Ex Novo Mvndo 1. Samsara 2. Talandiklab 3. Unang Liwayway 4. Ang Bagong Mundo 5. Apoteosis Indakuna 6. 7. Morning Playlist 8. Casus Belly 9. Sapo 10. U Kamelopardalis 11. Manunggul 12. Mebuyan 13. Pagsilang 1
2 nang kitang Minsan mahaba-haba hinggil sa pagbabalik ko mula sa naturang mga bagong rehiyon na nahanap natin at ginalugad kasama ng flota, ayon sa gugol at atas ng Kamahal-mahalang Hari ng Portugal. At ang mga ito ay makatuwiran ngang tawagin na isang bagong mundo. na rin sinulatan - Amerigo Vespucci
Samsara May bahagi ang katawan na lumubog na barko, itim na karagatan, at ako ang mandaragat na inanod sa kakatwang dalampasigan, nagigising nang siláw sa kumikisap na ilaw, walang maalaala bukod sa kakayahang huminga. May tubig na anong lalim sa baga, dilim na anong lalim sa gunita, pangangailangan ang humiyaw. May nangangapal na bigat ang lahat, ang mga palad, ang bawat pagpikit at pagmulat, ang sikip nitong kinagisnang kabaong, binabaha ngayon ng malamig na boses na walang pinagmumulan, parang buhos ng ulan, patak-patak ng karayom na isinasauli ang lahat kong iniwan: mga pangalan, mukha, kabuuan ng dalawandaang taon, hanggang ang pagbangon ay magmistulang sumpa ng muling pagkasilang. Dalawandaang taong singkad ng mga patay na planeta at buwan, nanaisin mo ring kainin ang sariling pangalan. Natitikman ko ang lasa ng dagat sa sariling pisngi, mga umaapaw na ilog ng tabsing at hapis. Aahon sa tuyong lamig ng barkong pangkalawakan na nagmamanhid pa rin ang mga kamay. Nakatakda na ang lahat, ang agos ng mga sapa, mundobalani ng mga buntala, itong nakaw na pag-iral: ang mga letra, mga bilang sa bakal na pulseras, ang papel nitong katawan, ang planetang pinatutunguhan, ang bawat paparating na lupit. Kung makapipili kang muli, anong tunog ang ihuhugis sa sariling pag-iral, o kung hindi rito ay saan ka lulutang, kung makapipili kang muli, kailan, sa aling Lupa, mo nanaisin, kung magkakamaling piliing muli pang isilang? 3
Talandiklab Dalawang dantaon at alam na natin ang itatawag sa lahat maliban sa kaibigang hindi matabihan pagkatapos ng mahabang pagkasunog. May talang nilalamon ng sariling pagbabaga, at sandali itong hindi ko na ulit alam ang sasabihin. Nakadungaw muli si Mira sa itim na unat ng kalawakan. Kahit saan, maiipon pa ring alikabok sa paligid ang libag at kalungkutan. Tatlong buwan bago lumapag sa bagong planeta at tulad ko, hindi niya na rin kilala ang mga bituing nagdaraan, ang kani-kanilang pag-iisa lamang. Ayaw kong isipin ang kanyang mga naiwan. Iniilawan ng komputadora ang pisngi niya, hinahaplos ng tanglaw ang mga labing tikóm. At ako rin, magiging sumasabog na bituin kung isasaysay ang lahat ng pinagsisisihan. Umid na ulit ang mga ulanag. May mga agwat na ang pinagsaluhang pananahimik ang tanging makatatawid. Tatabihan ko siya sa paanan ng kama, at isasandal niya ang ulo sa balikat ko. Itatahi ang mga daliri sa mga daliri ko. Hahagkan ko siya sa noo. Kagaya ng napakarami sa ating mga ritwal, magsisimula kami sa pagsasalo. Ganitong sikip, lumalapot ang lahat ng nahahaplos. Baysak ng tubig. Palad na umaagos. Katawang nagtatanong, bulalakaw ka ba o buwan? Binabaybay ng hintuturo ang malalambot na labi. Higpit ng yakap, nagigibang agwat, nalulusaw sa bibig ang lumbay, sumasagot ang katawan: tala ng walang-balikang paglalapit, matimtiman, kaming dalawa, halos mga bituing kambal, nagsusubuan ng napupunding liwanag sa laot ng karimlan. 4
