AKDA | Vol. 2 No. 2 | October 2022 REVIEW Babalang Walang Hanggan Panunuring aklat ng Tiefenlager (Wunderhorn, 2021) ni Annette Hug Warning with No End: A Review of Tiefenlager (Wunderhorn, 2021) by Annette Hug Ramon Guillermo University of the Philippines Diliman rgguillermo@up.edu.ph Mukhang seryoso ang administrasyon ni Duterte sa balak nitong patakbuhin ang Bataan Nuclear Power Plant (BNPP). Malamang ay ipagpapatuloy ito depende sa resulta ng eleksiyon ngayong 2022. Lumikha ang mga planong ito ng malaking pangamba sa lahat ng panig. Ayon sa mga siyentista, ang isa sa mga pangunahing problema ay ang kawalan ng kakayahan ng Pilipinas na kaharapin ang problema na maidudulot ng malubhang pagkalason ng tao at kapaligiran kung sakaling kumalat ang basurang nukleyar mula sa plantang ito tulad ng nangyaring sakuna noong 2011 sa Fukushima, Japan. Nananatiling mapanganib ang basurang nukleyar kahit sa loob ng libo-libong taon. Maganda at impormatibong introduksiyon sa usaping ito ang pelikulang dokumentaryo ni Michael Madsen na Into Eternity (2010) (mapapanood nang buo sa YouTube) tungkol sa isang imbakan ("deep geological repository") sa Finland. Isang instalasyon itong may lalim na 450 metro, na gagamiting imbakan ng basurang nukleyar sa loob ng isang daang taon at dinisenyong tumagal ng mahigit 100,000 taon upang mapangalagaan ang mapanganib nitong nilalaman. Ayon sa mga inhinyero nito, dinisenyo ang nasabing estruktura na tumagal nang higit pa sa anumang naitayo na ng tao. Para magkahinagap tungkol dito, maaaring isaisip na dalawang libong taon pa lamang ang pag-iral ng Kristiyanismo at ang pinakaunang mga pyramid sa Egypt ay itinayo ng mga limang libong taon lamang sa nakaraan. Tinatayang nagsimula ang paglalakbay ng Homo sapiens mula Africa noong 100,000 hanggang 70,000 taon sa nakaraan na katumbas ng kinakailangang panahong panghinaharap upang pangalagaan ang basurang nukleyar hanggang hindi na ito nakamamatay. Ang isa sa mga pangunahing tanong na lumitaw sa nakababagabag na dokumentaryong ito ay kung paano maiintindihan ng mga "tao" sa hinaharap (kung "tao" pa ang pinag-uusapan dito), pagkaraan ng libo-libong taon, na mapanganib ang basurang nukleyar na ito na hindi nila dapat hukayin mula sa ilalim ng lupa. Isa ito sa mga tanong na sinikap ilarawan ng manunulat na Swiss na si Annette Hug sa kaniyang pinakabagong nobela sa wikang German na pinamagatang Tiefenlager (imbakang malalim) (2020). Ilang taon ding namalagi ang manunulat na si Hug sa Pilipinas bilang isang gradwadong mag-aaral sa Unibersidad ng Pilipinas at kilala sa kaniyang husay sa pananalita sa wikang Filipino. Natanggap niya noong Copyright © 2022 by De La Salle University
76 2017 ang prestihiyosong Schweizer Literaturpreise para sa kaniyang nobelang Wilhelm Tell in Manila (2016) na tungkol sa pagsasalin ni Jose Rizal ng bantog na dula ni Friedrich Schiller. Tulad ng naunang nobelang ito na wala pang salin sa Ingles o Filipino ay may malaking koneksiyon ang bagong nobela ni Hug sa Pilipinas. Bagama't nakaambang problema pa lamang ang usapin ng basurang nukleyar para sa Pilipinas, isang tunay na problema ito para sa mga bansang kasalukuyang gumagamit ng enerhiyang nukleyar tulad ng Switzerland na umaasa rito para sa apatnapung porsiyento ng enerhiya na ginagamit nito. Kasalukuyan pa lamang tinutukoy ng pamahalaang Swiss ang mga