang puno sa sasakyang ang pamagat ay "Fara6n",, ns£ pag-aari ng bahay-kalakal nina Morrel at ang pinangangasiwaa'y ang at Anak, pangangalakal ng bulak na galing sa Ale- jandria at sa Smirna. - (iBago ba siya masok sa ''marina mer- ba siya muna - iOh! Hindi po guinoo, siya'y napaka-^ - iGaano ang kanyang gulang? - Kalakihan na ang labingsi^^am hang- ay Avalang labat sa na, eante" (1) ay naglingkod sa marina militar (2) batang totoo. gang sa dalawampung taon. Dumating si Villefort ng sandaling iyon sa paglakad niya sa daang Aneha, sa ki- nasasangahan sa daang Los Consejos, at isang taong tila mandin naghihintay ng; kanyang pagdaan ay lumapit sa kanya; yao'y si guinoong Morrel. (2) Ang mga sasakyang nata'talaga sa paghiliilan ng mga naglalakbay-dagat at ng mga kalakal. (3) Ang^ mg". sasakyan^ natatalaga sa pagrganap ng- mga utos ng pamahalaan -at lalong'lalo na sa pakikidi£fma.^
Tinagalog ni Paseual IL Poblete - iAl), ^uinoong Villefort! - ang biglang sinabi ng mabait na tao, pagkakita sa pa- ngalawang proeurador ng hari, - iGaano ang katuAvaan ko sa pagkakita sa inyo! Lini-- ngin po ninyong bagong kapangyayari ng isang pagkakamaling lalung napakakaiba at papakasungit, at ito^y ang paghuling hindi pa nalalaon kay Edmundo Dantes, na pa-^ ngalawang puno ng aking sasakyan. - Nalalaman ko na, at ngayo^y siya'y - lOh! guinoong Villefort, - ang ipinag-^ aking tatanungin. Morrel, na palagay ang loob,. niya ang bi- natang iyon. - Hindi po ninyo kilala ang isinusumbong sa inyo; nguni^t kilala ka Talastasin po ninyong siya siyang lubos. ang taong lalong matimyas na asal, ang lalong raapagmahal sa kanyang kapurihan, at halos makapangangahas akong magsa- bing siya ang lalong matalino sa nauukol iOhl guinoong Ville- sa marina mereanto. fort, ipinagbitagubilin ko siya sa inyo ng malaking pagtatangi at ng boong puso. patuloy ni sapagka^t kaibigan dating Naaanib si Villefort, na gaya ng namasid at sa mga na, sa mga dakila sa eiudad, anak-bayan naman si Morrel; napakama- kahari si Villefort at hinihinalang naaanib si Morrel sa mga maka-Bonaparte. Tini- tigan si Morrel ni Villefort ng boong pag- papawalang halaga at sumagot ng lubhang malamig: - Magaling po ang inyong pagkatalastas, guinoo, na ang tao'y mangyayaring totoong napakamagandang loob sa saklaw ng kan- yang pamumuhfiy na sarili, mapagraahal 12T
- ' 128 Ang Gonde ng Monte'Gristo ni A. Dumas iig kanyang puri sa mga pakjkipanayam niya sa pangangalakal, matalino pag- ganap ng kanyang mga tungkuling ikina- kikita ng pagkabuliay, at gayon nia^y mang- yayaring siya^y isang dakilang makasalanan lubos po ang inyong tungkol sa pagkaalam, ([hindi po gayon, guinoo? sa politiea; At ipinagdumiin ng magistrado ang mga huling salitang ito, na wari'y iniuukol niya sa may-ari ng sasakyan, samantalaug ang mausisa niyang titig ay nagsusumikap na tumaos hanggang sa kaibutura" ng puso ng taong iyong nangahas na ipamag-itan ang iba, gayong dapat niyang mapag-una- Wang siya din ng pagkahabag ng may kapangyarihan. * Namula sa kahihiyan si Morrol, palib- hindi lubhang liasa'y nalalaman dalisay ang kanyang budhi tungkol sa mga pagkukuro sa sa kabilang ''poHtiea^', <lako^y nagugunita niya ang lihim na sa kanyaV ipinagkatiwala ni Dantes ukol sa pakikipagkita niya sa dakilang ' 'marisen 1 nagkakailangan nia'y niyang at ' at ang ilang salitang sa kanya^y sinabi (1) ng eniperador (na si Napoleon Bonaparte) (2), at ito ang nakabalisa sa kanya ng ka- (1) Mataas na puno sa mga hukb6* ng una. (2) Si Napole6n I (Bonaparte) an)Sf lalong marilag sa^ mga naguing- militar nit6ng" mga hullng panah6n. SiyA'y naguing C6nsul muna at bago naguing Emperador sa Nakipagbaka siyd sa lahdt ng mga hari s&. Francia. Europti, na nangagkaisa sa pagtutulongtulong ng paki- kidigma sa kanyd. nalipol ang kanyAng kalakilakihang hukb6. Pinilit siyang magbitiw ng pagka-emperador ng ta6ng 1814; nagbalil^ siya sa Eraneia sa loob ng isang daang araw ng 1815; natalo siya ng mga ingl^s sa pagbabaka sa Waterloo, at ipinatapon siya sa pulo ng Santa Elena, at doon siya namatay. doon * Linusob niyd ang Rusia at raunawa ni F. IL I'obkte.
: 129 Tinagalog ni Paseual H. Poblete Gayon ma'y idinagdag niyang taglay iinti. iyang anyong malaking totoo ang pagma- malasakit - Muli kong isinasamo sa inyo, guinoong iia yamang masintahin po kayo Villefort, ;sa katuwiran, gamitin po ninyo sa kanya j,ng boong nauukol sa katuwiran, pakamtan po ninyo sa kanya ang inyong kaganda- han ngloob, yamang kayo'y talagang may mabait na asal; "ibalik ninyo agad sa amin" iyang kahabaghabag na si Dant^s. Tumunog sa mga tainga ng pangalawang proeurador ng hari ang sabing ''ibalik ninyo agad sa amin" na parang pananalita ng mga revolucionario.' laba! - ang sinabi ni Villefort sa sarili. - ^"Ibalik agad ninyo sa amin", ha?...iBaka kaya kaanib iyang si Dant^s sa isa riyan sa mga samahang "parbona- ria" (1) kaya guinamit ng nagtatangkilik sa kanya iyang pananalitang sa amin, na ukol sa marami, ba^ man hindi niya kinukusa. -Tila sinabi sa akin ng eomisario na siya'y dina- kip sa isang tindahan ng alak, na ang ito'y marapat na kasama'y maraming tao; pakaisiping magaling. ; At saka pagdaka'y nagsalita ng malakas: - Guinoo, kayo po'y lubos na raakapa- panatag; kung walang kasalanan ang isi- hindi mawawalang kabuluhan numbong, ang inyong pagkaparito datapu- wa't kung ang kalabasa'y siya'y nagkasala, mapipilitan akong gumanap ng aking ka- - iAba! sa akin; Ang- mga samahang' lihim tung-kol sa politiea, na itinata^r sa Italia at ng malaon ay lum&granap; sa mga ibang' lupain. (1)
130 Ang Gonde ng Monte Gt'isto ni A. Dumas tungkulan, sapagka't makukuro na po nin- yong""ang panahong tinatawid nati'y lub- hang napakahigpit at mapanganib na totoo,. at maguiguing isang uHrang kasamasamaan ang pagpapabayang huwag parusahan ang: piagkasala. Sa ganito'y siyang pagdating ni Villefort sa pintuan ng kanyang bahay, na nasa tabi ng tribunai ng justicia, yumukod ng; matamlay sa may ari ng sasakyan, ^t saka siya na"ok na taglay iyang pag-aanyong; palalo, at natira ang mabait na ci guinoong Morrel na halos hindi makakilos sa kanyang; kinalalagyan. Punongpuno ang salas ng mga * 'gendarme ' (1) at ng niga kawani ng polieia, at sa guitna nila'y doroong tahimik at hindi kumi- kilos si Edmundo, na totoong pinakababan- tayan. Tinahak ni Villefort ang ''antesala" (2), sinulyap ang bilanggo ng isang tinging patalilis, at pagkatapos namakuhaang isang: nakabalumbong mga papel ni iniabot sa kanya ng isang kawaning polieia, tinungo. ang papasok samantalang sinasabi: - Ihatid ninyo rito ang bilanggo. Kahit napakabilis ang pagkatinging iyon- ay naguing kasiyahan na kay Villefort upang: mapagwari niya ang taong kanyang lilitisin. Napagkilala niya ang katalasan ng isip sa noong yaong malapad at maliwanag, ang: (1) Ang militar na ang kawangis dito sa Pilipinas- ay ang giuirditi, civil ng panahon n| pa,mahalaan ng ca8> tila, at kaparis naman ng wnstabula/rio sa pamaharaar n| Estados Unidos ng Am^riea. - Pattnowa ni P. H. Po~ hme,. (2) Ang' bahagui ng kabahayang na sa bago dat - nin ang salas.
K" Tina^alog ni Paseual H. Poblete tapang sa mga matang hindi magalaw at aa mga kilay na iyong tila nangungulubot at tila hindi naman, at ang pagka mapag- luwal ng damdamin sa mga labing iyong makakapal at nangakasiwang, na nangag- papamalas ng isang hanay na mga ngiping "^apuputing tulad sa garing. Sang-ayon kay Dantes ang unang pagka- kahiwatig sa kanya; nguni't madalas na na- ringig lii Villefort, na isang katotohanang hindi nagkakabula sa malalim na politiea, ang pangaihmgang magkulang tiwala sa unang iidyok ng budhi. Sa ganitong kadahilana*y kanyang ininis ang magandang hilig ng kanyang kaloobang ibig pumasok sa kan- yang puso, pinagbuti niya ang kanyan^ mukha sa harap ng isang salamin at nau- pong mahmgkot ang pagmumukha at nia- bangis ahg anyo sa harap ng kanyang: Hindi nalao't pumasok sinusulatang mesa. sa kanyang kinalalagyang ''aposento" ang bilanggo. Namumutla ang binatang gaya rin ng dati ; nguni't panatag at masaya ang mukha- Magalang na yuniukod sa kanyang hukom, at pagkatapos ay hinanap ng kanyang mga mata ang isang silla, na ano pa't walang ^ pinag-ibhan kung siya'y doon naroon sa 'bahay ng may-ari ng sasakyan. Ng mag- kagayo'y natisod ng kanyang tingin ang; malamig na titig ni Villefort, > yaong titig; na kaugalian ng naga magistradong nangag- ^ilanais na magtago ng kanilang isipan ; ang lahat ng ito'y nagpaalaala sa kanyang siya'y na sa sa harap ng justicia; pagmumukhang mabalasik at malungkot na ang karaniwa'y 131
132 Ang Gonde ng Monte Gristo, ni A. Dumas nakapangangatal hanggang sa lalong walang kasalanan, dahil sa kanilang kagulatgulat na anyo. - ^Sino kayo at ano ang iyong pangalan? - ang itinanong ni ViUefort, samantalang binubuklat ang niga kasulatang ibinigay sa kanya ng kawani ng polieia ng siya'y pu- niasok. - Edniundo Dantes ang aking pangalan, - ang isinagot ng binata, ng tinig na ma- at panatag, - ako ang pangalawang lakas puno sa sasakyang *'Faraon" ang pamagat, na pag-aari ng bahay-kalakal ni na guinoong Morrel at mga Anak. - iAng gulang ninyo? - ang ipinagpatuloy ' - -Labing siyam na taon, ang sagot ni - Mno ang guinagawa ninyo ng sanda- - Kasalo po ako sa pagkain sa piguing dahil sa pagkakasal sa akin, - ani I)ant6s ng tinig na nangangatal ng bahagya, dahil sa totoong pagkakaiba ng mga sandaling iyong pagkakatuwa sa nakalalaguim na paglilitis sa kanya, at ang malungkot na pagmumukha ni Villefort ay nagpapagunita sa kanya ng maningning na kagandahan ni Mereedes. - :<iKasalo po'^ba kayo sa piguing dahil •sa pagkakasal sa inyo? - ang tanong ng pa-_ ngalawang proeurador ng hari, na kahi't laban sa kanyang kalooba'y kinilabutan. - Opo, talagang ikakasa;! na po sana ako sa babaeng aking iniibig na niay tatlong taon na ngayon. ni Villefort. Dant^s. ling kayo'y bulihin? Baga man dating matigas ang loob ni Vi-
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete na siyang karaniwang asal niya, llefort, kanyang ipinagtaka ang pagkakataong ito. at ang tinig na narigangatal ni Dantes na dinatnan ng sakuna sa guitna ng pagligaya'y siyang nagpataguinting ng isang euerda ng habag sa kaibuturan ng kanyang kaluluwa. \iSiyama'y ikakasal din, siya may nagtata- mo rin ng kaligayahan, at siya ma'y narat- nan din sa pagbubukang liwayway ng kan- yang ;^alad, upang siya'y tumulong sa pag- wawasak ng tuwa ng isang taong gaya rin niyang pagdaka'y lalasap na sana ng ka- mistamisang galak! pagkakataon - ^ng inisip niya wa sarili,^ - totoong pagtatakhan pagbabalik ko sa salon ng mga Saint-Merai>>, - Itong mainam na Hinihintay ni Dant^s ahg mga bagong ta- nong, samantalang bumabalangkas naman si Villefort sa kanyang sarili ng isang talum- pating isasaysay niya sa harap ng mga panauhin, ano pa't kanyang hinihirang ang mga salitang maniningning at matatayog na p^ngungusap na may kasukatang bisa upang magkaroon ng mithing mainam na labds. Pagkatapos na mabalangkas sa kanyang isip ang mainam na talumpati'y ngumiti si Villefort, na parang natutuwa sa kanyang at saka nagsalita kay Dantes: sarili, " - Guinoo, ^ano po ang ibig ninyong sa- bihin ko pa? - Yaong lahat ng mga bagay na sukat - Sabihin po sa akin ng justicia kung ano- ang ibig niyang paliwanagan ko, at aking sasabihin ang lahat kong nalalaman, nguni't - Magpatuloy kayo. . makapagpaliwanag sa justicia. 133
134 Ang Gonde ng Monte-Oristo ni A. Durnas raiirangal kong ipinauunawa lamang sa inyo - ang sinasabing nakangiti, - na kakaunting - Naglingkod po ba kayo sa mangangam- kam (I). - Talagang papasok na sana ako sa ma- rina militar (2) ng maalis siya sa pagkahari. - Sinasabing napakalabis daw nanian ang kapusukan ng inyong mga kuro tungkol sa politiea, - ang muling ni VUlefort, na ang katotohana'y walang ano mang na- riringig tungkol sa bagay na ito; ng.um't minamagahng niyang inyong isang usig ang pagtatanong. - (iAng aking pong mga kuro tungkol sa politiea? i A h halos ikinahihiya kong sabihin po sa inyong hangga ngayo'y hindi ko tan- to ang gawang magkuro! totoo ang aking nalalaman at masasabi. sinabi Bahagya lamang maglalabingsiyam na taon ako, ayon sa sinabi ko na sa inyo kanina; wala akong nalalaman ; hindi nahilaan ako sa ano mang mahalagang tungkulin sa daig- •dig; ang aking kaunting kaya at ang ma- guiguing kabuhayan ko sa haharapin, kung ipagkakaloob sa akin ang katungkulan mi- nimithi ko'y aking maguiguing kautangan kay guinoong Morrel. Fvaya nga r.abubuo ang lahat kong mga kuro, hindi sa poh'tiea, kung di sariH kong buhay, dito sa tatlong damdamin: ang pag-irog sa aking ama, ang pagpipitagan kay guinoong Morrel at ang kay Mereedes; pagsinta ko nariyan po, (1) Kailan tnang' sasabihin ang* salitang' " mangangaTn- kam'' ay si Napoleon I. (Bonaparte) ang siyang buma- bang-guit - Paunawa ni P. H. Poblete (2) Hukbdng' dag-at.
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete ^uinoo, ang aking masasabi sa justicia; ina- akala kong hindi lubhang kinakailangan po ninyo ang lahat ng ito. Samantaliing nagsasalitii si Dant6s ay pi- Villefort ang mukhang •nagmamasdan yaong matimyas at lubhang bukas sa pag- M,tapat, at guinugunita niya ang mga salita ni Ren^e, na kahit hindi man kilala an^ bilanggo'y nagpaunang ipinamanhik sa kan- yang magmahabaguin sa kulaiig palad. ni Sa kabihasnang kumilala ni Villefort ng ^asalanan at sa mga nagkasala, napagkilala iiiya sa bawa't salita ni Dant^s ang isa pang katotohanan ng pagka siya'y walang gui- nagawang masama. At tunay nga, ang binata, o halos ma- "asabing ang musmos na batang iyong hindi marunong magkubli ng iniisip, hindi binabago ang katutubong kilos, nguni't taglay iyang kagaudahang pananalita ng galing sa puso, na hindi nasusunduan kailan man pagka iiinahanap ; puspos ng pagguiliw sa lahat, palibhasa^y lumiligaya, at ang kaligayaha'y sa mga masasama, nakapagpapabait pati pinalaiaganap sampong sa kanyang hiikom ang matamis na pakikipanayam na umaawas sa kanyang. puso. - iAba! - ani Villefort sa kanyang sarili, /^' - narito ang isang kalugodlugod na bata, at inaakala kong hindi ko lubhang paghihira- pan ang katuwaan ako ni Ren^e, sa pag- r * bibigay - loob ko sa kanya sa unang pagta- tagubiling guinawa sa. akin; umaasa akong *sa bagay na ito'y magkakamit ako ng gan- ting palang pakikikamay sa akin ng ma- higpit sa harap ng lahat, at isang masarap j ^ "^ 135 #
136 Ang Oonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumas " na lialik ng maguiguing asawa ko pagka napapag-isa na kanii. At sa pagka guniguni lamang sa gani- tong pag-asa'y hindi nangyaring hindi su- maya ang mukha ni Villefort, na ano pa't ng kanyang titigan si Dant^s, palibhasa'y sinusundan naman nito ang lahat ng pag-? babagobago ng pagmumuklia ng hukom,. hindi nangyaring hindi ngumiti. - Guinoo, - ani Villefort, - imayrooK po ba - iKung may kagalit ako! - ang muling sinabi ni Dant^s. - May dakilang kapalaran akong bahagya na ang ikinatatangi ng aking tungkulin upang ang kalagayan ko'y ma- kaakit na magkaroon ng kagalit. Tungkol sa aking kaugaliang marahil ay may kaun- ting kapusukan, sa tuwl na*y pinagsikapan kong magpakalubay sa aking mga sakop. May sampo o labingdalawang marinero akong tanungin po ninyo sila at nasasakupan; kayo'y sasagutin ako'y kanilang minamahal at iguinagalang, hindi ko sasabihing gaya ng paggalang sa isang ama, sapagka't ako'y napakabata upang maguing magulang; da- tapuwa't pamng kapatid na panganay. - Nguni, gayon man, kung ^wala mang kayong kagalit, maaaring kayor'y magkaroon ng mga kapangagaw, bagay na hindi dapat sapagka't mahahalal ninyong kayong eapitan sa gulang na ikalabingsiyam na taon, na mataas ng katungkulan sa in- yong pinangangasiwaang pamumuhay ; bukod sa rito'y ikakasal kay6 sa isang dalagang sa inyo'y umiibig, at ito'y isa rin namang kapalarang bihirang bihirang kamtan sa alin kayong mga kagalit? ikamangha,
Tinagalog ni Paseual H. Poblete mang kalagayan sa daigdig, at ang dalawang ligayang itong sa inyo^y tanging kaloob ng magandang palad, hindi nga malayong mang- yaring makalikha ng ilang maingguiting la- ban sa inyo. '.! - Opo, sumasakatuwiran kayo, ' at hindi ^ga malayong mangyari ang inyong sinasabi; bilang ng aking nguni't kung nasa mga kaibigan ang mga maingguiting iyan, sinasaM ko po sa inyo ang ganap na kato- tohanang ibig ko po ang huwag na silang makilala at ng huwag mapalagay ako sa masungit na pangangailangang sila'y aking kasuklaman. - Nagkakamali kayb, Dant^s; kailan ma,y magaling, samantalang mangyayari, ang m|i- pagtalastas ang nangyayari sa paliguid jiia!- sa aking pagpa- tin, palagay na kayo'y isang binatang totoong mabait hihiwalay ako, dahil sa pagliiigap ng pagH- sa inyo, sa karaniwang palakad Utis, at tutukmgan kq kayo sa pagsisiyasat ng mga nauukol sa bagay na ito, kaya't ngayo'y ipakikitako sa inyo ang kanulong Narito't siyang sa inyo'y naghatid sa akin. iNakikilala ba ninyo pagmasdan po ninyo. ang letra? . sa at ang katotohanan, At dinukot ni Villefoft ang sulat sa kan- ' yang bulsa at ipinakita kay Dantes. Isang V Minasdan nito ang sulat at binasa. alapaap ang nagpadilim sa kanyang noo at nagsalita: - Hindi po, guinoong magistrado; hindi *ko nakikilala ang letrang iyan; talagang binago ang pagtitik, baga man ang anyo'y may katulinan ang Isang pagkakagawa. 137
138 Ang Conde ng Monte-Gristo ni A. Dumas kamay na bihasa, sa aking masid, ang su- mulat niyan. Ipinalalagay kong lubha akong ^uinagaling, - ang idinagdag iia tinititigan si Villefort ng anyong kumikilala ng malaking utang na loob, - sa pagkakapalad kong riia- kausap ang isang guinoong kawangis po nin- sapagka't tunay ngaog kagalit na ma- yo, higpit ang sumulat sa papel na iyan. - At nahiwatigan ni Villefort ang biglang ningning na kumislap sa mga mata ng binata, "a nag- papakilala ng masigabong kalakasan ng loob na nakukubli sa tabing na kattunisang sa kanya'y namasid. - Ngayo'y tingnan natin, - anang panga- lawang proeurador ng hari, - sumagot kayo sa akin ng boong pagtatapat, hindi gaya ng pagsagot ng isang pinag-uusig na nasa ha- rap ng kanyang hukom, kung di ang pag- sagot ng isang taong nasa isang rnasamang kalagayan sa tanong ng isang tao ring nag- nanasang sa kanya'y makagawa ng maga- ^ano ang masasabi ninyong katoto- ling: hanan sa sinasaysay ng sulat na iyang walang iirma ng sumulat? Villefort na may sama ang Ibob sa ibabaw ng kanyang sulatan ang hham na bagong kasasauli sa kanya ni Dantes. - Ang lahat ay wala, guinoo; sasabihin ko po sa inyo ang wagas na katotohanan, alang-alang sa aking dangal na pagka ma- (1), alangalang sa pagsinta ko kay rino At itinapon ni (1) Ang naghahanap-buhay sa paGTsakay at panganga-, -siwa 83 mfa sasakyan sa dagat. Hindi nga maisasata- ^alog' ang- "abing "marino" ng "mangdarag-at" 6 "mang- lalayao-"; una, sapagfka't ang mangingisda ang, "fogonero", ang' "marino," ahg "eamarero" at iba pa'y pawang m|a
- Tmagalog ni Paseual H. Poblete 189 Mereedes, at alang-alang sa buhay ng aking ania. - Magsalita kayo, magsalita kayo, - ani A^illetort ng sabing malakas. - At idinagdag laraang: - pagkatapos sa kanyang sarili Kung makita sana ngayon ako ni Ren^e, ^naakala kong matutuwa sa akin at hindi na ako tatawaguing mamumugot ng ulo. - Narito po ang totoo; pagtulak namin sa N^oles, naramdaman ng eapitdn Le- elere na ^siya'y di^apuan ng lagnat na su- misira ng "utak (tiebre eelebral) ; sapagka't wala kaming sakay na manggagamot, at hindi rin naman niya itinulot na kami'y dumuong sa aUn mang baybayin, sapagka't nagdudumali siyang kami makarating agad ;sa pulo ng Elba, totoong madaling lumublia ang kanyang sakit, na ano pa't ng mag- tatakip-silim ng ikatlong araw, sa kanyang pagkakilalang siya'y mamamatay, tinawag ako sa kanyang siping. - Minamahal kong Dantes, - ang wika sa akin, - isumpa ninyo alang-alang ni^^a sa inyong dangal, na inyong gagawin ang isasabihin ko po sa inyo; panggagaUngan ito ng ikagagaling 6 ikasasama ng Uibhang mahahalagaing bagay. - Isinusumpa ko po, aking eapitdn, ' ",ng aking isinagot. . - Magaling; sapagka't pagkamatay ko'y ;sa inyo nauukol ang paguutos sa aking sa- mangdaragat din; ikalawd, sa pagka't ang sabing' "mang'- " lalayasr" ay maiuukol lamang sa sumasakay, nanganga- •siwa 6 naglilingkod sa sasakyaDsr may layag. Ang sa- binjr.'l"marino" ay angkap sa nasa may layag^ at sa pi- nalalakad ng "vapor", Iniaan^kap ang sabing "mari- nero" sa utusdn sa mga sasakyan.
140 Ang Gonde ng Monte-Cristo ni A. Dumas sakyan, sa pagka't kayo ang pangalawang puno rito, tatangnan nga ninyo ang pami- minuno, papapatunguliin ninyo ang B'araon sa pulo ng Elba, lulunsad kayo sa Porto- ipagtatanong ninyo ang dakilang Ferrajo, mariseal, at ibibigay po ninyo ang sulat na ito; kung magkagayo'y marahil bigyan kp- yo ng isa namang sulat na may kasabay na anomang bilin. Ang biling iyang ako ang pinaglalaanan, inyong gaganapiA, I)an- tes, na kahalili ko, at ang boong dangal na makakamtan ninyo sa bihng iya'y sa- riling sarili ninyo. - Ganyan po ang aking gagawin, eapi- nguni't marahil po'y hindi totoong tdn; giagaang, na gaya ng iniisip ninyo, na ako'y makarating hanggang sa kinalalagyan ng dakilang mariseal. - Narito ang isang singsing - na ipabibi- gay nit^yo sa kanya, - anang eapitan, - iyan ang makapaghahawan ng lahat ng mga had- At pagkasabi ng mga saHtang lang. ito'y ibinigay sa akin ang isang singsing. Ka- panahunan na: sumalakay sa kanya, pag- karaan ng dalawang oras, ang isang kaki- lakihibot na pagkahibang, at kinabukasa'y ibinigay niya sa Dios ang kanyang kaluhiwa. - At ng magkagayon, ,iano ang inyong guinawa? - Ang marapat kong gawin, guinoo; ang gagawin r.g sino mang lumagay sa kalaga- Karaniwang iguinagalang na h.ibos yang ko. ang huhng kalooban ng isang naghihingalo; sa mga marino, nguni't sa ganang aniin, ang huHng kalooban ng isang puno ay Kaya nga isang utos na dapat ganapin.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ipinatungo ko ang akipg paglalayag sa pulo ng Elba, at doo'y dumating ako kinabuka- san; iniwan ko ang lahat ng tripulaeion (1) sa sasakyan at lumunsad akong mag- Alinsunod sa pauna kong ba- isa sa lupa. lak, nagkaroon ako ng mga kagambalaan upang makarating ako hanggang sa tabi i^ dakikmg mariseal; nguni't ipinadala ko sa kanya ang sinsing na dapat inlang ika- kilala m\ akin, at pagkakita'y nabuksan sa akin ang lahat ng pintuan. Tinanggap ako, itinanong sa akin ang huling mga nangyari tungkol sa pagkamatay ng kulang palad na at ayon sa balak nito, binig- si Leelere, yan ako ng isang sulat na ipinagbiUn sa aking ako rin ang ^iyang magdala sa Paris. Aking ipinangako, sapagka't pagtupad din naman sa huling kalooban ng aking eapitdn. Nagbalik. ako sa sasakyan at tinungo ko ang MarseUa, at dumating ako roon kahapon; dinalidali kong guinanap ang lahat ng na- uukol sa Aduana at sa i^^anidad, at pagka- tapos ay nagtumulin ako sa pagparoon sa tinatahanan ng aking maguiguing asawa, at siya'y nasumpong kong lalong maganda at Salamat lalong umiibig sa akin kay sa dati. kay guinoong Morrel, hindi nalao't pinag- tagumpayan mimin ang lahat ng nakahahad- . lang sa aking nauukol sa mga kinakailangang tup(Un sa simbahan; sa kawakasan, guinoo hg kasalamuha ako sa pagkain sa piguing da- hil sa aking pakikipag-isang katawan, at ika- kasal na sana ako sa k)ob ng isang oras, at bu- (1) Mga taong utusan sa isang- sasakyan sa dagat, gaya ng mga marinero, iogonero, panday, camai*ero at iba pa. 141
142 'Ang Go7ide ng MonteGristo ni A. Dumas kod sa roo'y gayak na sana ako sa pagparoon Paris bukas, ng ako'y dakpin dahil sa sa kannlong iyan, na tila mandin pinawawa- laang halaga po ninyo ng gaya ko rin naman. - Siya nga, siya nga, - ang ibinulong ni Yille^oii;, - ang liihat ng sinasabi ninyo sa aki'y tila raay katotohahan, at sakali't mayr sala mang kayo'y sa pagkagawa ng hindi iniisip nmna, baga man ang hindi niriyo pagkakaisip na iya'y mapangangatuwiranang ang naguing dahil ay sa pagtupad sa raga Kaya i"ga, ibigay utos ng inyong eapitdn. ninyo sa akin ang sulat na iyang ipinag- katiwala sa inyo sa pulo ng Eiba, at ma- ngako kayong haharap dito sa unang pag- tawag na gawin sa inyo, at kayo'y makauuwi na ea kasamahan ng inyong mga kaibigan. - Sa makatuwid po ba'y hindi na ako bilanggo? - ang biglang sinabi ni Dant^s na nahihibang sa tuwa. - Opo, nguni't ibigay muna ninyo sa - Dapat pong nasa sa inyo na, guinoo; sapagka't kinuha nila sa aking kasama ng iba kong mga papel, at ang mga ito'y aking nakilala sa balutang naririyan po sa inyo. - Maghintay kayo, - anang pangalawang; proeurador ng hari kay Dant^s, - na dina- rampot na ang kanyang mga "guantes" at ang kanyang sombrero upang yumao,^ - hin- tay kayo; sabihin po ninyo sa akin, (isino po ang pinadadalhan ng sulat? - Kay (jr. Noirtier, daan ng Coq'Herony Kahi man isang lintik ang siyang tumama akin ang sulat na iyan. , hilang IS, ang isinagot ni Dantt^s.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete sana sa sandaling ito kay Villefort ay hindi makasiisugat ng lubhang mabilis at hindi hini- hintay na katulad ng sagot na iyon; napa- lugmok siya sa ibabaw ngisangsill6n, athindi nalao't doo'y tumindig upang damputin ang- nakabalumbong mga papel na nakuha kay Dant(^s, at dalidaling hinugot sa balumbong iyoil ang pangpatay na sulat, na timidla ng isang titig na puspos ng hindi masabing pagkalaguim. - G. Noirtier, 4^anng Oo^-Heron, bilang IS^ ang ibinulong na nalaiao'y lalong namu- mutla ng mainam. - Opo, ang isinagot ni Dantes, - nakiki- lala po ba ninyo siya? - Hindi, - ang madaling isinagot ni Ville- fort; - hindi nakikilala ng isang tapat na loob na hngkod ng hari ang mga nagkukuro ng kaguluhang taksil at lihim. ^Ang hnalayon po ba'y lihim na panggugulong taksil? - ang itina- nong ni iSantes na nagtataglay ng gulat na lalong malaki kay sa dati, sapagka't ang boong isip niya'y ligtas na siya. - Sinabi ko na po sa inyo, guinoo; ganap ang hindi hindi ko pagkaalam sa linalaman ng sulat na aking dala. - Siya nga, - ang muling isinagot ni Vi- • llefort ng paos na tinig, - nguni't nalalaman po ninyo ang pangalan ng taong kinauu- 'kulan ng sulat. - jAba, bakit! - Guinoo: upang mangyaring maibigay sa kinauukulan, kung ako rin ang magda- 'dala'y kinakailangang kong maalaman ang kanyang pangalan. - ^At hindi po ba ipinakikita ninyo kanino 143
144 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumas man ang snlat na iyan? - ang sinabi ni Ville- fort, na binabasa at lalong namumutla hang- gang Lalalaon ang pagbasa niya. - Hindi ko po ipinakikita kanino man, guinoo; isinusumpa ko sa pangalan ng aking dangal. - Sa makatuwid sinongsino ma*y walang nakakaalam na may dala kayong sulat na galing sa pulo ng Elba at nauukol kay O. Noirtior? - Sinongsino man po, liban sa nagbigay - Sukat na; inapakalabis na iio! - ang " sa akin. r ibinulong ni Villefort. Nararagdagan ang pagdidilim ng kanyang noo, samantalang dumarating sa wakas ng sulat ang kanyang pagbasa; ang kanyang mga namumuting mga labi, ang nanganga- tal niyang mga kamay at ang nag-aalab niyang mga mata'y pawang nangagbibigay kay Dant^s ng lalong mahihirap na laguim. Pagkatapos ng pagbasang ito'y iniyuka- yok ni Villefort ang kanyang ulo sa guitna ng kanyang dalawang kamay, nanatili siya sa panghihilakbot sa loob ng ilang sandali. <iAnq po ba ang ka- hulugan niyan? - ang nangangambang ta- nong ni Dantes. - iOh, Dios ko! Villefort; nguni't ng makaraan ang ilang sandali'y itinunghay ang mukhang namumutla at nagkakangsa- sama at muhng binasa ang sawing sulat na iyon. - ^iAt ang inyong sabi'y hindi ninyo alam ang laman ng sulat na ito? - ang muling tanong ni Villefort. Hindi sumagot si
; Tinagalog ni Paseual H. Poblete 145 - Iniiulit ko po at isinusumpa ko sa aking dangal na hindi ko nHtatalos ang lamari na iyan, - ani Dant^s. - Nguni't ng sulat iDios ko! ,iano po ang nangyayari sa inyd? <;Ibig po <iTinamaiin po ba kayo ng sakit? ba ninybng ako'y magpaguibik? - Huwag, huwag po, guinoo;^^! Ville- fort, na pagdaka'y tumindig. - ^^Hu\y% kayong maing^y, huwag kaybng mangubgusapi ng; isa man lamang salita; akb at hindi kayo ang siyang, dapat mag-iitos dito. - Guinoo,- - ani Dant^s na nagdamdam sa gayong sabi* sa kanya, - wala po akong ad- hika kung di ang kayo'y masaklolohan ^ ipatawad ninyo. - ^Wala akong kinakailangan ; ito'y isang magaarig na pagkahilo lamang;. ang paki- alaman ninyo'y ang inyong kalagayan at huwag ang akin; sumagot kayo. Naghintay si Dant^s na siya'y muling tanungin; nguni't nawalang kabuluhan ang kahihintay niya; muling nalugmok si Vi- llefort sa kanyang silWn, hinaplos nt kamay na nanglalaraig ang k^ianyang noo, na ,na- liligo sa pawis at muling binasa ng ikatlo ang sulat. ' - iOh! ikung talos niya ang laman ng sulat na iyan, - ang ibinulong, - kung matan- *to niya sa alin mang panahong si Noirtier ay siyang ama ni Viilefort, ako'y mapapa- hamak, at pahamak magpakailan main! , At manakanakang tinutudla niya ng ma- lalim na titig si Edmundo na tila mandin ibig tausin iyang hindi nakikitan^? tibing na '
- : , 146 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dumas nag-iingat ng mga lihim ng puso na ipi- nagkakaila ng mga labi. - iOh! Huwag tayong mag-alinlangau, - Datapuwa't alang-alang sa ang biglang sinabi. noong magistrado, - ang muling sinabi ng kulang palad na binata, - kung nagkukulang tiwala po kayo, kung naghihinala po kayo sa akin, tanungin po ninyo ako; handa ako sa madaling pagsagot. gui Dios, Gumawa si ViUefort ng isang malaking pagpipilit sa kanyangsarih, at nagsaUtang ta- ^lay ang paimbabaw na kapanatagan ng loob - Guineo: may lumalabas na lubhang mabibigat na mga sagutin sa inyong sinay- say; ang isip ko kanina'y kayo'y aking ma- aalpasan, nguni't ngayo'y napagkilala kong wala sa aking kapangyarihan ang gumawa ng gayon ; kaya nga, bago ako magpasiya ng gayong bagay, kinakailangan kong mu- hang sangguni muna sa hukom na dapat hu- matol. Kung tungkol sa akin, rialalaman na ninyo kung paano ang aking pagpapalagay Opo, guinoong magistrado, - ang biglang sinabi, - at kinikilala ko sa iiiyong kalakilakihang utang na loob, sapagka't ma- sasabing hindi pagpapalagay ng isang hukom kung di ng isang kaibigan ang pagkapalaga^ ninyo sa akin. - Kaya nga; pipiitin ko muna kayong sandaUng panahon, sa lalong madaUng pa- nahong aking magagawa; ang panguiong at sagutin ngayo'y inyong mamamasdan. . . sa inyo. - iOh! ninyo'y ang sulat na ito, po
- 147 Tinagalog ni Pasoual H. Pohlete - Lumapit si Villefort sa kalan (1) at iniabsang sa apoy ang sulat, at nanatili roon hangang sa ito'y naguing abo. - Nakita na ninyo, natugnaw na. - iOh! - ang biglang sinabi ni Dant^s iHiguit po kayo sa justicia, kayo arig tund,y na kagalingan! - Nguni't pakinggan ninyo, - ang ipinag- patuloy ni Villefort, - pagkatapos ng ganitong lubos na ninyong mapag- aking 'guinawa, uunawang kayo'y makapagkakatiwala sa akin, ^hindi ba? - iAhl guinoo; mag-utos po kayo sa akin at susundin ko kayo ng boong kaganapan. - Hindi, - ani Villefort na lumapit sa bi- nata, - hindi, hindi mga utos kung di m^a kahatulan ang ibibigay ko sa inyo. - Manlwala kayo; ang mga kahatulan - Pipiitin ko kayo hanggang hapon sa 3Palacio ng Justicia; marahil pumarito ang Sabihin ninyo iba upang kayo'y tanungin. ^ng lahat ng sinabi, nguni't magpakaingat kayo lamang na huwatg ninyong sasabihin ang nauukol sa sulat. - Aking ipinangangako sa inyo, guinoong pO niwyo'y aariin kong utos. magistrado,. Si Villefort ang tila manding siyang na- mamanhik; ang inuusig ang siyang nagbi- - Mapag-uunawa na po ninyo - ani Ville- fort, saka tiningnan ang abong taglay pa ,, bigay kapanatagan sa hukom. (1) Sa msra lupain? malalamig, sa Ibob ng kabahayan ng marami sa mga tanana'y may kalang' may kakabit na ehimenea 6 parang bung'bong' na bakal na linalabasan Anfif kalang iyo'y karaniwang may apoy at ng ng usok. makapag'painit sa tahanan at sa mga tumatahan.