Unang Liwayway Nagsayawan kami kahapon sa ibabaw ng tumpok ng dayaming nasunog ng aming paglapag. Malapot na pulut ang ligaya sa aming mga bibig, naging tula mismo ang hangin. Nagkantahan kami sa paligid ng siga. Nalango sa alak at galak. Kagabi, bago ko nalaman ang balita, naisip kong marahil, oo nga, sa liwanag ng limang buwan, maaari tayong dito manahan. Dito magkauban, maging kalansay, maging pataba sa maitim na lupa. Dudulas din ang lahat sa ating mga kamay. Itong mga daliring humahaplos ngayon sa dagat ng dinayong planeta, nagpupulot ng pilipit na bakal at mga sitha ng Gore-Tex sa pinilakang buhangin. Balahak na karagatan, apyak ng dalawang araw. pantay-leeg ang hambalos ng mga along naghamog sa pira-pirasong sikpaw. 5
Ang Bagong Mundo At isa rin kayang kasalanan itong ligaya ng pagsapit sa isang bagong daigdig na matatahanan, hinog na, kahit ngayon, na pag-ugatan ng buhay sapagkat hitik sa kislot ng mga kakaibang nilalang hindi pa man teraformado? Sa wakas, ang unang kolonyang lampas sa balani ng una nating bituin. Itong panibagong lupa na sasapo sa paa, nagmamanibalang na sa hipo ng tao. May bakas ang bawat paglalapat at may katotohanang hindi natin matatakasan. Baon pa rin natin ang lahat ng ibinunga ng masaklap nating kasaysayan: nabubulok na plastik, protinang gulay, arawing dagitab, mga botelya ng hangin, arkitekturang modular - oo, may panibago tayong babaguhing mundo. Tagaktak ng pawis. Halakhak. Mga kukong nagbubungkal ng luad. Noon pa man, sa una nating hininga, ay may nasimulan na tayong haynayan ng pagbabago: mananahan din dito ang nananahan na sa ating mga loob. Nang bahain ng sinaunang siyanobakterya ang Lupa ng oxihena upang makaawit ang tao pagkaraan ng ilandaang milenyo, may nilunod silang isang buong planetang buháy. At nang matuto tayong mahalin ang sarili nating hininga, ang buwis pa rin ay plane-planeta. Kasalanan ba sa gayon ang ating ligaya? 6
Ginanap kagabi ang unang lamay nitong daigdig. Nang huli ko siyang makita, humahangos pa si David sa galak, may natuklasang kakaiba habang inaaral ang haykapnayan ng mga nilalang ng bago naming tahanan. Nakangiti siyang parang si Hernán Cortés pagkalupig ng Tenochtitlan, ngunit mas mabango at kumpleto ang bagang. Nahanap nila kahapon ang kanyang bangkay. Luray na hating-katawan at bangas na mukha. Ginusto ko sanang mag-usal ng ilang salita ng pamamaalam mula sa sinauna nating mga pananampalataya, isang uri ng pagpapaugat ng matatandang diyos sa panibagong Lupa, waring pagtatanim ng mga sagradong puno na malililiman sa pagdating ng hapis pero alam ko rin kung ano ang tumutugis sa atin, na laging may dala tayong dahas, mistulang kasalighay, mistulang anino, kahit saan tayo huminga. Nakikita ko si David, lumulutang sa maitim na batis, napaliligiran ng lumalapot na sapin ng mikrobyong kinakatas ng kaniyang mga retaso, dahan-dahang gumagapang sa agos ng sapang malasapot, na para bang kung anong nanginginain sa rabaw, sa daluyroy ng buo-buo niyang dugo at mga kimpal ng utak, ng mga bubog ng gusilaw at hibla ng kamisang nilón, na hahantong sa karagatan at mahuhulog nang marahan sa lumalagunlong bunganga ng hayop sa kailaliman, bubuhos sa lalamunan ng mundong walang-muwang. 7
