Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Volume 18 Number 2 6-30-1970 Ilang Silahis ng "Banaag at Sikat" Ilang Silahis ng "Banaag at Sikat" Rogelio G. Mangahas Follow this and additional works at: Recommended Citation Recommended Citation Mangahas, Rogelio G. (1970) "Ilang Silahis ng "Banaag at Sikat"," Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints: Vol. 18: No. 2, Article 4. Available at: This Article is brought to you for free and open access by the Ateneo Journals at Archīum Ateneo. It has been accepted for inclusion in Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints by an authorized editor of Archīum Ateneo. Article 4
philippine studies Ateneo de Manila University • Loyola Heights, Quezon City • 1108 Philippines Ilang Silahis ng "Banaag at Sikat" Rogelio G. Mangahas Philippine Studies vol. 18, no. 2 (1970): 273-298 Copyright © Ateneo de Manila University Philippine Studies is published by the Ateneo de Manila University. Contents may not be copied or sent via email or other means to multiple sites and posted to a listserv without the copyright holder's written permission. Users may download and print articles for individual, noncom- mercial use only. However, unless prior permission has been obtained, you may not download an entire issue of a journal, or download multiple copies of articles. Please contact the publisher for any further use of this work at philstudies@admu.edu.ph. Fri June 30 13:30:20 2008
Ilang Silahis ng "Banaag at Sikat" ROGELIO B. MANGAHAS B AGO namatay ang makatang Balagtas ay nagbigay siya ng tagubilin sa kanyang maybahay na si Juana Tiam- beng. Sinabi niya nang may kapaitan na putlan ng daliri ang sinumang anak niya na tatahak sa kanyang landas o tutulad sa kanyang pagtula. Minsa'y isang kakilala ko ang aking nakausap tungkol sa kung ano ang tunay na kahulugan ng sinabing iyon ni Balagtas. Naiisip ng kausap ko na dahil sa pagtula-tula ni Balagtas ay nagkahirap-hirap ang kanyang pamilya, at posibleng dahilan din ng kanyang pagkakabilanggo. Ang i~onikong pangyayaring ito, ayon sa aking kakilala, ang ayaw ni Balagtas na maranasan ng kan- yang pamilya. Bagamat hindi ko tinutulan ang gayong inter- pretasyon, naidugtong ko na lamang ang ganito: Ayaw ni Balagtas na ang rnga susunod na rnga kabataang makata a t manunulat ay tutulad sa kanya at sa kanyang rnga kapanahon sa pagpapabilanggo o paglulublob sa kombensiyon ng panitikan. Hindi maatim ni Balagtas ang rnga eskapismo, kawalang-laya sa rnga pamamaraan at paksain, kawalan ng kamalayang panli- punan at realism0 sa rnga akdang Pilipino. Kaugnay ng tagubiling iyan ni Balagtas ay nagunita ko ang isa namang tagubilin din ni Lope K. S a n d bag0 rin ito namatay. Isang araw ay kasama ni Santos ang kanyang may- bahay sa pagpunta sa libingan. Ibig niyang makitang mabuti ang nitsong ipinagawa niya para sa kanya kung saka-sakali. Ilang Napansin niyang may kadiliman ang loob ng nitso.
PHILIPPINE STTJDZES sandali ring nakqkunot ang noo ng ating Matandang Henyo. Pagkuwa'y hinarap niya ang kanyang maybahay a t sinabing "Magpalagay ka sana ng ilaw sa loob a t nang ako nama'y makapagbasa't makapagsulat doon." Sa sinabing ito ni San- tos ay naroong mangiti't maluha ang kanyang maybahay. Hindi nga natin mabibigyan ng literal na kahulugan ang sinabing iyon ng nobelista. Maaari nating ipalagay na nada- rama ni Santos (gaya ni Rizal a t mga kauri) ang kanyang pagkabuhay sa kamatayan. Na ang pisikal na kamatayan niya ay simula lamang ng kanyang karera bilang imortal sa larangan ng nobela, tula a t wikang Tagalog. Ngayon lamang sa pagkakataong ito ay namimigat ang ating diwa-katulad ng mga dahong namimigat sa mga hamog na may nilulunok pinahahalagahan natin ang kanyang na buwan-samantalang mga nagawa sa ikauunlad ng ating panitikan o ng ating kul- tura. Ngunit paano nga ba ang tunay na pagpapahalaga? Sa isang pagpapaunang karaniwang paraan ay ipinakikita---o tinatanggap natin-ang mabubuting bagay lamang sa isang bagay. Ipaubaya na raw sa ibang mcininirci ang pagtatanghal sa mga depekto (kung maproon nga) ng isang likhang-sining. Sa kapakanan ng mabuting pag-uusap ay hayaan po ninyong hatiin ko ngayon sa dalawang bahagi ang pagpapahalaga. Ang isa'y nagtatanghal lamang ng mabubuting katangian; ang isa nama'y nagtatanghal ng mabubuti a t di-mabubuti. Tila hindi ko rnatatanggap na hindi isa ring anyo ng pagpapahalaga ang pagpuna o pagpapakita hindi hmang ng merito kung maging ng deme~ito ng isang obra. Kaya nga kahit ang inyong ling- kod ay isang duwende lamang sa panitikang Pilipino, a t hindi ninyo malaman kung eaang kampus tinubuan ng sungay, ay turnitindig ako ngayon sa ikalawang bahagi. Alam kong ito'y ~agsunod (sa panig ko'y isang kimi't mapitagang pagsunod) sa tradisyon nina Macario Adriatico, Teodoro A. Agoncillo, a t Juan C. Laya, mga kagalang-galang na kritikong nakapag- bigay na ng panunuri sa Banaag at Sikat. Bagamat higit na mapanganib ang panig na ito ay siya kong pinangahasang piliin, yaman din lang a t ang salitang pangahas ay tila hindi maitatatwang kamag-anak na malapit ng aking apelyidong