: lA8\Jing Oonde ng Monte-GHsto^ ni A. Dumas apganyo ngpapel at lumilipadlipad sa ibabaw n§ mta ningas; - natutpg na ang sulat na ito; kayo lamang at ako' ang nakakaalam ng sulat na iyang sino ma'y Avala ng ma- kapaghaharap sa inyo; kaya nga, sakali't may magsabi na inyong dala ang sulat na iyan, ipakatangguitanggui ninyo at sa gan- >a/y raakaliligtas kayo. r - Huwag kayong mabahala, guinoo, - ani Dantes; ik£|kaila ko po. t - Magalidg - ani VilInfort, at saka hina- wakan ang tali ng "eampanilla", nguni*t 'hurmnt^ ng anyong tatawag na. ninyo? - ^ang idinugtong. .t^Wal^wi^ wala na po. - rsumpa ninyo. - -liiiunat ni Dant^s ang kanyang kamay - Isinusuinpa ko. Ng magk^^ayo'y hinila ni Villefort ang Nasok ang eomis^rio ng polieia; lu- lubid. inapit ang parigalawang proeurador ng hari sa eomisario at ibinulong sa tainga nito ang ilarig salita, /sumagot^ ang kawal ng justicia ng isarig bahagyang yukod. - Sumamakayo sa guinoong iyan, - ani Vi- - ^ilyan ba ang tanging sulat na dala at biglang sinabi Ilefort kay Dantes. Yumukod si Edmundo, nagpaalam ng isang titig n^ may pagkilalang utang na loob sa pangalawang proeurador ng hari at umalis. Kasasara pa lamang ng pinto ay siyang at nahan- Ng. pagpanaw ng lakas ni dusay na nanglulumo makaraan arig ilang sandali'y bumulong: Villefort sa isang sill6n.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete - iOh! iAnong kabuluhan ng biihay at kayamanan?.,.Kung nagkataong na sa Marsella ang proeurador ng hari, kung nagkataong ang hukom na tagahtis a-y siyang tinawag at hindi ako, walang salang ako sana'y napaharaak; iat ang papel lia iyati, ang napakasamang papel na iyan an^ siyang magbubuhd sana aa akin sa kalahm- laliman^g bangin! i Dios ko! iAh, ama ko, ama ko! <iDiyata baga kaya't kayp sa habang panahon an^ ma- guiguing gambala ng aking kaligayahan sa daigdig na ito, dapat bagA akong laguing ma- kitunggah sa mga guinawa ninyo nf n;ii#?' Nguni't di kaguinsaguinsa'y isang biglkng; kaisipan ang wari'y lumiwanag sa kanyaiig <iiwa, isang ngiti ang siyang numingnirig ,sa kanyang mga hibing ngiwi pa sa dusa, at ang kanyang mga mata'y nanatiUng naka- titig sa alang-alarig sa loob ng ilang sandah. / - Oo, iyan nga, ang sulat na iyang su- kat ko sanang ikapahamak ang siyang panggagahngan marahil ng aking maiguing iHala, Villefort, gawin mo a^ad kapalaran. ang balak! Pagkatapos na mapag-usisa riiyang wala na sa antesala 'aog bilanggo, ang pangalawarig .proeurador ng hari ang siya namang umalis, at matuling tinumpa ang bahay ng ka,nyang iTaaguiguing asawa. IKAWALONG BAHAGUI. ANG, CASTILi;.0 NG IF. Pagdaan sa antesala, gwinawa ng eomisa- rio ng poliela ang isang'tanging hu^yat ia 149
150 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Bumas mga gendarme, at ang mga ito'y lumagay ang isa sa kananat angisa'y sa kaliwa naman ni Dant^s; binuksan nila ang pinto ng ang tungo'y buhat sa kinalalagyan ng proeurador ng hari ' hanggang sa hukuman o tribunal ng justicia, at sa loob ng ilang sandaH'y kanilang nilakad ang mahahaba't malulung- kot na mga "eorredor" na nagpapakilabot sa mga nagdaraan doon, kahi't walang ano mang sukat ikatakot. Kung buhat sa kinalalagyan ni Villefort ay may daang patungo sa tribunal ng jus- tieia, mula naman sa tribunal ng justicia ay may daang patungo sa bilangguan, ba- iia batong lubhang mapanglaw ang fe"y a^iyo, 'ua na sa siping ng palaeio, at buhat sa kanyang maraming mga bintanang may mga rejas na bakal ay natatanawan ang eampanario ng Aeeoules na na sa kanyang Pagkatapos na malakad ang hindi tapat. mabilang na mga ''eorredor", nakita ni Dan- tes na nabuksan ang isang pintong may panarang bakal, hinawakan ng eomisario ng poheia ang "aldabong" (1) bakal at tu- mugtog ng makaitlo, tatlong tugtog na uma- lingawngaw sa puso ni Edmun^o na para manding doon dumagok; nabuksan ang dala- wang dahon ng pinto, at itinulak ng mga gendarme ang bilanggo, na nag-aalinlangan pa ng kaunti sa pagpasok; sa kawakasa'y pu masok si Dant^s, at ng magkagayo'y muling sumara ang pinto ng kalaguimlaguim na Iba ang nasasanghod na hangin ingay. doon; yao'y isang hanging wari'y mabigat (1) Ising bakal 6 tans0 na kaaraniwangr i^agay sa mga, pintuan at guinagamit sa pagtawa^^.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete at masama ang amoy; sa isang salita, yaoV isang kulungan ng tao. Baga man raapanglaw ang anyo ng taha- nang iyo'y hindi nakapagbigay laguini sa sapagka't umaahngawngaw pa sa binata, kanyang mga tainga ang mga pangungusap ng pangalawang proeurador ng hari, na pa- rang matimyas na pangako. A las euatra na ng hapon ng pumasok sa tahanang iyon si Edmundo. Hindi nalao't napalagay ang bilanggo sa lalong malaking kadiUman. Natatandaan pa marahil ng mga bumabasa na niyo'y ^ unang araw ng Marzo. Pagkakaringig niya ng kahi't babahagyang ingay, tumitindig siya agad agad at humahakbang siya ng isa sa dai,kong pinto, sa malaking panini- wala niyang nguni't pagdaka'y untiunting nawawala at ang ingay na iyoV tumutungo sa ibang dako, at pa^- kakagayo'y muhng napapaupo si Dant6s na mal^ki ang pagngingitngit. pawawalan; siya'y Sa kawakasan, ng mag-aalas diez na ng gabi, ng sandaHng napaparam na sa kanya ang pag-asa, muhng nakaringig na nanian siya ng isang bagong ingay, at ngayo'y sa. akahi niya"y may mga lumalapit sa kan- yang kinakukuhmgan; at siya nga naman,^ yumayabag nga sa mga ''eorredor" ang •mga yapak, at tumiguil sa pinto. Pumihit ang isang susi sasusian, hinila ang mga talasok at nabuksan ang makapal na sa ma- .pinto, at nasok na biglang bigla lungkot na bilangguan ang nakasisilaw na liwanag ng mga ilaw. Sa hwanag ng mga ilaw ay nakita ni Dant^s 151
- 152 Ang Gonde ng 3IonteCristo ni A. Durnm ang kislap iig mga sable at iig mga "ala- barda" (1) ng apat iia gendarnie. Humakbang na siya ng dalawa, nguni1|" nanglumo ng kanyang napatiguil i;nakltia" ang gayoiig mga taong sandatabari. - <iNaparito ba kayo't ako ang lianap? ang tanong ni Dantes. , - Opo, - ang sagot ng isa samgagendarnie. - <i8a utos ba ng guinoong pangalawang proeurador ng bari? , - eiayon ang aking pagkaalam. - Magaling, - ani siya't Dant^s, - handa akong Ang paniniwalang pinaroonan siya sa utos ni guinoong ay siyang nag-alis ng lahat ng takot sa kulang palad na bi- Lum^-kad siya ng panatag at hak- nata. l;)ang na walang agam-agam, at siya ri'y lumagay na kusa sa guitna ng mga nagha;- hatid sa kanya. , Naghihintay sa pintuang dakong daan ang isang carruaje at isang guardia munioipal ang nakaupo m siping ng eoehero. - iUkol ba sa akin ang earruaieng iyan? - -ang itinanong ni Dantes. ukol sa inyo, - ang isinagot ng - Opo, isa sa mga gendarme; - pumanhikpo kayo. na niagtanOng ng x ilan; nguni't nakabukas ang "portezuela" (2) niyang at siya'y itinutu- lak sa loob ng carruaje. Hindi mangya- yaring siya'y makalaban at wala naman sumunod agad sa inyo. Villefort Na,g-akala si Dant^s naramdaman V liibttt na inay paltalan^ na patalim ding- sa isang- dulo'y may anyong lealahating' buwan at sa kabila ni^- ma'y matulis np, p&ra ring sibat. {!) (3) Pinto nf ")arruaje.
- Tinagalo^ ni Paseual H. Poblete 153 , t^iyang akalang lumaban ; sa isang sardali'y siya'y napaupo sa duyo, sa guitna ng da- lawnng gendarme, umupo ang dalawa pa sa tapat niya, at ng makaraan ang kaunting panation ay gumugulong na ang mabigat na radquina (1), na naghahandog ng paos at kagulatgulat na ingay. Nag-akala ang bilangong tumanaw sa mga rnaliliit na bin- tana ng carruaje, nguni't namasid niya ng boong "pagtatakang may mia rejas na ba- kal; sa makatuwid ay inilipat lamang siya ng bilangguan, at ang bilang kaibhan la- mang, ang bilangguan niya ngayo'y luma- sa isang dakong lakad at inihahatid siya liindi niya alani. 8a pag-itan ng mga matitibay na rejas na bakal, na bahagya ngmaipasok ang kamay sa mga siwang, nakita ni Dant^s na kanilang tinatahak ang daan ng Gamiserie, at sa mga daang Saint-Laurent \at Taramise ay bumababa sila sa muelle (2). Hindi nalao't nakita niyang numingning ang mga ilaw ng "Gonsigna" (3). Huminto ang carruaje, lumunsad ang munieipal at lumapit sa ki- nalalayan ng mga bantay; lumabas doon ang labing dalawang sundalo at humanay. Nakikita rii. Dant^s na kumikintab ang ka- nilang mga baril sa ilaw ng mga larpl lag lAko l^ya'ang dahilan-^ang tanong muelle. .iii Dant^s sa sarili, - :ng ganitong pag-aanyo ng lakas ng militar?" Ang piniakasagot sa tanoiig na ito *y aiig (1) Ng una'y totoong mabibig'at. ang mga oarruajen§f '
hilahin ng kabayo. ' (2) Ang piader n" batong guinagawa $a tabing ilog 6 dagat. (3) Hudyatan 6 kasunduang tanda. '
154 Ang Gonde ng Monte-Gi'isto, ni A. Dumas pagbubiikas ng munieipal ng "portezuela' V na sinasarhan ng susi, kahi't hindi nangu- ngusap ng isa man lamang na saHta, sa pagka't namasdan ni Dant^s na nagdalawang hanay ang mga sundalo at nag-iwari sa guitna ng isang daang patungo sa sadsaran. Lumunsad na nauna sa carruaje ang da- hiwang gendarmeng naupo sa tapat niya, at pagdaka'y piniHt siyang manaog namsyi, at ang dalawang umupo sa magkabilang siping niya ay Pagkata- tinungo ' ang isang pos ay lumakad sila't bangkang itinaU ng isang marinero sa mue- lle sa pamamag-itan ng isang tanikala. Pi- nagmasdan ng mga sundalo ng anyong pii- ungas na paguusisa ang pagdaraan ni Dan- si Edmundo Pagdaka'y tes. sa huHhan ng bangka, kalaguitnaan ng apat na gendarme, samantalang luma- lagay ang munieipal sa dakong unahan. Ma- daHng lumayo ang bangka sa pangpang sa malakas na tulak, at ang apat na mangga- gaod na dating nangaghihintay sa loob ng bangkang iyon ay nagpasimula ng sabaysa- bay at malakas na paggaod, na sa PiUon Sa isang sigaw na ibinigay mula ang tungo. sa bangka, ang tanikalang nakahahadlang sa sadsara*y bumaba, at nakarating si Dan- t^s sa tinatawag na Prioul, sa makatuwid ay sa labas ng sadsaran. nangagsisunod. napalagay sa Katuwaan ang unang kilos na guinawa ng bilanggo ng makita niyang siya'y na sa hanging malaya. Halos kalayaan ang hangin. Kaya nga't huminga siya ng boong kaluwa- gan ng dibdib sa simoy ng buhdy na hanging iyong pinagbubuhatan niyang hindi kilalang
Tinagalog ni Pasaaal H. Poblete 15 5 mga amoy ng gabi at ng dagat. G^yon ma'y hindi nalao't nagbuntong hininga siya, sa pagka't nagdaraan siya ng sandaling iyon sa tapat ng *'Reserva", na pinagtamuhaii niya, kaninang umaga lamang, ng di ga- gaanong ligaya, sa oras na nauna sa pag- huli sa kanya, at sa siwang ng dalawang; bintanang may mga ilaw sa dakong loob ay dumaratihg hanggang sa kanyang m^a tainga "*ang masayang kaingayan ng isang Naghalukipkip ang binata, ipinai- sayawan. langiang aftg mga mata sa langit at na- nalangin. Ipinagpapatuloy ng bangka ang kanyang paglakad; nalampasan na ang Cabeza de la Muerte (1) at na sa tapat na sa pagHguid sa Faro (2). Babahk na sa dakong "bateria'^' (3); ang ganitong gawi'y hindi mapag-isip ni Dant^s. - iNguni't saan baakoninyo inihahatid? ang itinanong sa isa sa mga gendarme. - Hindi malalao't malalaman po niriyo. - Nguni't sab^hin ninyo sa akin... - Bawal saatnin ang magpahwanag ka- ' hi't ano. - Pahbhasa'y batid ng kaunti ni Dant^s; ang mga mahihigpit na kautusan sa mga militar, pina^dilidih niyang isang kahali- ngan ang magtanong sa mga utusang pi- •nagbawalang sumagot sa ano mang tanong, at dahil sa gayo'y hindi na siya umimik. Nang magkagayo'y nangagdaan sa kan- (1) Ulo ng eamatayan (2) Parola ang tawag- na karaniwan; paralumah sa wi - k&ng tagalog. (3) Ang kutang' kinalalagyan ng mga eaaon o kanlu- ngang kuta ngmgasundalo at ng buhat doo'y makapamaril. ^
156 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Dumas yang guni-guni ang lalong niga kakaibang kaiaipan ; sapagka't liindi mangyayaring nia- sa malayo sa pamamag-itan kaparoon sila ng bangkang iyan, at sapagka't wala liamang ibang sasakyan sa dakong kanilang tinutu- ngo, inisip niyang marabil ay ilalagak siya sa isang malayo sa pasigan at saka sasabi- liin sa kanya>ng siya'y kawala na. Hindi siya gapos; hindi rin pinag-akalaang lagyan siya ng esposas (1), mga bagay na inaakala iiiyang magaling na mga tanda; bukod sa nagpa- kita sa kanya ng magandang kaiooban ang pangalawang proeurador ng hari. ^Hindi baga sinabi sa kanyang wala siyang sukat ikata- kot huwag lamang ipangungusap niya ang apg pangalang nakakapahamak ni Noirtier? ^iHindi baga tinupok sa harapan niya ni YiUelort "ng mapanganib na sulat 'na iyong tanging makapagpapatotoo ng laban sa kanya? Kaya nga si^a'y naghiiiintay, pipi at nag- ninilaynilay, at pinagsisikapan niyang ma- katanaw ng ano mang bagong bagay, taglay iyang matalas na panihging ugali ng mga taong dagat na bihasang makakita sa ka- diliman at makasilip sa alang-alang sa guitna ng ngitngit ng gabi. Linisan nila sa dakpng kanan ang pulo ng Ratoneau, na pinagniningnihgan ng isang /aro, at sa pamamaybay nila sa pangpangin ay sila'y dumating sa tapat ng hantungan* ng "a nayon boong lakas ang mga mata ng bilanggo ; doon natitira si Mereedes at sa bawa,t sandali'y tila nakikinikirwia niyang sumusungaw sa ng Gatalanes. Nagningas (1) Dalawang' sinsing na bakal na pang-gapos sa mga ieaniay ng bilangg". '''''
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete '. i pangpang, sa guitna ng kadiliman^ ang hindi mapagkurong anyo ng isang babae. iAno kayang kadahilanan at hindi nag- kakaguniguni si Mereedes na nagdaraan sa sandaling iyon ang kanyang kasintahan sa may tatlong daang hakbang lamang ang la- yo sa kanya! Isa lamang ilaw ang numiningning sa na- /on ng Gatalanes. Ng balakbalakin ni Dan- t6s ang kinalalagyan iig ilaw na iyon, ay kanyang napagkilalang doon lumiliwanag sa tinatahanan ng babaeng napapangakong ma- Si Mereedes lamang ang. giiing asawa niya. tariging nagpupuyat sa boong nayon. Kung bumigay ng sigaw ang binata'y mariringig ng kanyang kasintahan. Datapuwa't pini- guil siya ng kahihiyan, <iano ang sasabihiii ng mga taong iyon kung maringig na siya'y sumisigaw na parang ulol? Nag-iisip-isip si- yang nakatitig ang mga mata sa ilaw na ito. Sa boong panahong iyo'y patuloy ang la- kad ng bangka;. datapuwa't hindi na pi- nag-iisip ng bilanggo ang sasakyan, kung di si Mereedes. Di kaguinsaguinsa*y humad- lang ang isang bagay na siyang tumakip sa ilaw. Samantalang natitigagal siya sa pag-gugu- •namgunam, ang mga gaod ay pinaHtan ng layag at ngayo'y lumalakad ang bangka sa pagsusudlong ng hihip ng hangin. Baga man di na^sana ibigili Dantes na muHng magtanong sa gendarme, gayon ma'y i'umapit siya rito at saka hihawakan ang isang kamay. - Kasama, alang-alang sa inyong sariling. 157*
158 Ang Gonde ng Monte- Gristo ni A. Dumas budhi at pagkasundalo, ipinamamanhik ko ko sa inyong kayo'y maawa sa akin at ako\y ako ang eapitdn Dant^s, inyong sagutin: t'rane^s na may iningat na puri at tapat mi loob, kahi ' man isinumbong akong di umano'y nagtaksil. iSaan ninyo ako ini- hahatid? Sabihin po ninyo at sa ngalan ng aking pagka marino ay ako'y gaganap ng aking katungkulan at sasang-ayon ako sa aking palad. Kinamot ng gendarme ang kanyang tai- nga at tiningnan ang kanyang kasama. Gumamit ito ng isang kilos, na ganito ang kahukigan ng ibig sabihin, humiguit kumulang: - Inaakala kong sa kalagayan natin nga- ano mang kasamaang yon pahinuhod sa kanyang pakiusap ; - at saka ay walang hinarap si Dant^s. - iKayo'y taga at marino - anya,- - at ipinagtatanong ninyo kung saan ang tungo natin? - Opo, sa pagka't isinusumpa ko sa inyong - - (iHindi po ba kayo naghihinala ng ano man? - Hinding hindi po. - Ito'y hindi mangyayari. - ^lsinusumpa ko po sa inyo sa pangalan i Sagutin nga po ninyo ako, utang na loob na aking ki- kilalanin! Marsella hindi ko nalalaman. , , ng lalong dakila sa daigdig. - iNguni't ang Uhim na utos?... - Hindi ipinagbabawal sa inyo ng Hliiriii na utos huwag sabihing sa akin ang matatalastas ko sa loob ng sampung minuto, sa kalahating
- Tinagalog ni Pasoual H. Poblete 159 oras o isang oras marahil; hin^hiling ko po sa inyong parang kayo'y aking kaibigan; ting- nan ninyo, huwag ninyong akalaing nag-aa- kala akong tumakas ; kahi't ibiguin ko'y hin- di mangyayari:. kaya nga sabihin ninyo sa akin: <isaari tayo paparoon? - Ayawan lamang kung may piring ang inyong mga mata o hindi kayo lumalabas kaya kailan man sa doongan ng Marsella, kaya hindi ninyo maaring mahulaang ma- gaang na magaang ang ating tinutumpa. - Hindi ko maalaman. - Kung gayo'y pagmasdan ninyo ang in- yong paUguid. , - Nagtindig si Dantds, hindi kinukusa'y dinala ang mga mata sa pinatutunguhan ng bangka, at sa may isang daang "toesa" (1) ang layo sa kanyang kinalalagyan ay nakita niya ang isang mataas, maitim at maburol na maiaking buhdy na batong ki- natitirikan ng eastillo ng Tf. Ang kakaibang nnyong iyon, ang bilangguang iyong pinag- haharian sa paUguid ng kasindaksindak na pinanatiH ng laguim, ang kutang iyong Marsella na may mahiguit ng tatlong daang taon, taglay ang mga sah't saUng sabihang kalungkuthmgkutan, na biglang biglang na- panood ni Dantes, nasa papaano ma'y hindi man lamang niya naguguniguni, nagdulot sa kanyang alaala ng walang pinag-ibhan sa pagkakakita sa bibitayan ng isang hina- tulang kitlan ng buhay. iDios ko! - ang biglang sinabi - iAh! Ang- "toesa" ay panukat ng mga franc^s ng una- Bawa't isang' "toesa" ay may isang* metro at 949 milia" teros. (l)
160 Ang Gonde ng Monte Grlsto^ nl A. Dumas iAng eastillo ng If! At i&no ang gagawin natin diyan? 'Ngumiti ang gendarme. - Datapuwa't hindi ninyo marahil ihihaha- tid ako riyan upang ibilanggo, - ang ipinag- patuloy ni Dant4s; - bilangguan ng Estado (1) ang at iniuukol lamang sa mga nagkakasahi sa pagtataksil sa hari o sa kinamulatang hipa; hindi ako nagka- kasala ng ano man. <iMayroon baga kayang mga hukom na tagaUtis o mga magistrado sa eastillo ng Jf? - Wala sa aking akala, - anang gendarme, - hban na lamang sa isang gobernador, mga namamahala ng bilangguan, mga sundalong nagbabantay roon at matitibay na mga kuta. kaibigan, hnwag sana kayong Hala, hala lubhang m^ipaang, sapagka't ang katotoha- nan, aking ipalalagay na ang paghbak sa akin ang ibinabayad po ninyo sa utang na loob. eastillo ng lf, Pinisil ni Dant^s ang kamay ng gandarme. " - ^Kung gayo'y sa akala ninyo'y iniha- hatid ako sa eastillo ng If upang ako'y ibi- langgo Toon? - Marahil ay gayon i^a, - anaiig gendar- me, - ngupi't sakali't gayon man, kasama, walang kabuhihang pakapisilpisiUn ninyo ang aking kamay. - <iNa hindi na paghhtitisin man la- mang?...^Na wala ng ihang gagawing mga'' kaukulang pagsisiyasat?... - ang tanong ng J binaita. Bstado, ang lupainsr nasasakop ng isang' hari o ng isdng' repdbliea, Ang' isang- bahagui ng isang naeion, na may sariling mga kautusau, pananalapi at iba pa. (1)
, ! 161 Tinagalog ni Pasoual H. Poblete - Guiiianap na ang paglilitis; guinawa na - iSa niakatuwid, bag^ man ipinangako - Hindi ko alani kung nangako sa inyo ng ano man si guinoong Villefort, - ang mu- ling sinabi ng gendarme; - nguni't ang tu- nay kong talastas ay pinatutunguhan natin iDiantre! ^Ano ngayop ang eastillo ng lf. iUy, mga ka- ninyo? ba ang guinagawa sama, tulungan ninyo ako rin naman ang mga pagsisiyasat. ni guinoong Viilefort na?... Sa pamamag-itan ng isang kilos na kasing bilis ng kidlat, baga man ang gayong ga- law ay hinihintay ng gendarme na gagawin niya, kaya't siya'y totoong pinakababantayan nag-akala si J)antes na lumukso sa dagat; nguni't piniguilan siya ng apat na malalakas na bisig ng sandaling linilisan ng kanyang niga paa ang kinatutungtungan sa bangka, at pagkatapos ng gayong gawa'y muUng na- ilalim ng sasakyan na handusay siya umaatungal sa galit. - I Kagali nggalingan ! - ang biglang sinabi ng gendarme, - na inilagay ang isang tuhod Dantes; - ikagalinggalingan! sa dibdib ^Ganyan ba kung gumanap kayo ng pangako sa inyong pagkamarino? idanyan nga! Igan- yan nga! iTumiwala ka nganaman sa mga imyo ng mga tao! Ngayon, mahal na gui- noo, pagkatapos ng nangyari'y pagpilitan nin- yong huwag kayong gumalaw ng kaunti man lamang, sa pagka't kung hindi'y tutuk- lapin ko ang bao ng inyong mga utak. (iNauunawa po ba ninyo? At yamang hindi ko tinupad ang. nnan^ lihim na bilin sa sa ni
162 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Dum'is akin, siiiasagot ko sa inyong liiiHli na ako niagkukulang sa pangalawa. At siya nga naman; ipinaling ang ba- ril kay Dant^s, at naramdanian nitong na- katuon sa kanyang pilipisan ng: noo) ang malamig na bunganga ng baril. (taguiliran Sa isang sandali'y inakala niyang gawin ang paggalaw na iyong ibinabawal sa kan^^a, ma- at bigyan wakas ang ka])ahamakang bindi niya sinapantaliang daratnin at siyang sa kanya'y sumambilat na tulad ng pagdaguit ng buitro (1), sa pamamag-itan ng kanyang niatatalas namgakuko; nguni't sa kadahilanan ngang hindi inaakalang daratnir., kanyang dinilieU- ling hindi mangyayaring tumagal; saka nagu- nita niyaang mga pangako ni Vill('fort, bukod sa ang kamata^^ang iyon sa ilalini ng isang: bangka, na isang g(>ndarme lamang ang si- yang gagawa, kanyang ipinalagay na isang Kaya nga't karuwaga't liindi karapatdapat. nagpatinghiga na sa ilalim ng bangka, su- migaw ng boong galit at pinipilipit ang mga kamay. Malos sa sandali ring iyo'y pina- panginig ang bangka ng isang pagkauntog; lumukso ang isa sa mga marinero sa batong. buhay; pagdaka'y inihaguis ang isang lubid, at n.apagkilala ni Dantes na siya'y dumating, na at iyon ang wakas ng kanyang kalaguim- laguim na paglalakbay-tubig, at kasalukuyang " itinatali ang sasakyan. At gayon nga; pi- nilit siyang lumunsad sa lupa ng mga nag- babantay na humahawak sa kanyang mga~ , bisig, at inihatid siya sa mga baitang na ng sa gayong biglang })araa'y (1) Malaking- ibong ang pagkain ng- m<fa banorkay antr ikinabubuhay.