Apoteosis Limampu nang siklo ang lumilipas hindi pa rin mawari ng mga haynayanon ang nilalang na pinagmumulan ng mga katok tuwing katunawan ng lahat ng buwan. Nakatutuksong isiping kahit dito ay may mga malignong gumaganti kapag nasaling, o ipagpalagay na may mga bagay pang makalalabag sa daniw na agham. Ang ugong, halimbawa, ng mundo, mistulang makinang kumakalam, mga singsing ng liwanag na lumulutang sa taluktok ng malalayong bundok. Kaya nang maglawa sa mga putikan ang mga dambuhalang bakas ng pagyapak, muli nating binigkas ang mga mito bilang mga diyalekto ng katotohanan. Ang bawat alamat ay uri din ng kasaysayan. Napatunayan na ito ng agham―tumitibay ang gunita kung hahabihan ng sanghaya at hiwaga―ngunit palagi ang panganib ng paghapay at pagkalinsad, sapagkat alaala'y kasindaling hubugin ng malambot na luad, hamak na kuwentong paulit-ulit na isinasaysay hanggang mag-ugat sa tainga at mamunga sa bungo. Ngayon, halimbawa, tuwing may puputok na bulkan ng niyebe, binabanggit ko sa mga katagayan ang pagkabata ko sa Ganimedes, ang pakikipaghabulan sa mga pasilyo ng kolonya sa ilalim ng upak na yelo, ang alingawngaw ng aming mga halakhak, ngunit di kailanman ang asaran, paanong pinilipit ko ang braso ng kalaro habang sinusulsulan, paanong umiiyak siyang tumakbo sa yakap ng hubad na kaanginan, at naging haligi ng eladong karne. Walang kasaysayan kung walang gugunita. Ni hindi ko na mahagilap ang boses ng mga naglahong kababata. Patintero. Buwang nagyeyelo. Balantok ng Saturno. Ano ba ang totoo kundi ang pinipili nating isaulo? 8
Sa loob ng isang libong taon, isasaysay rin kaya ang ating pagdating lulan ng mahihiwagang tore upang hubugin ang lawak nitong lupain ayon sa ating kalooban? May limang buwan at iilang wagas na gabi. Ang ating pinagmulan, estatiko na lamang. Itong planeta, pinagsibulan ng kasaganahan. Marahil, lampas na tayo sa huling unat ng kasaysayan. Marahil totoo nga na nililok tayo sa putik, at marahil totoo ring mga anak tayo ng mga diyos, at samakatuwid tayo rin ay mga diyos. Mira, nagpapatihugis ang mundo ayon sa ating lunggati. Dagitab natin ang tanglaw ng mga buwan. Matalab ang bakod na init ng kolonya. Pumupusag na ang mga kawag ng bangus sa palaisdaan. Ibig sabihin, ang lahat ng ito ay atin: lupa, tubig, langit, paanong rahuyong inaali-aligiran ng mga xaravisarang, dambuhala't lumulutang, ang pamumulaklak ng liwanag sa ibabaw ng ating mga tirahan tuwing kakagat ang dilim, samantalang dati-rati ay gabi-gabing lumulusong sa sinag ng buwan, gaano man kanipis, gaano man kalamlam. 9
Indakuna Hindi pa namin masabi kung saan ito nagmumula, alam lamang na mapanghimok, labis na mapang-akit, ginsang sumisigid sa ratay nang gabi: kakatwang musika, marahil nga musika, musika ng gayta, musika ng kulintang, musika ng mahahagong na tambol, ng khoomei na awiting gumagaralgal sa lalamunan, ng mga punong lumalangitngit pagkatapos ng kidlat, o marahil ng kulog, ng malalayong yanig na wala pang pangalan ngunit katunog ng pagbangon ng isa pang halimaw, ng isa pang burol, ng isa pang diyos. Ang alam ko lang, tumutugon itong katawan, mistulang sumasaliw sa indayog ng tugtuging narinig sa pagkamusmos ngunit nalimot sa paglaki, o baka likas lang na indak ng laman, lukso ng pandinig. Hindi ba sinabi ni Erik na wala ang mga notang ito sa artsibo, itong mga notang ni hindi maulinig ng aming mga panukat at instrumento, maging