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" Mangahas. Nais kong maging matapat lamang kay Lope K. Santos, sa kanyang rnga kapanahon, rnga tagahanga, rnga kritiko; sa aking audience ngayon, a t sa susunod na bilang ng rnga mananaliksik a t palaaral na baka sakaling maligaw ng pagbasa sa aking obra-malditang ito. Hindi kaila sa atin na may rnga obra maestrang naka- gagawa ng masarnang impluwensiya. Mayroon ding ganito sa tao. Mabuting kasama pero hindi mabuting lahat ang kan- yang impluwensiya. Tulad lamang ng nasasaksihan ngayon sa ating panitikan. Ang sentimentalismo, pagsesermon, at masukal na pananagalog ng rnga pangunahing makata sa pa- nahon ng Amerikano ay taglay pa rin ng maramjng tulang nalalathala sa rnga peryodiko a t rnga magasing komersiyal. Ang paghanga sa id010 ay kadalasang humahantong sa pag- gaya sa kanya ng rnga tagahanga. Kung makitid ang pinag- kukunan, walang potensiyalidad, o walang eklektikong gawi ang tagahanga, malamang ay matularan niya pati ang rnga kasiraan ng isang dinadakila. Ang pulot na kasiraang ito ay posibleng pulutin naman ng iba, a t pulutin ng iba pa, hang- gang sa dumating ang huling manggagayang may mukha'y ano pa. Sa nangyayaring ito'y dapat bang buntunan ng sisi ang idolong nakaimpluwenaiya? Ang sagot dito'y naiwagay- way na ng makatang-kritikong E. San Juan, Jr.: "Kung may rnga loro ngayon na gumagagad lamang sa kanya a t iba pang mang-aawit na 'gaya-gaya,' iyan ay hindi na pananagutan ng maestro." Kaugnay nito'y mababanggit din ang panganib sa pagbabasa ng pawang "himas-panunuri," o ng pawang lamang; gayon din ng rnga punang nasa "birang-panunuri" anyong heneralisasyon. Ang demerito nitong huli ay di pa nalalaunang tinuligsa ng makatang-kritikong Virgilio S. Al- mario (Rio Alma) sa kanyang panunuring-aklat sa "Parolang Ginto" ni Clodualdo C. del Mundo. Sa rnga panunuri nina Adriatico, Agoncillo, a t Laya ay dalawang ilawan ang kanilang sinindihan: isang ilaw na nag- papakita ng merito, a t isang ilaw na nagpapakita ng rnga demerito ng Banaag at Sikat. Kung hindi natin mabanaagan man lang ang ilang tampok na katangian ng nobela, tatang- gapin ko na rin nang may mapait na kasiyahan ang gaya 275
276 PHILIPPINE STIJDIES ng isinagot ni Pilosopong Tasyo kay Ibarra nang ito'y mag- pahayag ng pag-aalaalang baka mabigo ang kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan: "Kung ganyan ang mangyayari, kung mabigo gawain, ay makasisiya naman sa iyo ang pani- niwalang ginawa ninyo ang lahat ng inyong makakaya, at magkagayunman ay may pakikinabangan kahit kaunti . . . . " Isa pa'y naging timbulan din ng loob ko ngayon ang kasabi- han ng rnga matanda sa aming bayan: "Tinghoy man daw at malamlam, may gamugamong masisilaw." Ngayo'y suysuyin natin ang rnga makasaysayang bagay, kalagayan o pangyayaring tulung-tulong na nagbunsod ng realismo sa panitikang Pilipino. Sa panahon ng rnga buhay o ng awit a t korido, ang sali- tang realismo ay wala pa sa dulo ng dila ng rnga makata't manunulat. Gayunman, ang Florante at Laum, bagamat nasa ilalim ng klasisismo, ay kamamalasan ng kamalayan sa panahon ng awtor. Sa pamamagitan ng rnga alegorikong sa- gisag ay naipahiwatig ni Balagtas ang rnga pangyayaring na- gaganap sa kanyang lipunan. Sa pag-aaral na rin ni Lope K. Santos ay naipakita niya ang apat na larangang pinag- himagsikan ni Balagtas: malupit na pamahalaan, hidwang pananampalataya, maling kaugalian, a t mababang uri ng pani- tikan. Ang unang impluwensiya ni Balagtas ay mapapansin sa panahon ng propaganda a t himagsikan. Sa katunayan, ang rnga la~angang tinuligsa ni Balagtas ang siya ring rnga tinu- ligsa ni Rizal sa kanyang dalawang nobela. Ang rnga naipa- hiwatig ni Balagtas ay nabigyan lamang ni Rizal ng bagong anyo, ekstensiyon, malinaw at higit na detalyadong halimbawa. Samantala, ang rnga kapanahon ni Balagtas ay patuloy na titinga-tingala sa pagbibilang ng rnga pantig, sa pagpapakita ng rnga kastilyo't rnga kuweba sa alapaap. Ang rnga prosista nama'y hindi rin makapagpakita ng rnga salapi sa ulo ng rnga prayle, ng rnga kubong binubukbok ng rnga hidwang panini- wala, ng rnga ginto't kulasisi ng rnga upisyal ng gobyerno. Ang ilan sa rnga pangunahi't makasaysayang prosa na pawang panielihiyon at pangkagandahang-asal sa nasabing panahon ay ang rnga sumusunod: Doctrim Christians (1593) nina P.