Teuagalog ni Paseaal II. Poblete papanhik sa kiita, saniaiitalang sinusundan likod ng numieipal na may dala siya ri ng ])aril at sa dulo nito^y nakasuksok ang bayoneta. sa Ilindi na nag-akala si Dantes nalumaban pa: nanggagaling ang kanyang pagpapakaladkad, liindi sa pagtanggui sa paglakad, kung di sa panglulupayyay. Siya'y nagngingitngit; lu- siya ng patalitalisod, sa pagka't nialakad nangangalog ang kanyang niga tuhod, tulad Muling nakakita siya ng sa taong lango. mga liag(Ufnang puniipilit na magtaas ng kan- yang mga paa, naramdaman niya ang pag- daan sa isang pinto,at ang pintong ito'y nuding nasarhan sa kanyang likuran; nguni't ang lahat ng ito'y hindi niya napagwawaring magaling, tulad sa di pagkawari kung ang tao'y naliliguid ng makapal na ulap, na walang Hindi rin niya na- nakikitang maliwanag. tatanaw ang dagat, iyang kalakilakihang pig- hati ng mga bilanggo na pinagmamasdan taglay ang kakilakilabot ang alang-alang, na kahapisan, dahil sa hindi nila mangyaring malipad. Tunn'guil silang sandali, at sina- mantala niya ang gayong paghinto upang alalahanin niya ang mga nangyari. Pinagmalas niya ang sa kanya^y nakali- at nakita niyang siya^y na sa isang na nakukulong ng • apat na matataa^s na mga pader; w^alang nariringig kung di ang madalang at nagka^ kawariw^aring yabag ng hakbang ng mga • bantay na sundalo, at kailan mang daraan sila sa dalawa o tatlong sinag na ipinaha- hatid sa ibabaw ng mga/'muralla" ng dalawa o tatlong ilaw 'na nagniningas sa loob ng liguid, parisukat na patio,
163
164 Ang Gonde ng Moiite'Gristo nl A. Pamas nakikita niyang kuniikintal) ang ^V*astillo", can6nY\gk2i\\i\a.i\g niga baril. Nangaghintay sila roong inay niga sani- pong minuto. Inalpasan nila roon si l)an- tes, sa pagka^t lubos nilang napagkikilalang doo^y hindi niaaaring niakatanan; tila nag- hiliintay silang pag-utusan, at sa kawakasa'y duniating ang pag-uutos na ito. - (iSaan naroon ang bilanggo? - ang tanong - Narito po siya, - ang sagot ng niga gen- darme. - Pasundin ninyo siya sa akin; iliahatid - Sumama po kayo, - ^mang niga gendar- ng isang tinig. ^ ko siya sa kanyang kalalagyan. me, at itinulak si Dantes. Sumunod ang bilanggo sa nagliahatid sa kanya, at siya nga'y dinala sa isang salas na na sa ilalim ng lupa halos, na ang kan- yaiig mga pader na maiitini at hunuihula^ ay tila niandin binabasa ng isang singaw ng mga luha. masamang ilawang nakapatong sa ibabaw ng isang bangko, na lumalango'y ang meeha sa guitna ng man- tieang mabalio, ang siyang hnniUwanag sa puniapatnubay kay Dantes, isang tiia man- <Hn llamro (1) na kasamnsamaan^ang pana- namit at kasuklamsuklam ang • anyo. - Narito ang inyong euarto sa gabing ito, - anya; - gal)i na at nagpapahinga na ang Isang bukas, kung siya'y guinoong gol)ernador; maguising at rnatanto ang ipinag-uutos sa kanya, maraliil ay ihpat kayo ng talianan; samantala^y narito ang isang bangang niay (1) Ang- nag'-iingat ng mga susi-
! Tinagalog ni Paseual H. Poblete 165 Jtubig, kaimting dayami sa sulok na iyon at ng inyong malngan, at kapirasong tina- pay; ang lahat ng iyan lamang ang mang- yayariiu^ liangarin ng isang bilariggo. iHala, magandang gabi Hindi pa naiisip ni Dant(5s ang pagsagot; hindi pa natitingnan niya ang pinaglagyan ng eareelero (l) ng tin^ay at banga; hindi pa niya namanialas ang kinalalagyan ng nakatiml)ong dayanii na kanyang gagamiting pihakabanig ay naranipot na ng eareelero ang ihiwan at iimgaw sa kanya ang malamlam na sinag na iyong sa kanya^y nagpasih'p, tulad sa kislap i^^g isang kidlat, ng maiitim na mga pader ng kanyang bilangguan, Ng magkayo'y natira siya sa guitna n^ kangitngitan ng diHtn ; siya'y hibhang tahimik, lubhang pipi at lubhang mahmgkot na gaya ng yungib na iyong pinapangUilamig ng ka- guinawguinawang simoy roon ang nalalagnat niyang noo. Ng pumasok sa maehhm na yungib na yaon ang mga sinag ng liwayw^ay, nagbaUk ang eareelero, na taglay ang sa kanya'y utos na pabayaan ang bilanggo sa kinala- higyang iyon. Hindi tumiiiag si Dantes sa dating pinagi- wanan sakanya; wari ipinako siyaroon ng isang kaniay na bakal; ang mga mata lamang ni^ya ang nangatatago sa talukab na nanga- mamaga (hdiil sa singaw ng mga Kihang bumabasa; nananatiH siya sa liindi pagki- h\s at nakatitig sa lupa. 8a gayong anyo^ tumagal siya sa boong magdaniag, nakatindig at hindi tunuilog su- at namamahala sa mga bi]arg'g"o (1) Ang nagf-iing*at
16 5 A;ifj Goride ng 3Iontc Gristo ni A, Dumas Luniapit sa kanya ang ear- Biaiidali niaii. ee/ero; nilihot ang boong l)ilangguang iyong liindi man laniang napuna siya ni Edinundo, tinapik siya sa balikat, taj)ik na sa kanya'y iiakapangatal, at saka siya tinanong: - (iHindi ha kayo natulog? - Ayawan^ - ang sigaw ni Dantes. Pinagniasdan siya ng eareidorong nagta- taka. - <i, Hindi ba kayo nagugutoni? - i\ng ipi- - Ayawan, - ang nuding inulit ng binata. - <J,An() ang ihig ninyo? - Il)ig kong niakipagkita sa gobornador. nagpatuk)y. ng ''rareolero" ang Ikinibit balikat at iniialis. yinundan siya ng niata ni Kdniundo at iniunat ang dalawang kaniay sa pintong nguni^t ito'y bighing suniara. iiakasiwang; Ng magkagayo'y tila niawawasak ang kan- yang dibdil) muling inahal^ang iiamaHsbis ng sagana ang mga luhang nag- j)apamaga sa talukab ng kanyang mga mata; ^iumubsob sa lupa at doo'y itinuon ang noo, at mahal>ang panaliong nanalangin; inisa- boong isa niyang binasa sa arig l)u]iay niyang dinaanan, at itinanong sa sa- rili kung ano kayang kasalanan.ang kanyang nagawa sa buhay na iyong na})akaikli upang maguing dapat sa gayong napakahipit na (layon ang guinawa niya sa ma^^- parusa. iiapon, wala siyang kinain kung di kaun- ting tinapay at lumagok lamang siya ng ilang patak na tubig. Kung minsa^y nananatili ^iya sa pagkaupo't natitigagal siya sa kari- yang mga pagdidilidili; kung minsa^y nag- tulad papaliguidliguid hibik; sa alaala sa kanyanj euarto,
Tmagalog ni Paseual H, Poblete sa isang halimaw na nakiikulong sa isang "^^mdang bakal. Isaiig kaisipan lamang ang totoong naka- pag-papaalab sa kanya ng gilit; pagka na- gii^LHunita ryya ang kanyaig pagkasakay sa bangka, na palibhasa'y liindi niya talos kung saan siya dadalhin, nanatiii siyang panatig, gayong makaisangdaan ma'y nangyari sanang nakatalon siya sa dagat, at sa pagka't si- ya'y t4)t(>ong magaUng hunangoy, kaya^t khiikilala siyang isa sa lalong magaling mag- lalangoy sa^IMarsella, kung na sa sa tubig na si ya'y makasisisid sa ilalim ng mga alon, maka- lahmgoy at makatutungo sa pangpang, ma- kapagtatago saalin mang dakong walang tao, makapaghihintayroon ngisang sasakyang pag- aari ngtaga Geno^a o taga Cataluiia, makatu- tungo saitaliaosa Espana, at buhat doo'y masusulatan sana niya si Mereedes upang si- ya'yparoonan. Tungkol sa paghahanap-buhay^ hindi siya naninimdin kahi't bahagya; sa ;alin mang lupain ay pinahahalagahang to- too ang magagaling na mga marino; nalala- man niyang mabuti ang pananalita ng mga taga Italia, na sino ma^y magsasabing ipi- nanganak siya sa Toseana, at kuiig niag- wikang castjla nanmn siya^y walang pinag iblian sa mgj^ taga Gastilla Vieja; siya • sana'y nakapanuihay ng laya at maligayang kapisan ni Mereedes at ng kanyang ama; sapagka't ito nama'y dapat ding sumama gaya ngayong siya'y sa kanya, at iiabibilanggo, nakukulong sa Gastillo ng If, Tia hindi niya nalalaman kung ano na kaya ang nangyayari ^a kanyang ama, at hindi niya natatalastas kung ano na kaya ang nang^ la hindi 167
168 Ang Gonde ng Monte'Gristo ni A. Dtimas yayari kay Mereedes, at ang lahat ng ito'y nasasapit niya dahil sa kanyang pagkapa- niwala sa pangako ni ViIlefort; dapat ngang; Kaya ikasira ng bait ang bagay na ito. nga't nagpapabalibahgtad siyang nag-aalab ng gaht sa ibabaw iig dayaming sariwang dinala sa kanya ng eareelero. Kinabukasan,. sa gayon ding oras, ay pumasok ito sa ca- labozo. - iHala! - ang sinabi sa kanya; - ilaksan ninyo ng kaunti ang loob!...(iMay ibig ba kayong sukat kong maipaglingko:!? Magsabi kayo... - Ibig kong makipagkita sa gobernador^ - iHa? - anang eareelero na nayayamot. - Sinabi ko na sa inyong hindi niangyayari... - ^At bakit hindi mangyayari? - Sa pagka^t ipinagbabawal sa mga bi- langgo ang humingi ng ganyang bagay, alinsunod sa palatuntunan ng eastillong ito. - Kung gayon, ^ano na lamang ang ma- hihingi rito? - ang tanong ni Dant6s. - Lalong magaHng na pagkain, na pag- babayaran ng humihingi, makapagpasyal at ilang mga libro. - Hindi ako nagkakailangan ng mga hbro,. hindi ko ibig magpasyal at n^inamagahng pagkain; kaya nga't wahi ko ang aking akong ibig kung di isang bagay laniang: makipagkita sa gobernador. - Pagkaniyamot ninyo akong totoo, sa kauuHt ng isa rin lamang na bagay, Inndi ko kayo dadalhan ng pagkain, - anan^ eareeh^ro. - i Magaling! - ani Dantes. - Kung hindi ninyo ako dalhan ng pagkain ay mamania--
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ^^tay ako ng gatom; bagay na walang kal)ii- luhan sa akin. Napagkilala ng eareelero sa tunog ng pag- kapangusap ng mga salitang iyong bindi nangbibinayang si Dant^s sa bubay; at sa pagka't pinakikinabangan niya ang bawa't bi- langgo, ayon sa karaniwang balak, ng sam- pong euarta sa arawaraw ang kaHitan, at (labil dito^y kinuro niyang kung ituloy ang gayong bala ay mawawalan siya ng gayong kapakinabangan, kaya nga sumagot siya ng matamis na tinig: ^ - j\rakinig kayo: bindi mangyayari ang inyong kabingian; buwag na po ninyong nuili pangbilingin, sapagka't wala pangnang- sa kabingian ng isang ])i- yayaring dabil langgo'y dinalaw siya ng gobernador; ang ninyo'y ang magpakabait at pagsisikapan sa ganya'y ipabibintulot sa inyong kayo'y makapagpasyal, at bindi malayong makita ninyo sa abn niang araw ang gobernador sa paseo; kung makagayo'y mangyayaring at kung papa- siya'y inyong makausap, guingdapatin niyang kayo'y sagutin; kaya ng dalawa ang bababi. - Nguni't (igaanong panabon ang itatagal dumating ang pagkakataoug iyon? - i i Sino ang niakaaalam ! - anang ,eareel(>ro. - Isang buan, o dala^ya o anim..c - iAh! Napakalabis na iyan, - ang miiling - iOli! Huwag po sana ninyong pagpi- litan ang isang bangad na hindi mangyayari^ sapagka't kung hindi ay masisira ang inyon g hanggang sa 1 )iantre ! marahil ay isang taon... ^ sinabi ni Dantes. 169
170 A7icj (kmde ng Monte'Gristo, ni A, T)umaf^ lA^ bago elninating ang ikalabing liniang araw. ^*Sa akala kaya ninyo? - ani Dan- tes. - Opo, masisira ang inyong isip. (nmyang talaga ang pagpapasininla ng pagkasira ng isip;(lito rin at liindi na ako knknha ng iba pang niapapaghaHnibawaan ay niay gan- yan ding tnnay na nangyari; ang abato (1) na dating natitira sa ealabo/ojig ito .ay na- at ang kinahumaringa^y ma- sira ang isip, ngako sa gob(*rnador ng isang augaw-angaw knng siya'y pawal-an. - iAh! - l\i buhat pa kailan kinuha siya rito? - ])alawang taon na. - (-'Pinawaban ba siya? . - Ilindi, ' - Pakinggan Dantes; - liindi ako abate^ hindi rin naman sira ang aking isi]), marahil dumating ang panaliong nguni't sa kasawiang palad, ako'y maulol; hanggang nga^^o'y tinataglay ko ang boong aking kataliiudian; niay isang imunumgkahi ako sa inyo. inilipat siya sa ibang calabozo. ninyo, - ani po - Tingnan natin kung ano. - Hindi ako iiangangako sa inyo ng isang niillon, sapagka't wala akong maibibigay sa nguni^t ang aking maipangangako^ inyo; bibigyan ko kayo ng isang daang ^'eseudo", sakali't ibig po ninyong sa unang pagparoon ninyo sa iMars(dla^y magtuloytuloy na kayo hanggang sa nayem ng Gatalanes at ipaki- Ans^ ^*eclesiastico" 6 taonse simbahan^ turii4h^"-ap na n^ tinatawat^ na ''ordenes menores'' at angr snot ay pananarait romano. ordenes ''menores'' an<>r liindi pa nakararating* sa subdiaeonato. Sa makatuwid an^ abato ay hindi pa saeerdote. (1) Tinatawa;^ na
Tinagalog ni Paseual //. Poblete ninyo ang isang siilat sa dalagang sulat, kiing di dalawang talata laniang, (inauunawa ])o - Sakali't dalliin ko ang dalawang talatang iyan at may niakaalani, niawawalan ako ng :katungkulang itong nagbibiga}^ sa akin ng sa bawa't taon, na isang dito'y lundi kabilang ang pagkain at ang inga ^anting sa akin; /lakita na ninyo kung liindi isang malaking kaululan ko kung lumagay ako sa panganib nasa aki\y nuiwala ang isang libong libra upang niakinabang ng tatlong daan lamang. l)igay '^iagngagalang iMorce(lo:<; hindi isarig l)a ninyo? libong ''libra" palang ibinibigay - Kung gayon, - ani Dantes ;^ - pakinggan po ninyo at huwag ninyong kalimutan ang sasabihin ko sa inyo ngayon; kung sakaTi't ng mga tunianggui kayo sa pagpapadala o kung hindi talatang ito kay IMereedos, ma'y ^^d)ihin man lamaiig ninyo sa kanyang naririto ako, hihintayin ko kayo, sa aUn man araw^ na nakatago ako sa Hkuran ng pinto, at pagpasok ninyo^y bahasaguin ko ang in- yong bungo sa pamamag-itan ng bangkong ito. - iPinaghabalaan ninyo ako! - ang biglang sinabi ng ei\r(*elero, na humakbang ng isang paurong at nag-anyorig siya^ magsasangga- lang. - l'alagang nasisira na nga ang inyong ulo; nagpasimula ang abate na gaya ninyo, at sa looh ng tatlong araw ay mawawangis kayo sa kanya, ulol na nangbababag. Ang kaga- • Hnga'y hindi kulang ng mabuhuting raga <*alabozo sa eastillo ng If. Biglang hinaw\akan ni Dantes ang hangko 171
- 172 Ang Oonde ng Monte- Cristo ni A. Dumas at saka pinaikit sa paliguid ng kanyang iil(>^ na ang anyo'y nagbabala. na! - anan^ iNakita jaba! eareelero. - i ^lagaling ! Yaniang ibig ninyo ang ganyan, niagsasal)i ako sa gobernador. - (Lalong niabuti! - ang muling sinabi ni - jAba! nio Dantes, at inilagay ang bangko sa lupa, umupo sa ibabaw ng bangko, nangalumbaba ng dalawang kamay at nakamulat na walang; tinitingnang tulad sa tunay ngang itiol. - Umalis ang (*areelero, at mayaniaya'y nag})alik na ang kasama^y apat na sundalo at isang (*abo. - Ipfnag-uutos ng gobernador, - anya, na iluitid itong bilanggo sa mga (*alabozo sa ilalim. -^ - Kung gayo'y tayo na, - anang eabo. - ( )o, ng (^areelero, - kinakailangang ilagay ang mga ulol sa kasamahan ng kapuwa mga ulol. tayo na, - ang ipinagpatuloy Pinagsungabanan ng apat na sundalo si Dantes, na Avari'y natitiliban, at sumamang kamunti man lamang. hindi nag-iwarang Pinapanaog siya sa labing limang baytang at binuksan nila ang pinto ng isang eala- bozo, at doo'y pumasok siyang bumubulong: - Sumasakatuwiran nga; ang mga ulol ay sa kapuwa ulol. Muling nasarhan ang pinto, at nagpasi- mula si Dant(^s n| paglakad na nakaunat < sa dakong unahan ang mga kaniay liang-- gang sa napatisod sa pader. Ng magkaga-- yo'y urnupo sa isang sulok at hindi na ku-^ milos, samantalang ang kanyang mga mata, ng untiunting mabihasa na sa kadiliman, ay nagpasimula ng pagkaaninagnag sa mga
Tinagalog ni Paseual IL Poblete bagaybagay. ang earee- Siimasakatiiwiran u^ro; bahagya na lamang ang kulang upang matuluyang maulol si Dant^s. IKASl YAM NA BAHAGUL ANG GABI NG ARAW NA GUINAWA ANG PAGSASALO SA PIGUING NG KASALAN. Tinurtgo ni Villefort;- - ayon sa sinabi na n^min, - an^ daang patungo sa plaza ng <jrrand Coui*s, at ng pumasok siya sa bahay ng guinoong babaeng asawa ni Saint-Me- ran, dinatnan niya ang mga panauliing umi- inom na ng eafe. Hinihintay siya ni Re- nee ng boong kainipang katulad din ng mga ibang nangaroroon. Kaya nga't sina- lubong siya ng sigawan ng laliat. - "iiMagaling, mamumutol ng ulo, suhay ng Estado, bagong makaliaring Bruto (1)! <^ Ano ang bagong bagay na maibabaHta ninyo sa amin? - (iNa tayo^y pinagbabalaan ng isang ba- gong pagliahari na naman ng Laguim? - ang itiiianong naman ng isa. - (iLumabas baga kaya sa kanyang yu- ngib ang Ogr/) (2) sa Goreega (3) ang tanbng naman ng isartg pangatlo. . 1 - Si Lueio tlunio Bruto, puno ng reyolueiong- pumu^ay r^i' eorona kay harin^ Tarquino (an^^ Palalo) at nagtatag* nti- ref)ublica sa Roma. (Paunawa ni P. H. Poblete. (2)-Gi^ante - anan^ mitolotiria - na ang pag*kain ay ang- (1) laman ng* tao. dag*at Meditorraneo, na sakop ny l*rancia, Doon ipinanganak si Napole6n I, kaya kung- ,'corso", sa makatuwid ag- minsan'y taga C6rceg*a, at kun^ minsa'y ^'Og'ro sa C6rceg*a", sa makatuwid ay gig'anteng* tag'a e^reeg'a na ang* kinakai'y laman ng* tdo (3) IsAng' pulo sa tinatawag siyang* Paunawa ni P. H. Poblete. 173
- 174 Ang Ooml^ ng Monte Gristo ni A. Diinias - Giiinooiig ]V[arquosa, - aiii Vill(^fort, pag kalapit sa kanyang naparito po ako,t upang ipanianhik sa inyong ipagpaunianhing dahil sa isang mahigpit na kadahilana'y mapilitan akong lisanin kayo sa ganitong paraan... bibiananing l)abae, - (Tuinoong Mar^ues, ;,mangyayari ]^(> bang ipagkalool) ninyo sa akin aug kaj)uri- hang ako'y magkapagsabi sa inyo n^ dala-- wang salitang kayo lamang ang makakarinii;? - iAba INguni't ([tunay nga po bagaug isangbagay na totoong mabigat? - ang tanong ng marquesa ng kanyang maino ang ulap na nagpapanilinr sa noo ni Villefort. - Sa kabigatan po'y mapipilitan akong humiwalay sa inyo sa Ibob ng ilang araw. Upang mang3^ari po ito'y niapagkukuro na ninyo na naguiguiiig dahilan, - ang ipinagpatuloy na - [AIi! (ikayo po pala,y aalis? - ang bfg- lang sinabi ng dalaga, na hindi nakayang na diuaramdam niya ilihim dahil sa balitang iyong hindi hinihintay. kung bagay ang mabigat Y'^ille^ort si Reneo. tinititigan ni ang laguim Dpo, binibini, - ang isinagot - lAy! - <^,Saan kayo paparoon? - ang tanong ng marquesa. - Isa pong lihim, gninoong babae; gayon man, kung sino man sa mga nahaharap dito'y ibig magpadala ng ano niang bilin Parls, may isa akong kail)igang papa- sa roon ngayong hapon at gaganap ng maluwag sa loob sa pagpapadala ninyo ng inyong m^a bilin. ni Villef()rt; - kinakailangan.
Tinagalog ni Pasoual H, Poblete ^.^Ang lahat ay iiangagtinginan sa ina't isa. - (illindi po l)a iminungkahi ninyong ibig ako? - ain\ng Marques. - Opo, puniaroon po tayo sa inyong ga- niakausap binoto (1), sakali't ibig ninyo. 'rinangnan ng Marques ang bisig ni Vi- - Ngayon, - ang sinabi ng Mar^ues. pag- (lating sa kanyang gabinete. - ^Ano po ba ang nangyayari? * - .Alga bagay na inaakala kong totoong dito^y kinakailangang niabibigat, at huwag kong ipagpaliban ang pagparoon ko Ngayo'y ipatawad po sa ninyo ang kapangahasan ng aking tanong; ([niay papel po ba kayo ng Kstado? (2). ^ - Opo; ang lahat kong kayanianan ay na sa ''inseripeiones" {?>)', mayroon akonghumi- guitkuniulang sa pitong daanghbong franco (4) - Kung gayo*y ipagbili po ninyo ang pa- ipagbili po ninyo, pel na iyan, Marqu^s; sa pagka't kung hindi'y mamumulubi kayo. - Nguni't ^paano arig gagawin kong pag- bibili? - (iWala po ba kayong nakikilalang agente llefort at hniiabas silang niagkasarna. Magsalita kayo. daliil l^aris agad agad. (5) sa ]k)lsa? ((>). ^ - Mayroon* po.
(1) Tsan^ '^euarto" na pinagtatan^^apan sa mqfa dalaw. (2) Tinatawag tia "papel n^r Estado" ang- katibayan^ tilnay na may pautan^ sa Plstado 6 naci6n, na doo'y nakatitik kun;^'' "aano an^ hala^a r\g pautang-, na na- kikinabang- r\g alinsuuod sa pamahayag' . na kasunduan. (3) M^a katibayan^^ kinatititikan n^'- pautang* sa Estado. . (4) Bawa't isang franco'y kasin^halaga ng isangf pe- setang" guinto. (5) Ang pinagkakatiwalaan sa ano mang* bagay. (6) Ang* pinagbibilhan at binibilhan ng- mga papel ng Estado, ng mga **accion" n^ mga samahdn, at iba pang^ mg-a katibdyang* may halag-a. 175
176 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A, Dmnas - Kung gayo^y suniiilat kayo^t il)ibigav ko sa kanya, at sabihin ninyong agad ipag- bili na huwag magparaan mi- nuto iah! ikahit isang segundo ! iMarahil ay totoong napakahuh na! ques. - Kung gayo'y huwag tayong magsa- yang ng panahon. ng isang - iDiablo! - ang biglang sinabi ng Mar- At naupo sa raesa at sumulat sa isang agente ng Bolsa, na doo'y ipinagbibiling ipagbih agad kahi^tsa ano mang halaga ang kanyang mga ^^inseripeion.^^ - Ngayong taghiy ko na ang suhit na ito, - ani Vinefort, na ipinasok ng boong ingat sa kanyang eartera, - nagkakailaiigan ako ?^ig isa pang suU^t. - ^Kanino ninyo ibibigay - 8a hari. - (^Sa hari? - Opo. ---Nguni't hindi ' ako makapangahas na - Nguni't hindi ko namanhinihingi ang bagay na ito sa inyo; ang aking ipinama- manhik sa inyo na inyong pasukitin ay si guinoong 8alvieu. Totoong kinakailangang may magliarap sa akin sa hari, na huwag na bagang makailangang gawin pa sa akin ang kaugahang niga guinaganap sa ganitong luigay, pagka't ang laliat ng iya'y maka- f^asabagal at makapag-aaksay sa aking ng panahon totoong mahalaga. - (^Dadapuwa't hindi baga ninyo nakiki- hda ang guardasellos (1), na nakapapasok sa ano mang oras sa TuUerias,* at sa pa- ^^umulat sa kamahalan ng hari. (1) Tag-a ing-at ng- mgo sello ng Estado.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete _man)^g-itan nitir'y makararating po kayo ^iianggang sa kinalalagyan ng niahal na hari? - iOh! Opo, nakikilala ko^ ^to'y hiiuli mapag-aalinlanganan ; hindi kaila- ngang ipakibaliagui ko sa iba ang karapatan ng baHtang aking ipagbibigay (ina- uunawa na po ba ninyo? llalagay ako ng sa pangalawang katayuan at guardasellos aalisin sa akin ang lahat ng kapakinaba- ngang Ylapat kong makanitani sa bagay na iyan. Isa lamang bagay ang sinasabi ko sa na sa kapanitigan na aug inyo, aking pagkakamit ng mataas na katangkulau; kung ako ang maunang dumating sa Tu- llorias makagagawa ako ng dakilang pagli- hari, pagliHngkod na inaakalgi lingkod sa kong hindi niya kaHHmutan. nguni't alani, Marq;\ies: - Knng gayon, kaibigan ko, pumarooa na kayo't gawin ninyo ang inyong mga paghahanda; akin^ tataw^aguin si Salvioux at pagagawin ko siya ng sulat, na siyang ma- kapag])ubukas sa inyo ng mga pintuan sa palaeio. - MagaHng: huwag po kayong magsayang ng panahon, sa pagka't sa k)ob ng ikaapat na bahagui ng isang oras ay kinakailangang ako'y lumakad na ng patungo sa Paris. . - Pahintuin ninyo ang carruaje sa pintuan. - Gayon po ang gagawin ko; inaasahan ko pong kayo na ang bahalang liuminging kapataw^aran sa Marquosa, (iiiindi po ba ga- yon? at gayo:i (lin sa binibining Saint-Meran^ na hinihiwalayan ko nglalong mataos napag- daraindam sa isang araw na kawangis nito. - Makikita ninyo silang dalawa sa aking 177
- 178 Ang Co7ide ng Monte'Gristo, ni A. Duinas at dito'y niakapagpapaalam kiiyo gabinete sa kanila. " - Nagbibigay po ako sa inyo ng isang angaw-angaw na kapasalaniatan ; inuulitkong huwag po ninyong kaliliniutan ang sulat. - Hinila ng Marques ang lubid ng eani- panilla, at hindi nalao't duniating ang isang laeayo (1). - Sabihin ninyo sa Gondo ng Sal\^ioux na hinihintay ko siya rito, anang M<.\rques. - Ngayo^y niakalalakad na kayo kung kailan ninyo ibigin, - ang idinugtong na si Villofort ang kinakausap. - Magahng, madali akong babahk. At umahs si Villofort na tumatakbo; ngu- ni't pagdating sa pinto^y nagdihehli siya na kung makitang nagmamatuhn ng paglakad ang isang panghalili sa proeurador ng hari a}^ maguiguing kadahilanan ng ikasisindak ng bayan, kaya nga hininaan niya ang kan- yang lakad, at muhng guinamit niya ang paglakad-guinoo. Ng anyong lalabas nasiya'y kanyang naaninagan isang aninong, nagtatago sa dilini, wari'y nuiltong maputi, na naghihintay sa kanyang naka- Yao'y ang (lalagang tindig at kumikilos. eatahma, na sa pagka^t hindi siya tuniatang- gap ng ano mang balita tungkol kay Ed- mundo'y nagtanan pagkagabi sa pagka ibig niyang mapagtanto ang kadalii- lanan Jig pagkabilanggo ng kanyang kasin- tahan. MoreeHU^s ang isang sa Faro, Paglapit ni ViUofort, si m"fa bahay n^ mayayaman. Ani'- laeayo'y may kanyang sariling" pananatnit na iki- natatan^i sa ibang alilang lalaki. Ang* pananamit nila'y pipamamag-atang* ''librea''. (1) Anit-alilang' lalaki sa
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ^ay liyiiayo sa pader na kanyang kinasasan- <lalan at sinalubong niya ang pangalawang proeurador ng hari. Sinabi na rito ni Dan- tes na may isang dalagang napapangako sa kanyang pakasal, sa makatuwid ay hindi maalaman ang pangalan nagkakailangang niya upang siya'y Villefort. Nangguilalas ito sa kagandahaH pagkaanyong mahal ng babaeng iyon, at ng itanong sa kanya k*ung ano na ang nangyayari kay Ed- mundo Dantes, tila mandin sa akala niya'y :8iya ang pinBg-uusig at ang babae ang siyang makilala ni hukom. - May malaking kasalanan ang taong si- nasabi po ninyo, - ang bugal-bugal na sa- got ni Villefort, at wala akong magagawang ano man sa kanya, mahal na binibini. Biglarig naparaing si IMereedes^ at sa pag- Villefort na lumipat ka't pinagsisikapan ni ^ii kabilang panig, upang maipagpatuloy ang kanyang paglakad, muling piniguilan siya ng (lalaga. - Nguni't (isaan po siya naroon? - ang itina-. nong. - iAlaanong pakisabihin man . lamang ninyo sa akin at ng makapagtanong ako kuMg buhay 6 patay na siya. - Ayawan. ko; wala na akong kinalaman sa kanya, - an*g isinagot ni Villefort. vSa pagkayamot niya ng kanyang makita iyong may anyong nagma- ivig titig na si ^lereedes, pumasok niakaamo, sa kanyang bahay, dalidaling sinarhan ang j]into at pinabayaan sa lansangan ang ka- habaghabag na babaeng na sa guitna ng lalong kalakilakihang pagpipighati.
itinulak Datapuwa't hindi nailalayo ang dusa ng^ 179t
180 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumas piiso kiing kailan ibiguin; wangis ^ta tku,Q^] na pangpatay na sinasabi ni Yirgilio (1), ang taong masugatan ng tunod na iya'y la- guing daladala ang lason sa kanyang puso saan man humanggan. Baga man. pumasok si Viliefort at sinar- han ang pinto, ayon sa sinabi na namin, ng dumating siya sa kanyang "gabinete" ay nanghipaypay siya, nagbuntong hininga at nagpakahigmok sa kanyang upuan. Ng magkagayo'y tumubo sa kaibuturan lig pusong iyon ang unang binh* ng bulok na sugat na pang^^atay. Ang lalaking nag- pahamak sa walang kasahmang si Edmundo, na siyang kanyang pinapagbayad ng kasa- lanan ng kanyang amang si guinong Noirtier, upang kamtam lamang niya ang inaasam niyang pagkapataas, ay napakita sa kanyang namumutla at nagbabala, tangan sa kamay ang kanyang maguiguing asawa at kanyang. kinakaladkad ang mga guniguni ng mga guinawa niyang katampalasanan ; iyang ka- kilakilabot at kasakitsakit na tunod, na sunni- stigat na manakanaka sa puso at siyang dito'y lumuluoy, sa tuwing pagkakaalaala ng isang guinawa.'ig sandah, na siyang pinang- gagaHnga^. ng masungit na pjag(hn-usang ka- matayan lamang ang tanging nakapagbibigay wakalf. ^ Ng magkagayon nama'y nasok sa kahihiwar Kan* ng taong iyon ang pag-aahnlangan. Si Ylr^ilio ay isan^' poeta latino na hindi mali-" limot kailan man. Siya ansr kumatha ng Lu JSneidu, na. iaaawit niya anjsr raga nang'yari kay Eneas, na doo'y Siya rin ang' kumatha ng Lns Eglogas' at. Uigh Troya. ng Las Gi<)rgi(uis. (1) ^
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ^ yaiia: ipinasiya ang hatol na patayin ang iiang mga nagsumbong at ang pagkaalaala niya ng mga hirap at pagkamatay ng mga ito'y hindi nakapagpapadilim ng kanyang noo, sa pagka't nangagkasala, o ipinalalagay Datapuwa't iii ngayo'y ibang iba ang nangyayari, ang hatol oa iyong ibilanggo hanggang nabubuhay na sa isang walang niya sadi.ing kasalail.an; isang walang kasalanang talaga si^nang magtatamo ng kahgayahan, at hindi laniang iniiugso niya ang kalayaan kung di naman ang magandang palad; hindi siya gumanap ngayon ng katungkulang pagka* hukom, kung di ng pagkamahipit na ver- dugo. Villefort na nangagkasala. inilapat Ang tmangap na sugat ni Villefort ay isa riyan sa mga sugat na kailan ma'y hindi nababahaw," at sakali't naghihilom ay ng muling mabuksang agad at ng lalong du- mugo't umantak ng higuit kay sa dati. Kung ng sandaling iyon sana'y umahngaw- ngaw sa kanyang kaluluwa ang matimyas na tinig ni Renee na humihinging kapata- waran; kung pumasok disin ang magandang si Moreedes at nagsalita sa kanya: "Ba ngalau ng Dios na "a ati'y tumitingin at humahatol, isaiili po ninyo sa akin ang aking magui- • guing asawa", kung nagkayo'3' ang noong iyong nagkukunot at nakatungo sa akit ng lalo sanang yumukayok pangangaiiangan, pa, at kahit malagay siya sa panganib sa jano mang mangyayari, pinirmahan disin, ng mga kamay • na yaong nanglalamig ng dl kawasa, ang utos na pawal-an si Dantes; iiguni't wala siyang naringing na tinig sa 181
182 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dumas guitna ng katahimikan, at kaya labiang nabuksan ang pinto'y ng upang pumasok ang **ayuda ele eamara" (1) ni Villefort, upang sabihin sa kanyang nasisingkaw na ang mga kabayo sa carruaje. Dalidaling nagtindig ang pangalawang pro~ eurador ng hari; tulad sa isang taong nag- tagumpay sa pakikibaka sa sarili, tinungo ang kanyang "gaveta" (2) at kinuha ang: lahat ng salaping guintong laman ng isa sa mga cajon ng >sinabi ng kasangkapan at isinilid sa kanyang mga bulsa, nagpasimula. ng kaliliguid sa kanyang euartong kawangis ng isang nahihibang, na nakadoop ang da- lawang kamay sa noo at inginangawa ang n?ga salitang hindi mawatasan, at ng maram- daman niyang bagong kalalagay ng isang ali- lang lalaki ng ''eapa" sakanyang mga balikat, lumabas, dinaluhong ang carruaje at ipinag- utos ng tinig na palalo at biglangbigla sa eoehero, na tumiguil sa daang Grand Gours, sa bahay ni guinoong Saint-Meran. Tuloy na nga ang pagkapahamak ng kaha-^ baghabag na si Dant^s. Naratnan nga ni Villefort sa gabinete, ayon sa ipinangako sa kanya, si guinoong Saint- Meran^ ang Marquesa at si R^n^e. Kini-^ labiatan ang binata pagkakita niya sa kanyang^^ pagka't ang boons rnaguiguing asawa, sa sa kanya isip niya'y ttiuling ang pag-aalpas kay Dantes. ipakikiusa]p ;:<!) Aag'ialilang' lalaking' tumutuIoiig< sa pa;^bibihis stn kfi(ayaaxt( pang'inpop at utusang' pinagkakatiwala^n, nito. (2) Tias^iTgkapatta" karaniw^an* g'iunigamit ba ^^ulat->ni ang" iba'baW at sa.loob' ay may mga cajong lalag^y^n n<f n^^a pa'pel at iba. , .