ang ganitong mga kilos, itong mga balighong tikwas ng tuhod, ng mga biyas, ng daliri, mga kilos na hindi ko pa alam ang tawag. Ang alam ko lang ay napupuno ako ng nag-uumapaw na bangis, nadadalang magpunit at magbasag, manakal, na magkakasag sa esmeraldang sapa, na sugatan ang pusikit na karimlan ng nanlulurang sulo. Ang alam ko lang ay pamilyar itong pakiramdam, waring sinaunang sayaw na hinuhubugan ng alaala ng kamana, ng mga sihay, ng pulso, paanong alam ng adunra na maging pangil at galamay na nagtatagong walang-igkas sa kumunoy kahit sumisibad sa ligaya at pagtatalik ang maliliit na nilalang sa ibabaw, sapagkat nakaabang sa balighong tunog sa hangin, at biglang sasakmal na lang pag-ilandang ng singasing ng nagdaraang surmay, paanong alam ng mga nakatambang sa tubig ang sinaunang tulang ito, ang nagngingiping malalabay na bato, at ang kasunod nitong mga ritwal ng pagsubo sa duguang bangkay pagkatikom ng mga kilapsaw. 10
Morning Playlist Ibig kong sabihin, may nahagkan ka na ba sa gitna ng isa pang kanta? Ganito ring bingit ng umaga na nag-iin-in pa ang mga paa sa loob ng kumot at kinakalabit ng gitara ang bawat hibla ng mundo, ang lalamunan at ang mga daliri, ang mga pariralang namumutawi sa labi, kaya bakit hindi na lang patulan kahit magkulang ang pagsuyong nagtatapos lamang dapat sa himig ngunit bigla ngayong itutuloy sa singhap ng isa pang napaaawit na bibig? Ganito ko ibig magising sa mundong salat sa kape. Kasandalan mo at tila mahahabang lansangan ang ating mga kamay at mistulang nakadipang yakap ang ating mga langit. Wala na ngayong musika, paalala mo, maliban sa dinadala ng ating mga katawan. Samakatuwid, alaala ang mga pinauulit-ulit na tugtuging galing pa sa nasirang planeta ng ating mga ninuno. Kung nabuhay kaya tayo sa Lupa, nakilala kaya kita sa diin ng nagsisiksikang mga katawan? Kung natuto nga tayong huminga at humakbang sa buntalang sukdol-layo, malamang. Marahil may kapihan, at nakayuko kang nakatitig sa selepono. Marahil may tumutugtog na awiting kilala nitang dalawa. Kapag nilapitan kita, at itinuloy ko ang himig ng pangalan mo sa mga guhit ng matandang kahoy, makikipagkamay ka, ngingiti, at sasama sa aking itilapon sa mga humihikab na daan ang ating mga kalungkutan. Tatayo tayong magkatabi sa isang malayong dalampasigan ng mga banging apog, ng mga inuling na bakawan at tastas na lambat at maririnig na inuulit na litanya ng hangin ang magkasalo nating pag-iisa, at kung gayon, na sa dating planeta ay may mga nagkakakilala sa internet at sa mga bar, na nagkatabi lang sa bus o nagkabanggaan sa museo, hindi ba maaaring hawakan ko ang mga kamay mo, 11
at sa ilalim ng limang buwan at sinisino pang kalangitan ay uma-umagang matutong awitan ka ng panibagong na namang kanta? 12
Casus Belly Ganitong layo sa kinagisnang mundo, sino ang hindi matatakam sa lasa ng karne? Madalas, di na rin sumasapat ang piniritong bangus, ang pinangat na tilapya, anumang luto sa alinman sa iilang uri ng isda na tinaglay natin sa dulo ng kalawakan bilang mga itlog na kinalirang. May muntik pa ngang magkasuntukan nitong nagdaang linggo habang pinag-aagawan ang huling hibla ng beykon sa kapiterya. Ang totoo, kung alam ko rin lang noon na nangamatay na pala ang kalahati ng mga patubuang-sihay ng lamang-baboy at lamang-baka, malamang nakidukot na ako habang pagulong-gulong