posibleng paglalagyan sa ilalim ng lupa ng basura na produkto ng tatlo nilang plantang nukleyar. Kauna- unawa kung gayon ang pagtalakay ni Hug dito bilang napapanahong paksa ng kaniyang nobela. Paano ngayon ang tuwirang ugnayan nito sa Pilipinas? Ang isa sa mga pangunahing tauhan sa nobelang ito ay isang nars na Filipino-Chinese na nagngangalang Betty Wang (na maaari ring maging apelyidong Hokkien na "Ong" sa Pilipinas). Isang buong kabanata at higit pa ang ginamit upang ilarawan ang kaniyang buhay sa Pilipinas at karanasan bilang OFW na caregiver sa Hongkong ("Vita of Betty Wang"). Inilarawan sa nobela ang mga taon ng kaniyang paglaki at pagkamulat sa kaniyang kapaligirang panlipunan bilang Chinoy na umiikot sa makasaysayang taong 1986 sa Pilipinas. Mahilig siya sa mga pelikula nina Jet Li at Jacky Chan at paborito ang isang pelikulang Kung Fu na may pamagat na Return to the 36th Chamber (1980) ("Wang" din ang pangalan ng kapitalistang kontrabida sa pelikulang ito). Nang nasa Hong Kong na siya ay nagkainteres siya muling pag-aralan ang wikang Chinese at nahilig din sa Tai Chi. Nagsimula ang sentral na naratibo nang nagkataong nakasalubong niya muli sa Hong Kong si Petra, isang German na financial analyst na kasama niyang nakatrabaho sa isang NGO sa Pilipinas. Hinikayat siya ni Petra na lumipat sa Europa para magtatag sila doon ng isang "monasteryo" na mangangalaga sa mga huhukaying pinakahuling mga imbakan o "Endlager" ng basurang nukleyar. Ayon kay Petra, maituturing ang "monasteryo" bilang pinakamaaasahang anyong pang-organisasyon upang maipasa ang anumang kaalaman sa pangmatagalang panahon. Kayang tumagal ng monasteryo at maaaring magbabala sa susunod na mga salinlahi hinggil sa panganib ng basurang nukleyar. Maisasalin, Ramon Guillermo mapagyayaman, at matitiyak ang kaalamang ito ng nabanggit na monasteryo sa kabila ng mga posibleng lindol, paglaganap ng kamangmangan, mga gera, pagsalpok ng meteor, at pagkaagnas. Hangarin nito na, "walang sinumang mamamatay dulot ng radiation mula sa huling imbakan ng basurang nukleyar." Ang opisyal na deskripsiyon ng kanilang pangkat ay "Arbeitsgruppe Transtemporaler Kompetenzerhalt" (Grupo para sa Pagpapanatili ng Kaalaman sa Pagtawid ng Panahon). May pagkakahawig ang proyektong ito sa dating mungkahi ng semyotistang si Thomas Sebeok noong 1984 ng pagbubuo ng isang "Orden ng mga Pari ng Atomo" (Atompriesterschaft) na magtataglay ng lihim na kaalaman tungkol sa mga repositoryo ng basurang nukleyar na hindi dapat kumalat sa madla. Gayunman, tuwirang tinatanggihan sa nobela ang modelo ni Sebeok ng "lihim na kaalaman" ng orden at nagsikap maglarawan ng alternatibo na "mas bukas." Sa pagtatayo ng monasteryo, nakasama nina Betty at Petra bilang unang mga "kapatid" ang tatlo pang pangunahing tauhan ng nobela: Si Kurt, Swiss na manggagawang may karanasan sa pamamalakad ng mga planta ng enerhiyang nukleyar at nagpauso sa maliit na pangkat ng kasabihang Swiss-German na "Nöd jufle" (relax lang). Babansagan siyang "Maschinist" (mekaniko). Si Anatol, isang Russian na nuclear physicist na may karanasan din sa pagtatrabaho sa planta. "Forscher" (mananaliksik) ang kaniyang magiging posisyon. At si Céline, isang linguist na French na nahilig sa paglikha ng mga komposisyon ng mga tunog na narerekord sa kapaligiran. Siya naman ang tatawaging "Schriftgelehrte" (tagapagtala). Si