! Tlnagalog ni Paaeual H. Poblete 18& ^^Mtapwa't iay! sabihin, kahi't mapiHtan kaming magsahta ng totoo ngang pinaninim- dim na lubha sa- riling kagahngan; iniisip ang dalaga Uban na lamahg sa pag-panaw ng kanyang maguiguing asawa; hindi nito masabi kung kailan babalik, at hindi ang pagkaawa ang sumaloob ni Ren^e, kung di sintimpa niya ang taong dahil sa kan- yang gawang sa kanya ang kanyang kasintahan. kinakailangang ang walang ang walang tao'y kanyang ibang kundi ma^ama'y mahihiwalay i At ano ang masasabi tungkol kay Mereedes Nasalubong ng kahabaghabag sa pagUko sa daang Logo si\Fernando, na sumunod sa kanya; umuwi sa nayon ng Gatalanes, at nagpakatimbuang sa kanyang hihig-ang wa- lang pagkasiyahan sa pighati't halos mama- tay sa dusa. Lumuhod sa harapan ng higaang ito si, Fernando, tinangnan ang nianglalamig na kamay ng dalaga ha hindi man laraang inisip na iurong, nilaganapan ng maniningas na halik ang kamay na iyon, bagay na hindi riararamdaman ni Mereedes,. Nagdaan ang magdainag sa gayong paraan;, naniatay ang ilaw,,sa pagka't naubos ang langis; hindi naliiwatigan ng ulilang binibini sing kadi- liman, aug liwanag at ang pag-uumaga. Piniringan ng mataos na pigha,ti ang nakiklta kanyang mga mata, na walang Ubang na lamang kaj EdmundoK - - bi ug maUnguian niya si Fe1rnando.iii i Ah ! ,i Nariyail po ba kayo ? - ^ang sina- - ^Buhat • kahapo'y hiridi ako>-hwrriihi\valay
181 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Dumas siisuinandali, - ang isiriggot sa inyo kalii^t nito, na nagbubuntong hininga. Tungkol kay gninoong Morrel ay liindi napararaig sa panglulupaypay; naalaman ni- yang inihatid sa isang bilangguan si Dantes na niagawa ang pagHhtis; ng pagkatapos magkagayo'y tuniakbo siya sa bahay iig la- hat niyang mga kaibigan pinaparoonan niya ang bahay ng mga taong inaakala niyang may kaunting lakas; datapuwa^t him^tganap na ang baUtang ibiniknggo ang binata da- hil sa siya'y utusan ng mga maka Bonaparte; at sa pagka't ng mga panahong iyon, kahi't ang lalong mapupusok. ang loob, kanilang ipinaUilagay na parang isang panaguinip ang lahat ng gawing pagsusumikap upang ma- papanhik sa si- si yang nasumpungan sa lahat ng dakong kan- yang hnapitan kung at mga pagtanggui sa paggawa ng magahng kay Dantes; pagkatapos ng mga guinawang iyo'y umuwi na siya sa kanyang bahay na walang pagkalagyan sa hapis, nguni't pinato- totohanan, gayon man, na totoong mabigat angkalagayan at sino ma'y walang makapag- lihgtas kay E(hnundo. trono Napoleon, wala katanilayan di Si Gaderousse'y ^^^bhang nagugphimihanari sat ganang kanya,. Hindi ang pag-ahs ang inasal, na gaya ng guinawa ni guinoong Morrel; hindi ang pag-iisip ng ano mang paraang sukat ik^jhgtas ni Dantes ang pi- nangasiwaan, pahbhasa'y tanto niyang wala siyang magagawa; wala siyang natutuhan ^kung di, magkulong, iia ang kapanayan ay dahiwang botehang alak ngGasis, atpinagsisi- jkapan niyang hmurin ang kanyang agamagam
^ ^ _ ^ Tinagalog ni Paseual H. Poblete __ 185 ng paglalaiigo: ^ "a^)amamag-ite^^ nguiii't sa kalagayang kinaliilngmukan ng kanyang diwa, hindi nga kasiya at babahagya ang dalawang niya ang mga nangyaring nakikintal sa kanyang alaala, nguni't malabis na upang makaha- nap uli ng alak. Sa gayo'y natira siyang nakahihg sa ibabaw ng niesa't ang mga b(>t(>hang walang lamang ang tinititigan. at ng malimutan botella Si Banglars ang tanging hindi nababaU-' sk't liindi nagpipighati, kung di bagkos pa ngang natirtuwa, sa pagka't nakapanghiganti siya sa kanyang kaaway at napapagtibay niya ang kanyang katungkulan sa sasakyan Faraong ipinanganganib niyang sa kanya'y -aUsin. 8i Danglars ay isa riyan sa mga taong mapagbalak, na mula ng sila'y ipanganak ay nakasuksok na sa likod ng kanilang tainga ang isang pluma at may dalang tin- tero sa tabi ng puso; sa ganang kanya'y walang ibg,ng dapat gawin kung di magba- Avas o magpararai, at ang kabooan ng iba't ibang pinagsamasama'y ipinalalagay niyang lalong malaki ang halaga sa buhay ng isang tao, lalonglalo na't sa kabooang ito'y mai- raragdag ang mababawas na galing sataong salita, sa ganang kanya'y iyon; sa isang walang niahalagang gaya ng salapi. , Ito anp- dahila't nahiga ang samantalang eapitdn ng Faraon sa oras na kanyang ki- nauugalian at panatag na natulog. Pagkatapos na matangap ni V.illefort ang sulat sa mga kamay ni guinoong Salvieux, kanyang niyakap si Ren4e> hinagkan ang kamay ng guinoong asawa ni Saint-Meran,
186 Ang Gonde ng Mbnte-Grist^ ni A. Dumas kinamayan ang Marq\i^s at yumaongSn^^g- kacarruajeng ang tungo'y sa daang Aix. Halos mamatay ang ama ni Dant(^s sa bugso ng raalaking pighati't sa hindi ka- wasarig paninimdim. Tungkol naman sa kahabaghabag na si Edmundo'y nalalaman na natin ang kanyang kinahinatnan. IKASAMPONG BAHAGUL' ANG GABINETE SA TULLERfAS. r Pabayaan natin si Villefort na naglalak- bay na patungo sa Paris at nagsasabog ng salapi't ng 'makarating agad, at pumasok tayo sadalawa o tatlong mga sal6ng dina- ratnang mauna bago makasapit sa gabinete TuUerias, kabahayang totoong kilala, ng dahil sa siyang tahanang lubhang kinawi- at ni Luis XVIII, at lihan sapagka't siyang tinatahanan ng panahong sinusulat namin ang mga talatayrig ito ng haring si Luis Felipe. Nakaupo sa gabineteng sa harap ng isang mesang nogal (1) ito, na nanggaling sa Hartnwell, na sa isa riyau sa hindi niakurong hilig ng mga dakilang tao'y totoong pinakamahal ng haring si Luis XVilI, pinakikin^an nito nganyong libang lalaking may ang mga sinasabi apat na. po hanggang sa limangpo at dala- waiig taon ang gulang, marami ng puti ang buhok, ang mukha'y anyong mahal at hindi matatawanin, na nagtititik ng mga paunaAva sa dakong tabing walang sulat jig isang li- ni Napoleon ng isang Ito ah)? kahoy na n&mumunga i3g na ikaboy itoni^ gawing kasan^kapan sa babay. nu^z.' Ktainain (ly
t - - -^ 187 Tinhgalog ni Pdseual H. Pohtete - - ^\ , brQj8g sinulat ni Horaeio, na ipinalimbag: ni Graphins, at maraming mga kamaiian, baga man totoong minamagaling, at kina- gagamitang lubha ng mga matatalas na pag-^ kukurokuro tungkol sa mga sarisaring wika ng mahal na hari. - iAng sinasabi po ba ninyo'y?...anang: hari. - Na ako po'y totoong nag-aagam-agam, ' - iBakit! iNakakita ba kayo sa panana- guinip, na" gaya ni Faraon, ng pitong ma- tatabang mga vaca at ng pitong mga paysit? - Hindi po; sapagka't ang gayo'y mag- babahta lamang sa atin ng pitong taong ka- saganaan at ng pitong taong pagsasalat, at ang pagsasalat ay hindi dapat katakutan pagka may isang haring gaya ng kamahalan pa ninyo, na totoong mataUno't mapag-ingat. - iKung gayo'y ano pang hampas ng Langit ang inaakala ninyong mangyari, mi- namahal kong Blaeas? - Guinoo, may pinagsasaligan po akong ilang eadahilanan upang akalaing nan|ag-a,an- yo ng isang malaking bagyo, sa dakong ilaya. - ^MagaUng, irog kong Gonde, - rang isina- got ng hari.: - sa aking balak ay masamaiig totoo ang pagkakabalita sa inyo, sapagka't • baligtaid, nalalaman kong lubos na sa da- Jcong yao'y totoong mainam an g pan aho n .- - Baga ,man matalas ang isip ' ni Luis XVIII, gayon ma'y ikinatutuwa niyang to- too ang mag-aglahi. - Guinbo ,^ - anang Gonde Blacas,-r-kah i' isang pagbibigay kapanatagan man l^Hiang; sa isang , mapagtapat na lingkod, ^hindi po guinoeT. i
18-^ Ang Conde ng Monte-Gristo ni A. Dt(mas ba niangyariug makapag-iitos ang katsi^i- laaii iiinyo sa Languedoe, sa PK)Venza at sa Delt'inado ng n)ga taong mapagkakati- walaan upang sa inyo'y magbigay-alam ng kalagayan ng tatlong lalawigang iyon? - Oanimus surdis, - ang isinagot ng liari, na nagpapatuloy ng kanyang gawang pag- lalagay ng mga paliwanag sa libro ni Ho- raeio (1). - Guinoo, - angidinugtong ng eortesano (2) na ngumingiti at ipinaliahalatang nauunawa niya ang hemistiquio (3) ng poeta venusino: - mtirahil malaking di ano lamang ang ka- tuwiran ng kadakilaan po ninyo sa pagka- katiwahi sa magaHng na diwa ng Francia; datapuwa't inaakala kong hindi kahikihan Ang aking pagkakamali sa panganganil) sa ano mang mahigpit na pagsusumikap na raasunduan ang mahirap kanitan. - Nguni't (isino ang gagawa ng gayon? - Si Bonaparte, at kung hindi "ian siya'y - Irog kong Blaeas, guinagambala ako sa aking mga paggawa ng inyong mga pagka- takot. - (Tuinoo, ibig ko po sanang makibahagui ng ])oong galak sa haka ng inyong kada- kilaan. - Hintay kayo, irog kong Gonde, hintay kayo; sa pagkakatiio'y naririto ako ngayon sa isang totoong mahalagang pagpapaliwanag ang mga kumakampi sa kanya.
, bantog' na poeta latino na tinangkilik ni A^usto. Siya'y ang kumatha nf lubhang maiinain na mga tula. (1) Quinto Horaeio Plaeo, (2) Ang^ guinoong' nagmamalimit sa pagdalaw sa palaeio Dl hari. (.3) Kalahati 6 isang' bahagui ng isang tula.
Tinagalog rhi Paseual H. Poblete 189^ tiingkol sa ^'Pastor euntrarherreP'; maghm- tay kayo, pagkatapos ay maipagpapatuloy ninyo. Nagdaan ang sandaUng *Tcatahimikan, at sa boong panahong iyo'y sinulat ng isang letraj;ig totoong maHHit ang isang bagong paHwanag sa tabi ng Hbro ni Horaeio at pagkagawa ng gayo'y nagsaUta, kasabay ang pagtindig, na taglay ang anyong katuwaan ng isan^ taong nag-aakalang kanya ang isang kaisipang sa kanya^y iminungkahi ag iba: Gonde, ipag- pinakikinggan ko na - ipagpatuloy po ninyo, po ninyo; patuloy kayo. - Guinoo, - ani na taglay Blaeas, ng: kapakina- sandaHng pag-asang gamitin ViUefort, - napipiUtan pa bangan niya si akong sabihin sa inyo, na hindi mga hi^ guing o mga baUtang walang pinagsasaUgan ang sa aki'y nakababaUsa; isang taong ka- rapatdapat sa aking ganap na pagkakatiwaUi at pinagbiUnan "k^^ng kanyang pakabanta- yan ang dakong hilaga (nag-aUnlangan ang Oonde sa pangungusap ng ganitong mga sa- Hta), bagong kararating na n^gkaearruaje^ upang ibaUta sa aking nagbabala sa hari ang isang malaking panganib; naparito nga po ako at ng sa inyo'y ipagbigay-alam. * sa - Mula duois avi domum, - ang ipinagpa- tuloy ni Luis XVIII, na paglalagay ng paU- wanag sa kanyang Ubro na sinulat ni Horaeio. - (ilpinag-uutos po ng kadakilaan ninyong ,luiwag ko ng ipagpumilit ang ukol sa bagay na ito? i^ - Hindi, irog kong Gonde; nat muna niiiyo ang inyong kama^^ nguni^t iu-^
190 Ang GoTide ng Monte-Gristo, ni A. Dumas - ^iAlin po ba? - Ang kamay na magalingin ninyo, diyan - iBito po ba,*guinoo? - Ang sinabi ko sa inyo'y sa kaliwa at sa kanan kayo humahanap; sa aking ka- liwa ang ibig kong sabihin; diyan, diyan dapat sulat ng pagbibigay-alam ng Ministro ng Polieia, focha kahapon.... datapuwa't tingnan ninyo, nariya't dumarating si guinoong Dandr^... "a dakong kaliwa. masumpung. ang ninyong ^Hindi ba siya? - ang salabat sa 3ariHng sa- ]ita ni Luis XVIII, na ang *'ujier" (1) ang .siyang tinatanong, na ng sandaHng iyo'y bagong kabibigay sabing naroon ang ministro ng Polieia, - Op9; ang guinoong baron ng Dandr6 - ang sagot ng ujier. - Dumating kayo sa kapanahunan, Bar6n, tiiig muHng sinabi ni Luis XVIII, kasabay ang bahagyang ngiti; pumasok kayo at in- jong sabihin sa Gonde ang kahuHhuHhang nalalaman ninyo hinguil kay Bonaparte. Huwag ninyong ikakaila ang katotohanan ng kalagayan, kahit magpakalakihiki ng panga- nit}. Tingnan natin, ihindi kaya naguing parang isang maalab na volcan na ang pulo ng Elba, at makikita nating bubuga ng isang piigbabakang pangwasak at katakottakot, ielle^' ho'H'ida hellat , Yumukod ng boong kisig ang Bar6n, na riakakapit ang dalawang kamay sa mga bisig ng isang siHon, hinarap ang hari't nagsalita: B.antay pinto sa dakong' itaas ng tahanan at siyang. na^rbibigray-alam sa panginoon n| mga dalaw na duma- rating. (1) ,
- . Tinaffalog ni Pasoual H. Poblete 191 _ - <iPinapaguingdapat po ba ng kadakilaan ' niiiyong basahin ang aking mga pagbibigay alara sa inyo kahapon? opo; nguni't ^ ^ - Opo; sabihin ninyo sa Conde ang laman ng mga sulat ninyo; sa- bihin ninyo sa kanya ng boong liwanag kung ano ang^ guinagawa ng mangangamkam sa kanyang pulo. • - rGuinoo, - anang Bar6n sa Gonde, - ang lahat itg mga lingkod ng mahal na hari ay dapat magalak sa mga bagong baUtang tinanggap ii'amin tungkol sa pulo at tungkol kay Bonaparte. . Tiningnan ng baron ng Dandr6 si Luis XVIII, na sa kanyang pagsusulat ng isa pang paliwanag sa libro ay hindi man lamang tumutunghay. - Namamatay si Bonaparte sa malaking kainipan, - ang ipinagpatuloy ng Baron,^ at nmghamaghapong walang guinagawa kung* <li nianood sa paghuhukay ng kanyang mga mina sa Porto - Longene. - At ' ayon sa mga sabi'y nagkakamot - iAno pong nagkakamot? ang itinatanong ng Gonde. - ;;,Ano po ang ibig sabihin ng kadakilaan hinyo? - Opo, nagkakamot, raabait kong Gonde naUlimot po ba ninyo na ang dakilang taong iyan, ang bayaning iyan, ang haios dios na iyan ay may sakit sa balat na siyang nag- papahirap sa kanya.? - At mayroon pang iba, guinoong Gonde,-- ang dugtong ng guinoong ministro ng Po-^ lieia; - halos maipagmamatigas naming sa- iipang malibang, - anang hari..
192 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dtimas lool) ng kaunting panaho'y maiiulo] mangangamkam. - ^Ulol? - Ulol na katakottakot. Nanghihitia ang kanyang nlo; kung minsa'y biglang umii- yak ng kapaitpaitan at kung minsa'y tu- matawa ng pahalakhak; kung minsa'y na- hanatiiing mahabang oras sa tabi ng dagat at binabato ang tubig; at pagka nakikitang ang bato'y nag^hidumulas sa tubig 'at ha- mulukso ng makaUma o makaanim ay na- sapala sa sarili, n^ ano pa't tutuwa ng di parang siya'y nanalo sa pakikibakang gaya ng nangyari sa Marengo o sa Austerlitz. Ina- akala kong ang lahat ng ito'y kasukatang. tanda ng pagkauh)!. - lOh tanda ng katinuan, guinoong Ba- ron, ng katinuan ! - ani Luis XVIIL na na- nagtatawa. - ^Ang paghahagis ng bato sa tu- big ay katulad ng paghhbang ng mga.da- kilang eapitan ng una; kung di tingnan ninyo ang sinsabi ni Plutareo sa buhay ng. Alrieanong si Seipion. ang. Natilihang totoo ang Oonde ng makita niya ang pagwawalang bahala ng huri at ng Tunay nga't hindi sinabing lahat sa Bar6n. kanya ni Villefort, at ng huwag masariling. lahat niya sa pakinabang sa k'anyang Uhini nguni't ipinaliiwatig sa kanya ang katam- taman upang mapagkilala ang panganib. - Llala, hala, ])andre,~-ani Luis XVII I, - hindi pa totoong naniniwala si Blaeas;. ito ang nakakuha sa Oartagena at kapanalo kiy Anibal sa pajr babaka sx Zama llmlawang gmrra pwHea, 202 bago ipinangana.e siJ. C.) (1) Publio Seipekm anj Africam:
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete sabihin namaii ninyo ang pagbabalik loob ng nianganganikam. Yumukod ang ministro ng rolieia. ; - iAng pagbabalik-loob ng mangangam-^ kam! - ang ibinulong ng Oondo, 'na pinapag- papalipatlipat ang pagtitig sa hari at sa kay Dan(h*eng tulad sa dalawang pastor (1) ni Yirgiho (2). - "^^Nagbalik-loob po ba ang ma- ngangamkam? • - Lubos na lubos, - Nguniit ^ano ang pinagbahk-looban? - Nagbalik-loob sa magagahng na kaisi- pan; ipahwanag ninyo, Baron. - Narito ang nangyari, guinoong Gande^ - anang ministro ng boong katigasan ng pangungusap: - liin(h pa nalalaong nagsiya- sat ng kanyang mga kawal, sa pagka't nagsabi o tatk)ng tinatawag niyang mapag-ungol na matandang sundalo niya, ng liangad na uniuwi sa Frahcia, bi- nigyan niya ng kapaliintuhitan, at sila'y pinagsabihang: ''maglingkod anya, kayo, sa inyong mabait na liari;" ito nga ang: kanyang mga pangungusap, guinoong Oonde; magahng na totoo ang aking pagkaalam. - Ngayon, "iaho ang masasabi po ninyo sa ganyan, Blaeas? - anang hari na nagdi- . riwang liangang sa iwan ang paglalagay ng inga pah'wanag sa makapal na hbrong na sa kanyang liarapan. - Ang sinasabi ko'y o ang guinoong mi- nistro ng IM]i("ia o ako"^ ang nagkakanmli; "nguni't sa pagka't liindi mangyayaring ang: irog kong Gonde. ang dalawa (1) - Pastor; ang- tag-a alai>'a n^ hayop. (2) Hiiidi malilimot na poeta lalino, na kumatha ng Lis iJnei({a, ng L<is j!Jylogus at ng Las Oeoryieas. 193
194 Ang Oondeng Moiite'Gristo ni A. Dumas guinoong ministro ang naniamali, sa pagka^t siya ang may maliigpit na katunkulang la- guing mag-ingat ng ikagagaling ng katawan at dangal ng kadakiiaan po ninyo, ang la- long malapit ay ako ang siyang namamali. Oayon man, kung ako po kayo ay ako na ang siyang tatanong sa taong sinabi ko na sa inyo; at nangangahas pa po akong ulitin sa inyo ang })agsamong ipagkalool) ninyo sa kanya ang dangal na iyan. - Magaling, yamang ganyan ang inyonjg nais ay tatanggapin ko ang sino mang inyong nguni^t tangan ko sa kamay ang mga ibig; Guinoong miiiistro, ([mayroon po ^andata. l>a kayong lalo pang bagong kasulatang nag- bibigay alam ng nangyayari kay sa ibini- gay nin^^o sa akin, na may teehang 20 iig Febrero ay ngayo^ i^a sa ika o ng Marzo tayo? - Walapo; nguni't may hinihintay akong Unialis ako ngayon ng to- darating agad. toong maaga, at marahil dumating na ang liinihintay ko samantalang ako\y wala. - Kur.g gayo^y pumaroon kayo ^sl pre- at sakali't walang . dumara- ting, - ang ipinagpatuloy ng kari, - kamatha kayo ng isang balitang ayon sa inyong mai- /eetura (1)..., bigan. - j()h! guinoo, - anang ministro, - tungkol po sa mga balitang ganyan, kakaunti ang niakakatha; iiapupuno ang aniing mesa sa araw-araw ng mga kanulong magagaling ang pagkakahanay, na guinagawa ng lubhang niaraming mapagpangarap, na naghihintay (l) An.i^* otieina ng punpng nangangasiwa sa katahimi- kan ng bayan.
- . Tinagalog ni Paseual H. Poblete 195 "^ "a alin mang araw ng gantingpala sa mga paglilingkod na hindi guinagawa. - Magaling, paroonan na ninyo iyon, ani Luis XVI[I, - at liuwag ninyong lili- iniiting hinihintay ko kayo. . - Pagdaka'y babalik po ako, guinoo; ka- tagalan ko na ang sampong minuto. - At hahanapin ko po naman, guinoo, ang i\king sugo, - anang Gonde. " - Maghintay kayo, - anang hari; - ang ka- kinakailangang paUtan totohanan,, ang inyong ^'eseudo'' (1); bibigyan ko ko kayo ng saguisag na isang - aguilang naka- buka ang mga pakpak, sambilat sa kanyang mga kuko ang isang bihag na hayop na nagpipiUt makawala'y hindi mangyari, ''at may ganitong pananalita : - Oluinoo, hiniliintay ko po ang inyong mga utos, - anang Gonde, na nagpipiUt ikubU -^uig kanyang pagkainip. - Ibig kong itanong po sa inyo ang na- Blaeas, ' ^MapagpumiUt' ' uiikol sa saUtang ito: Molli /ugies anhelitu] ito'y yaong usa na nalalaman na ninyo; (illindipoba kayo ma- turaatakas sa lobo. ngangaso at bukod sa roo'y ^^montero m^,- yor" (2)? lAno po ba ang pahigay ninyo dito ^ii molli dhlhelitut - Kaguilaguilalas po, guinoo; nguni't tulad ang aking sugo sa sinasabi po ninyong usa, v^a pagka't l)agong kaUilakad laniang ng dala- Pinao-pipintahan nf mga sao-uisano* ng isang- l^a- (1) harian, rei)ubiica, eiudad 6 familia. (2) Pangahm ng isan^ big\iy na dangal ng mgfa hari na tao. Ang kahulugan nw* sabin^ sa 'inontero mayor ay ang parigulong ta""ahanap ng bakas 6 ngf-kinalalagyan ng mga usa, baboy-ramo at iba pang hi* n ahanap sa*^ patigangaso. i^ang mahal
196 Ang Gonde iig Monte'Gristo, ni A. Dunias- wang daa't (lalawampong Inguas, na ang si- nasakya'y earruajc, sa loob ng kulangkulang pa- sa tatlong araw. - Ang katotohana'y nialaking totoo ang pagmanialasakit at kapagurang guinawa, irog kong Con(le, gayong mayroon tayong tele- grat'o, na tatlo o apat na oras laniang ang kinakailangan, at hindi pa napapagal. - i Ah, guinoo! Masama po ang ganti ninyo hinatang nanggahng pag- sa kalayolayo, sa pagmimithing makapagbigay alam sa inyo ng luhliang mahalagang chi[)at ninyong matanto. Ipinanuimanhik ko po sa inyo, na mangyaring tanggapir. siya ng ma- gahng, kahi't daliil na lamang sa siya'y ipi- nagtaguhihn sa akin ni guinoong Salvieux. - (iSi guinoong Halvi(^ux po ba, na ^'(*hani~ - Siya nga po. - Tunay ngang siya'y sa Marsella naroon. - Buhat (loo'y sinulatan ako. - ^Sinasabi rin po ba sa in^^o ang lihim - Hindi po; isang sa (I) ng aking kapatid? b(,4an'' na bantang panggugulong iyan? nguni't ipinagtatagulyihn sa akin si guinoong Vi!l(^fort at ipinamaniaidHk tuloy na ito'y aking iharap sa, kadakilaan po ninyo. - iSi guinoong Vill(^fort! - ang l)iglang si- na})i ng iiari. - (^, lyan ba ang pangalan ni- yang sugong sinasabi ninyo? - Opo. - (i At si>a ba ang nanggaling sa Mars("lla? - Siya nga po. - (jl:>akit hindi ninyo agad sinabi sa akin ang kaiiyaug pangalan? - ang muling sinabi (1 Katu]i;^ku]an<^' panodan^L^'Ml.
Tinagalog ni Pasmal H. Poblete ^ i]g hari, na sn nmklui nito\y nalamwan ang kaimting tanda ng paninimdim. - Ang boong akala ko^y liiiidi po ninyo mya nakikilala. ' - ^H^o, opo, irog kong Blaeas; siya^y isa riyan sa may mga pag-iisip na *niatalas, at bukod sa rito'y mapagniithi ng pagkapataas; nguiii't tila mandin nakikihda* ninyo ang kanyang ania. - i.^ng kanyang araa? > - ^Opo si Noirtior. - l^i Nyirtier na girondino? l^i Noirtier - Wala ng iba. - "(lAt bakit po binigyan ninyo ng katung- - Kaibigan kong Blaeas hindi p6 ninyo inapag-uunawa kailan man ang aking kai- sinabi ko na sa inyong si Villefort sipan; <\y mapagmitlii ng pagkapataas; sa gayon, upang masunduan niya ang kanyang niga liangad, Avalang bagay na hindi niya gaga- win, ipahamak niya pati ang kanyang ama, kung kinakailangan. - Kung gayon po'y iP^P^P^"^^^^^^^ ^^^^ ^^y^ nri se^nador? kulan ang anak ng gayong tao? rito? - i Bakit ! <i Siya ba \y narito ? "Marahil hinihintay ako sa hipa, sa aking - Pagdaka^y paroonan ninyo siya. - Madaling susunod po ako sa inyo. DaHdahng lumabas ang Oonde, taglay ang kaHksihan ng isang bata pa; tila binawasan 'SLi^g kanyang gulang ng dahiwampong taon, ang kauntian, ng kanyang kaalaban sa pag^- kamakaharing tunay. €arruaje. ^ 197
198 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dmnas Liiis XVI 11, at mi- iiasdan ang kanyang librong sinulat ni Hora- eio na nakabnkas, at saka bumuloDg: Natirang mag-isa si - "Justum et tenaeem propositti virum". Pumanhik ang eonde ng Blaeas ng lubhang mabilis na gaya rin ng pagkapanaog ; nguni't napilitang sabihin pagdating sa "antecan)a- ra" ang salitang: sa pagka't hibh^ng namaang ang "maestro de eeremonias" (1) na si guinpong Breze ng kanyang makitang punong-puno ng alabok at labang totoo sa "etiqueta" (^) ang pa- nanamit ni YiUeiort, na naghahangad liu- marap sa hari; nguni't gayon man ay na- kapagtagumpay ang Cond(i sa lahat ng mga sagabal, at naipasok dhi niya ang panghalih s^ proeurador ng hari. ''sa utos ng hari", Nakaupo ang hari sa dating kanyang ki- nalalagyan. Pagbubukas ng pinto'y napaharap si Vi- llelort sa hari ; napatigagal na sandaH ang batang magistrado. - Pumasok po kayo, guinoong Villefort, Yumukod ng lubhang malalim si Ville- fort, lumakad ng ilan at naghintay na siya'y tanungin ng hari. - Guinoong Villefort, - ang .ip'inagpatuloy ni Luis XVJir, - ayon sa sinabi sa akiii ng Oonde ng Blaeas ay may sasabihin daw kayo sa aking mga bagay na totoong mahahalaga. ' pumasok kayo, - anang hari. (1) Ang naHgangasiwa sa palaeio ng hari ng mg'a nauu- kol sa raahal na pakikiharap at tnarapat na pananainit na ukol gamitin doon. May mjfa iba pang' mga kahu-'' lu£fan ang sabing "maestro de eeremonias'" (2) Mga pananamit at kilos na dapat gamitin sa pa- kikiharap sa hari at iba pang mahal na tao.
[ Tinagalog ni Paseual H. Poblete - Guinoo, totoo po ang sinabi sa inyo, ayon sa niadaling mapagtatanto ng kadaki- laan ninyo. - Ngdni't sabihin numa ninyo sa akin:' ^lubha nga bang malaki ang mga sakunang katulad ng ibig nihing aking paniwalaan? - - Inaakaha ko nga pong kibhang malaki; sa mga pagsusumakit na nguni't salamat aking guinawa'y inaasahan kong may ma- ilahigay pang kagamutan. * - Kung gayo^y magsalita kayo, mahal na guinoo, - anang haring nagpapasimuhi na ng pagdaramdam ng pahinimdim, na napagnia- masid sa pagmumukha ng Conde at gayon din sa tinig ni Villefort,--~magsaUta po kayo; nguni't pasimulaan ninyo sa kaunaunahan; ibig ko sa lahat ng bagay ang kahusayail. sasaysayin ko po sa kadakilaan ninyo ang ganap na ka- nguni't nangangahas totohanan ng akong mamanhik sa inyong ipagpaumanhin sa akin kung aking mahnuitan ang ilang bagay na makapagpapahwanag, dahil sa di- naranidam kong mataos na alang-alang sa inyong kadakihian. - Guinoo, - ani Yihe^ort, Lahat; masanghayang pasimula'y^tinitigan ni Villefort ang Gonde, na hinudyatang makapapanatag sa pag-asa sa kabaitan ng dakilang taong sa kanya'y - Guinoo, naparito po ako sa Paris ng at ngayo'y boong katuhnang aking kaya, bago akong kararating, upang ipagbigay-alam * sa inyong kadakihian, na aking natuklasan, katungkulan, sa hindi ang isa riyan sa mga karanmang Pagkatapos ng ganitong ^nakikinig; saka nagpatuloy: ng pagganap aking 199
200 Ang Gonde ng Monte'Gristo, ni A. Dumas^ 111 ga pinagkakayariaiig lihiiii na walang ano mang kinasasapitan, na katulad ng mada- las ibalangkas ng taong bayan at ng ilang i^undalo ng hukho; kung (U isaiig tirnay na kasunduang lihiin na panggulo, isang kala- guinilaguini na unos ng ligahg, na ang pi- iiagbabalaan pa nama'y ang trono ng i^r- yong kadakilaan, guinoo, naghamhi ang ma- ng tatlong sasakyang pang- iigangamkani at nagkukuro ng aiio mang ^ianu- ^lignia. kalang marahil ay kahalingan; nguni't hindL dahil sa gayo^y mawawahiii ng ka]>ihdvilabot sa mga oras na iia mangyayari. Araralnl ito'y uniaHs na sa puk) ng Klba, upang tu- mungo na sa hindi ko maahnnan kung saan; Bguni't ang masasabi ko^y wahmg salang ;i\rjg sadya/y ng tikman kung mangyayaring lumunsad sa Napolos, o sa mga pasigan ng "'roseana o kung/Uli ay (hto na rin sa Francia. Hindi kaihi sa inyong kaehdeihiang niay mga kapanahg sa Itaha at sa Praneia ang tapon sa puh) ng Hlba. - Siya nga, guinoo, nalahimah ko, - ang ^inabi ng liaring totoong nababagbag ang loob; - natanto ko rin, namang may mga |)uh>ng na guinagawa sa (hia ng Saint-Jac(iuos; nguni't magpatuh)y kayo, ([bakit napagtahis- tas ninyo ang mga bahtang ito? - Guinoo, ang mga bahtang iya'y siyang l)unga ng isang paghHtis na aking guinawa na may ^a isang lalaking taga ng sinusubukan, ilang at aking ipinaliuH ng araw rin ng aking pag-aHs doon. Ang taong iyang isang ma- panggulong marino at mataHk na maka-Bona- parte, ay Hhim na naparoon sa puk) ng Mars^^Ha, panahon aking
^/ Tinagalog ni Paseiial H. Poblete 291 Elba; nakausap niya ang (irran Mariseal at isang lihini na pinagkatiwalaan kanyang sasabihiii sa isa sa lalong mapusok Paris; ang pangalan na niaka-Bonaparto sa nito\y at wala akong nagawa upang kanyang isay- lihiin na bihng wala kung W\ ihanda 8ay.; ung kak)oban ng niga kapanahg sa pagbaUk ng inangangamkani na hindi na nialalaon. Isinasiyno ko pong inyong unawaing ang D^igsasaUta'y hindi ako kung di ang kina- labasan ng^aking paghhtis. - ^ At saan naroon ang taong iyan? - ang - Nal)ibilanggo po. - iKi sa akala baga ninyo'y totoong na- ^ - Sa aking paniniwala'y totoong napaka- bigat, kaya't baga man ng matanto ko ang balitang iyan ay nagtatamasa ako ng pag- ligaya sa isang pagkakatuwa ng tamiha, sa kaarawan ng pagkakasal sa akin, iniw^an ko pong laliat, upang puniarito^t ialay sa mga paanan ng kadakilaan ninyo ang mga panga- ngambang hnnigalig sa akin, kasabay ng pag- hahandog ng maningas at taimtim na pag- tatapat sa karurukan ng inyong kataohaii. - iAh, tbtpo nga! - ang muUng sinabi ng hari. - (iljindi nga ba may inaakalang pag- iisang puso ninyo at ng binibining Baint- ng yiya ipinakatangguitanguing sabihui tanong ng hari. pakabigat ang bagay na iyan? ^.ATeran? - Anak na babae ng isa sa mga lalong ma- pagtapat na lingkod ng kadakilaan po ninyo. • - Opo, tunay; nguni't pagbahkan natin ang ukol diyan sa hhini na sabuwatan. - Guinoo, nangangaiub po ako na baka .