MANGAHAS: "BANAAG AT SZKAT" Domingo Nieva a t P. Juan de Plasencia; Bmlaan a t Josaphat (1708 at 1712), salin sa Tagalog ni P. Antonio de Borja mula sa Griyego ni San Juan Damascene; Tandang Basiong Ma- cunat (1885) ni P. Miguel Lucio de Bustamante; a t U r b w at Felisa ni P. Modesto de Castro. Ang rnga eskapismo, limi- tasyon sa rnga paksai't pamamaraan, ay bunga lamang ng kom- bensiyong itinu~o ng rnga rnisyonaryo, at ng kahigpitan ng Cornision P e r m e n t e de Censura. Ngunit pumutok ang rnga lintik sa iba't ibang dako ng Pilipinas. Nagkaroon ng pag-aalsa sa arsenal ng Kabite noong Enero 20, 1872. At bunga nit0 ay tatlong lnakabayang pari, sina Burgos, Gomez, at Zarnora, ang binitay sa garote sa Ba- gumbayan noong Pebrero 17, 1872. Nakapagbunyag ng rnga katiwalian sa sirnbahang Katoliko, ang tatlong paring nabang- git ay id010 ng rnga estudyanteng Pilipino. Ang kanilang ka- rnataya'y nakatinag nang mabuti sa isipa't damdamin ng rnga mamamayan. Patuloy ang pagrnamalabis ng simbahan at pa- mahalaan, at patuloy rin ang rnga kaguluhan at paputa- putaking pag-aaba sa iba't ibang bayan. Nagtatag ng El Diariong Tagsbg si Marcelo H. del Pilar noong 1882 a t iyo'y kinasangkapan niya sa makabayang panunuligsa at sa pagha- hasik ng rnga kaisipang repormador. Ngunit nang mapansing rnapanganib sa kanyang buhay ang sumalakay "mula aa loob" ay ipinagpatuloy niya ang pagsalakay "mula sa labas." Nag- punta siya sa Espanya at doo'y nakasangkapan niya at ng iba pang propagandista ang La Solidaridad, pahayagang itina- tag ni Graciano Lopez Jaena noong 1889. Kabilang sa rnga may-uring prosang nakatinag at nakapagmulat sa Katagalugan ang rnga sumusunod: "Dasalan a t Tocsohan" at "Caiingat Cayo" ni Marcelo H. del Pilar; Noli Me Tangere, El Filibus- terismo, at "Liham sa Kababaihan ng Malolas" ni Jose Rizal; "Ang Dapat Mabatid ng rnga Tagalog" ni Andres Bonifacio; at "Liwanag a t Dilim" ni Emilio Jacinto. Naging mabisang kasangkapan din ng rnga propagandista ang rnga tulang Ta- galog na may alab ng pagkamakabayan at may pakikisangkot sa rnga pangunahing isyu ng panahon. Mababanggit dito ang "Hibik ng Pilipinas" ni Hermenegildo Flores; "Sagot ng Espanya sa Hibik ng Pilipinas," "Isang Tula sa Bayan" ni 277
278 PHILIPPINE STUDIES Marcelo H. del Pilar; "Katapusang Hibik ng Pilipinas," "Pag- ibig sa Tinubuang Lupa," a t ''Pahimak~a ni Dr. Jose Rizal" (salin) ni Andres Bonifacio. Nagkalapit ang Kanluran a t Silangan dahil sa pagkaka- bukas ng Suez Canal noong Nobyembre 17, 1869. Ang rnga maykayang Pilipino ay nakapagpaaral ng rnga anak sa ibang bansa. May rnga aklat na malaya at papuslit na nakararating sa Pilipinas mula sa Europa a t Amerika. Ang diwa ng rnga rebolusyong panlipunan, pampulitika, panrelihiyon, pang- edukasyon, pang-industriya, a t iba pa, sa iba't ibang bansa sa kanluran ay nakasapit sa Pilipinas a t nakaimpluwensiya nang malaki sa pagbabagong-isip ng mga mamamayan. Sumiklab ang himagsikang Pilipinas-Espanya nang su- malakay sa San Juan del Monte ang Katipunan, sa pamu- muno ni Bonifacio noong Agosto 30, 1896. Hindi nagtagal ay binitay sa Bagumbayan si Rizal noong Disyembre 30 nang taon ding iyon. Kung gaano kalaki ang bisa ng ka- matayan ni Rizal, si Cecilio Apostol ang nagsabing "que si una bala destrozo tu craneo, tambien tu idea destrozo un imperio!" Bumagsak nga ang pamahalaang Kastila noong 1898. Ngunit naging ningas-kugon lamang ang kagalakan ng rnga Pilipino sapagkat noong Pebrero 4, 1899 ay sumiklab narnan ang digmaang Pilipinas-Amerika. Sa panahon ng digmaang ito ay binata na si Lope K. Santos. Katulad ng kanyang amang mapagbasa at palaaral. siya'y maagang nagising sa tawag ng nasyonalismo. Mula sa pagkaguro ay nagsundalo siya sa ilalirn nina Hen. Juan Cailles ng Laguna a t Hen. Mariano Trias ng Kabite. Ang alaala ng kanyang ama (na namatay sa sakit na bunga ng pagkakabi- langgo sa Fuerza de Santiago dahil sa salang pagbabasa ng Noli Me Trmgere) ay isa pang lakas na lalong nagpapaalab sa kanyang darndarning makabayan. Ngunit hindi rin lumaon ay kabilang na siya sa rnga kawal na nagsalong ng sandata. Si Aguinaldo ay nanumpa sa ilalim ng bandilang Amerika noong Abril 19, 1901, a t si Hen. Miguel Malvar ay napilitan na ring sumuko noong Abril 16, 1902.