sila sa sahig. Mira, alam kong asiwa ka sa pagkain ng karne, sa lahat ng uri ng pagkatay, ngunit masisisi mo ba sila? Daanlibong taon tayong sumunlad na paglawayin ng amoy ng mga nalulútong hayop, ng linamnam ng tabâng nakahabi sa laman, ng matimyas na tunog ng pinalutong na balat. Oo, tama ka, may mga bagay ngang walang bawian. Ngunit marurunong na rin tayong hindi magsayang. Pahalagahan ang buhay. Anila, aabutin ng pitong araw bago maubos ng kusina ang nahuling malahayop. H'wag kang mag-alala, hindi ako nakitikim. Naroon ako sa bungad nang umuwi ang mga nangaso. Napanood kong iparada nila ang katawan ng nasilò nilang inang xaravisarang, ang pinira-piraso nitong lindig, ang pugot na ulo, at ang mga nilimliman nitong itlog na nagbabagang bughaw ang kulay at patuloy pang tumitibok. Sa sandaling iyon, sa puyo ng hiyawan at pagdiriwang, kahit nang ilapat nila ang unang tuhog sa ihawan, hindi ako matakam sa kung anong dahilan. Ang tanging nasa isip ay eksena sa isang sinaunang dokumentaryo: isang kawan ng mga dambuhalang bayawak naghahalukay sa pampang ng mga pugad ng pawikan. 13
Sapo Minsan, dinidibdib ko ang marahang hapdi ng alimangong ikinulong sa timba at hindi pinakain hanggang mamatay. Iniisip kong mas mahabagin ang ganitong uri ng pagpaslang, malinis, walang tilamsik ng kumukulong mantika, o ang eksena ng desperadong pagpupumiglas habang unti-unting naluluto ang laman sa loob ng talukab. Oo, maaari pa ring mahabag at makiramay sa mga nilalang na hindi kailanman nahawakan. Napaamo na natin ang lahat ng mga tekstura. Telang walang himulmol ang lahat ng bagay, at kahit klima sa loob ng silid ay kay dali nang panghawakan. Wala nang dahilang masugatan. Kahit minsan, hindi pa ako nakahahawak ng dugo. Sa sinaunang Lupa, naniwala silang may anito ang lahat, ang mga mata ng kinakatay na baka, halimbawa, o ang bagong-aning bungkos ng palay, ang lumuluhod na hayop, ang talim na pangkatay. Kinaumagahan ng paglapag sa mundong ito, ibinaon ko ang mga daliri sa luad, nilasap ang malagkit na lamig. Pagkatapos, nagsabon nang masinsinan. Sa wakas, may pangalan na itong planeta, at dahan-dahan na nating nakikilala. Kusang sinasalag ng mga bintana ng kolonya ang sinag ng mga araw. Binubungkal ng mga robot ang sakahan. Namamapa na ng mga dron ang rabaw, ang mga lambak at isla. Gayunman, may kutob akong nag-iiwan ng marka sa katawan ang lahat ng uri ng malalim na pag-unawa. Sa kabila ng lahat ng ibináon nating hapdi, wala pa ring kalyo ang ating mga palad. May kinakanta ba ang mga makina habang nag-aani 14
ng palay? O habang kumakatay ng mga umaryong? Nagsasandok tayo ng ulam nang hindi naghihimay. Mira, paano nga ba tayo mabubuhay nang hindi gumagaspang ang mga kamay? 15
U Kamelopardalis Bumalik sa kolonya si Miguel na may lulang mga tipak ng apog ang dala niyang mga dron. Magmula ng matiyak naming ligtas lusungin ang dagat-dagatan, araw-araw na siyang sumisisid, palaging nag-uuwi ng mga nahuhuling malahayop, at iba pang samot-saring organismong hinihimay niya sa laboratoryo. Bawat isa, bagong katuklasang binabansagan ng maaghaming pangalan. May mga bahid ng pagsabog ang uwi niya ngayon. Wala na lang pumansin dahil batid naming lahat na ang bawat pagngangalan ay uri lang ng pag-angkin. Iisa ang tadhana ng lahat, kahit ng kaalaman. Isang linggong ipinakulong ng Kapitan si Miguel