Betty ay babansagang "Medica" (manggagamot). Samantalang ang magiging mala-lider nila na si Petra ay babansagang "Ate" (sa wikang Tagalog), dahil ito ang tawag ni Betty sa kaniya. Tulad ng lahat ng monasteryo ay magkakaroon ang kanilang maliit na komunidad ng sarili nitong mga batas na kanilang pagkakasunduan. Ilan dito ay ang mga alituntunin na maaari lamang maging kasapi ang hindi babata sa 45 taong gulang at ang pagbabawal sa pagkabuntis o pagkakaroon ng mga anak. Inaasahan din ang pag-ambag ng bawat isa ng kani-kaniyang pag-aari, batay sa kakayahan, sa kabuuang pondo ng monasteryo sa pagpapaloob nila rito. Pinopondohan ang pangkalahatang mga gastusin ng monasteryo ng isang misteryosong "consortium" na tila laging nakabantay ngunit hindi tuwirang nanghihimasok sa kanilang mga pang-araw-araw na
77 operasyon. Unti-unting nadagdagan ang mga "kapatid" na pumapaloob sa monasteryo mula sa iba't ibang dako. Umunlad at dumami ang kanilang mga gawain. Patuloy ang kanilang pag-aaral sa iba't ibang bagay tulad ng pisika, kompiyuter, paghahardin, mga wika, Tai chi, atbp. Nagkaroon ng ilang tensiyong panloob sa pagitan ng mga kasaping may pagkiling sa teknikal at humanistikong mga disiplina. Maliban pa rito ang mga usapin ng tensiyon na seksuwal at ng mga kinakailangang alituntunin para rito. Pagkaraan ng dalawang taon ay nagpasiya ang consortium na itigil na ang pagpondo sa monasteryo at lusawin na ito. Sa kabila nito'y nagkaisa ang mga natirang kasapi na ipagpatuloy pa rin ang kanilang gawain at maghanap ng paraan para tumayo sa kanilang sariling mga paa, lalo na sa usaping pinansiyal. Kumalat ang mga kasapi sa iba't ibang dako ng daigdig para palakasin at palawakin ang kanilang samahan. Bilang isang mapanlikhang "Gedankenexperiment" (eksperimentong pangkaisipan), hindi maiiwasan na maraming bagay ang hindi sapat na naipatampok sa nobela ni Hug. Halimbawa'y ang pinansiyal na aspekto. Saan makalilikom ng pondo ang monasteryo na nagnanais tumindig sa sarili? Anong uri kaya ng ekonomiya at sistemang pampolitika ang iiral sa daigdig pagkaraan ng lima o sampung libong taon? May "stocks and bonds" pa kaya? May mga bilyonaryong pilantropista pa kayang mag-aambag ng pondo sa ganitong operasyon? Walang nakaaalam. Tiyak na hindi makasasapat ang simpleng ambagan ng mga nais pumaloob sa monasteryo. Hindi ganap na maibubukod ng monasteryo ang sarili nito sa ganitong mga uri ng pagbabago. Sa katunayan, ang antas ng "pagbubukod sa sarili" na kailangang gawin ang monasteryo upang matiyak na maipapagpatuloy nito ang sarili nito kaharap ng lahat ng posibleng senaryo at sakuna ay mangangahulugan din ng paghihiwalay ng maliliit na pangkat na ito sa nakapaligid na komunidad at lipunan. Bagama't hindi ginamit ni Hug mismo ang ganitong termino, binansagan ng isang nagrebyu ng kaniyang nobela (Hansruedi Kugler) ang mga kasapi ng monasteryo bilang "Aussteiger," isang terminong tumutukoy sa wikang German sa mga taong "umakyat papalabas" ng lipunan (pinakamaganda ang naisulat ni Michael Holzach tungkol dito). Humiwalay ang mga kasapi ng monasteryo sa daigdig para iligtas ito. Pero paano sila pipiliin? May impresyon sa nobela na tinatanggap ang sinumang kumatok sa kanilang pintuan at kung nais ding umalis ay wala ring pananagutan na simpleng lumilisan lamang. Mas malalim ang naabot ni Hug sa pagpapatampok ng usapin ng pagpreserba