MANGAHAS: "BANAAG A T SIKAT" Si Lope K. Santos ay nagsalong nga ng tabak, nguni't humawak naman ng panulat. Ang kanyang Sahwahicwtg Pag- ibig, kauna-unahang nobelang Tagalog, ay nalathala sa rebis- tang Ang K~liu~wtagan noong 1900, a t iyo'y ipinagpatuloy sa Ang Kapatid ng Bayan, nang taon ding iyon. Ayon kay Juan C. Laya, na sa pagkakaalam ko'y kabilang sa rnga nag- kapalad na makabasa ng makasaysayang nobelang nabanggit, si Lope K. Santos ay nagsaysay lamang doon ng "ginintuang silahis ng buwan." Sa ibang sabi, ang Salawahung Pag-ibig ay akda ng paniningalang-pugad, kung baga sa tula ay roman- tisismo sa tugrna a t sukat. Kung bagamat maging sa diwa a t pamamaraan ay hindi pa rebelde si Lope K. Santos, ang ak- dang ito'y lumilitaw na isang makabuluhang ensayo para sa kanya, isang warming-up, kung baga sa boksingerong naka- takdang lumaban sa isang kampiyonato. Noong rnga 1900 ay lubhang kapansin-pansin ang akti- bismo sa larangan ng dulang Tagalog. Nakapanood si Lope K. Santos ng rnga dulang makabayan a t mapanuligsa. Na- saksihan niya ang ilang rnandudulang hinuli a t ikinulong ng mga sundalong Amerikano. Ang mga mandudula'y nakikisang- kot, kahit sa bawat pagtatanghal ng kanilang dula ay nanga- nganib ang kanilang buhay. Ang diwa ng pakikisangkot, bukod sa mensaheng pampanitikan a t pangkultura, ay tiyak na na- sakyan ng kabataang Lope K. Santos. Bu,kod sa kanyang pagiging peryodista a t pagbabasa ng rnga aklat ng liberalismo, sosyalismo, a t makabagong karu- nungan, ang pagiging lider niya ng rnga obrero ay lalong na- kapagpayaman sa kanyang rnga kaalaman hinggil sa rnga pa. ngunahing suliranin ng bayan. Naging lider siya ni Isabela de 10s Reyes, ang pangulo noon ng Union Obrero Democra- tica Filipina. Si de 10s Reyes ay isang Pilipinong ibinilanggo sa Barcelona dahil sa pagtulong sa rnga simulaing nakapag- pasiklab sa himagsikan noong 1896. Nang nasa Pilipinas na't pinamumunuan nga ang nasabing unyon, hindi naglao'y na- ipabilanggo naman ng rnga kasike. Ang pagkakawatak-watak ng rnga unyonista ay hindi dahilan upang unti-unting mapa- layo si Lope K. Santos sa grupo ng rnga anakpawis. Siya at si Felips Tempongco a t Sebastian Ficerra ay nagtatag ng 279
280 PHILIPPINE' STUDIES isang unyon, ang Union del Trabajo. Pinanguluhan niya ang samahang ito mula noong 1903 hanggang 1905. Sa rnga taong iyon na si Lope K. Santos ay hitik sa karanasan sa personal na pakikisangkot sa rnga kilusang ma- kamasa, a t sa pagbabasa ng nasabi nang uri ng rnga aklat, sa pagkakahalubilo sa rnga makabayang mandudula, a t iba pang makalilikha ng positibong impluwensiya, ano ang dapat ma- hintay na kanyang isusulat? Nakapagpasiya na ang binatang henyo at ang sumunod ay isa nang kasaysayan. Ang unang a t Sikat ay nalathala sa Mulling PC%- kabanata ng B sihmg noong Hunyo 10, 1905 a t ang buong nobela'y inilabas ng McCollough & Co. noong 1906. Ang nobelang ito ang tan- disang masasabing tagapagpasimula ng realismo sa larangan ng nobelang Tagalog. Malinaw na makikita sa B m g at Sikat ang pagrerebelde ng awtor sa klasisismo, eskapismo, at Isang hakbang ito na hindi nalampasan ng romantisismo. sinumang nobelista sa panahon ng Amerikano. Gayunrnan, hindi ito pagsasabing si Lope K. Santos ang pasimuno ng realismo sa panitikang Pilipino, manapa'y pasimuno ng realis- mo sa nobelang Tagalog. Ang Noli Me Tangere a t El Filibus- terismo ni Rizal (bagamat naunahan ng N i m y , nobelang pan- lipunan ni Pedro A. Paterno) ang siyang una't malaking mu- hon ng realismo sa panitikan sa Pilipinas. m "Totoong napakasulong o totoong napakaaga ang 'pa- mamanaag a t pagsikat' ng nakapapasong init ng 'Araw ng Sosyalismo,' " ang pagtutol na puna ni Macario Adriatico. Pero talagang ganyan, sa rnga kilusa'y hindi tinatanghali ng gising ang mga aktibista, lalo na ang rnga lider. Si Lope K. Santos ang pasimuno ng aktibismo sa larangan ng nobelang Tagalog, ano't siya'y tanghali nang gigising? Siya ay hindi maibiging mamulot ng rnga ipot ng manok. Ngunit naniniwala man si- yang napapanahon na noon ang pagtitinggal o paghahasik ng rnga binhing sosyalismo sa Pilipinas ay naniniwala Tin naman siyang mabibigo siya sa kanyang hangarin. Sa bibig ni Delfin ay sinabi niyang "Ang alin mang patakaran a t adhika ng Sosyalismo ay hindi makapag-uugat a t bubulas, sa lawak ng isang lupang napapatawan ng isang kapangyarihang dayo. Sa rnga lupang kolonya ay saliwa at bansot ang tub0 ng rnga