nang mahanap namin siyang nagsasahod ng mga botelya sa ilalim ng estalaktitang nagkakatas ng maluluningning na patak habang kasagsagan ng bagyo. Sa pantay-dibdib na baha, nagpupuyos siyang kulang pa raw ang nakuha niyang mga lakda na pag-aaralan. Balang araw, wala na ring makaaalaala sa lahat niyang natuklasan. Magpapatak ng mga gintong butil ang yungib. Muli, may mauumid sa pagkamangha. Walang inmortalidad. Ang durog-durog na talukab ng malahayop na pinasabugan ni Miguel upang madakip, ngayon pa man ay alikabok na sa mga pasilyo ng kolonya. Alam ko na mga arko lamang tayo ng kidlat - mga iglap ng walang-hanggang liwanag, lilang guhit sa matang mabubura ng iilang kurap, na kung sanga-sangang magmamarka man sa balat ay dibuhong lulusawin din balang araw ng amag. Pagtila ng ulan, pinagmasdan namin ni Mira ang mga bituin. Isa-isa namin silang pinangalanan. Bituing kanyon. Bituing pusit. Bituing tatlong-matang abikra. Bituin ko. Bituin ni Mira. Darating ang panahong hindi na namin maaalaala ang sinabi namin sa isa't isa. May ibang mangangahas 16
magpangalan sa langit. Ibang mga hugis ang masisilip. Kapag naubos ba ang liwanag ng isang bituin ay kailangan pa itong hanapin? Wala talaga tayong maaangkin. Sintang ulanag, patawad, kung mapaparam ka bukas katulad ng talang pumanaw upang ikaw ay isilang, malamang hindi namin ito mapansin. Mananatiling maningning ang papawirin. Kung mabubulok ako ditong katawan, may manginginaing mga sipit. Hindi nila mabibigkas ang aking pangalan. Bibinyagan din sila ni Miguel. At pagkatapos, gagapang silang pauwi sa kani-kanilang lungga, mamamatay rin, madudurog, magiging katunog ng dalampasigan sa ilalim ng talampakan. 17
Manunggul Ani Mira, ganito na niya nahanap ang mga labí: hanay-hanay ng nangakadapang katawan sa sahig ng ukà sa likod ng talón, pawang nakahalik na bungo sa alabok, pahatimbilog na nakapaligid sa nakalutang na patak ng asoge. Hindi hinihipo ng anggi ang malamlam na mga anino. Ano ba ang alam natin sa pagdaralamhati? Madalas kumulog sa mundong ito. Sa ikatlong libingan, nakalikmo sa isang bato ang bangkay sa ilalim ng merkuryong esfera. Sa sinag ng mga buwan, waring nagbabaga ang mga guhit na nakaukit sa balat nito. Ano kayang mga nilalang ito, na dinarang ang kanilang mga yumao bago ikubli sa ulan? Huwag daw naming tawaging libingan, babala ni Iván: kahit ang mga banga na puno ng agnas hindi ba't mapanganib ang magbasbas ng malay sa mga bagay na umid? Hindi lahat ng naghihipo ng paa sa bilad na bangkay ng kalahi ay nagluluksa. Hindi lahat ng nagbubuga ng usok sa bibig ng patay ay naglalamay. Wala tayong alam sa kataka-takang anatomiya ng kanilang pagkalipol kundi ang mga naiwang pilat. Paano, samakatuwid, nakikilala ang dalamhati? Sa dating daigdig, may mga nilalang na humakot sa kalansay ng kanilang mga yumao, binuhat ang mga katawan ng patay nilang mga supling patawid ng tatlong karagatan. Nagtabon ng patpat, ng alikabok, at mga tuyong dahon sa nilalanggam na mga katawan. Nang malaglag ang una naming anak, pinilas ni Mira ang pusod 18
at itinapon sa malalim na dagat-dagatan. Labag ito sa atas na pugnawin ang lahat ng namatay at gawing pataba sa mga pananim. Hinablot niya ang bilig at tinangay sa ilang. Bumalik na kumukulog at wala nang ulan, puno ng lumot at luad ang mga kuko. May bahid ng asoge sa damit. Durog na banga. Amoy ng kamanyang. Tayong lumaki sa dilim at hindi tinuruang tumangis, ganito tayo muling natuto ng pagluha: sa langit. Nabasag sa kamay ko ang urna pagyakap niya. Umapaw na ilog ang uyayi sa kanyang mga mata. 19