202 Ang Gonde ng MonteGristo 7ii A. Damat mahiguit sa !isaiig sabuwataii lamang; nanga- nganib akong baka isang panghihimagsik. - - Madaling kuruin sa mga panaliong ito ang panghihimagsik, anang haring ngunii- ngiti; nguni't mahirap gawin, sa pagka't pa- libhasa'y bagong kapagbabalik ko sa troiio ng aking mga magulang, sabay na tiniting- nan ko at pinaglihninglining ang nauukol sa nakaraan, sa kasahikliyan at sa liinaharap Bukod sa rito'y mahigiuit \Vc\ na panahon. sa sampong buwang Hnalambal ng aking niga ministro ang pagbal)antay, upang mai- ngatang magaling ang boong baybayin ng dagat j\reditorraneo. vSakah't mag-akala si lio- naparteng umahon sa Ndpoles, mangabal)a- Hsa na numa ang mga nagpanigpanig na lYiga naeion l)ago siya dumating sa Piombino; sakali't sa Toseana siya tunumgo, tntungtong siya sa kaaway na bayan; at, sa kawakasan^ sakaU't mag-aeala siyang dito lumunsad sa Franeia, iilang tao lamang ang kanyang ma- dadala, kaya nga't lubhang magaang na siya'y mapalayas dito, at sa gayo'y mapa- uurong siya sa kanyang banta, lalo na kung ganyang siya'y totoong kinapopootan ng ba- Kaya nga, sa ganyan, guinoo, kayo'y yan. pumanatag; nguni't hindi daliil diya'y di kayo magkakamit ng aming pagkrialang loob- hari. - iAh! Narito na ang ministro ng Po- lieia, - ang bighmg sinabi ng Gonde Bla(*.as. At siya nga naman, lumitaw ngsandaling iybn, sa tabi ng pintuan, ang bar6n ng Dan-- dre, na nanuimutla^t nangangatal; ang mga' mata niyang ligaw at nag-aaUnlangan ay wari nagpapaunawang tila malapit siyang dat-
: ^*' Tinagalog ni Paseual H. Poblete 203 nan ng isang kakilakilabot na kapaliamakan. Humakbangngisa si Villefort upangyum^o; nguni't piniguil siya ng eonde ng Blaeas at tiuangnan ng mahigpit ang kartyang kamay. IKALABING-ISANG BAHAGUL A-NG MAITIM NA OGRO SA CORCEGA. Pagkakita ni Luis XVIII ng mukhan^ iyong Uibhang gulat, biglang itinulak ang mesa na na sa harapan ng kanyang kina- uupuan. - Miio ang nangyayari sa inyo, guinoong: Baron? - ang biglai.g sinabi. - Tila man din malaking totoo ang inyong pagkagulat. iAng^ inyong pagkalaguim na iyan, ang pagkasira ng inyong mukha, ^naaangkap baga ng: kaiuiti man sa sinasabi sa akin ng eonde ng; Blaeas at sa bagong ipinagkatiwala sa akin> ni Villefort? . - ang pautal na sinabi ng: , - Guinoo . . Baron. - jAt magaling! Tingnan natin; .iano ang nangyari...? jBabihin ninyo...! Ng magkagayo'y sumunod ang ministro ng I*olicia sa isang udyok ng kaloobang naliling- gatong ng di ano lamang; dahdaling nagpati- rapa sa mga'paanan ni Luis XVIII, na umud- lot na nagkukunot ang mga kilay at nag- saysay - "i, Ibig ba ninyong magsalita? - iOh! Guinoo... ipagkalakilaking saku- iKailan ma'y hindi - Guinoo - anang hari, - ipinag-uutos ko sa nang kakilakilabot! ^ko magtatamong aliAv sa!... inypng kayo'y magsalita.
20 1 Ang Gonde 7ig Monte-Oristo ni A. Dumas' - Kung ^uyo^y inabuti po; liuisan na po ng nianganganikam ang pulo iig lOlba, ng ika 20 ng Kebroro at unialion ng uuang araw ng Marzo... - (iSaan? - ang nuidaling itinanong ng hari. - Sa Franeia, guinoo, sa isang nialiit na sadsarang malapit sa Antibias, sa look ,ng Juan. - lannunsad ang nianganganikani sa Kran- eia, sa rnalapit sa Antil)ias, sa lookng.Iuan, na ang layo sa Paris ay dalawang daait Jiniani{>ting leguas, ng unang araw, ng iMarzo, I2ii ngayong ika /> ng jMarzo saka ninyo ibabalita?...! Bah ! Ang niga sinasabi ninyo'y isang bagay na hineh mangyayari guinoo; kayo niarahil binahtaan kasinungah'- ngan, o kung hindi nian ay kayo'y nauuloL - iAl)! (Tuinoo, Imaanong itulot ng ])ios na maguing katotohanan ang inyong sabi! Guinawa ni liuis XVI 11 ang tanging paglii- los na taglay ang malaking gaht at pagkagulat, iit saka biglang tumindig, na para manding l)iglang nasugatan ang puso at ang mukha ng isang hindi hinihintay na (higok. - iSa Fran(ua ang rnanganganikam! - ang ng biglang sinabi ;,Nguni't liirKh l)a binal)an- tayan ang taong iyan? iOh! (i^nnong naka- kaalam kung pawang mga kgiirialam niya? " - iAh! (kiinoo,--^anang eonde ng lilaeas, - hindi mapaghihinalaang gaga\va ng katak- sihin ang isang taong gaya ng baron ng Dandre. (ruinoo, nabubulagan tayong lahat, at naparaniay sa kabulagan ng lahat ang ministro ng Polieia. - Nguni't... - ani ViUofort; datapuwa t bi- glang huminto: - iAh! Ipatawad po ninyo,
Tinagalog ni Paseual H. Poblete piuipilit ako 6a kapangahasaii ng malaking pagniamalasakit ko sa kadakilaan ninyo. - Magr^alita kayo, gainoo, mag^^alita kayo - <inang hari; - yarnmg ipinagpauna ninyo ang pagsasahi sa amin ng mangyayaring sa- kuna, tumulong kayo sa aniin sa |paghanap jig kaganuitane Villefort, - kinagagahtan - (luinoo, - ani ang nrmgangamkam sa dakong hiUiga, at iAaakala kong liindi mahirap na palahanin sa kanya ang I^'ovenza at ang lianguedoe. yao'y mangyayari; - anang ministro; - nguni^t nag<laan siya sa Cap at - iSa pagparito! jsa p igparito ! - ang mu- hng sinal)i ng liari. - ^Dito ha sa Paris anV kanyang tungo? IJin(h umimik ang ministro ng Poheia, at ang gayo'y naghihigay kahulugang gayon - Siya nga, sa Sisteron sa pagparito. nga. - ^At inaakala po ha ninyong mapahila- han natin ang l)elfinado, na gaya ng Pro- venza? - ang tanong ng hari kay Villefort. - Uuinoo: ikinahahapis ko pohg sahihin sa inyong kailakilaan ang isang katotoha- nang kakihjikilahot, na malayong nialayong mawangis ang kaisipan ng l)elfinado sa kai- sipan ng Provenza at Languedoe; pawang; . maka P>onaparte po ang mga taga hundok. - Luhos ang pagkaalam ng taong ito, - -- ang ihinulong nghari. Humarap si Luis X^"ril ,^ sa ministro ng Polieia at ito ang tinanong: - ^.Gaano ang hilang ng kanyang mga ka- sama? - Guinoo, hindi ko po masahi sa kada- kilaan ninyo, sa pagka't hindi ko nalalaman". 205
206 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Diimas - iNa hindi ninyo nalalanian! (iMarahil ay nahmutan ninyong bahtaan ang bagay na ito? Nguni^t, sa katotohanan, ang bagay ]ui itoV hindi maliahiga, wahing kasaysa- yang ano man, - ang idinagdag ng hariiig jiiguraii]giti ng boong kapaitan. - Guinoo, hindi na po niangyayariug niag- karoon pa ako ng ibang mga bahta; ang pngbibigay-alam na aking tinanggiip, ay wa- hiug ibinabahta kung di ang pagkakahmsad ng manganganikam at ang daapg tinungo. - (iAt paano ang pagkatawggap ninyo ng pagbibigay alam na iyan? - ang tanong ng l)ari. - Sa pamaraag-itan ng tak^grafo...guinoo, t - ang sinabing pautal ni Daneh-e. Humakbang ng isa at naghahikipkip si huis XVIII, na tulad sa kaugahang guina- :gawa ni Napoh^on. - ^a makatuwid pahi, - ang bighmg sina- gaht; - naglakiphikip ])ing nug pitong hukbo at ng maipahamak ang taong iyan; nuding nahigay ako sa trono ng aking mga magulang, sa isang liiniala ng hmgit, pagkatapos ng dalauampo't hmang taong pagkapatapon ; sa boong panaliong ito'y pinagsiyasat ko, aking tinarok at hi- bos kong kinilahi ang mga tao at ang mga, ])agay bagay nitong Franciang napapangako sa akin, upang pagkatapos na masunduah ko ang laliat kong mga pinagmimitlii, pu- mutok ang isang lakas na na sa mga kamay ko at siyang lumipol sa akin! iGuinoo, naraumutla sa - iOli! isang kasawiang paUid! - ang ibinulong ng ministro sa pag- kakikla niyang sukat ngang makapanghipay- ito^y
Tinagalog ni Paseual H. Poblete pay ang gayoiig balita sa sino mang tao. - iMabiilid! - ang ipinagpatuloy ni Lnis banging kalinhulngan ng pagkahari - iMa- XVIII, na sa biglang tingin ay natarok ang bulid at mapagtalastaB ang pagkabulid sa paniamag-itan ng telegrafo! iOh! ilialong il)ig ko pang manhik sa pinagpugutan ng ulo sa aking kapatid na si Luis XVI, kay sa ako'y manaog sa mga hagdanan ng Tullerias ivt ng sa ganya'y mapagtawanan at libakin ng lahat! iAh! guinoo hindi ninyo nalala- man kung paano ang mapagtawanan sa I^raneia, nguni't gayon ma'y dapat ninyong niapagtanto. iAh! 8umasakatuwiran nga ang ating m|a mang natutuhan! kaaway. ano i W'alang naUlimutan ! Kung pinagtaksilan pa akong gaya ng guinawa sa kanya, ako'y magdaramdam pang aliw; nguni't mali- liguid ako ng mga taong aking ipinailang- lang sa mataas na karangalan, na dapat sanang mangagpu^'^at sa pagmamalasakit sa akin, ng higuit sa pagmamalasakit sa kani- lang sarili, palibhasa'y ang palad ko,y siya sa pagka't ng hindi pa ring palad ako naghahari'y sila'y mga taong walang kabuluhan, at mananag-uH sihi sa pagkawa- lang kabuhihan kung aalis ako sa pagkahari... i At mabuHd sa kaimbihan dahil kahaUngan, sa kapabayaan! sa pagwawalang bahala, i Katakottakot na kakulangan ng pagiingatl Nararamdaman ng ministro ang malaking ng gayong kalaguimlaguim na kabigatan sunipa; pinapahiran ng eonde ng Blaeas ang pawis sa kanyang noo ; ngumingiti sa iWalang nila, 207
208 Ang Oonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumas Villofort, sa pagkn't nakikita nng Harili paglaki ng kanyang kalialagahan. nistro, - iniagdaia po kayong hahag! si - iGuinoo, guinoo, - ang ihinulong ng nii- - Luniapit kayo, guinoong Villofort, - ang ipinagpatuloy ng hari, at hinarap niya ang binatang nakatindig, liindi kumikiho at na- kalayo ng kaunti, at pinagwawari ang anyo ng salitaang iyong ang kapalaran ngv isang kaharian ang nagpapalipadlipad sa impap^{- wid na hindi maalaman ang gagawin; - lumapit kayo at inyong sahihin sa guinoong ito na dapat sanang maalamang niyan ma- galing at sa kaunaunahan pa ang kanyang sinabi ngayon sa atin. - Guinoo, mang- yayaring mahulaan ang mga kuro ng taong iyang pawang inililingid niya sa lahat n^ tao, ang sinabing pautal ng ministro. - iTalagang hindi mangyayaring mahu- laan! iMainam na salita! (iSa makatuwid ay hindi mangyayaring maalaman ng isang mi- nistrong tagiay ang lahat ng mga kaganiitang isinakamay ni^'^a ng pamahalaan at may Ja- binglimang lihong ^raneong kanyang magu- gugugol ng lihim, ang nan'gy;\yari sa layong pitongpoong leguas sa mga l^ayhayin ng , iMagaling kung gayoq! Kraneia? ]\rasd:\n po ninyo ang guinoong ito na wala ng mga* gamit na na sa inyo; aug guinoong itong magistrado lamang, nguni't gayon ma'y ma- laking lubha ang kanyang nalalaman ka/ kahit kayo'y may katulong na inyo, sa mga polieia, sana niya ang aking eorona, kung siya'y nagkarooii ng ka- talagang hindi po at nailighis
Tinagalog ni Paseual H. Poblete pangyariliang gaya ninyong makagagamit ng telefono. Tiningnan ng ministro ng anyong naga- galit si Villefort, na itinungo ang ulo sa pag- papakilalang hindi niya inilalaki ng loob ang pagtatagumpay. - Hindi ko sinasabi ito sa inyo, irog kong P)lacas, - ang ipinagpatuloy ni hms XVIII, - sa pagka't kung sakali't wala mang na- tuklasan kayo'y hindi naman ninyo ipina- na gaya ng mga iba, na walang lagay, kabululian ang pagbibigay alam ni guinoong Villefort, at udyok lamang ng isang hidwang pagmimithing magtamo ng mataas na ka- ' timgkulan. Parungguit ang mga salitang ito ng hari sa sinabi ng boong kapanatagan ng ministro ng Polida, na isang oras lamang ang naka- raraan. Napag-unawang lubos ni Villefort ang ibig sabihin nghari. Kung naguing ibasiya'y napadala na sana sa mga pagpupuring isina- sagana sa kanya; nguni't nanganib siyang marapat sa paguiguing matalik na kaaway ng ministro ng Polieia, baga man tanto ni- yang ito'y walang salang mahuhulog. At marapat nga siyang nianganib, sa pagka't ang ministreng hindi nakatuklas, baga man malaking totoo ang kanyang kapangyarihan, ng mga lihim mi- nistrong iya'y mangyayaring makaalam ng mga lihim ni Villefort, sa guitna ng kanyang masaklap na pagpipighati ; walang kinakai- langang ano man sa gayon kung di tanungin Sa ganito'y kumampi siya lamangsi Dantes. liindi ang paghiya rito ang sa ministro, kanyang guinawa. ang Napoleon, ni at 209
210 Anff Gonde ng Monte'Gristo ni A. Dumas - ^lTiiinoo, ang kabilisang totoo ng pang- sa inyong yayari^y siya ring kadakilaan, ang Dios na nga lamang ang ta- iiging makapipiguil sa gayong bagay. Ang ipinalalagay ng kadakilaang ninyong bunga ng malaking katalasan ng aking isip ay wala kung di laniang ng Jsang gaAva pagkakataon ; sinasamantala ko ang pagkaka- taong iyan, palibliasa^ siyang dapat asalin isang tapat na k)ob na sakop* ninyp. iig Huwag nga po nin^^ong pagkalooban ako ng higuit sa aking karapatan/ guinoo, at iwaksi po ninyo ang hindi angkap sa aking inyong pagpapalagay. niakasasaksi po Nagpasalaniat ang ministro ng isang ma- kahuhigang titig, Vi- llefort na lumabas siya ng magaling sa kan- yang kuro; sa makatuwid, bukod sa hindi nagbabawas ang pagkilalang loob ng hari, ngayo'y bagong nakahikayat siya ng isang kaibigang sakali't magkaroon siya ng ano mang sakuna^y kanyang matatakbulian. at ngayon mga guinoo, - anang hari na hnriingon sa kinalahigyan ng eondo lUaeas at ng niinistro, - hindi ko na kayo kinakailangan at maaari ng niakaahs kayo; ang mga nalahibing gawain ay nauu- sa ministro ng pagbal)aka. kol - Ang kabutihang palad, guinoo, - anang Condo, - makaaasa tayo sa hukbo; natata- lastas pong magaling ng kadakilaan ninyo, ayon sa mga ])agbil)igay-alam na sinasabi sa atin, na ganap ang pagkampi sa inyo. napagkikilahi at ni - Magaling, - Pluwag ninyong, sabihin sa akin ngayon ang mga pagbibigay-alam, Gonde, lubos ang pagkaunawa ko kung liangang po
! 211 Tinagalog ni Paseual H. Poblete Ngu- saan mabibigyan kong kapaniwalaan, ni't yaniang napapag-usapan na natin ang sa mga pagbibigay-alam, Baron, naiuikol ;.niay napagtanto ba kayong iba pang mga bagay na nauukol sa daang Saint-Jacques? - iTungkol sa daan ng Saint - Jacques - - ang inulit ni Villefort, na hindi niya na- piguilan ang gayong biglang pagsasalita. Ngu- ni't biglang huminto't sinabi: - -Ipatawad po ninyo, ang kalakhan ng aking lub)os na pagmaraalasakit sa kadakilaan po ninyo, ang siyang dahil ng aking pagkalimot, hindi sa paggalang na aking kautangan sa inyo, sa pagka't ito'y malalim na di ano lamang ang pagkaukit sa aking puso, kung di ang mga palatuntunang sinusunod sa pakikihararp sa dakilang hari. - Magsalita kayo, - ang idinugtong ni Luis XVnT: - ngayo'y nagtamokayo ng katuwiran sa aking pakakatiwala. - Guinoo, - ang isinagot ng minstro rig Po- lieia, - talagang pumarito po ako't ng aking saysayiii sa kadakilaan po ninyo ang mga balitang aking natuklasan tungkol sa bagay na ito, nguni't nakahadlang sa aking pagsa- "alita ang kakilakilabot na kasakunaang ta- lastas na po'ninyo, at ngayo'y wala ng kabu- luhan ang mga balitang iyon. baligtad, - ani Luis XVIII; - tila mandin ang bagay na ito'y natatanikala sa bagay na pinag-uusapan natin, at ang pagkamatay ng general Quesnel ang i^iyang magpapaliwanag niyang kalakilaki- hang sabuwatang lihim. - Baligtad, guinoo, Nangatal si Villefort pagkaringig ng pa- ngalan ng general Quesnel.
212 Ang Gonde 7ig Monte-Gristo, ni A. Dumas - Tunay nga po, giiinoo, - ang ipinagpatu- loy ng ministro ng Polieia, - nagpapakilala. ang lahat ng nangyari, na ang pagkaamis na ito ng buhay ay hineli isang pagpapakamatay, Tila man- kun di isang kusang pagpatay. din lumalabas ang general Quesnel sa isang: ''dub bonapartista" ng patayin. Plinanap siya ng umagang iyon ng isang taong hin- di kilala at pinaparoon siya sa daang 8aint - Jacques; nguni't sa kawalang palad, ang "ayuda de eamara" ng general, na sinu- suklayan ang kanyang panginoon ng sanda- hng sinasabi ng hindi kilalang ang kinalalagyan ng ehib, ang natandaang la- mang ay ang pangalan ng daan, nguni't naUmutan ang bilang ng bahay. tao - Tunay nga po, giiinoo, - ang ipinagpatu- loy ng ministro ng Polieia, - nagpapakilala. ang lahat ng nangyari, na ang pagkaamis na ito ng buhay ay hineli isang pagpapakamatay, Tila man- kun di isang kusang pagpatay. din lumalabas ang general Quesnel sa isang: ''dub bonapartista" ng patayin. Plinanap siya ng umagang iyon ng isang taong hin- di kilala at pinaparoon siya sa daang 8aint - Jacques; nguni't sa kawalang palad, ang "ayuda de eamara" ng general, na sinu- suklayan ang kanyang panginoon ng sanda- hng sinasabi ng hindi kilalang ang kinalalagyan ng ehib, ang natandaang la- mang ay ang pangalan ng daan, nguni't naUmutan ang bilang ng bahay. tao ito? - Sinusundan na po ang mga bakas ng, - iAh, siya'y hinahanap! - ang inulit ni taong sa kanya'y tumawag. Villefort.
Tinagalog ni Pasoual II. Poblete - Opo sa sa pagka^t sinabi ng ^^ayuda de ^*amara'' kung ano ang kanyang anyo; siya^y isang taong may limampo hanggang sa limampo at dalawang taon^ kaymanggui, maiitim ang mga mata, maiitim at malalago at may mga ^^patilla''; ang mga kilay ang suot na damit ay isang levitang azul at nakabotones at may einta ng pagka oficial ng ''Legion de Honor'' sa isa sa mga ojaL >Sinundan kahapon ang taong ang 4inyo^t pananamit ay katulad sa sinabi ko na, at siya'y nawala sa mga mata ng su- musunod sa daang Jussine sa daang C!oq - Heron. isang at Humawak si Villefort sa sandalan ng isang ^sillon, sa pagka^t hanggang nagsasalita ang ministro'y nararamdaman niyg.ng siya'y li- nilisan ng kanyang lakas; nguni^t ng maringig niyang nakawala ang hindi kilalang tao sa pagsunod ng kawal ng poUeiang tumitiktik f^a kanya, siya^y natahimik ng kauhti. - Hahanapin po ninyo ang taong iyan, guinoo, - anang hari sa ministro ng Polieia, sa pagka't kung tunay ang lubos kong pa- niniwala na kusang pinatay anggeneral ^ues- nel na ngayon sana'y totoong mapapakinaba- Bonaparte man o hindi ang ngan, .gumawa ng gayong katampalasana^y ibig kong maparusahan ng lubhang kabangisan. niaka Villefort ang boong ka- lamigan ng kanyang dugo upang kanyang mailingid ang sindak na bigay sa kanya Tig biling ito ng hari, - iBagay na katakataka! - ang ipinagpa- tuloy ni Luis XVHI, kasabay ang pag-aan- yong masama ang loob, - inaakala ng polieia Kinailangan ni 213
214 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dumas na nagawa iia niya ang lahat na dapat tu- parin, pagka nasabi ng: "may nangyaring isang kusang pagpatay", at nakapagbigay na ng kaukulang pagganap pagka nairagdag ''guinagawa na ang lalong masigasig ang: na pagsisiyasat upang matuklasan ang mga gumawa ng gayong kasalanan". - Guinoo, nmaasa akong malulugod ang kadakilaan po ninyo tungkol sa bagay na ito. - Magaling; makikita rin natin; aayaw At kayo akong piguilin ko pa kayo, Baron. po naman, guinoong Villefort, sa pagka't marahil kayo'y pagal, pagkatapos ng ganyang, kalayong paglalakbay, makapaparoon na riu kayo at makapagpapahingalay. Inaakala kong doon kayo tumuloy sa bahay ng inyoiig ama, <ihindi po ba? . Napagkilala ang pagkalaguim ni Villefoi-t. - Hindi pO) guinoo, - anya; - doon po ako natitira sa "fonda" ng Madrid, sa daang. Teurnon. - <iNguni't hindi pa ba ninyo nakikita - Guinoo, napahatid po akong tuloy tuloy - (iNguni't marahil ay makikip^gkita man - Marahil po'y hindi mangyayari, sa pag- - iAh! Nalihmutan ko, - ani Luis XVJ]I, anyong nagpa- na ngumingiti ng isang kilala kay Villefort, na may kahulugan ang^ paulit-ulit na mga tanong na iyon; - nali- limutan kong hindi lubhang nakakasang-ayon kayo ng inyong ama, at ang bagay na iya'y si guinoong Noirtier? sa bahay ng Gonde ng Blaeas. lamang kayo sa kanya? ka't kukulangin ako ng panahon.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete
isa pang bagong pagpapakaliirap ninyo alang- alang sa inyong pagkampi sa akin; pagpa- pakahirap na liindi marigyayaring di mag- kai'oon ng ukol na ganting pala. - Goinoo, ang magandang kaloobang ipi- nakikita po ng kadakllaan ninyo sa akin ng napakalaki ang ay- isang ganting pala aking mithi, kaya nga Ayala na h'iguit sa akong hinihinging ano man sa hari. - Hindi kailangan, guinoo, hindi namin Samantalang (iiiaahs ng kalilimutan kayo. ang eruz ng Logion de Honor na hari karaniwang dala niya sa kanyang bughaw na pananamit, sa tabi ng cruz ni San Luis, sa ibabaw ng plaea ng Orden ng Nuestra Senora del Monte Garmelo at ng cruz ni San Ldzaro, at saka ibinigay kay Villefort), samantala, - anya, - tanggapin po ninyo. ang - Guinoo, - ani Villefort, - nagkamali po ang kadakilaan ninyo, iya'y cruz na ukol sa otieial. - Tanggapin ninyo't siyang kalooban ko, - ani Luis XVIII, - tanggapin ninyo kung ano man iyan;- wala akong panahon nga- yong maghintay upang makapagpadala rito Blaeas, ng iba. upang bigyan ng ukol na diploma (katiba- si guinoong yang ukol sa cruz na iyon), Villefort. cruz na iyan. mamahala, Kayo ang Nangguilid sa mga mata nito ang luha ng katuwaan sa gayong dangal; inabot ang cruz at saka hinagkan. - At ngayon, - ang tanong, - ialin po ang mga utos na ipagmamarangal kong tangga- pin sa kadakilaan ninyo? 215
- ! ' 216 Ang Gonde ng Monte'Oristo ni A. Dumas '" ' "' - Makauuwi na kayo^t ng makapagpahi- ngalay, at kung kailan ninyo iblg ay nia- kapaparoon na kayo sa Marsella, sa pagka't doo'y nialaki ang ikapaglilingkod ninyo sa akin. - (iruinoo, - ang isinagot ni Villefort na yumukod ng boong galang, - sa loob po iig isang oras ay nakaalis na ako niarahil sa Paris. - Humayo kayo, guinoo, - anang }jari, at kungsakah^t kayo\y mahmutan ko (ma- lilimutin ang mga hari), huwrig kayong mag-ahnlangan ng pagpapa-aalaala sa akin. Guinoong Baron, ipatawag po ninyo ang ministro ng pagbabaka; matira kayo, Bhioas. ^ - iOh! guinoo, - anang ministro ng Poli- kay Villefort, paglabas nila sa palaeio ng Tullerias, - iniagaling ang inyong pagka- pasimula, at makaaasa kayong yari na ang inyong mabuting kapalaran 9| - ^,Tumagal kaya? - ang ibinulong ni Vi- llefort nayumukod sa ministro at himingap na humahanap ng isang rnasasakyan. Nagka- taon namang noo'y dumaraan ang isang ea- rruajeng paupahan. Suniakay*roon si Villef()rt at ng makaraan ang sampong minuto'y puma- pasok na siya sa kanyang tinutuluyan. €ia Ipinahanda ang mga kabayong kanyang sasakyan sa loob ng dalawang oras, at nag- utos na dalhin na sa kanya ang agahang < Uupo na sana siya sa mesa ng pagkain. tumunog ng boong lakas ang eampanilla sa gawa ng isang malakas na kaniay na^ Binuksan ng ^eama- bumaltak ng lubid. rero'^ (alilang nagHHngkod sa mga guinoong na sa mga euarto), at naringig ni Villefort,
- 2l7 Tinagalog ni Paseual H. Poblete iia nagmamatyag sa laliat, na ipinangunga- sap ang kanyang pangalan. - iSino kaya ang nakaalam na ako'y na- ririto? - ang tanong sa sarili ng binata. Piimasok ang oamarero ng sandaling ito. - iAno! (iSino ba ang tumawag? <iSino - Isang taga ibang lupaing aayaw sabihin - iBakit! an^ nagtatanong sa akin? ang kanyang pangalan. llsang taga ibang lupaing aa- yaw sabihin ang kanyang pangalan! ^At ano tmg kanyang ibig sa akin? - Ibig makipag-usap daw sa inyo. - <iSa akin? - Opo, guinoo. - ^At sinabi ba niya ang aking pangahw? - MagaHng ang pagkasabi. - iAt ano ang kanyang bikas? - Isahg lalaking may mga limampong taong gulang. - <iMatangkad o pandak? - Makakasingtaas po ninyo, humiguit ku- - iKaymanggui o maputi? Kaymanggui, totoong kaymanggui; maii- tim ang mga buhok. mga mata, mga kilay at pati ng" mga patilla. - ^At paano ang kanyang pananamit? ang mabaHsang tanong ni YiHetort. . - May levitang azul na nakabotones bu- hanggang sa ibaba, at may liat sa *'condecoraci6n" na Legi6n de Honor. , - Walang iba kung di siya, - ang ibinulong ni Villefort na namutla. - iEh! iDiantre! - anang taong makaala- wang sinaysay namin ang kanyang anyo't mulang. itaas >
218 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Dumas paHanamit, na simumgaw sa piiituan. - i Aba,. totoong napakagaling naman ang kabagalan !' (iUgali ba sa Marsolla ang papagliintayin ng mga anak sa antesala ang kanilang mga magulang? - iTatay! - ang biglang sinabi ni Villefort; - hindi ako iiagkamali: inaakala ko ng kayo nga po. - iAba! Kung inaakala mong ako nga^ - ang muling sinabi ng bagong dating, na inilalagay ang kanyang baston sa isang su- lok at sa isang silla naman ang kanyang som- brero, - itulot mong sa iyo^ aking sabihing hindi katuwirang papaghintayin mo ako ng ganyan.. - Pabayaan ninyo kaming mag-isa rito, German, - ani Villefort. Yumao ang eamarerong nagpapakilala ng. malaking pagtataka. IKALABIN(M)ALAWANG BAHAGUI ANG AMA AT ANG ANAK NA LALAKI Sinundan ng mata ni guinoong Noirtier^ sa pagka't siya nga ang bagong kapapasok, ang alila hanggang sa masarhan ang pintuan;; nguni't sa kanyang panganganib na baka natira ang alilang iyon sa antesala upang makinig ng salitaan, muling binuksan ang pinto; hindi naguing walang kabuluhan ang pag-iingat, sapagka't ang kaliksihan ng pag- takas ni German ay nagpakilalang ito'y hin(li ligtas sa kasalanang ikinapahamak ng ating kaunaunahang mga niagulang. Ng magka- gayo'y nagpakapagal si guinoong Noirtier na siya na rin ang magpakagaling na niag-
- ; Tinagalog ni Paseual H. Pohlete 219' sara ng lahat ng mga pintuan, at ng ma- tapos niya ang lahat ng ito'y inilahad ng boong pag-irog ang kanyang kamay kay Villefort, na nagmamasid ng boong pagta- taka sa lahat ng mga guinagawang ito ng kanyang ama. - (iNalalaman mo ba, guiliw kong Gerardo, - ang sinabing tinitingnan ang binata, ka- sabay ^ang pagngiting mahirap mapaghning kung ano ang kahulugan, - nalalaman mo ba, inuuht ko, na tila mandin hindi ma- laki ang p'agkaibig mong makita ako? - iAba! malaki pp, tatay, - ani Villefort, - ikinatutuwa ko pong totoo ang kayo'y akhig makita; datapuwa't pahbhasa'y hindi ko hinihintay ang inyong pagkaparito sa akin, napataka po ako ng ng kaunti. - Nguni't ngayong maalaala ko, - ang mu- Hng sinabi ni guinoong Noirtier na naupo, - iniisip kong gayon din ang masasabi ko Sa pagka't tingnan natin, ^paanong sa iyo. maipahliwanag mo sa akin ito: ibinahta mo sa akiiig ikakasal ka sa MarseUa ng ika 28 ng Febrero at nasumpong kata rito sa Paris ng ika 8 ng Marzo? - Opo, k"iig naparito po ako, tatay, ani Gerardo na hmiapit kay guinoong Noir- ' tier, - hindi po dapat ninyong ipagdamdani naririto ako't dahil lamang 'sa sa pagkapaglakbay ,sa pagka't at marahil dahil inyo, kong ito'y makahhgtas kayo. . - Aba! guinoong itunay Noirtier na lalong nagpakagahng ng pagkaupo sa kinahhkmuang, sill6n. - iTotoo nga ba? iHala! sabihin nga po ninyo, guinoong ma- nga ba? - ani \ 1
220 Ang Gonde ng Monte'Gristo ni A, Dumas gistrado; isang bagay iyang tila totoong mai- nam. - Tatay, (^hindi po ba nababalitaan ninyo ang isang ^'elub bonapartista" na pinagpu- pulungan sa daang 8aint-Jacquo8? - Bilang r)'>; mangyari pa baga, sa pag- ka't ako pa naman ang siyang pangalawalig pangulo roon. - iTatay! iPinapangangatal ako ng kapa- - iAno ang gagawin mo, anak ko! l^igka ang isang tao'y naguing tapon ng mga taga bundok; pagka ang taong ito'y umalis sa Paris na nakahilan sa isang kangga't nata- takpan ng keno (1); pagka siya\y napagha- gq;d sa mga buhanginan ng Burdeos ng mga Robospierre, lundi na nasisindak tiktik ni 8a pinakamarami ng mga nangyayaring ba- nga ng pananahta; gay. hala, sabihin mo, (lano ba ang nangyari sa ^'elul)'' na na sa daang Saint-Jacquos? - Ang nangyari'y pinakiusapang puma- natagang inyong ipinakikita. Magpatuloy ka roon ang gonoral Quesnel, umahs ito sa kai^yang }>ahay ng a his nuovo ng gabi, at nasumpungan ang kanyang kinabukasa'y bangkay sa ilog Sona. - ikt sino ang nagbahta sa iyo ng mai- nam na kasaysayang iyan? ' - Ang hari rin po, tatay. - iMagaling! Sasabihin ko nanian sa iyo, • kapalit ng iyong sinaysay, - ang ipinagpatu- loy ni Noirtier, - ^ang isang balita. - Tatay, tila mandin nalalaman ko na ang . inyong sasabihin sa akin. {!) Damong tinutuyo at ng* maipakain sa hayop.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete - iAh! - iMarahan po tatay; isinasamo ko sa inyo; ang una'y sa inyo't ang ikalawa'y sa Opo, dating nalalaman ko na ang akin. halos nalaman ko na balitang muna bago inyong napagtanto, sa pagka't tatlong araw ng nagngingitngit ako't hindi ko mapuknat sa aking noo ang isang kai- sipang doo'y sumusunog. araw na! ^Nalalaman mo na ba ang pag- kakalansad ng malial na emperador? iyan, at - iTatk)ng Nauulol ka ba? - iDatapuwa't noong makatlo'y hindi pa - Hindi kailangan, dating tanto * ko na ang kuro. - ,il\aanong pagkaalam mo? - Sa pamamag-itan ng isang sulat na pa- dala po sa inyo buhat sa pulo ng Elba. - ^Sa akin? - Sa inyo po; ang sulat na iya'y natu- klasan ko sa "eartera" ng isang sugo. Kung naiiulog po ang sulat na iyan sa mga kamay ng sino man, marahil nabaril na kayo sa mga oras na ito. lunudulan sa sasakyan ang emperador! Nagtawa si guinoong Noirtier. - iAba!, iaba! - anya, - tiia mandin nag- karing Luis XVIII kay Napo- aral ang poleon ng madaling pagyari ng mga gui- iwalang ano mang nagawa...iNabaril na! kabuluhan! £saan tayo hahanggan?...At ang sulat na iyan, isaannaroon? Napakalaki ang aking pagkakilala sa iyo upang hindi ko saparitahaing pinugnaw mo na. - Sinunog ko po sa panganganib kong- baka may matirang katiting man lamang" 221
; 122 Ang Gonde ng Monte'Gristo^ ni A. Ditmas - ------_---_-- - -_ - ^ - sa pagka^t ang siilat na iyo^y siya ninyoiig kapahamakan. - At kapahaniakan mo sa hinahaharap na panahon, - ang malamlam na sagot ni Noirtier ; - tunay, natataon kong magaUng nguni't liindi ako nagdadalang takot ng ano ako^y tinatangkihk mo. man, sa^ pagka^t - Mahiguit sa riyan ang guinagawa ko, - jAba! idiantre! liya^y nakalalaguim na; - Tatay, - Tha mandin ang ^^dub', na iya'y to- tatay; ihnihgtas ko po kayo. ipahwanag mo nga. ibahk natin ang sahtaan sa '^elub'' na iyang na sa daang 8aint-Jacquos. toong pinaninimehm ng poheia; (ibakithindi nila piiiagsusumakitang hanapin? Kung gui- nawa nila ang gayo^y nasumpong sana nila. - Tuiiay ngang hindi nila nasumpungan; nguni't guinagawa ang mahigpit na pagsisi- yasat upang matuklasan. - lyang lagui ang kaugahang sabi pagka nagkakahgawhgaw ang polieia, ang sinasah- ta^y guinagawa ang mahigpit na pagsisiyasat, at naghihintay naman ng boong katiwasayang sa kanya^ sabihing nakalaylay ang tainga, na nawala ang bakas ng kanihmg liinahanap. - Tunay po; nguni't ngayo'y nakasum- pong ng isang bangkay ; pinatay ang general (^uesnel, at iya^y tinatawag na pagpatay na kusa. - (irsang pagpatay na kusa, ang sabi mo? <i8ino ang makapagpapatotoo sa iyo na pi- natay na kusa ang general? ^Hii**di ba na- kakasumpong araw araw ng mga bangkay ng mga taong tikis na nagtalon sa ilog 8ena, sa udyok ng malaking pagpipighati,
Tinagalog ni Paseiial H. Pohlete <) riangalulunod sa dahilang hindi marunong Inniangoy? - Tatay, malabis po ang inyong pagkaalam na hindi nahihmod sa udyok ng isang ma- hiking saraa ng k)ob at hindi naman kara- niAYang may mahgo sa buwan ng Enero; huwag po kayong managuinip; ang pagka- matay na iya^y pinangalanan ng boong ka- tuwirang pagpatay na kusa. - <i*At sino ang nagpangalan ng ganyan? - Ang hari. - lAng^ hari! Wala akong boong akala kung di ang hari^y tumatahma sa mataas na kaisipan upang mapagkuro na walang pagpatay na kusa pagka nahihingguil sa ''po- litiea". 8a poHtiea anak ko, napagtatalastas niong gaya ko rin naman; sa ''poHtiea^y'' hindi ang kataohan ang tinitingnan kung <U ang niga layon; walang damdamin kung Hindi piiiapatay ang isang di ang mithi. inaahs ang isang saga- tao sa'/'pohtiea", (ilbig mo bang maalaman kung paano l)ah ang niga nan^^yari? Wala kaming boong isip kung di mapagkakatiwalaan naraing to- too ang general Quesnel, sapagkalt siya^ hibhang ipinagtagubilin sa amin buhat sa pulo ng Elba. Pinaroonan siya sa kanyang bahay ng isa sa amin at inanyayahan siyang (lumalo sa isang pagkakapisan ng mga kai- bigang gagawin Saint-Jacques. Dumalo siya roon, at diya'y ipinaunawa sa kanya ang boong munakahi, ang pag-alis • ng emperador sa pulo/ ang paraang gaga- win sa paghmsad at iba pa; ng kanyang mapakinggan ng lahat; ng wala nang nati- tirang ano pa mang dapat niyang mapag- sa daang 223
; 224 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumas tanto, saka nagkaroon ng niagaling na ka- isipang sabihing siya raw ay makahari. Ng; magkagayo'y nangagtinginan ang isa'tisa; pinapanumpa siya;- nanumpa, nguni't lub- hang masama sa loob, na ang katotohana'y ang manumpa ng gayong anyo ay isang pag- labag sa Pios. iMagaling! Gayon nian, pi- nabayaan ding siya'y niakaalis ng t^oong kalayaan, lubos ^g kalayaan. iHindi na nagbalik sa kanyang bahay! ^,ano ang ibig. mo? Ang katotohana'y umalis sa nahgaw marahil -ng daan. aming bahay; i Pagpatay na kusa ! Ang katotohanan, nag- tataka ako ng mainam, Villofort, na ikaw,, na pangalawang proeurador ng hari, gawin mong patakaran sa isang sumbong ang gan- yang napakadukhang mga pagpapatotoo. ^Nagsabi ba ako sa iyo kailan man, sa pagga- nap mo ng iyong katungkulang pagkamaka- hari, kung pinapuputulan mo ng ulo ang isa sa aming partido: "Anak ko, gumawa ka ng kusang pagpatay? Hindi, kung di ganito- ang sinasabi ko sa "Magaling, gui- noo, nagtagumpay ka sa pakikitunggali... nguni't bukas ang gantihan." - Nguni't tatay, magpakaingat kayo ; ka- kilakilabot ang gantihang iyan, -pagka gui- nawa namin. - Hindi ko matarok ang sinasabi mo. - (iUmaasa ba kayo sa pagbalik ng manga- - ()o, sinasaysay ko ang totoo. - Kung gayo'y nagkakamali po kayo, ta- tay; hindi makalalakad ang emperador ng, sampong leguas man lamang, na hindi pag siya iyo: ngamkam?