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" sanga at bunga ng isang pangasiwaang sosyalista. At lalung- lalo na ang sa isang samahang anarkista. Kailangan muna na- tin ang sariling buhay, isang sariling pamamanihala sa ating pamamayan." Ngayo'y ating maitatanong: Gayong alam pala naman ni Lope K. Santos na hindi bubulas nang mabuti ang sosyalismo sa isang lupang kolonya, bakit pa niya binigyang- diin ang sosyalismo sa l3unrm.g at Sikzdt, gayong alam din niyang ang Pilipinas ay isang kolonya noon ng Amerika? May palagay si Macario Adriatic0 sa kung ano ang dapat sanang binigyang-diin ni Lope K. Santos: "Ang lalong mabuti sana'y isilid sa puso't pag-iisip ni Delfin at ni Felipe ang tunay na damdamin ng Inang-bayan: ang maging nasyong malaya't may kasarinlan." Ngunit bung bibigyang-diin na- man ni Lope K. Santos ang "maging nasyong malaya't may iyo'y nabigyang-diin kasarinlan" ang Pilipinas, hindi ba't na ni Rizal? Bqka rnaging c u r b copy lamang siya ng ating pambansang bayani, bakit ay talagang may irapluwensiya ang rnga obra nit0 sa kanya. Kailangan ngang maipakita niya ang bagong anggulong hindi naipakita o nabigyang-diin sa alin- mang naunang rnga akda ng manunulat na Pilipino. Sa pag- pili ni Lope K. Santos sa pagtatanghal ng rnga suliranin ng Puhunan at Paggawa ay nagksoon siya ng orihinalidad. Gi- namit niya ang rnga kapani-paniwalang rnga tauhang pina- ganap sa rnga kapani-paniwalang rnga kalagayan; itinanghal ang rnga kapani-paniwalang kaugalian-mabuti man o masama; ipinakita ang rnga ugat ng rnga kahirapan, ugat ng rnga ka- yarnanan at pagmamalabis: ang lahat ay ipinakita sa isang kapani-paniwalang daigdig. At bunga ng kanyang nabuksang larangan ay nabuksan ang kaugnay na rnga paksaing mababasa sa kasalukuyang buhay ng rnga tao. Sa mayngiting pagsasalaysay sa unang kabanata ay ma- kikita natin ang isang makatotohanang kapaligiran: ang ba- tisan sa Antipolo. Makikita natin ang rnga taong sa kanilang asal, sa kanilang pagkilos at pagsasalita, ay alam nating sila'y nasa ating paligid lamang. Ngunit sa kaiga-igayang pagsasalaysay ay mapapansin din ang matimping daloy ng ironiya sa inilarawang sitwasyon. Gayong nakalugrnok sa dalita dahil sa pagkakasunog at gulo ng nakaraang himag- 28 1
PHILIPPZNE STUDIES sikan laban sa Kastila a t Amerikano, ang Antipolo ay naka- pagpista pa rin nang buong kasayahan. Ang lahat ng pans01 ay pinakyaw ni Don Ramon Miranda para sa kanyang buong pangkat, kayat ang nakararaming gustong maligo a t mag- aliw-aliw sa paligid ay kailangan pang mgsipaghintay. Dito'y may pahiwatig na ang awtor kung paanong ang kapangyarihan ng salapi ay nakagagawa ng walang katarungang distribusyon ng mga pagkakataon. Ang iba pang maiisip kaugnay nito'y saglit na mawawala sa pagpusyaw ng tagpo ng mga dalaga't binatang kapangkat ni Don Ramon. Nagkausap nang sari- linan si Delfin a t si Meni. Pakinggan natin sandali ang pag- uusap ng dalawa a t malalaman natin kung may anong halaga ang pamamaraan dito ng awtor: Maganda ba ang labas kagabi sa "Zorilla?"-ang pangiting usisa ni Meni. Aywan ko kung ano ang palabas-anang Delfin naman. -Pshe! -Aba, aywan. . . ano ang malay ko'y hiadi man lamang alto napapasagid sa pinto ng kahit aling dulaan kagabi! 4 0 nga, kaya ngayong umaga lamang kayo nakaparito; nahaha- lata pa sa inyong matang mapupula na hindi nga kayo napuyat.. . Mapula -Hindi. ba ang mata ko? . . maitim . . . Pshe! ang masisipangakong itong hindi maka- titiis ng isang gabing di makipagkita. . . Inuuna pa ang teatro. . . Si Meni naman! alin mang salita ko'y napakahirap mong pani- walaan! Mangyari, ang sabi ni Felipe, pagkasahod niyang pagkasahod sa Limbagan, kahapon ng hapon, ay susunod na rin kayo sa amin. Ah! hindi nga sa teatro kayo naparoon, kundi sa sinematograpo. May bag0 bang "pelicula?" sa sinematograpo, Meni! Ni -Kung hindi'y sa katapusan ng Kurus sa Timbugan. Bago kami napaalis kahapon ay nabalita kong magaganda raw ang Santa Elena at R,eina Sentenciada.. Hindi rin kami napaparoon. Ang mga mata ng dalawa'y sandali munang nag-usap. -Aaah!. . .marahil nang kayo'y matulog ni Felipe ay orasyon pa, kaya hindi na nakapanood ng anuman.