Mebuyan Wala na tayong maalaala tungkol sa Lupa kundi itong mga tinig na kalmot sa ulap musikang walang pangalan itong mga larawan ng mundong tiwangwang. Sa kabila ng lahat nating agham, malaon na tayong patay na lahi sa samot-saring planeta. Mantakin na tinawid na rin natin ang itim na ilog ng Kalawakan, parang mga kaluluwang pumapanaog sa Gimokudan. Ito na ang huli nating pagkakataon. Tinawag na Mebuyan itong buntala bilang panata na lalanggasin sa wakas sa sagana niyang mga tubig ang lahat ng ating kalabisan at karupukan. Sapagkat may kimerang namumuhay sa puso ng tao. Bumabalahak ng himala. Mapangwasak ang hininga. Totoong apoy na tunay nating wika, silaw at darang, lumuluksong hayop sa dibdib, maligalig, ang nagsasayaw na anino sa bawat sunog, parang kagabi, nang ibiro ni Arobe ang nasa ni Mira na magkaanak. Nasaksak ko siya sa leeg kundi lang nasalag ng palad niya ang kutsilyo. Iniwan ko siyang duguan sa sahig. Lumabas ako ng kolonya, naghilamos sa pinakamalapit na sapa, naghugas ng mga siko at bibig, uminom sa malamig na daluyroy ng tubig, mistulang munting kambing, sumusupsop ng gatas sa limang suso at laksang utong ng langit, isinusuwag ang mga sungay sa kisap-kisap na lunggati hanggang sa pumurol, hanggang tuluyang mabali. 20
Pagsilang Isinilang ang unang sanggol at napisang itlog ang langit. Sumisikat na ang unang dalawang buwan at mataginting ang pag-iyak ng sanggol, lumalatay sa payapang takipsilim, at parang naririnig ko rin ang pagsipol ng isang dambuhalang bara ng tungstenong bumubulusok pagkatapos ihulog ng isang satélite mula sa bingit ng kalawakan. Talagang ganoon. May mga batas ang kalikasan na hindi nagbabago saanmang buntala pag-aralan. Mundobalani, halimbawa. Isa pa, Kamatayan. Sa lumang planeta, binabati ng bangkay ng kanilang ina ang mga bagong-silang na pugita at nangingitlog ang mga salmon sa pinagsilangan nilang batis upang malunod sa hangin. Sumususo ang sanggol habang may nangaglalangib pang dugo sa kaniyang mga singit. Ito marahil ang bukal ng lahat ng aking pighati: sapagkat minsang isinilang ang mga kabayong ilahás nang marurunong nang tumakbo, sapagkat hindi nangalunod ang mga balyenang bagong-panganak, sapagkat nakikita ko ngayon ang hiwaga ng mga bituin, kung paanong natututong lumigid sa araw ang mga planeta, ngayong nakapikit ang anak sa dibdib ng kaniyang ina, munti at walang kalaban-laban, bilot ng pag-ibig, ang unang ipinanganak na tao sa loob ng halos dalawandaang taon. Marahil, kapag sa wakas ay naranasan niyang madapa, ikukuwento ko sa kaniya na minsang may mga paruparong natutong uminom ng luha. Hindi ito ang maaalala niyang galos. Sa halip, ang granadang gaspang ng mga bato. Ang misíl ng mga tinik sa tangkay ng pinipitas na bulaklak. Ang kaakibat nitong pagsabog ng kirot, ang galit sa palad habang anong daling binubunot sa lupa ang ugat ng taksil na halaman. Ito na sana ang huli nating mundong sisirain. May mga batas ang kalawakan na hindi nagbabago kahit saan: na nabibiyak ang mga puso, at napakadaling lumimot, na sa munting mga kamay ng bawat taong isisilang ay may langkay-langkay ng bombang natutulog. 21