at pagpapasa-pasa ng kaalaman sa pagdaan ng panahon. Malinaw na naipag- uugnay sa nobela ang problema ng pangangalaga at pagtatago sa ilalim ng lupa ng lubos na mapanganib na basurang nukleyar sa problema ng paraan ng pagpreserba at pagpapasa-pasa ng kaalaman hinggil sa panganib na ito sa pagdaan ng libo-libong taon. Ito ang pinanggagalingan ng obsesyon ng nobelang ito sa wika at sa usapin ng posibilidad/imposibilidad ng pagsasalin. Kailangang mapanghawakan ng monasteryo ang mga wika na kinakailangan nito upang manatiling buhay ang taglay nitong kaalaman. Malaki ang kumpiyansa ni Céline na sa loob ng libo-libong taon ay maipapasa ng monasteryo ang kaalamang pinangangalagaan nito sa susunod na mga henerasyon. Aniya'y laging matutuklasan ng mga susunod na henerasyon ang tamang wika para rito. Siya mismo, bilang linguist, ay nangangarap matuklasan ang imposibleng "buod sa pinakakaloob-looban ng mga wika" (die innersten Kerne aller Sprachen) upang magarantiya ang pagpasa-pasa ng kaalaman ng tao. Mapapansin din kay Hug ang higit na tiwala sa pagsasakatawan ng kaalaman na inilalarawan sa nobela sa musika at paggalaw ng katawan. Ang pagkatuto ng wika ay hindi lamang isang mental na gawain kundi may kinalaman sa mga muskulo ng pagbigkas. Memorya din ito ng bibig, labi, at dila, sa pagkilos ng mga ito. Madarama na hindi buong-buong nagtitiwala si Hug sa storage na digital (maging ang mga mensahe ni Céline sa kaniyang mga kasamahan ay nakarekord sa cassette tape). Tulad ng nalalaman ng marami, may hangganan din ang buhay ng mga media na digital at pati ng mga hardware at software na magagamit para matagumpay na mabasa ang mga ito. Sa katunaya'y pabilis nang pabilis ang paglipas ng mga format na digital. Wala nang CD-Rom at floppy disk drive ang mga laptop ngayon na dati'y itinuturing na istandard. Nasa proseso na rin ngayon ang pagkalaos ng mga USB drive. At kahit mangyaring mapreserba ang mga files na mp3 sa isang USB kahit sa loob lamang ng limang daang taon ay hindi pa rin ito mababasa kung wala nang nakaaalam kung paano babasahin ang format na mp3. Kailangang gumawa ng paraan ng pag-imbak ng dambuhalang kantidad ng impormasyon sa media na maliit, matibay at may kakayahang umiral ng daanglibong mga taon. Maliban pa rito ay kinakailangang naglalaman din ito ng impormasyon,
78 na maaaring mabasa ng posibleng makapagbabasa nito, na nagsasabi kung paano ito mababasa. May bentahe pa rin ang mga analog na paraan ng pag-imbak ng kaalaman tulad ng libro na kapag binuksan ay makikita kaagad ang nilalaman (kahit maaaring hindi kagyat na mababasa ang wika o mga simbolo nito). Maaalala rito ang mga analog na imahen at plaka ng mga tunog na isinama nina Carl Sagan noong 1977 sa Voyager spacecraft. Mapanganib at nakalalason pa rin ang basurang nukleyar na likha ng tao pag nilampasan na ng Voyager 1 ang pinakaunang bituin nitong madaraanan pagkaraan ng 40,000 taon. Mas malalawak at mas malalalim na katanungan ang binubuksan ng nobela ni Hug hinggil sa pagkakabigkis ng wika at kaalaman sa katawan ng tao at sa ganap na pagkakahiwalay ng mga ito sa pamamagitan ng mga digital na teknolohiya. Maihihiwalay ba ang kaalaman sa kamay? Maihihiwalay ba ang wika sa bibig? Pagkaraan ng isang daang libong taon, ano ang maiiwan sa kaalaman at wika kung wala nang kamay na gumagalaw at wala nang bibig na bumibigkas? Ramon Guillermo