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" Kaylalayo ng hula mo sa lahat nang nangyayari sa akin! Isa ma'y walang tama sa katotohanan. Kagabi ay may pulong na dina- luhan kami. . . -Pulong! -Kailan mo kaya ako paniniwalaan, Meni? -Aba, sino ang di naniniwala sa iyo? hindi nga ba't nagpulong . . . kayo sa . . . kanilang bahay? Ang binata'y nagulumihanang bigla sa narinig. Sa natural na daloy ng usapang kasisipi'y mahihiwatigan ang relasyon ng dalawa. Ang pag-ibig a t pagkaselosa ng babae ay mapapansin sa kanyang mga pananalakab. Matipid sa mga salita. Sa siniping usapa'y dalawang ulit larnang gumamit ng tagline o sabing-linya ang awtor. Sapaglrat ayos ang sunuran ng dialogo, a t alam kaagad ng bumabasa kung sin0 sa dalawa ang nagsasalita, makatwiran nga ang magtipid sa tagline. Walang makikitang kamay ng awtor. Nakalikha ng pahiwatig ang ~ w t o r sa pamamagitan ng dialogo. Mahusay na teknik ito. Ang totoo, ang ganitong katipiran sa dialogo ay siyang ginagawa ngayon ng ilang realista/naturalistang kuwentista a t nobelista. Ang unang pagkakaiba nga lang ay nasa anyo ng salita a t pangungusap. Sa B m a g a t Sikat, ang mga salita a t pangungusap sa mga dialogo, a t lalo na sa paglalarawan, pagsasalaysay, a t paglalahad, ay laging nasa anyong pormal o kombensiyonal, nasa kaayusang pambalarila, nasa antas na Iniiwasan ng awtor ang pagpungos o pagka- pampanitikan. kabit ng mga salita. Ang mga salita'y karaniwang hindi isinu- sulat nang ayon sa pagkakasabi ng mga tauhan, kundi nang sa pormal, pampanitikang anyo. Ang paraang ito'y sunod sa kombensiyon ng panahong iyon, a t may bahid o isang bunga rin ng inhibisyong pampanitikan. Samantala, sa dialogo ng mga nobelang naturalista, o realistang higit na detalyado sa kasalukuyang mga taon, ang mga salita a t pangungusap ay nasusulat nang ayon sa pagka- kasabi ng mga tauhan. Kung ano ang bigkas ay siyang sulat: kung pabulol ang bigkas sa mga salita, ang mga salita'y isinusulat sa mga anyong "bulol." Kung ano ang sunuran ng mga salitang binibigkas, ay siyang ayos sa nakasulat na anyo. Kaya kahit hindi na sabihin pa ng awtor 283
284 PHILIPPINE STUDIES na ang nagsasalitang tauhan ay isang ngongo, pakat, utal, batikang orador, makata, o anuman, iyo'y malalaman na sa kanilang paraan ng pagsasalita. Higit na malaya sa pag- pupungos at pagkakabit ng rnga salita ang rnga naturalista, o ng realistang nasa higit na may kataasang antas. Ang anyo ng rnga salita at ayos ng rnga pangungusap ay nasa antas na kolokyal, akmang-akma sa tonong kombersasyonal. Sisipiin ko ang isang maikling dialog0 sa nobelang Sa rnga K u h ng Litoanag ng ~alista/naturalistang Edgardo M. Reyes: --Ginabi ka,-bati ni Imo kay Julio. -Bumili -E, di wala ring natira sa sinahod mo? S a i s na mahigit. Mumurahin lang 'tong pinamili ko. -Baka 'ko ng 'sang pantalon at 'sang kamiseta. 'ka ko malaki-malaki pa'ng pera mo, talaga sanang kukunin ko muna sa 'yo 'yong tatlong piso. Nadisgras'yang pera ko. Bakit? -May nagawing hayup dito kangina. Bake raw gusto namin ng babae, magdadala siya rito. Nagdala nga ang hayup. Nadisgras- 'yang pera ko. Di ba bawal dito 'yon? -Bawd -1big kong sabihin, pa'no silang nakapasok dito? -1nisplit 'yong nangyari na nga. siguro 'yong g'wardiya. Pinangakuan siguro ng tong si Mokong. E, sa'n dito k'wan.. .? -D'yan sa tagiliran ng bodega. Nagsalikop ng rnga playwud, nag- katalo na. Pila-pila. Mahihiya'ng pila sa rasyon. Lahat kayo? -P'wra lang si Mang Baste. Primero, si Enteng lang ang may gusto. Lalo na 'ko, ayoko. Pero nang nagsisimula ca'ng palatuntunan, iba na'ng pakiramdam ni Maximo. Masarna na. Biro mo, hayan lang. Ramdam na ramdam mo. Ba't di ka sasampahan ng demonyo sa batok? Nagkagaya-gaya na. Magkano'ng S ' y e t e . -Bawalt -Natural. isa? singil? Papayag ba 'yon na s'yete kayong lahat? Ano, pres- yoag-tinapa. Tiba si Gaga. Biro mo, walo yata kami. Bale ba pangmatrikula ko 'yon. Balak kong mag-summer. Gusto kong ma-