Tinagalog ni Paseual H. Poblete usiguin, hagaring tulad sa isang hayop na ganid. - Katoto ko, nilalakaran ng emperador sa sandaling ito ang daang Grenoble; dara- ting siya sa Lyon sa ika 10 o ika 12, at na sa Paris Ina siya sa ika 20 o ika 25. * - Mangaghihimagsik ang lahat ng mga tao sa mga bayang kanyang daanan... - Upang kumampi sa kanya. - Kakarakot lamang ang mga taong dala hiya, at siya'y ipasasalubong sa mga hukbong laban sa •kanya. - Maghahatid sa kanya ang mga hukbong iyan sa pagpasok sa pangulong bayan. Ang katotohanan, irog kong Gerardo, ikaw ay wala kung di isang musmos lamang; apg isip mo'y magahng ng totoo ang iyong niga baHta dahil sa galing sa pagbibigay alam ng tel^grafo ng makaraan na an^ tatlo o apat na araw buhat ng siya'y makahnisad. "iLu- munsad ang mangangarnkam sa Gannes na iilang tao ang kasania.'! i Pinag-uusig na si- ya!" iNguni't saan naroon? iAno ang gui- nawa? Wala kayong Pinag- lamang uusig na ang saklaw ng lahat ninyong mga bahta. iMagaHngt Ganyan ang gagawing paghabol sa kanya hanggang sa Paris, na hindi man lamang magpapaput6k ng isang fusil. - Mga tapat na loob ang mga eiudad ng Grenoble at Lyon at mangaglalagay ng had- lang na hindi mangyayaring maraanan. - Ipagbubukas siya ng Grenoble ng mga pintuan ng malaking galak; sasalubungin siya ng boong tuwa ng Lyon. Maniwala ka sa akin, magagalirig ang balitang tinatanggap nalalaman. hanggang dito siya; 225
226 Ang Oonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumae ilbig mo naming gaya rin naman ninyo. ba ang isang pagpapatotoo ng bagay na Ipakikita ko sa iyo ang katotohanang ito? iyan; nais mong ilihim ang iyong pagla- lakbay, at gayon man, kalahating oras ang pagkauna ng balitang tinanggap ko sa pag- dating mo sa pintuan ng Paris; wala kang pinagsabihan ng tutuluyan mong bahay kung di ang eoehero. iTingnan mo! Pauna kong nalaman, at ang katotohanan ay dii- mating ako rito ng sandaling dudulog ka na sana sa mesa. ^Kumusta? Hahi, tumawag ka at ipag-utos mong magUigay ng'isa pang "eubiertos" (1); magsasalo kata sa pagkain. - Siya nga, ang muHng sinabi ni Villofort na tinitingnan ang kanyang amd ng mala- king pagtataka, - siya nga; sa aking akala'y marami kayong nalalaman. - iAba! magaan na toto6ng isipin ang bagay na iyan; kayo, na siyang may hawak ng kapangyarihan, ang nagagamit lamang ninyo'y ang mga paraang ibinibigay ng sa- na umaasang kamtan namiii lapi; ang kapangyarihan ding iyan, wala kaming nagagamit kung di ang mga paraang; ipinag r- kakaloob lamang ng tunay na alab ng puso - <iNg alab ng puso? - ani Villefort na - Oo, alab ng puso; iyan ang pangalan? kami, nagtatawa. binyag ng nakararangal na pananalita sa pagmimithi ng pagkapataas na marunong maghintay. At iniunat ng ama ni Villefort ang kan- yang kamay sa dakong hibid ng eampanilla (1) Tinatawag' na isangr eubiertos ang g'anap na kasang- kapan sa isang pagkain ng isang tao.
Tinagalog ni Pasoual H. Poblete 227 upang tawaguin ang alila. Piniguil siya ni Vi]lefort. - Hintay muna kayo, tatay, - anya; - pa- kinggan ninyo arig isang salita. - Sabihin nio, pinakikinggan na kita. - Magpakasamasama man ng poliela ng m'akahari, gayon ma'y riapagtatalastas ang isang bagay na kakilakilabot. - iAlin? - Ang anyo at pananamit ng taong na- paroon sa bahay ng general Quesnel ng umagang 'ito'y mawala. - iAh! ^Nalalaman na ba iyan ng pbli- cia?...<iAt ano an6 lamang ang mga pag- kakakilanlang sinasabi mo? - Pakinggan po ninyo : kayumanggui apg balat; ang mga buhok, ang mga patilla at ^ng mga mata'y pawang maiitim; levitang a^ul na nakabotones hanggang sa liig; isang eondeeoraeidn ng pagka oficial sa Legi6n de Honor sa isang ojal, malapad na dahon ng sombrero at bastong kawayan sa India. "^Sa makatiiwid ay iaba! nalalaman ang lahat ng iyan? ^At bakit hindi nila hinuhuli ang taong iyon? - Sa pagka't ng siya'y sunddng kahapon o kamakakwa, siya'y nawala sa mata ng tumitiktik sa kanya sa daan Coq-Heron. - iSinasabi ko na sa iyo't tunggak na - Ang katotohanan ay mangyayaring ma- sandali ang - iAba! iaba! tunggak ang inyong polieia! sumpungan sa loob ng ilang . taong iyan. - ^Tunay nga - ani Noirtier na lumilingap ng boong pagwawalang bahala sa kanyang paliguid, - tunay nga, iya'y isang bagay na
228 Ang Gonde ng Monte-Gristo nl A. Dumas hindi dapat pagtakhan kiing hindi sana may nakapagsabi na sa taong iyan; nguni't sa kagahngang palad ay may nakapaghimatong na sakanya, - ^ang idinagdag na ngumingiti - at ngayo'y magbabago ng mukha at ng pa- nanamit. At pagkasabi ng gayo'y nagtindig, nag- aUs ng eorbata at naghubad ng !evita, at tumungo sa isang mesa, sa ibabaw nito'y na- roroon ang lahat ng kinakailangang paiighnis sa mukha, na pawang pag-aari ng kanyang anak ; hinawakan ang isang nav ajang pang- ahit, sinabon ang mukha at pinasimulaan ang pag-aahit ng mga patillang iyong sa poUeia'y isang tandang malialaga. Pinag- mamasdan ni VilIefor't ng boong laguim at pagtataka ang kanyang ama. Ng malag- lag na ang mga patilla sa pamamag-itan ng kapangyarihan ng navaja, nagsuklay ng; ibang iba sa dating husay ng kanyang bu- inihaUli sa kanyang eorbatang itim hok, ang isa na iba ang kulay, na kanyang natana- wan sa ibabaw ng maleta; ipinaUt sa kan- yang lovitang azul at nabobotones mula sa itaas hanggang sa ibaba, ang isang levita. ni Villefort na kulay eastana at bukas; ti- nikmang isuot sa harap ng salamin ang sombrero ng binata na ang anyo'y nakatu- pi ang magkabilang taguiliran, tila man diii nalugod siya sa kanyang pag-iiba ng anyo, iniwan ang bastong kawayang galing sa India sa sulok din ng ekimenea na kanyang pinag- lagyan, hinawakan ng malakas niyang ka-^ rnay ang isang magaang na yantok na kan- yang hinubog, at sa gayong pagkakabago'y nag-anyo siyang ibang iba sa dati at taglay
- Tinagalog ni Pasoual H. Poblete 229 iyang kakisigang isa sa kanyang mga mai- inam na hiyas. - Ngayon, - ang sinabi na lumingon sa nagtataka riiyang anak, ng matapos na ang paghahalili niya ng pananamit, - ngayon, <[inaakala mo bang makikilala pa ako ng i-yong polieia. - Ilindi na po, tatay, - ang pautal na si- nabi ni Villefort, - sa ganang akin man la- iiiang- - At ngayon, guiliw kong Gerardo, - ang ipinagpatuloy ni Noirtier, - ipinagkakatiwala ko sa iyong katalinuhan ang pagtatago ni- tong raga bagay na bago ko kaliuhubad. - iOh! Makapapanatag po kayo, tatay, - Siya nga, siyanga; ngayon nanini^ala akong may katuwdran ka at mangyayaring mailigtas mo ang aking buliay. Nguni^t tu- mahimik ka, pagbabaya- ran kita. ang muling sinabi ni Villefort. hindi malalao't Yumukod si Villefort. - iAno! 7,Hihdi ka ba naniniwala? - Sa akala ko^y nagkakamali po kayo, tatay. - <iMuli ka bang makikipagkita sa hari? - Margthil po. - (ilbig mo bang ipalagay ng haring - Tinatanggap po, tatay, sa palaeio, ng masama ang mga nanghuhula ng darating na mga sakuna. - Tunay nga; dumarating ang araw na binibigyan siyang katuwiran; at kung hindi'y ipaghalimbawa mong muling ma- balik sa pagkahari si Luis XVIII, at maniwa- ^ ikaw^y manghuhula? nguni^t
230 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Dumas la kang kung magkagayo'y ipalalagay kang; isang dakilang tao. - Sa kawakasan, Ang sunmsunod: ,iano po ba ang aking dapat sabihin sa hari? "Guinoo: dinaraya po- 'kayo tungkol sa mga damdaniin ng Fran~ 'eia, sa kuro ng mga eiudad at sa kaisipau' *ng hukbo; yaong tinatawag ninyo sa Pa- 'ris na Ogrro ng O&reega^ na pinangangala- 'nang mangafigamkam sa Nevers, ay tinata- ' wag na ngayong Bonaparte sa Lyon at Grenoble. Ang 'isip nin- 'emperador 'yo'y talo na siya, pinag-uusig at marahil 'ay tumatakas, ang katotohana'y matuling sa dguilang mu- 'totoo ang pagparito tulad lumiHpad; inaakala ninyong 'l^ng 'ang mga sundalo niya^ pagal na, mga gu- 'tom at handa sa pagtatanan: baHgtad, na- 'lalao'y lalong sumisigla, nararagdagang ka- 'wangis ng pagkapit ng mga maHliit na nieve 'sa paguiHd ng ' gumugulong na bola; gui- 'noo, yumao na kayo: Hsanin ninyo ang 'Francia sa tunay na may ari sa kanya, sa 'hindi bumiH sa kanya, kung hindi kinuha 'sa kabayanihan ; lumakad na kayo at wa- 'lang pariganib na sa inyo'y mangyayari, sa 'pagka't kalii man may kasukatang kapang- 'yarihan ang inyong kaaway upang kayo'y 'kanyang patawarin, gayon man, totoong 'kahiyahiyang maguing kautangan ng isang 'apo ni San Luis ang kanyang buhay sa 'taong bayani sa Areole, sa Marengo at sa Babihin mo ito sa kanya, Ge- 'AusterHtz." rardo, o ang lalong ma,gaHng ay huwag ka ng magsabi ng ano man ; iHhim mo ang kadahi- lanan ng iyong paglalakbay; huwag mong sa dito'y
Tinagedog ni Paseual H. Poblete ipagpararigalaii ang inakala mong gawin dito at ang raga guinawa mo sa Parls ; sumakay k.i agad sa isang carruaje, at kung mang- yayari'y liparin mo ang alang-alang hang- gang sa dumating ka sa Marsella; puma- ST)k ka roon ng gabi, pumanhik ka sa iyong bahay sa isang Hhim na pinto, at mamatili ka roong nakatago ng boong pagpapakum- babar at kuwag kang gagawa ng an6 mang "katampalasanan; sa pagka't kinusumpa ko sa iyong ligayo'y magbabangis kami, sa isang salita, gagawin namin ang dapat gawin ng mga taong napagkikilalang magaling ang kanyang mga kaaway. Lakad na anak ko; lakad na, guihw kong Gerardo, at sa pa^ia- mag-itan ng pagsunod mong it6 sa mga utos ng iyong am^, sa pagbibigay mong kahaia- gaiian sa mga hatol ng isang katoto ay pa- papanatiiihin ka namin sa inyong katungku- lan. Bukod sa rito, - ang idinagdag ni Noir- tier na ngumingiti, - isang bagong paraang magagamit mo sa pagliligtas sa akin, sakali't ang talarong timbangan ng politiea'y muling Paalam na Gerardo, paa- ipailanglang ka. lam na anak ko; huwag mong limuting sa I>ahay ko"ikdw tutuloy sa hindi na malalaong pagparito nlo sa Pails. Umalis si Noirtier, pagkasabi ng mga sa- litang ito, taglay ya6ng kapanatagdn ng loob, na hindi lumisan sa kanya kahi't susuman- dali sa boong panaliong itinagal ng gayong Tinungo ang kahaba at mabigdt na salitaan. bintana ni ViIIefort na namumutla't nababa- lisa, itinaas ang tabing, nakita niyang du- maraan ang kanyang am^ng panatag ang loob sa guitna ng dalawa o tatlong taong " 231
232 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Dtimas niasasania ang anyo, nii nangagkukubli sa likuran ng paglikp sa daan, at sila nga niara- liil ang nangagliiliintay sa lalaking may mga patillang maiitim, levitang azul at sombrerong malapad ang dahon. Nanatili sa pagkatindig at sakbibi ng pa- ninimdim hanggang sa nawala ang kanydng ara^ sa pinagsangahan ng daang Bussy; ng niagkagayo'y dinakihong niya ang niga ka- eangkapang iniwan ni Noirtier, itinago niya sa kailaUman ng kanyang maleta, nagsuot ng isang gorrang gamit sa paglalakbay , tinawag ang eamarero, binayaran niya ang kanyang pagkatira at pagkain doon, at sumakay sa carruajeng naghihintay sa kanya sa pintuan. Natalastas niya sa Lyon na bagong kapapa- sok ni Bonaparte sa Grenoble, at dumating siy^ sa Marsella sa guitna ng kagukihang naghahari *sa boong kanyang hnakaran, at sa pakikibuno sa mga sindak na kaukulang taglayin ng isang taong may hinahawakang isang katungkulang nangingibabaw sa ma- rami. IKALABINTATLONG BAIIAGI ANG ISANG DAANG ARAW Naguing magaling na manghuhala si gui- noong Noirtier; matuHng himakad ang mga bagay bagay ahnsunod sa kanyang sinabi. Natdtalos ng lahdt ang pagkakapagbahk ni Napole6ng galing sa pulo ng Elba, pagbaba- lik na nakamamangha, himala, waldng ka- tulad sa nakaraang panah6n, at marahil ay waldng makakawangis sa hinaharap. Hindi nag-akala, si Luis XVIII na mag-
Tina'gedog ni Paseual H. Poblete sanggalit,ng sa gayong kasakitsakit at biglaang dating ng sakuna knng di sa isang paraang liibhang napakahina; pinapagkukulang tiwa- la siya sa mga nangyayari ng kanyang ka'- kulangang tiwala sa mga tao. Nanginig sa kinatitirikang hindi pa matibay ang kaha- rian, o sa lalong mahwanag na sabi, ang kanyang paghahari, na bagong katatatag niya, at sa isa lamang hudyat ng emperador ay ntingatal ang binalangkas iyong pinaghalolialong walang kahusayan ng mga lumang p^ianalig at ng mga bagong kaisipan. Walang kinamtan si Villefort sa kanyang hari liban na lamang sa isang pagkilalang utang na loob, na ng mga sandaling iyo'y hindi lamang walang kabuluhan, kung ^di iiakapagbibigay panganib pa; kaya nga't pinag-iingatan niyang huwag ipakita kanino man man yaong cruz na ukol sa*oliciai ng baga man ibinigay sa Legion de Honor, kanya ng eonde ng Blaeas ang diploma, ayon sa ipinagbilin sa kanya ng hari. na Inalis sanang walang sala ni Napoleon si Yilleiort sa kanyang katungkulan kundi la- mang sa pagtatangkilik ni Noirtier, na na- guing isa sa lalong may lakas at may ka- pangyarihaAi sa Gorte ng isang daang araw, dahil sa mga panganib na kanyang sinug- balian at gayon dinl sa mga paglilingkod ". na kanyang guinawa. Kaya nga, ayon sa kanyang ipinangako'y tinangkilik si.Ville- fort na ng hindi pa nalalaong araw ay tu- ,' mangkilik naman sa girondino ng 93 at sena- dorng 1806. Guinamit lamang ni Villefort ang boong lakas niya sa maiklmg itinagal ng pagkabalik na ito ng kapangyarihan ng em- 233
234 Ang Cond6 ng Monte-Gristo, ni A. Dumas perador (na magaang ngang napagkuro ang pangalawang pagkahulog na muli), sa pag- pupumilit na malunod ang lihim tungkol kay Dantes na kaunti na lamang sana't maha- hayag na. Inahsan ng katungkulan ang proeura'dor ng hari, sa pagka't pinaghinalaang siya'y hindi tunay na maka Bonaparte. Oayon man, bago pa lamang katatatrg; na panibago ng kapangyarihan ng emperador; sa makatuwid, bago pa lamang nagpapasi- mula ang pagtahan ng emperador sa pala- eiong iyon ng TuUerias na bagong kaiiwan ni Luis XVI n, at bago pa lamang kapa- padala ng maraming mga utos mula sa ma- liit na gabineteng iyon, na aming ipinaki- kilala na sa mga bumabasa, mga utos na sinusulat sa ibabaw ng isang mesang nogal, na kinakitaan ng isang puno^ pa halos ng tabaeo ni ng nagpapasimula na sa Marsella, na nawaUng^ kabuluhan ang pag-iingat ng mga magis^ trado, ang pag-aalab ngmga unang ningas ng; pagbabaka ng mga magkakababayan din, na hindi pa totoong napapayapa sa dakong liilaga, bahagya na ang naguing kakulangan upang ang mga panghihiganti'y humiguit sa hindi nakaaanong pagUbak at pag-uyat sa mga makahari, na nangapihtang huwag lumabas sa kanilang mga bahay, sa pagka't hinahagad sila sa mga daan ng boong ka- bangisan kung napakikiUi sila. cajoncitong Luis XVIII; Sa isang kaukulang pagbabagong anyo ng kapalaran, ang karapatdapat na armador
IHnagalog ni Paseual H. Poblete (1), na kilala na nating napapanig sa, par- tido (2) ng mga taong-bayan (3), siya na- mang napangibabaw, nguni't hindi naguing si guinoong rnakapangyarihan, sa pagka't Morrel ay napakamaingat at may pagka- matatakutin, gaya ng lahat na yumayaman jig" untiunti dahil sa lubhang pagsusumikap ^a pangangalakal; nguni't baga man mala- king totoo ang kanyang lakas sa pamaha- hingin kung laan ay walang binantang di isang bagay lamang, ang pagbibigay kay Dantes ng kalayaan. NanatiU si Villefort sa kanyang katung- kulan, baga man nahulog ang kanyang puno, at napaliban ang pagkakasal sa kan- ya hanggang sa dumating ang lalong pas yapang manatili ang emperador sa trono, kung magkagayo*y nag- kakailangan si Gerardo ng ibang magui- guing asawa at ang kanyang amd ang siyang mangangasiwa ng paghanap sa ibang paka- kasalan; nguni't kung dahil sa pinagpipi- litang pagbabangon ay makabalik sa pag- Francia si Luis XVriI, kung liahari inagkagayo'y mararagdagan ang lakas ni Saint-Meran at kung mangyari guinoong ito'y matuttiloy ang munakalang pag-iisang ^ katawang dating kasunduan na, at sa ga- nito'y malalagay magpakailan man ang kan- "yang panumiuhay sa matibay na kalagayan. panahon. Sakali't sa (1) Ang may-ari ng isang' sasakyang dag'at. - (2) Ang' j;)ulutong ng mga nag-kakaisa sa kuro tung^kol sa pama- mahala ng bayan - (3) Tinatawag na taong bayan 6 anak- bayan ang mga nabubuhay sa tulo ng sariling pawis. Hindi kasanib sa sabing taong- bayan ang' mga maya- yaraan, baga man tagaroon din sa bayang- iyon.