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" 285 katapos na't nang masibatan ko na'ng buhay neto. Palistahan na sa Lunes. Kaysa pa'ng pangmatrikulang pera ko rito, per0 mawawalan naman ako ng panggash. E, di kunin mo na 'tong tatlong piso. -Pa'no ka naman? -Bahala na. Raraos din ako kahit pa'no. Nagbilang ng pera sa dilim si Julio. -4, tatlong piso 'yan. Puro mamiso naman 'tong pera ko. Nag-abutan sa dilim ang dalawang kamay. -Pasensiya ka na lang, ha?-sabi ni Imo -Naharang tayo, e. Ang kasisiping dialogo ay higit na natural a t impormal kaysa sinundang dialogo. Malayang-malaya a t may pagka- abenturero sa paghawak ng wika, si Edgardo M. Reyes ay higit na konsistent sa ganitong estilo kaysa kanyang mga kapana- hon. At bukod sa nabanggit ko nang mga katangian ng akdang realista/naturalistang akda sa kasalukuyan, ang awtor ay hindi kababakasan ng kahit munting bahid ng inhibisyon. May ilang maaaring magsabing lubhang malayo naman ang agwat na panahon ng dalawang nobelang pinaghambing; maaring ipalagay na hindi nararapat ang paghahambing na ginawa. Sa palagay ko'y hindi naman "lubhang malayo." Ang Sa ma Kuko ng L i w m g ni Edgardo M. %yes natapos niyang sulatin noong 1966. Nagtamo ng pangalawang gan- timpala sa timpalak ng Liwuyway sa taon ding ito, ang no- bela'y sinirnulang ilabas nang serye noong Nobyembre 13, 1967, at ipinalibro noong 1968. Mahigit na 60 taon lamang ang kaunahan ng Banrnag at Sikat sa nobela ni Reyes. Ang dalawang nobela'y kapwa kabilang sa kontemporaryong pani- tikan bagamat halos puno't dulo na nga lamang. Ang dalawa'y nasa ilalim din nga ng realismo, ngunit hindi magkasama sa subdibisyon nib. Ang Ba~ulag at Sikat, bilang pasirnuno ng realismo, ay nasa unang subdibisyon. Sapagkat likido pa ang ismong nabanggit, pansamantalang hindi ko muna titiyakin kung sa ikalawa o ikatlong subdibisyon nakabilang ang nobela ni Edgardo M. Reyes. Nais ko lamang idagdag, a t linawin, na hindi lahat ng mga nobela sa kasalukuyang mga taon ay kapangkat ng nobela ni Reyes. Hanggang ngayo'y mayroon pang mga realistikong nobelang maibibilang pa rin sa unang subdibisyon, sa panahon ng mga Amerikano.
May kapangahasan ang estilo ni Lope K. Santos, ang ba- hid ng inhibisyon a y nagpapalimitan naman sa realism0 ng nobela sa unang subdibisyon. Dito'y mababanggit ang kan- yang palumanay na paglalarawan kay Nyora Loleng samanta- lang ito'y kumakaraykay na dumarating mula sa "isang likod ng pun0 ng mangga, tabing-bakod sa may duluhan," pagka- tapos tumugon sa tawag "ng aywan kung ano." Kung saba- gay, ito'y isang humor sa iyupemismo. Mababanggit din ang pagmumura ni Don Ramon sa kanyang rnga alila na tatanghud- tanghod lamang a t di siya tinutulungan sa paghanap sa tu- makas na si Delfin. Ginamit ni Lope K. Santos ang P u . . . . . ! Kung bibilangin ang bilang ng tuldok na sumusunod sa mu- rang Pu. . . . .! ni Don Ramon, ang mabubuo'y wala ngang iba kundi punyeta. (Ngunit hindi rin kaya putmga, putaris, pu- tangna?) Ito'y "pangit" na salitang magandang-maganda't akmang-akma sana sa pagkakagamit, nagka-inhibisyon nga lang ang awtor. Ngunit mayroon namang pambawi si Lope K. Santos. Inilarawan niya ang di-sinasadyang pagtatagpo sa harap ng simbahan sa Quiapo nina Nyma Loleng a t Julita, kapwa kulasisi ni Don Ramon. Si Julita'y niluran ni Nyora Loleng, a t ang kalaghara'y sumampid sa manggas ng dalaga. Sa harap ng simbahan! Ito'y magandang pagpapakita ng realistikong ipokrisya ng mga palasimbahin. Ang isa pang pambawi ay ang nakatatawang-nakagagalit na karanasan ni Felipe sa imprenta. Dahil sa isang pagkakamali ay nagiba niya ang isang molde. Isang kasamahan niya ang nagbigay sa kanya ng ilang pampruwebang papel. Pinasunod siya at pinapaghintay sa isang lugar. Pagkaraan ng isang sigarilyo'y lumabas iyon sa kasilyas a t inabot kay Felipe ang papel upang gawing pamandewang. Ang sabi ng lalaki: "-Ganyan na sabi kay Felipe lamang ang bagay sa iyong hanapbuhay,-ang ng pang-iwang!. . ." Dito'y may ironiya, may -tagapagdala sarkastikong humor, may tatak ng kapangahasan ng awtor. Gunitaing si Felipe'y anak ng isang mayaman, ngunit sa im- prenta'y naghihirap, a t ginagawa pang tagapagdala ng pa- mandewang. Ang totoo, sa tulong ng ironiya, humor, a t mabuting karakterisasyon, ay nailantad ni Ilope K. Santos ang iba't ibang uri ng ipokrisya sa Banaag a t Sikat. Si Don Ramon,