235
'236 Ang Gonde ng Monte'Oristo ni A. Dinnas Kasalukuyang pangulong magistrado sa Marst?lla ang pangalawang proeurador ng hari, ng mabuksan, isang umaga, ang pin- tuan ng kanyang otieina, at ipagbigay sahi sa kanyang si guinooi^ig Morrel ay ibig nia- kipagkita. Kung naguing iba'y niasisindak niarahil sa pagkaalam lamang kung sino.ang nagnanasang sa kanya'y dunialaw; nguni't isang taong matalas di na si ano lamang ang pag-iisip, at sakah't kulang man siya sa danas, datapuwa't taglay na- man niya ang katalinuhan sa '.ahat ng ha- Pinapaghintay niya si Morrel sa an- gay. tesala, at baga man wala siyaug guinagawa at siya'y nag-iisa't walang kapanalig, inasal din iiiya ang dating ugaling gaya ng naghahari 'pa si lAiis XVIII, na pinapaghihintay ng pangalawang proeurador sa antesala ang la- hat ng mga dumadalaw sa kanya. Ng ma- karaan ang isang euartong ora (ikapat na bahagui ng isang ora), na kanyang guina- mit sa pagbasa ng dalawa 6 tatlong pania- hayagang may iba't ibang anyong pananalig, ipinag-utos na papasukin ang armador, Yillet'ort ay Walang ibang akala si guinoong Morrel kung di kanyang mararatnan si Villefort na suko at nagpapakababa; nguni't nasum- pungan niyang gaya rin ng mga ilang ling- gong nakaraan, sa makatuwid baga'y pana- tag ang loob, tahimik at puspos niyang ka- lamigan hadlang na pakikipag-usap, "iyang lalong mahirap salakatin at siyang ikinatatangi sa Pumasok siya sa otieina taong karaniwan. iii Villefort na ang boong isip niya'y ma- ngangatal pagkakita sa kanya; nguni't siya sa ng isang mataas na tao
Tinagalog ni Paseual H. Poblete aiig nangiiigiiiig sa harap ng mahal na taong iyong tumatanong wari, na naghihintay sa kanyang nakapangalumbaba. Huminto ang: armador sa pintuan; tinitigan siya ni Vi- llcfort na anaki'y naghihirap ng pagkilala sa kanya. - Sa kawakasan, pagkaraan ng ilang minutong pagsisiyasat, samantalang ni Morrel ang kanyang pinal)ibilingbiling sombrei^) sa kanyang mga kamay, nagsalita - iKaiy guinoong Morrel po ba may li- si^ Villefort. - Opo; ako nga po, ang sagot ng armador. - Lumapit nga kayo,~ang ipinagpatuloy ng magistrado, kumaway at nagpakitang anyo ng isang tumatankihk, - at sabihin po ninyo" sa akin kung sa anong mapalad na kada- hilanan maguiguing kautangang ko ang in- yong pagdalaw na aking ikinararangal. - ^Hindi po ba nahuhulaan ninyo, gui- - Hindi po, hindi ko mahuhulaan; ngu- ni't ito'y hindi hadlang upang mahanda akong lubos sa paglilingkod sa inyo, saka- li't na sa aking kamay ang gagawin. - Sumasa inyong kamay na lahat, guinoo. - Ipaunawa. nga po ninyo. • - Guinoo, - anang armador, na lumdlakas f}ng loob hanggang nagsasalita, palibhasa'y ang napagkikilala kanyang pagmamalasakit, at bukod sa roo'y sa kagalingan ngayon ng kanyang katata- yuan; - marahil matatandaan po ninyong ng ilang araw pa bago nangyari ang pag- lunsad dito sa Francia ng dakilang empe- rador, ipinakiusap ko sa kagandahan ng gaya akong makipag-usap? noo? - ^ang tanong ni Morrel. niyang sumasakatuiran " 237'
238 Ang Conde ng Monte-Gristo ni A. Dumas inyong loob na mangyaring gawan ng ma- galing ang isang knlang palad na binatang marino, pangalawang puno ng aking sasak- Siya'y pinag-usig, kung di masama yan. ang aking pagkatanda, dahil sa siya'y kai- nalam ng mga na sa pulo ng Elba; iyang pagkakainalam na ng panahong yao'y isang kasalanan, nguni't ngayo'y isang karapatang dapat ipagmahal sa kanya. Naglilingkod po kayo ng panahong iyon kay Luis XVII], kaya hindi ninyo siya pinatawad; marahil ng panahong iyo'y siya ninyong'katungku- lan; nguni't ngayong naglilingkod naman kayo kay Napoleon dapat ninyong tangkihkin ito po artg inyong katungkulan. Da- siya; hil nga rito, ako'y naparito upang itanong sa inyo kung ano na ang nangyari sa kanyu. Nagpiguil ng malaki sa kanyang sariH si Villefort. - ^ Ano ang pangalan niya? - ang itinanong. - :Edmundo Dant^. Mamagalingin pa marahil ni Villefort na maghintay siya ng isang paputok ng pist^>la o re|'olver ng kanyang kaaway sa pakiki- pagpatayan (desaiio) na may dalawangpo't limang liakbang lamang ang layo, kay sa maringig ang pangalang iyong.ibinugd sa kanya ng paharapan; gayon'ma'y hindi man lamang kumisap. Sa ganitong paraan, ani Villefort sa kanyang mag-isa, hindi nila . maibababaw sa aking nanampalasan ako sa sariling galit lamang. - iBa makatuwid ay Dantes? - ang inulit, , - iEdmundo Dant6s po ba ang wika ninyo? - Opo. Binuksan ni Villefort, ng magkagayon, ang #
Tinagalog ni Paseual H. Poblete isang malaking libro na nakalagay sa isang cajdn ng kanyang mesa, binuklat, at lumi- ngon sa armador at sa kanya'y sinabing nagpapakunwari ng boong pagwawalang ma- lay: - iLubos na lubos ba ang inyong pag- Kung naguing isang tao si Morrel na may danas sa mga ganitong bagay, naghinala sana "iya s\ ganoong sagot, at nagtanong disin sa, kanyang sariH kung bakit hindi pinapa- paroon siya pa, kinalalagyan ng pinagtititikah ng lahat ng mga pumapasok at lumalabas sa mga bilangguan 6 kung diU m^'y sa pu- nong* mataas ng mga bilangguan. Nguni't ;sa kahangalan ni Morrel sa mga bagay na ito'y wala siyang nakikita sa mga gayong* nangyayari kung di isang tunay na pagpa- paumanhin sa kanya. kaalam na hindi kayo nagkakamaii? Napag-unawa ang ganitong bagay ni Vi- llefort. - Hindi, guinoo, - ani Morrel, - hindi po ako namamali; bukod sa rito'y nakikilala ko binatang iyang may sampong taon ang na ngayon, at may apat na taon ng nag- lilingkod sa akin. May anim na linggo na ngayong naparito ako sa inyo, ayon sa in- yong matatahdaan, upang ipamanhik na si- ^a'y inyong kahabagan, na katulad naman ng pagparito ko ngayon sa inyo upang gami- tin ninyo sa kanya ang lalong nauukol sa katuwiran ; masamang totoo ang pagkatanggap ninyo sa akin at lalong masama ang inyong p'agkakasagot. i Ah ! i Lubhang nangapaka- bangis ng panahong iyon ang mga makahari sa mga maka Bonaparte! I / 239
240 Ang Gonde ng MonteGr'isto ni A. Dumas - Guinoo, - ang isinagot ni na sinalag ang gayong dagok ng boong kahi- niisayang kanyang kaugalian, - makabari ako ng panabong iyon, sa pagka't wala akong. boong akala kung di ang mga Borb6n, bu- kod sa sila ang tunay na may katiiwirang magmana ng pagkabari, ay sila ang talagang dapat makapangyari sa Naci6n; nguni't ang kaliimahimalang pagkal^abk dito ng empera- dor, na bindi pa nalalaong ating napanood, ang siyang nagpakilala sa aking nagkaka'- mab ako; nagtagumpay ang katalasan ng isip ni Napoleon : ang emperador na sini- sinta ng labat ang siyang tunay na erape- rador. - iMabgayang sandab! - ang biglang sina- bi ni Morrel, pabbhasa'y talagang tapat na loob."Sa pagka't ganyan ang pananabta nin- akin, inaakala kong magabng ang yo sa kararatnan ni E(biiundo, ^liindi po ba totoo? - Hintay kayo ang mubng sinabi ni Vi- llelort, na binubuklat ang bagong titikang bbro, - ngayon ko nagugunita... iHindi po ba siya'y isang marinong talagang paka- kasal na sana sa isang eatalana. Siya nga, Yao'y nga, ingayon ko naaalaala! siya isang bagay na may nialaking 'kabigatan. - iAt bakit! - Nalalaman na po iiinyong pag-aHs sa aking babay ay siya'y inibatid sa bilang- guan ng tribunal ng justicia. - Siya nga, siya nga, <iat ngayon po? - Pagkakagayon ; Villofort ipinagbigay alam ko muna sa Paris, ipinadala ko roon ang mga kasulatang nasamsam sa kanya, ito pga'y siya kong katungkulan, iano ang gagawin
Tinagalog ni PasGual H. PoUlete ninyo?... at ng makaraan ang walong araw ng kanyang pagkakabilanggo'y inagaw siya sa kinapipiitan. - ilnagaw! - aiig biglang sabi ni Morrel. - Nguni't (iano kaya ang guinawa nila sa kaawaawang binata? ' - iOh! Tumahimik po po'y inihpat siya sa Fenestrelles, sa nerol, sa mga pulo ng Santa sa kayo; marahil Pig- Margarita, sa karaniwang sa araw na 'sahta, liindi ninyo siya hinihintay, kaalam-alam ay makikita ninyong siya'y bumabahk at ng si- yang manmno sa inyong sasakyan. - Makababahk siya kung kailan ahnsunod iliakatuwid, siya'y ipinatapon, at niya ibiguin, sapagka't maaasahang talagang lq,an ea kanya ang kanyang tungkulin. ^Nguri at anong dahil at hindi pa siya bumaba- ang unang dapat lik? pangasiwaan ng justicia ng emperador ay ang pag-aalpas sa mga kakampi ng em- perador na ibinilanggo ng justicia. - Huwag po kayong mangahas pumintas ng hindi muna pinakaiisip, guinoong Mo- rrel, ang isinagot ni Villefort; - kinakaila- sa mga kautusan ang ngang isang-ayon mga gawain. Paris ang utos na pagtatapon,'kinakailangan ngang manggaling din sa Paris ang utos na siya'y alpasan. Ma- rahil hindi pa naipag-uutos ang pag-aalpas na iyan, sapagka't wala pang labing limang araw man lamang na pumapasok si Napoleon. - At ngayon, - ang tanong ni Morrel, - (iwala baga kayang paraan iipang magawa agad ang ganitong mga bagay? Ngayong kami'y nagtagumpay, may kaunti akong Sa ganang akin, l^agda sa i 241
242 Ang Gonde ng Monte Grlsto ni A. Dumas niapawalaaiig bisa ang liatol- - iNguni't liindi naman niagkakaroon ng - Kung liindi man, maaaring nuipagta- lastas ang kaunti nian lamang sa bagay na ito sa pamaniag-itan ng lihrong pinagtata- laan ng mga pumapasok at hunahibas sa mga bilangguan. leikas iipang ano niang hatol! - Wahi ng mga librong pagka nauukol sa politiea. May mga nangyaya- ring kinakailangan ng mga pamahahiang liuwag ng paguitawin ang isang sa huwag mag-iwan isang sa kanya'y mapagtutuntunan ng kanyang ki- nahinatnan; ang mga librong pinagtititikan ay makapagbit)igay Hwanag sa mga niagsi- siy^isat. - Siya nga, luitatalos ko na. Nangyayari ang niga bagay na iyan ng panahon ng niga Borbon; ngnni't ngayo'y... - Nagkakaisa ang niga nangyayari sa la- hat ng panahon, guihw kong guinoong Mo- rrel; nagkakasunodisunod ang niga pamaha-, laan at sila'y nangagsisipian sa mga guina- Kiguit sa hari ang emporador kailan gawa. nian sa kahigpitan sa pagpapaganap ng mga pahituntunan sa mga bilangguan,, at hindi nga makukuro ang bihing ng mga bilanggong hindi nalalagay ang mga pangalan sa h- brong talaan. tahian tao, ng paraang iSukat nangang makapagbigay kapanata- gan sa taong hilong nasisindak ang gayong pagpapakita ng magandang ka- kahiking looban, di lalo na kay Morrel na hindi nagliihinahi ng ano man! - Nguni't sa kawakasan, guinoong Ville-
Tinagalog ni Paseual H. Pdblete 243 l'ort,' - anya, - iano po ba ang maibibigay ninyong hatol sa akin at ng mangyaring ma- I^adali ang pagl)alik ng kaawaawang si Dan- - Isa po lamang, gninoo; magharap kayo ng isang kasulatan sa ministro ng Jnsticia. - i<)h, guinoo! Malabis ang pagkaalam ko kung an6 ang nangyayari sa mga ini- na kasulatan; tumatanggap ang hahiyap .niinistro ng dalawang daan sa araw araw, at sa dajning iya'y walang nababasang apat; - Tanay, - ang muling sinabi fort; - nguni't babasahin kung ako ang may gawa at nko ang may padald. - ^At kayo na po ba ang bahalang mag- ni Ville- papadala at magpaparating sa ministl'o sa *ka- sulatang iyon, guinoo? - Gagawin ko ng boong tuwa. Mangya- yaring ng panahong iyo'y may kasalanan wala siyang kasalanan "i Dantes, nguni't ngayon, at katungkulang ko ang magsauli ng kalayaan sa aking ipinarakip dahil sa aking panununton sa pagganap aking katungkulan. ng sa kanyang Pinangingilagan ni Villcfort, pagsagot ng gayon, ang isang pagsisiyasat na walang 'salang kanyang ikapapahamak. - Nguni't ipaano po ba ang pagsulat sa ministro? - Maupo kay6 rito, guinoong Morrol - ani niya ang kanyang - ^Diyata't darating hanggang diyan ang - Mangyari pa po ba, guinoo. Ngayon hu- ibinigay at Villefort upuan sa armador. - didietahan ko kayo, inyong kagandahang loob?
244 Ang Oonde ng MonteGristo ni A. Dumas wag tayoiig magsayang iig panahon ; mahaba. na ang sinayang natin. - :Siya nga po, isipin nating naghihintay ang kaawaawang bata, iiagkakahirap at ma~ rahil ay malaki ang pagngingitngit. sa pagkaalaala la- mang na marahil ay sinusumpa ng, bilanggong nalulubog sa katahimika't sa ka- na sa ka- rihman; nguni't totoong higuit tamtaman ang pagkapasulong upang niang- yari pang makaurong. Nangatal si Villefort siya tahakin si Dantes Kinakaiiangang ng; mga gul6ng ng earro ng pagmimitlii ng ma- gistradong siya'y mataas. - Kung kailan po ninyo magalingin: na- hahanda na ako sapagsulat, guinoo, - anang armador, ria nakaupo na sa sillon ni llefort at may tangang pluma. Diniktahan siya ng magkagayon ni Ville- fort ng isang kapamanhikan sa rninistro, at sa kasulatang iyo'y isinasalaysay, ng na-r pakalabis naman-, ang pagkamakabayan ni Dantes at ang mga paglilingkod ng guina- wa sa ikititindig ng mga nais ng mga ma- ka Bonaparte. Sa sulatang ito'y sinasabi pang ang ba- tang n^arino'y isa sa mga litaw. na taong;, totoong nagpakasipag upang mapaparito agad si Napoleon; maliwanag ngang sa gayong mga guinawa ay marapat na ipagkaloob ng. ministro ang nauukol sa katuwiran, sakali't hindi pa ipinagkakaloob. Fagkatapos ng ka- sulatang iyo'y binasa ng malakis. - Ganito nga, - anya, - at ngay6'y umasa po kayo sa akin. Vi-
IHnagalog ni Paseual H. Poblete 245 - iki ipadadala po ba ninyo agad ang - Ngayon din po. - lkX sasamahan po ba ninyo ng iny6ng tagubilin? - Ang lalong mainam na tagubiling ma- kasiilatang iyan guinoo? ilalakip ko po riya'y ipaunawa kong totoo nga ang lahat niny6ng sinasaysay. - At si Villefort naman ang naupo . at JsinuTat ang kanyang pagpapaunawa sa isang tabi ng kasulatan. - Ngayon po, guinoo, <ian6 pa ang dapat gawin? - ang itinanong ni Morrel. . - Maghintay, - ang isinag6t ni - sumasagot ako sa lahd.t. Nagpabalik ng mga pag-asa kay gui- noong Morrel ang ganit6ng matitibay na mga pangako; humiwalay siya sa pangala- wang proeurador ng hari na totoong kina- lulugdan ito, at kanyang ibinalita sa am^ ni Dant6s na hindi malalao't makauuwi na ^ing kanyang andk. Villefort; Tungk61 kay Villefort, ang guinawa'y hin- di ipinadala sa Paris, kung di bagkos pang iningatan ang kapamanhikang iy6ng kung "a kasalukuya'y niakapagliligtas kay Dan- tes, sa hiimharap na panaho'y makapapa- liamak ng kakilakilabot, sakali't mangyaring makabalik uli sa paghahari si Luis XVni, na kawangis ng maaasahan, dabil sa anyo ng boong Europamt sa nakikita namang mga nangyayari. ^ Nanatili nga sa pagkabilanggo si Dantes sa kailaliman ng kanyang calabozo, hindi naringig ang kagulatgulat na ugong niya ng pagkagiiiba ng trono ni Luis XVIII, at %
246 Ang Gonde ng MonteGristo ni A. Duiiiis ang lalo pa manding kakilakilabot na pag- kapaliibog ng oniperador. Nguni't sinusundang labat ni Yillet'ort ang raga nangyayari ng matang bindi nakati- tingay at ng taingaiig liindi nagpabaya sa Sa loob ng maikling: matabnong pakikinig, itinagal ng pagkapahiklok sa trono ng eni- perador, na pinangalanang "sandaang araw na pag-iral',, * makalawang nakipag-usap sa kanya si Morrel, na nagpupumilit, na kam- tam ang pagaalpas kay Dantes, at makalawa namang pinapanabimik siya ni Villefort sa pamamagitan ng mga pangako at mga pag- papaasa. Dumating sa kawakasan ang Waterloo (1) at ,mula niyo'y hindi na niuling snmipot si Morrel sa babay ni Villefort; guinawa na ng armador ang lahat ng kanyang kaya sa ikaliligtas ng kanyang batang kaibigan; at kung nuihng mag-akalang makiusap nga- yong hari na naman si Luis XVIII, bukod sa wala ring kahihinatnan ay lalagay pa sa. panganib na mapabamak ang gagawa ng; gayon. Pagpanhik uli sa trono ni Luis XVIII, hiningi at kinamtam naman ni Yillel'ort na ipagkaloob sa kanya ang pagka, proeurador ng hari sa Tolosa, yamang niyo'y nawalaii ng gumaganap doon ng tungkuling iyon, at ganito ang guinawa sa pagka't nagpapa- (1) Ang Waterloo ay isang' nayon ng hayang Bravante,, sakop ng' kahariang B^lgiea, na nabantog- dahil sa pay- tatagumpay kay Napole6n Bonaparto, emperador sa P'ran- eia, ng taong 1815, ng mga naci6n sa Europang nagla- kiplakip sa pakikibaka sa kanya. Sa sabing dumaiitui ang Waterloo, ang ibig ipaunawa'y dumating ang pagkatalo- ni Napoleon at ng kanyang hukbo sa labanan sa Waterloo.
Tinagalog ni Paseual IT. Poblete gii^mang lagui sa kanya ang Marsella ng niaraniing niga bagay bagay na kanyang niga gninawang katampalasanang pawang sn- misisi't nmuusig sa kanya ang budhi ng walang likat. Ng makalampas ang labir.g limang araw, buhat ng dumating siya sa bagong tahanan niya, napakasal siya sa binibining si Saint- •Meran, na ng panahong iyo'y lalong nia- laki*ang lakas ng kapangyarihan Jig ama nito. Ito nga ang mga nangyari kung bakit nanatili si Dantes sa loob ng isang daang araw na i^^on at ng matapos mangyari ang kapahamakan sa Waterloo, sa pagkakulong at naHmutan doon siya tila ng Dios, kwng hindi man ng mga tao. Danghirs ang boong ka- lakhan ng kapahamakang guinawa niya kay Dantes ng niakita niyang bumah'k sa Francia si Napoh^on, at gaya rin ng laliat ng taong may mga tanging kaya sa paggawa ng ma- sama, nguni't pangkaraniAvan lamang ang katah'nulian sa kalakarang pamuniuliay, pi- nangahman niya ang pagkakataong itong "tah\ga ng Dios". Napagkilala ni Nguni'tr ng makabalik na sa Paris si Na- pohion, at 'ng uniahngaAvngaw na ang tinig ng emperador ng sakdal ng hikas at puspos si Danglars ay nagdalang kapangyarilian, takot. Sa bawa't sandah'y nakikinikinita niyang Dantes na naka- himihtaw si Dantes; si uunawa ng lahat ng sa kanya'y nangyari: si Dantes na sagana sa lakas at nagbabala Ht nagmimithing magawa ang tapat na pang- i 247
Tinagalog ni Paseiial H. Poblete ka^y magpapakamatay namari siya, - ito ang kaiiyang sinasal)i, - at ng mabigyang ibang anyo ang kanyang kusang pagpatay sa pa- mamag-itan ng hindi paniukhaang pakiki- pamuok. Nguni't (linaraya ni Kernando ang sariUng katawdn; siya^y isang taong hindi magpapa- kamatay kailan nuin, sa pagka^t sa tuwi na^y naghihintay. Sa ^uitna ng niga mahilungkot at kahapis- hapis na niga nangyayaring ito^y nag-utos ^ng enipefador ng isang bagong pagtitipon ng mga sundalo, at ang lahat ng mga lala- king makadadala ng mga sandata^y nangag- madaling hmiabas sa Francia, sa pagsunod sa makapangyarihang tinig ni Napole6n. Umahs si Fernando, na gaya rin 'ng mga ib^, kanyang hnisan ang kanyang danipa''t si Mereedes, at yumao siyang taglay ang ka- kilakilabot at mapanglaw na paninimdim, na pagkaaUs niya'y lihtaw ang kanyang kapa- ngagaw at pakakasal sa babaeng totoong kanyang pinakasisinta. Kung talagang magpapakamatay si Fer- nando, guinanap na sana niya ang gayong bagay ng mapalayo na siya kay Mereedes. Ang ipinakikitang mga pagmamahal sa da- laga, pagkahabag na wari/y dinaramdam ng binata dahil sa sakunang kanyang tinanggap, ^ ang pagsisikap na mahulaan at magpauna sa lak>ng maliliit niyang mga hangad, nag- pangiti nga niyang kaukulang tumbas na ^ibinubunga ng mga dalisay na pu^o kung nakakamasid ng mga pakitang loob- Ipinalagay na lagui ni Mereedes na tunay niyang katoto si Fernando, at naragdagan ang ^^ 24 9
250 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Damas pagkakatotong itong isang bagong damdamin: ang taimtim na pagkiialang utang na loob. Kapatid ko, - anang dalaga ng inilalagay na niya sa likod ng eatalan ang morral (1)\ - kapatid ko, bugtong kong katoto, huwag kang papapatay sana; huwag mo akong uu- lilahin dito sa daigdig na aking tinatangi- <r;an, sapagka't kung magkagayo'y mag-iisa ako at wala ng titingin sa aking sino man. Nagpasihmg kay Fornando ng kaunting niga pag-asa ang mga sinabing iyon ni Mer- eedes ng saudaling siya'y yayao na. Kung liindi bumalik si Dantes, - ang inisip ni Fer- jiando sa sarih', - darating ang araw na, ma- guiguing kanya aug (hdagang sinisinta. Napag-isa ngang lubos si Mereeeh^s at wala sino mang nagniamasakit sa kanya sa guitna ng mga kabatuhang iyong ngayo'y lah)ng napakakutad sa masid ng dahiga, at walang iiatatanaw kung di ang hindi maulatang ka- lawakan ng dagat. Madalas siyang nakiki- tang luhaluhaang hindi tumitiguilng kalili- V)ot sa mga paliguid ng nayon ng Gatalanes, nananatili kung minsaiig nakatindig, hindi kumikilos, piping tulad sa "estatua" at na- katanaw sa Marsella; kimg minsa'y naka- ng dagat at pinakikinggan upo sa yaong walang katapusang pagdaing ng mga aiong katulad ng kanyang pighati, at wa- lang likat na itinatanong sa sarili kung (11 kaya ipakahilig niya ang katawan sa dakong unahan, j^a- siy^i sa sariling bigat, wahiin ang ka- (lala laliman ng tubig at magpakalibing na roon, kay samamalagui sa gayong pagtitii.s ng maba- tabi lah> pang magaling na (1) Lalagyan ng baon sa pat^lalakbay.
TiTiagalog ni Pasoual H. Poblete pagpapahirap ng paghihintay na iigis huidi maaasahan; datapuwa't hindi ang ta- pang ang naguing "awi'ig sa kulang palad na ehilaga upang ipagpatuloy ang gayong tangka, kung di ang rehgion ang siyang sa kanya'y suniakloklo, at ito ang siyang nag- liglas sa kanya sa pagpapatiwakaL iia Tinawag si Gaderousse sa pagsusundalong ni Fernando; nguni't sa pagka't gaya rin niataiula siya ng walong taon sa eatalan at saka may-asawa, siya sa ikatlong iniukoi pangkat af ipinadahi siya sa mga haybaying dagat. Ang matandang Dantes, na nabubuhay lamang sa pag-asang makauuwi ang kanyang anak, ng maalis na sa kanyang trono ang em- perador ay naAvahi ang pag-asang ito. Ng makaraan ang hiAang buan mula ng mahi- walay sa kanyang anak at halos sa oras ng pagdakip kay Dantes, nalagutan siya ng hiiiingang kalong ni Mereedes. Pinagbayaran ni gulnoong Morrel ang lahat ng gugol sa pinagbayaran ang maliUit na pagHUbing, utang ng abang matanda sa kanyang pagka- kasakit, iit sa paggawang gayong kagandahang loob ay liindi lamang pag-ibig sa kapuwa- tao ang kanyang ipinakita, kung di tunay pagka't ang sumaklolo na katapangd!n, sa sa ama ng isang maka Bonaparteng totoong . nakapagbibigay panganil), na gaya ni Dan- tes, kahi't naghihingalo na ang sinasaklo- lohan, ng panahong iyo'y isang kasalanang; ^dakila. 251
252 Ang Oonde ng Monte-Gristo ni A. Diimos IKALABING APAT NA BAHAGUT. ANG BILANGGONG NANGLALABAN AT UL-OL NA BILANGGO Ng magaganap na ang isaiig taon biiliat ng makabalik sa trono si Luis XVIII, giii- iig mga hi- nawa ng inspeetor general ( 1 langguang si guinoong BovilIe, ang pagda- law sa eastillo ng If. ) Naringigni Dantes ang banggang sa kaila- liman ng kanyang calabozo ang alingaw^igaw ng mga pagbahanda sa gayong pagdalaw^; ali- ngawngaw na kung naguing iba'y bindi niai- ino marabil, nguni't bindi sa isang bilang- gong gaya niyang totoong l)ibasa ng ma- kinig, sa guitna ng katabimikan ng gabi, sa gagambang bumababi ng kanyang babay at ng hindi naghubumpay na pagkabulog ng patak ng tubig na tumatagas sa mga pador ng malungkot na bilangguan. Nahulaan nga niyang may nangyayaring bagay na bindi karaniw^an sa pitak ng mga buhay, sa pagka't palibbasa'y malaon ng totoong namamabay siya sa libingang iy6n, maipalalagay na niyang siya'y isang bang- At siya nga namdn, diiaadalaw na kay. sunodsunod, ng inspeetor ang mga sala, ang mga euarto at ang mga ealabozo; tinan6ng ang ilang mga bilanggong karapatdapat sa gay6ng kalagayan kung sila'y binibigyan ng magaling na pagkain at kung an6 ang mga sakddl na ibig nilang sabibin, at sa gayo'y nangagkaisang sumagot nalubbangkasamasa- maan ang pagkain at kanilang hinihinging si- (1) Pangkalahatang tagasiyasat
Tinagalog ni Paseual H. Poblete 253^ la'y pawal-an. Muling tinandng sila kuog wala ng ibang ibig sabihin; nguni't hindi na- ngagsisagot ng an6 man: <ian6 pang kaga- lingan ang mahihingi ng isang bilanggo liban na lamang sa kanyang kalayaan? Lumingong ngumingiti ang inspeetor at - Hindi ko maalaman kung bakit pa ipi- nag-uutos sa amin ang ganitong mga pag- dalaw" sa mga bilangguan, sa "king liagap ay walang ano mang kab|iluhdn; ang makasingig ng sabi ng isang bilanggo'y parang naringig na ang lahat. Nagkakaisa sila sa sinasabi; sa makatuwid baga'y bini- bigyan sila ng masamang pagkain at sila'y Avaiang ano mang malay sakasalanan. ,iMay- roon pa po bang kinakailangang dalawint - Opo, hindi pa natin nadadalaw ang mga nakapagbibigay panganib at ang mga ulol, na na sa mga calabozo sa ilalini. - Tayo na roon, - anang inspeetor na nag- aanyong tinatamad na, - ganapin natin hang-^ gang sa wakas ang ating katungkulan; ma- naog nga tayo sa mga calabozo. - Hintay po kayo, - anang itd. ang sinabi sa gobernador: sa pagka't gobernador: kinakailangang paparituhin muna natin ang dalawang tao man lamang; kung minsa'y gumagawa ai>g mga bilanggo ng mga wa- lang kapakanang panglalaban, dahil sa ma- laking sama ng loob nild, at baka kayo'y 'mapanganyaya. - Kung gayo'y gamitin po ninyo;. ang kinakailangan, - - ang mga pag-iingat niuling sinabi ng inspeetor. na 'Nagpatawag nga sild ng dalawdng sundalo isang hagdanan^ at saka sila nanaog sa
^54 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Damas lu})hangmarnmi at basabasaa't doo'y naaamoy ang isang kabahnang napakalaki, kaya nga't sapilitang sasama ang pakiramdam ng ka- tawan ng bawa't pumaroon. - iOh!" - ang bigMng sinabi ng inspoetor, na tumiguil sa kalaguitnaan ng pinaroroo- nan. - (iSino bang diablo ang na sa sa ca- - Isang mapanghimagsik na totoong da- labozoiig i^'an? pat panganiban, ipinagbilin sa aniin, sa pagka't ang sabi'y is^ang taong may kayang gumawa ng lalong malakiiig kapaslangan. itinanging at - ^,Nag-iisa po ba? - Mangyari pa ba. ,. - Gaanong panaliong nakukulong siya rito - May isang taon na, humiguit kumulang. - - iAt inilagay po ba siya sa ealabozong - Hindi po; nguni,t pinagbantaang patayin ang llaverong pinagkakatiwalaang magdala sa kanya ng pagkain... (iHindi ba totoo, An- tonio? - -Katotohanan pong malabis, - ang isina- iyan l)uhat ng siya'y pumasok dito? got nito. - (iNguni't ulol po ba ang taong - Masania pa po sa ng llavero, - siyd'y isang domonio. - <ill)ig po ba ninyong ipagbigay - Hnidi na po iyan? ulol, - ang isinagot alam siya? - itinanong ng inspeetor sa gobernador. sa gan^^a'y magaling na ang pagkakaparusa s;i kanya; bnkod sa roo'y ulol na iyaii sa loob, ng isang taon, sa pagka't ayon sa aming mga hiwatig ay liindi nialalao't siya'y ma- iiulol. guinoo; kailangan,
Tinagalog ni Paseual IL Poblete - Laloiig magaling sa kanya, sa pagka' t isa gayo V l^nndi na siya totoong maghihirap, - anang inspeetor. Napagkikilalang itoy^y isang taong nag- kakanglahibiB ang pagkamahabagiiin, at ya- mang gayo^y karapatdapat nga sa katung- kanyang kullmg pagkakaawaang guinaganap. - Sumakatuwiran po kayo,- - anang gober- nador, - at nagpapakilaki ang inyong sina- pinagsikapang matarok ang blng inyong May isa ukol sa pang calabozong sampong vara lamang ang pag-itang hiyo sa ating tinutungo, at sa pag- paroo'y bumababa sa ibang hagdanan, at ang nabibihmggo roo^y isang matandang abate^ na ng una'y p^iio ng isang partido sa Ita- lia, na naririto buhat ng taong 1811, at nasira ang pag-iisip ng taong 1813, at mula hibos: kung niyo^y ibang iba na siyang minsa'y biglang tumatangis, at kung minsa^y biglang tumatawa; may panahong namama- panahong ngu- yat ni't oh! nakalulugod ang kanyang kauluUin, ^ibig po ba ninyong makita siya? Aking maipangangako sa inyong hindi kayo niya hahapisin? <• silang dalawa, - anang * inspeetor; - kinakailangang gawin ang lahat •ng bagay ayon sa lalong nararapat. gawang pinag-uusapan. iTting may tumataba; at - Titingnan' ko Ito ang unang pagdalaw sa mga bilang- guang guinagawa ng inspeetor, at ibig ni- yang niagpakitang guilas ng pagtupad sa jnga matataas na puno. - Hala, pumasok na tayo, - ang idinugtong. - Tayo na po, - ang muHng sinabi ng go- i, 255
256 Ang Gonde ng Monte'Cristo ni A. Dumo>s bernador, at pagdaka'y hinud^^atan ang Ua-^ verong buksan ang pinto. Si Dantes na nakatingkayad sa isang su- lok ng niyang parang isang walang kahulilip na hgaya ng malanilani na sinag ng hwanag na purnapa- sok sa siwang ng makipot na bintanang may mga regas. Pagkaringig niya ng tun6g ng paghila ng matitibay na mga talasok ng pintong kumalairit at i^ingay sa pagbubukas, siya'y nagtindig at tumung- Pagkakita niya sa isdng taong hin- liay- di niya kilala, na naHHwanagan ng dala^ wang ilaw, naaagapayanan ng dalawang sun- dalo't kinakausap ng gobernador, nahulaanf at ng ni P]dmundo kung sino kaya iyon, makita niyang sa kawakasan ay dumating ang sandaHng makasasamo siya sa isang dumaluhong siydng na- mataas na puno, kahakikipkip sa dakong pinto. Pagdaka'y isinabit ng mga sundalo ang kanilang ba- yoneta sa dulo ng kanilang dalang fusil, sa pagka.t ang boong akala nila'y hinahan- dulong ng bilanggo ang inspeetor at ng ito^y saktan; umudlot naman ng isang hakbang ang inspeetor. calabozong tinatanggapan namd.n Naniasid ni Dantes na ipinakilala siya sa inspeetor na isang taong dapat pangi^ 8a gayo'y pinagsikapan niyang ti- lagan. punin sa kanyang pagtitig ang boong pag- papakumbaba't kaamuan ng loob na mang- yayaring magkasiya sa puso ng tao, at saka siya nagsaysay niyang niainam at matim^^ yas na pananaHtang banal, na nakamangha sa mga nakikinig, at hinangad niyang ma- bagbag ang puso ng inspeetor.
Tinagalog ni Paseual H. Poblete 257 Piiuikinggan nito hangang sa wakas ang taknnpati ni Dantes, at saka liningon ang gobernador, at sinal)i rito ng marahan: - H indi ako nag-aalinlangang susuman- dah niang nananag-uli na ito sa dating kata- linuhan: sa masiel ko'y handa na siya sa pagkakaroon ng mga damdaming lalong ma- nakapanaig sa tiwasay. kanya ang takot, umudlot ^sa mga bayoneta, at ang isang ulol ay hin- di umuurong sa ano man. Tungkol sa bagay na ito'y marami akong namasid na totoong kata- takataka sa Gharenton. Nakita na ninyo; sa p",gka't Pagkasabi niya nito'y langgo't kanyang tinanong: hinarap ang bi- - Sa kabooan, (iano po ba angdnnihipgi ninyo? - Aking hinihinging sabihin sa akin kung ano ang kasalanang aking guinawa; hini- hingi kong ako'y ihatid sa harap ng mga hukom, at sa kawakasan, hinihingi kong ako'y barihn kung ako'y may kasalanan, o alpasan ako kung walang sahi. - (iBinibigyan ba kayo ng mabuting pag- kain? - ang itinanong ng inspeetor. - Opo, tila po. . .iyan. . ; sa kawakasan. .Iwala pong kabuhihan ang bagay na iyan! ang hindi himang dapat bigyahg kahaUigahan, ako kimg di ng niay mga katungkulang mamahala ng tungkol sa justicia, at sampo ng haring nakapangyayari sa atin, ay hu- wag mapaliamak ang isang walang kasalanan, dahil lanuing sa isang kanulong lubhang at huwag mamatay na sinu- napakataksil, sumpa ang kanyang mga verdugo. . - Totoong napakababang k^ob po ninyo 't
! 258 Ang Conde ng MonteGristo, ni A. Dumas iigayon, - anang gobernador ; - kailaii nia ^y liindi ko kayo nakitang ganyan. jlbang ibang lubha ang inyong pananalita ng araw lia inibig ninyong patayin ang inyong ear- oelero - Tunay po, guinoo, - ang nuiling sinabi ni Dantes, - at humiliingi po ako ng tawad ng boong pagpapakunibaba sa taon r iyang sa tuw^i na y nagpakita sa akin ng lubhang magandang kalooban... ; niyon po'y sira ang aking isip^ malabis ang aking kaulu-lan... - ^At ngayon po ba'y hindi na kayo ulol? - Hindi na po, guinoo, pinapanghipaypay >ako, rainunglay ako at pinapanghina ako... ilubhang napakaluat na po ako rito! - r-i Napakahiat na! (^At kaihm pang pa- nahon nabihmggo kayo? - ang itinanong ?.g inspeetor. - Muhi pa po ng ikaLawang oras ng ha- pon ng ika 28 ng Febrero ng 1815. Nagbalakbalak ang inspeetor. - Na sa ika 20 ng Julio ng 1816 tayo ngayon ; gaganap pa lamang kayo' rito ng labing pitong buwan. - iLabing pitong buwan! - ang muHng si- Dant^s. - iAh! Guinoo, hindi po nabi ni ninyo talastas na ang labing piton^ buw^a'y labing pitong taon, labing pitong siglo, lalong lalo na sa isang taong gaya ko, na tala- gang ikakasal na sana sa babaeng pinakasisinta ; sa isdng taong nakikitang na- kabukas na sa kanyaang pintuan ng isang ma- ningning na pamumuhay, na biglang nalugso ng araw sa isang sandali; na sa na kagandagandahan ay jiabulid sa gabing isang guitna
Tinagalog ni Paseual H. Poblete ang kadilimdiliman ; pamumuhay niya'y nawasak; na hindi na^ lalaman kung ang babaeng pinakaiibig ay iibiguin siya magpakailang man: na hindi napagtatanto, sa kawakasan, kung patay na o .buhay pa ang kanyang matandang ama. Labing pitong buwang pagkabilanggo ng isang taong bihasa sa hangin ^a dagat, sa kalayaan ng marino, sa boong alang-alang, sa walang hanggang alang.-alang, ay higuit sa nararapat ^a lalong kalakilakihan ang gui- nawang kasalanan, mahal na guinoo. iAh! Mahabag kay6 sa akin, guinoo; hindi ko po hinihingi sa inyo ang kapatawaran, kung di kahigpitan; hindi po ang isang pagpapau- manhin sa sala, kung di isd-ng hatol; n^ paghtisin ang kanulong akin, guinoo ; wala akong hinahangad kung di iyan lamang; hindi nga maipagkakait sa isang nasusumbong ang ganitong kahilingan. napagkikilalang iia laban sa - Magaling, - anang inspeetor, - titingnan At liningon ang gobernador at nagsaUta: - Totoong nakaaawa sa akin ang abang dia- Pagpanhik nati'y ipakita ninyo blong it6. sa akin an^ hbrong pinagtatalaan ng mga pumapasok na bilanggo. - Ipakikita ko sa iny6 ng maluwag sa loob, - anang gobernador; - nguni't inaa- kala J"!rfig makakakita kay6 ng mga ka- ktlatilabot. na tagubiUn laban sa - Guinoo, - ang ipinagpatuloy ni Dant^s, - nalalaman ko pong hindi niny6 ak6 ma- natin. kanya. palalabas dito sa iny6ng sariling kalooban lamang; nguni,t mapararating po niny6 ang iiking kahingian sa punong nauukol; mang- 259
- 260 Ang Gonde ng Monte-Gristo ni A. Dmna.s liarap ng yayari ring maipatawag ak6 sa ang siyang isang hiik(3m. ibig kong matan- tanging aking hinihingi; to kung ano ang kasalanang aking nagawa at kung an6 ang pagpapahirap na iaatiing sa pagka't nalalaman iia po nin- sa akin; yong ang mga pag-aaUnlanga'y sa lahdt ng mga pahirap. Isang paglilitis higuit - ^Makababahk na tayo: ilawan niiry6, - (iuinoo, - ang biglang sinabi'ni anang inspeetor, Dan- tes; - napagkikilaia ko sa tunog ng iny6ng na nababagbag ang inyong puso; tinig maanong sabihin man lamang niny6 sa aking al^6'y umasa. iny6, - ang. itinugon ng inspeetor; - datapuwa't ang ipi- nangangakoko sa inyo'y aking sisiyasatin ang Ubrong talaan. - iOh! Kung gayon, guinoo, - iako'y ma- (iSino ang nagpahiiU sa inyo? - ang ta- - Si guinoong Villefort po; sa kanya. - Wala na si guinoong ViUefort sa Mar- seUa: may isang taon ng siya'y sa Tolbsa tumitira. - Kung gayo'y hindi na nga ako nag- tataka, sapagka't wala pala rito ang tanging nagtatangkilik sa akin. - (iAt mayroon bagang sukat ikagalit sa inyo si guinoong Villefort? - a: g itinanong, ng inspeetor. - Wala akong masasabi sa kaaasang makalalaj^a na! iLigtas na ako! nong ng inspeetor. niangyayari pong kayo'y makipagkita't makapagtanong "'^*-^
Tinagalog ni Paseual H. Pohlete - Wala po; baligtad: pinagpakitaan niya - (iSa niakatiiwid ay ako'y makapagkaka- tiwala sa mga tagubibng kanyang iniwan tungkol sa inyo o ipadala kaya niya sa akin? ako ng boong kabaitan. - Makapagkakatiwala po kayo. . - Magaling, kung gayo'y uraasa kayT[3. Nanikluhod si l)antes itinaas ang dala- Avang kamay sa langit at bumulong ng isang panalangin, na doo'y ipinagtatagubilin niya *sa Dios ang taong iyong nanaog sa kanyang bilanggu*n, tulad sa Mananakop na nanaog sa intierno't ng kiinin doon ang mga ka- luluwa. Muling nasarhan ang pinto; nguni't na- tira kay Dantes ang pag-asa na nanaog sa t^alabozong kaaama ng inspeetor. - ilbig po ba ninyong tingnan na ang librong kinatatalaan ng bilanggong iyan, o manaog muna tayo sa calabozong kinalalag- yan ng abate?~ang itinanong ng gobernador. - Tapusin na muna natin ang pagdalaw sa mga calabozo, - ang isinagot ng inspeetor; - kung nianhik ako ngayon, hindi malayong kukulangin ako ng lakas ng pusong mai- pagpatuloy ko ang aking pagtupad sa ma- panglaw kong tungkulin. - |Ah! 'lto'y hindi isang bilanggong ka- liindi nakapamamanglaw tulad niyong isa; ang ka^iraan ng bait nitong gaya ng katinuan iii^Bf!g bago natin kadadalaw. - ^At paano ang kanyang kaululan? - iOh! Totoong kakaiba po; ipinalalagay iiiyang ang kanyang kayamana'y^kalakilaki- han. Ng unang taon ngkanyang pagkabilang- go'ynangangako sa Gobiernong raagbibigay 261
- 262 Ang Gonde ng Monte'Cristo ni A. Dtimas siya ng isang angaw-angaw kung pawal-an siya; ng ikalawang tao'y dalawang angaw- angaw; ng ikatlo'y tatlong angaw-angaw, at ganyan, paramijig parami. Ngayon ang kan- yang ikalimang taon dito; makikita ninyong magaalok sa inyo ng liniang angaw-angaw, pagsasaysay ng kanyang yaman. - lAba! iaba! Tunay ngang kakaiba iyan, - anang insp(3ctor; ^at ano ang pangalan ng malabis ng yamang iyan? - Ang abato Faria. - ([Bilang 27? - anang inspeetorMia bina- basa ang gayong niimero sa harapan ng isang pinto. - lyan nga po; buksan ninyo, Antonio. at nasok ang mga Sumunod ang llayero, matang nag uusisa ng inspeetor sa ealabozo ng ^'abateng ulol;'' gayon ang karaniwang tawag sa bilanggong iyon. Sa guitna ng euarto, sa loob ng isang pa- bilog na sa lupa'y iguinuhit ng isang ka- pirasong yesong tinuklap sa pader, nakarapa roon ang isang taong halos hubo't hubad, dahil sa punitpunit na ang kanyang damit. Iguinuguhit niya sa pabilog na iyon ang mga tigura ng geometria (1), na Avari'y to- guinaganiit niya roon ang kanyang toong l)Oongkatalinuhan sa gayongisipin, tulad kay Arquimedes (2) ng patayin ito ng isang sundalo ni Mareelo (3). Sa gayo^ hindi man lamang niya"ii^jm) Isangf bahagui n^ mga matemdtiea na nagtuturo (1) n^ tun^kol sa mg-a sukatin, Ito ang* lalon^ marilagf sa m^a matemdtieo n^ una. Ipinang^anak sa Siraeusa ng- taong 287, at kinitlan ng* pae^patay na taksil ng taongr 212 bago ipinanganak si J. C.3 [3] Mareo Claudio Mareelo, eynsul at general romano,. [2] na nagtag'umpay sa mga galo at kay Anibal.
- Tinagalog ni Paseual //. Poblete 263 ang malaking ingay sa pagbiibukas ng pinto ng calabozo, at kaya lamang siya natamaulia- iian ay ng nialiwanagan ang basang tapa- kan (loong kanyang guinuguhitan, ng ilaw ua (lala ng mga daiaw sa kanya. . Ng magkagayo'y bumangon at tiningnan ang maraming magkakasamang nanaog sa k^uiyang calal)OZ(). Bag(laka\y tuniindig na dalidali; dinampot ang isang eoben^tor (1) na na sa paanan ng kanyan^ napakarukhang hihigan at nagma- (hihng nagbalot iig eobiMtor na iyon, sa pag- kaibig niyang makaliarap siya ng hindi to- toong kahalayhalay naman sa mga guinoong '^y^^^ .... . . V,Ano ang inyong hiniliingi? - anang ms- pe(*tor na hineh nagbabago ng pagtanong na kaugahan. - lAko, guinoo! - anang abateng nanggui- guihdas, - ako'y liindi liumihinging ano man. mawatasan, - anang - Hindi ninyo ako inspe(*tor ; - kinatawan ako ng pamahalaan upang aking dalawin ang mga bilangguan at dinguin ang niga sakdal at kahingian ng niga l)ilanggo. . ^-iOhl^Kung gayo'y ibang bagay na iyan, guinoo, - awg dahdahng sinabi ng abate, at umaasa akong magkakawatasan tayo. - l Nakita na n inyo P^ - anang gobernador n^^naraiiang tinig, - nagpapasimuhi na ang :auiuhuig ayon sa sinabi ko sa inyo. - Guinoo, - ang ipinagpatuloy ng biianggo, - ako ang abate Faria; ipinanganak ako sa Roma ng 17()8; naguing seeretario ako sa Tinatawati- ni ^'eobsrtor" anof makapal na kumot (1] sa pagtulotr.
264 Ang Gondei ng Monte-Oristo ni A. Dnmas loob ^g dalawampong taoii iig eardenal J\os- pigliosi; ibinilanggo ako, ayawan kung ba- kit, pagpapasiniula ng taong buliat ng panahong iyo'y biniliingi ko sa niga pu- nong may kapangyarihan sa Itaha't sa l'ran- eia ang aking kalayaan. - ([Bakit hinihingi ninyo sa niga punong may kapangyarihan, sa Itaha? - ang tanong ng gobernador. l.Hll, - Sa pagka^t (hnakip ako sa Pionil;ino, at aking inaakahmg gaya naman ng Milan at Florencia, ang 'Pionibino'y imguing pa- ngulong bayan ng ahn nmng lalawigang sakop ng Kraneia. - Nangagtinginan at nagtawanan ang ins- peetor at ang gobernador. - iDiantre! - ang bighmg sinabi ng ins- peetor, - ihindi nga totoong sariwa ang mga balitang naUdaman po ninyo tungkol sa Ita- lia. - Ang mga balitang iya^y mula pa ng ako'y dakpin, guinoo,^ - anang abate Faria. - At sapagka't itinatag ng dakilang Empe- rador atig kaharian ng Roma, nalaan sa anak na lalaking bagong kalool) sa kanya ng Langit, aking ipinalahigay na marahil ay nagpatuloy ang kanyang mga pagtatagum- pay sa ibang mga naeion, at kanyang nabig- yan kaganapan ang mithi ni Maquiaveld (1) literato italiano, mi- (1) ni Ma- Inihahatol nistro quiavelo sa kanyang sinulat na llbrong* "El Prfncipe" ang pagdaraya sa mga pakikipanayam sa mga taga ibang naci6n ng ukol sa politiea. Ipinanganak siya ng taong 1469 at namatay ng taong 1527. Balitang politieo, eseritor at Ploreneia. ng republiea sa
. Tinagalog ni Paseual 11. Poblete 265 Gesar Borgia (1), iia gawiiig isa la- ni inang kaliarian ang Italia. - eUiinoo,- - anang inspeetor, - sa kagali- ngang palad ay hindi ipinahintulot ng ka- looban ng Dios na matuloy ang gayong na- j)akalaking kuro^ na sa aking niasid ay ka- yo^y totoong maningas na kapanalig. - lyan lamang ang tanging paraan lipang ang ItaHa'y maguing isang Naeiong mala- kas,*nakapagsasarili at mahgaya, - ang ipi- na^^^^^tuloy ng abate. - HTMi malayong iyan nga ang lalong magaUng, - ang isinagot ng inspeetor; - da- tapuwa't hindi ako naparito't ng makipag- isalitaan sa inyo ng tungkol sa politiea ng mga nakaraan ng panahon, kung di ang ita- nong sa inyo kung raay ipagsasakdal kd^yo sa inyong pagkain at tungkol sa ibinibigay tahanan, - Katulad ang pagkain ng lahat rg pag- kaing ibinibigay sa lahat ng mga bilangguan, sa makatuwid baga'y kasamasamaan. Tung- kol sa tahanan, kahi't malamig at naka- pagkakasakit, alinsunod sanakikita na ninyo, rin naman totoong masama. Ngu- hindi ni'tngayo'y hindi iyan ang ukol pag-usapan kungdi aiig mahahalagang ipagbibigay alam ko sa gobierno. - Sasabihin na ang kanyang mga pana- guinmiitn, - ang anas ng gobernador sa ins- ?)r Si Gesar Borgia ay eardenal at duque sa Valen- tinois; namatay sa pagkubkob sa Viena, sakop ng EspaSa, ng taong 1507. - Anak si Gesar Borgia ng papa Alejandro VI, at kapatid ni Luereeia Bprgia, bantogr sa kanyang* malabis na hilig kagandahan, sa katalasan ng isip. sa "a kahalayan at balitang* manglalason. (1)
- 266 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Vumas - Narlto ang dahil kaya aking ikinagagalak ang pagkakita sa inyo, - ang ipinagpatuloy ngabate, - kalii't inabala ninyo ako sa pagkii- kuro ng isang bagay iia totoong mahalaga at kung mapalabas kung maigui ay marahil niagbabago ang paraang inisip ni Nowton (1). Kaya nga, (^maaari^ po bang maipagkak:>6b ninyo sa akin ang sandaling pakikipag-usap? - Guinoo, hineh* mangyayari ang liinihi- - Gayon nian, - ang muh'ng Hw^^h hg lat kung ang sasabiliin ko'y ng pa- abate, pakinabangin ang gobierno ng isang halagang Hmang angaw-angaw, sa l)aUmbawa? - Biya nga, - anang inspeetor, na huiiingon sa gobernader, - nahulaan po nin^^o pati ng danri. - Heila, (lano po ang inyong sagot? - ang nuding sinabi ng abate, ng makita niyang nag-aakahmg umahs na ang insp(K*.tor ayon sa anyong ipinakikita. - liindi kinakailangang sa pag-uusap ay katayong dahiwa lamang lang magkarinigan; maaariiig makasama ang guinoong gol>ernador sa ating pagsasalitaan. ko, - anang gobernador, - sa kasawiang palad ay^nalalaman na namin ngayon pa ang inyong mga sasabihin. Nauu- kol ba sa inyong mga kayamanan, ([hindi po ba? ngi ninyo sa akin. \^. - Kaibigan Tinitigan ni Faria ang taong iyoi Isaae Newton ay marila;jf na astrononio at fi- (1) in<fl^s. Siya ang"^ hakatuklas n^ tun<;^-kol sa tina- sieont*" tawaiJf na **gTavitaci6n uhiversal" at n^ m^a karaniwan<4* nahahambinof sa mga matA Tinatawa^ na '*^i'avitacion ang" nang-yayarin^ kusang* pagkahila ng- isan^^ bat>-ay sa. kapuwa ba^ay lalo na sa m^-a astro, na siyan^ mula n^ big*at ayon sa kinalala"-yan<f alan^ alan^ Si
- Tinagalog ni Paseual II, Poblete 267 nging niiminiHgning ang katalinuha't ang katotohanan, - Wala na nga pong iba kung di iyan; lano pa po ang ibig ninyong sabihin ko kung (li ang tungkol na nga lamang sa ba- gay na iyan? • - Gruinoong inspeetor, - ang ipinagpatuloy ng gobernador, - masasabi ko po sa inya ang tungkol sa kasaysayang iyang kasing-^ ga|r!ig din ng pananaHta ng abate, sa pag- ka^^^nay limang taon na ngayong lagui niyang inuulit sa akin. - Guinoong gobernador, - anang abate, nagpapakilala ang inyong gawa na kayo'y isa riyan sa sinasabi ng mga santong ka- sulatang: ^'May mga mata^y hindi makakita, may niga tainga'y hindi makaringig''. - Guinoo, - anang inspeetor, - mayaman ang gobierno at hindi nangangailangan ng inyong salapi, ingatan ninyo't ng inyong pakinabangan sa araw na kayo^y makahibas sa inybng pagkabilanggo. Ng maringig itong mga huHng pananaUta^y tinangnan ng abate ang kaniay ng inspeetor. - Nguni't kung hindi na makalabas ako sa awa ng Dios; rito sa bilangguan, kung kahi't sa lahat ng mga katuwira'y papanatihhin ako rito sa calabozo, kung mamatay akong hindi ko na^asabi ang aking mga Hhim sa ka- lyp^rnian, mawawala lamang ang kayama- nang iyan; (ihindi po ba lalong niagaUng: na makinabang ng yamang iyan ang go- bierno't ako nama'y gayon din? iMagbi- bigay ako hanggang anim ua angaw-angaw at magkakasiya na lamang ako sa malala- laban
! 268 Ang Gonde ng Monte'Onsto, 7ii A. Ihtriias l)i, kung itulot nilang ako^y* bigyan ng ka- layaan - Sa ganang akin, - ang sinal)i ng ins- peetor ng katatagang lakas ng tinig, - kung (li ko lamang nalalainang ang taong ito'y ulol, maniniwala akong katotolianan ang sinabi, ayon sa tinig at anyo ng kanyang pananalita. - Plindi po ako ulol, guinoo, at sinasabi ko ang katotohanan, - ang inulit ni ^i^iria, na naringig na laliat ang niga sinabi, ng inspeetor, palibhasa^y niy:*. "'lyang katalasan ng pangdingigna karaniwang niang- yari sa mga bilanggo, at nagpatuloy ang abate Faria ng pagsasaysay: taglay - -Tunay nga pong mayroon ng kayama- nang iyang sinasabi ko sa inyo, at nanga- ngako ako sa inyong ako'y piiirma ng isang kasunduan nating dalawa, na sa pamainag- itan nito'y ihahatid po ninyo ako sa higar na aking ituro, gagawin ang paghukay sa ating harap, at kung sakaUng ako'y nag- sinungaUng, sakaUng waldng ano mang ma- sumpong, kung ako nga'y tunay na ulol na gaya ng inyong sabi, imagaUng! iha- hatid ninyo ako uU sa calabozo ring ito, magpakailan mananatili na ako at dito'y man, at dito^y mamamatay na akong liin- di na muUng hihingi ng kahi't ano sa in- yo at sa kangino man; Nagtawa ang gobernador. - ^ At totoo bang malayo ang kinalalag^ yan ng inyong kayamanan? - ang itinanong. - Isang daang leguas ang layo rito, - ang - Hindi masama ang pagkakakuro ng ba- sagot ni Faria.;
Tmagalog ni Paseual H. Poblete % gay na iyan, - ang rauling sinabi ng gober- nador; - kung magkaroon ang lahat ng bi- langgo ng kaisipang pap^glakarin ang mga nagbabantay sa kanya ng layong isang daang leguas, at pumayag naman ang mga taga- biintay sa gayong paglalal^ad, kakaunting bi- langgo ang maninira, sa pagka^t hindi sasa- yangin ng mga bilanggong iyan ang pag- kal^taong iyon upang sila'y tumakas. ~Vlto'y isang paraang totoong kilala na, - aii^^iittiling sinabi ng inspeetor, - at hindi nga karapatdapat sa guinoong ito ang siya'y kilalaning unang nakatuklas ng gayong pa- raan. - Hinarap niya pagdaka ang abate at nagsalita: - Tinanong ko kayo kung magaUng £>ng - Guinoo, - ang isinagot ni Faria, - isumpa ninyo kay Cyristo na ako^y inyong pawa- wal-an kung sabihin ko sa inyo ang kato- ituturo ko po sa inyo kung tohanan, at saang dako nababaon ang kayamanang iyan. - (iMagaUng baga ang pagkaing ibinibigay sa inyo? - ang muHng itinanong ng insp(K:tor. - Guinoo, wala pong ipinanganganib kai- inyong pagkain. nila yong and* pian sa bagay na iyan, at na- nin^^ong magahng na hindi mamasid na isang paraang daya't ng ako^y makatanan^ sa^p"fgka't matitira ako rito samantalang gui- ^nagiiwa aiig paglalakbay sa paghanap ng ka- yamanang sinasabi ko- - (illindi po bakayo sasagot sa aking kata- nungan? - ang muHng sinabi ng inspeetor na nayayamot na. - ^At hindi po ba kayo sasagot naman sa 269
- 270 Ang Gonde ng Monte-Gristo, ni A. Dioiins ang biglang sinabi ng abate. - iSumpain nawa kayong gaya rin ng mga ibang haling na hindi naniwala sa akin! <iAayaw kayo ng aking guinto? Kung ga- yo'y aking iingatan. (i Ipinagkakait ninyo ang pagbibigay sa akin ng kala^'^aan? An^- Dios ang siyang magkakaloob sa akin; ki- niakad iia kayo; wala na akong iba pang sasabihin. aking tanong? At iniabsang ng abate ang kanyangyio- / bertor sa ibabaw ng kanyang hig^L^-'^di- nampot ang kanyang kapirasong 'yeso at umupo sa guitna ng. kanyang guhit na bilog at doo'y ipinagpatuloy ang pagguguhit ng mga tigura ng geomotria. -;-Ano ang guinagawa ngayon? - ang iti- - Binibilang ang kanyang niga kayama- nanong ng inspeetor. nan, - ang muUng sinabi ng gobernador. Sinagot ni Faria ang gayong paghbak sa pamamag-itan ng isang titig na puspos ng lalong malaking pagpapawalang halaga. Nangagsialis silang lahat sa calabozo. Si- narhan ng eareelero ang pintuan. - Baka nga siya'y nagkaroon ng ilang mga kayamanari, - ang sinabi ng inspeetor ng pumapanhik na sa hagdanan.. - O baka kaya napanaguinip niyang siya'y may mga kayamanan, - ang isinagot ng go- bernador,-^at kinabukasa'y naguising ^"";,^a ang isip. -^Siya nga, - ang muHng sinabi ng ins- peetor, - taglay iyang kalayaan sa pagsasaUta ng taong bihasa sa kasam-an; - kung tu- nay ngang siya'y dating mayaman ay hindi sana siya nabilanggo. ^'^-^-^
Tinagalog ni Paseual II. Poblete wakas ng nang- yari sa abate Faria; nanatiling bilanggO; at pagkatapos ng pagkadalaw na ito'y narag- dagan ang pagkabalitang siya'y lubos ngang ulol. ang nagiiing Gayoii Kung si. Galigula (1) o si Neron (2) iyang mga dakilang mapaghanap ng mga kayama- nan, iyang mga tdong maibiguin sa mga bagay na hindi sukat mangyari, ang na- pagsi^ihan ng gayong mga bagay, pinani- \?ala!^?amarahil^nilia ang mga salita ng kaa- waawan^tdong'"iy6n, at ipinagkaloob disin ang hangad na siya'y mahipan man lamang ng hangin ; hindi sana ipinagkait ang kaur ydng pamumuhay sa luang ng lupang kan- yang binibigyan ng gayong kataastaasan^ halagd; hindi marahil itinanggui ang kaLd- yaang pinangangakuang pagbayaran ng lul- Si ealig-ula'y naoeuing emperador romano ng- hindi pa ipinan^anganak si J. C. (37 hanggang sa 41 taon ba^s>o Minithi niyang magkaroon ng isa ipanganak si J. lamang- ulo ang boong sakop niya upang maputlan niya ng liig- sa big-iang" tag'a. Inihalal niyang* eonsul ang kan- eabayo. Tinatawag na eonsul ng panahong una yangf ang- dalawang- kataastaasang* mag*istrado sa Roma. Si Pinatay Oaligula'y bantogf sa kalupita't sa kalibug-an. siya ng tribunong- si Qu6reas. (1) C.) (2) Lueio Domieio Neron, emperador romano, anak ni Domieio Enobardo at ni Agripina; nabantog* dahil sa kan- yan^ kahalayhalay na asal at sa kanyang* mga. kalu- pita*t bangis. Ipinanganak sa Antio ng taong* 37 bago niya ang kanyang* ipanganak si Jesucristo. Ipinalason pinangangaralan; maestrong- si Burrho, dahil sa siya'y ipinalason niya si Britanieo sa takot na baka siya'y Inaaga^a^iii^ito ng kapangyarihan; ipinapatay ang* kan- g^^J<"rang si Agripina; pinalayas ang kanyang* asawang- Octavia at bago napakasal kay Pompea na pinatay naman niya sa isang* tadyak; ipinasunofif ang Roma ng t^6ng 74 at bag-o ipinagbintang ang gayong gawa sa mga eristiano na pinahirapan ng kakilakilal^ot. Pinilit ni Galva na siya'y magpakamatay ng taong 78. Tatlong- £o*t isang taon ang itinagal ng kanyang buhay, at la- ing-apat na taong nag-emperador siya. 271
272 Ang Gjnie ng Slmte-Gristo ni A, Ditmts Nguni't ang mga hang maraming salapi. hari sa ating mga panahon, sa pananatili nild. sa saklaw lamang ng mga magagaaug; namangyari, ay saldt sa kapangahasan ng ka- looban;. nangatatakot sa taingang makarinig ng kanilang mga iitos at sa matang nagmama- sid ng kanilang guinagawa: hindi na tagldy ng kanilan^ puso iyang pananalig sa kataa- san ng kanilmg tangkuUng nagbuhat sa.Diosi sila'y; wala kung di xiga sa isang salita, taong gaya rin ng iba, na ang ik|>i>^^angi lamang ay may putong na eorona. Ng unang panahon ang isip ng mga hari o kung dili ma'y gayon ang kanilang sinasabi, ay sila'y mga anak ni Jiipiter (1), at taglay nga naman nila ang kaunti man lamang anyo ng ama nilang ito: mahirnp mapakiusapan ng una ang hari, na gaya namang hindi magaang; na napagsisiyasat ang nangyayari sa daka pa roon ng] mga alapaap; ngayo^y magaang ng napapakiusapan at nararating ang mga hari. Kung gaano ang pagsisikap ng gobierno despdtieo (2) na huwag matanghal sa liwa- nag ng araw ang kinahihinatnan ng mga ipinakukulong sa mga bilangguan at ng mga pinahihirapan; kung hibhang mangisangisa lamang ang nangakikitang nangyayaring ma- Si Jupiter ay tinatawa"* na ama ng mga tao. SP* ya*y anak ni Saturno at ni Rea, kapatid at esposo ng Si Noptuno, na hari sa dat^'at at sl Pluton diosa Juno. na bari sa mga intiorno ay kapuwa anak niya. ang" hari sa langit, (1) Si Jupitor ' Tinatawa^*- na gohierno despotleo anjQf pamahalaan^ walan^ kinikilalan"* iban^*' kautusan liban na lamang- sa, kalooban ng" nakapangyayarinof nag-uutos. (2) ^
Tinagalog ni Paseual H. Pobtete kasipot pa aiigpinahirapan ng Inquisicion (1), taglay ang kanyang mga biitong dinurog at mga* sugat na lumalalioy ng dugo; gayoh diHg ipinakatatago, ipinakaliHhhn iyang na- uulol, iyang bulok na sugat (2) na sumi- silang sa hisak ng mga ealaboso (3), dahil sa paghiliirap ng kalooban (4), bilangguang kinauul-ulan, at sakali't iahs doo\y hindi na sipisiyasat ng mga m6dico (5) ang pinagka \ da^sUanan ng pagkakagayon at ang kalaga- yan^*5g^ag-iisip ng taong kahabaghabag na sa kanya^y padala ng pagdl ng eareelero- Sa pagkasira ng bait ng abate Faria, dahil din sa kanyang pagkaulol, mananatih na nga siya niagpakailan maii sa bilangguan. Tungkol naman kay Dant^s, ang inspiee- ipinangako tor Pagpanhik niya sa tahanan ng gobernador. ay^ gumanap ng hibos sa (1) Hukuman (tribunal) ng ig-lesia romana, na itinayo sa Espafia ng mga haring^ cat61ico ng* taong 1485, at inilag^anap pag-katapos s^t Italia't sa Francia, upang* si- yasati't parusahan ang mga kasalahang laban aa pana- Hinatulang gawin ang mga kakilakilabot nampalataya. na pahirap at sunuguing buhay sa libolibong mga ka- panalig ng mga judio, ng mga luterano o protestante at ng mga hinalaing lumalabag sa religi6n. Inalis ang Inquisicion sa Espaila ng mga C6rtes sa Cadiz, at lubos na naalis ng taong 1820, (2) Sa makatuwid ay biinga ng kalupitan ng may ka- pangyarihan.** na lugar na pinagbibilangguan, na ang karaniwa'y sa ilalim ng lupa naroroon. (3) Tinatawagf ng unang ealoboso ang matibay Mpjr mga hukom na walang awa ng paghatol na mtLgd^^m^a bilangguan ang isang nagkasala ng maha- ^irigpanahon, palibhasa'y hindi marahil nila ^napag- iisip ang liirap, huwag na ng katawan, kunof di ng loob, na tinitlis ng bilanggo. Kung mangyayari sanang maipakulong sa bilangguan ang ganitong mga tao bag'o magliukora, ng anim 6 labing dalawang buwan, mapag- uunawa nila kung gaano kahirap ang mawalan ng ka- layaan. (4) (5) Manggagamot na nag-aral at may ukol na kati- bayang nagpapakilala ng kanyang pinag-aralan. 273
" " ( ( : . 274 Ang Conde ng Monte Gristo, ni A. Dumas ay ipinag-utos na ipakita sa kanya ang !i- brpng pinagtatalaan sa mga bilanggo. Sa isang dakong tabi ng kanyang pangalan ay nakalagay ang isang paunawang ganito atig saysay Si Edmundo Dantes ay totoong maka Bonaparte: nakialam siyang lubha upang makabalik si Napoleon sa Eraneia^ na ga- ling sa pulo ng Elba. Pagsikapang tpto;p ^ na siya'y huwag may makausap a,t palea- ( ( i i ( ( "bantayan siyang mahigpit. ".-r-??^" Nakatitik ang paunawang ito ng ibang letra at ibang tinta kay sa mga ibang pa- unawa sa mga pangalan ng mga ibang bi- langgong na sa hbrong iyon, bagay na nagpapakilalang itinitik iyon pagkatapos ng maibilanggo na si Dant^s. Hindi nga ma- pag-aahnlanganan ang kahigpitan ng gayong pagbibigay kasalanan, kaya nga't isinulat n^man ng inspeetor sa ilahm ng paunawang " Walang magagawang iyon ang sumusimod : paghhgtas sa kanya. Nakapagpasaya ng loob kay Dant6s ang pagkadalaw na iyon, kung ito'y masasabi; nahmutan niya, buliat ng siya'y mabilanggo, ang pagbilang ng mga araw; nguni't sinabi sa kanyd ng inspeetor ang isang bagong fecha, Bumak- at ito'y liindi nga niya mahhmot. bak nga siya ng kaputol na bato sa pader at isinulat niya roon din ang sum{lfs;;nod: *'30 ng Juho ng 1810;" at buhat i-n>>-^ gumuguhit siya sa arnw araw, sa adhikdng malaman niya ng boong kaganapan ang panahong lumalakad. Nangagdaan ahg niga araw, ang mga hnggo at ang mga buw^n, at si Dantes ay
Tinagalog ni Pasaual H. Pdblete Nagpasimula siya ng nanatili sa pag-asa. pagtataning ng labing limang araw sa pag- aalpas sa kanya, sa pagka't inaakala niyang kasukatan na ang gayong bilang ng araw upang magawa ng inspeetor ang lahat ng kinakailangan at ng masunduan ang pagpa- palabas sa kanya sa bilangguan; datapuwa't nakaraan ang labinglimang araw na iyon, _at ng magkagayo'y pinahaba niya ang ta- ni^g hanggang sa dalawang buwan; naka- raal^sim ang dalawang buwan, at ang mga ilan pananggang sa sampo. Nakaraan ang sampong buwang wala ring nangyari sa kanya, gaya rin ng dati ang kanyang kalagayan. Hindi nagbabago sa boong panahong iyon ang kaugahan ng kanyang bilangguan; ewa- lang ano mang baUtang sukat makaaUw. na tinatanggap siya; kung tinatanong niya ang eareelero'y H3,nanatili sa hindi pag-imik, na katulad ng dating asal. Ng magkagayo'y nagpasimula ang kulang palad na si Dant^s ng pag-aaUnlangan sa pag-asang kanyang iniingatan; kung paniniwalaan ang ipinala- lagay niyang isang maUkmata ng kanyang alaala, ang nangyayaring iyo'y wala kung di isang Ukha ng kanyang panimdim, at wala kuntg di isang panaguimpan lamang ang tagaaliw na angel na iyong napakita sa kanyang bilangguan. - N^^^akaraan ang isang taon ay iniUpat ni'ail^gobernador ng eastiUo sa kuta ng Ham, kanyang na at Dantes. . Du- kinasama ang eareelero mating ang isang bagong gobernador, at nakaraan ang mahabang panahong hindi napagtatalastas ang mga pangalan n| mga sa mga empleado ni isa 275
276 Ang Gonde ng Monte Gristo ni A. Damas bilanggo, sa pagka't ang bilang lamang ng kanikanilang calabozo ang itinatawag sa ka- May limampung pitak ang kakilaki- nila iyon; ang tinatawag labot na ea^tillong na lamang sa mga nananahan doo'y ang niimero (bilang) ng tahanang kanilang ki- nalalagyan, kaya't hindi na Edmundo Dari- t^s, buhat noon, ang pangalan ng kaawa- awang binata: tinatawag na lamang siygk,. ng si 34. WAKAS NG UNANG TOMO
- PALATUNTUNAN Rg mga napapalam an sa unang tomo Np AKLAT NA ANG PAMAGAT AY ''ANG GONDE NG MONTE ORISTO". ^PalWLwa 1 Sa Marsella Ang pag-dating Unang^mhagui Ikalawangoahagui. 5 Ang am& at angf anak Ang* nayon ng Gatalanes 24 Ikatlong* bahagui 39 Ikaapat na bahagui Ang* kasunduang lilo--^ 62 Ikalimangr bahagui - Ang piguing sa pagkakasal-- Ang pangalawang proeurador ng 75 Ikaanim na bahagui hari -..-- --- 100 -- Ang paglilitis .. Ikapit6ng bahagui Ikawal6ng bahagui. - Ang eastillo ng If. Ikasiyam na bahagui 124 1 149 Ang gabf ng araw na gui- nawa ang pagsasalosalo sa piguing ng kasalan-- 173 Ikasampong bahagui. - Ang gabinete sa TuUerias-- Ikalabing isang bahagui. - Ang maitim na ogro sa 186 C6rcega 203
Ikalabing dalawang bahagui. - Ang amA at ang an&k na lalaki 218 Ang isang daang araw Ang bilanggong nang- Ikalabing tattong bahagui Ikalabing apat na bahagu i 232 na bilanggo lalaban at ang ulol •-- 252