MANGAHAS: "BANAAG AT SZKAT" halimbawa. Siya'y isang Katolikong nagsisimba rin naman, "kung di nakalilimot," ngunit pagkasimba'y madalas ilipad ng mga paa sa banig ng "dalagang" si Julita, o sa supa ni Nyora Loleng, ang asawa ng kanyang kaibiga't kasosyong si Don Filemon Borja. Maging ang mag-asawang Delfin a t Meni ay kinasangkapan din ng awtor sa paglalarawan ng ipokrisya. Ga- yong halos walang maibili ng sapat na pagkain ay isang may kasayahang handa din ang kanilang ibinigay nang sila'y mag- pabinyag ng kanilang panganay. Gayunman, ang sitwasyong ito'y hindi upang pingasan sina Delfin a t Meni, kundi upang lalong magpakilala sa kanilang katauhan. Ipinakilala ng awtor si Delfin bilang isang mahinahong rebelde, di tulad ni Felipe. Hindi gusto ni Delfin ang magastos na kasayahan sa panahon ng matinding karalitaan (gaya ni Pilosopong Tasyo ng Noli Me Tangere). Ngunit hindi biglaan ang kanyang pagreporma sa konserbatismo ni Meni. Palibhasa'y naniniwala siya sa ebolusyon, sa anda-andanang pagbabago, kayat siya'y napili- tang sumunod sa kombensiyon. Dito'y makikita natin kung paanong ang isang indibidwal a y nagiging biktima ng kom- bensiyon ng kanyang lipunan, ng isang sitwasyonismo, a t kung paanong siya ma'y masasabing "ipokrita" sa kabila ng pagtu- to1 sa isang tradisyon. Sa nasabing sitwasyon ay dalawang uri ng konserbatismo ang naipakita ng awtor. Si Meni, baga- mat isang konserbatibo, ay may palatandaang unti-unting tumatanggap ng mga pagbabago; ang ale ni Delfin ay mahigpit na nakayakap sa mga pamahiin, sa mga hidwang paniniwala, a t kahit gayong kasa-kasama sa bahay ng liberal a t repor- mador na si Delfin, ay waring hindi rnakakatkat sa tradisyon. Si Don Ramon ay kinasangkapan din ng awtor sa pag- batikos sa double standard of morality sa ating lipunan. Kay Don Ramon, ang pagkakaroon niya ng maraming panganay na anak o paglalagay ng sungay sa ulo ng kanyang kaibigan para sa lalong ikaniningning ng kanyang ay magaling-mabuti korona bilang isang Tenorio. Ngunit nang mabuntis naman ang kaniyang si Meni dahil sa lihim na pakikipagniig nit0 kay Delfin, ang ginawang iyon ng binata ay walang kasing-sama. Marami pang dapat turuling mga la~angang tinuligsa, ngunit sa lahat ng ito'y pinagbuting hagupitin ni Lope K. 287
288 PHILIPPINE STUDIES Santos ang masamang relasyon ng Puhanan a t Paggawa, ang pagsasamantala ng rnga kapitalista o ang pagsipsip ng rnga ito sa dug0 ng rnga obrero. Bukod kay Don Ramon, sina Don Filemon, a t Kapitang Loloy ay kabilang sa kumakatawan sa rnga masalaping may makasariling paghahangad. Nasa Estab- lisamyento, nais nilang manatiling ang status quo, ang rnga mahirap ay mamalaging ulirang tagasunod, upang silang rnga kapitalista ay mamalaging nasa makapangharihang antas ng lipunan. Hindi dapat kaligtaan ang tuligsa o mensahe ng awtor hinggil sa atitudo sa wikang banyaga ng ating lipunan. Naipayo ni Delfin kay Felipe na mag-aral na ito ng Ingles yaman din lang at siyang gusto ni Kapitang Loloy. Sinisipi ko ang usapan ng magkaibigan: hat01 mo!. . .Pag-aralan ko ang ingles dahil baga sa iya'y wika ng lalong malalakas na nusyon? dahil ba sa i y ~ n ang gamit ng mga bagong pinopoon natin? dahil kaya naman sa ang ingles ay sinasabing siyang lalong malaganap na wika sa mga pangangalakal ng Sansinukob?. . . Ang Huwag na riyan, kundi dahil na lamang sa kasabihan ng mga kastila, na ang dunong ay di nakasisikip. at ang kasabihan namang ang panahon ay ginto? Ito na munang rnga unang kailangan ng aking pagkatao ang dapat kong pag- aksayahan ng panahon o pag-aralan, bago iyang kailangan ng mala- king bayang pumapataw sa maliit na lupa natin. Hindi kaila sa iyo, Delfin: alinman ang wika ng rnga pamunuan ay di matataho ng mga tunay na taumbayan o ng karamihan. Sa pagsasalin ng rnga kahulu- Iyang mga gan, ang malalamangang lagi ay ang hangal at mahirap. tinatawag na "lenguaje oficial," saa't saanma'y pakana na Iamang ng rnga hari at pamunuan, upang sila ang unawain ng bayan at di Ikaw na rin ang kinaringgang ko sa sila ang sa baya'y urnunawa. isa mong pagsasaysay, na sa buong Zstorya ng Sangkatauhan, mula sa matandang panahon hangga ngayon, ang pagpipilit ng wika ng isang bayan o lahi sa iba, ay ugali lamang ng rnga bayan o lahing kumakanya ea rnga nakakayanang sakupin. Kaya ang maliliit o ma- hihinang bayan, tuwing magkakabagong panginoon, nagbabalik sa abese ng sibilisasyon: nasasauli sa pagkabatang bago lamang nag- aaral ng salita, at sa aba pa nila kung sa kasalukuyang pagkatuto na, ay saka may dumating na isa pang lahing lalong malakas mang-aagaw at may iba namang wikang ipipilit. . . . Kung dahil diyan ang sinabi mong ang dunong ay di nakmisikip. . . hamo't mug-aaral na nga ako ng ingles, ng hapon, ruso, aleman, o insik upang kung alinman sa Oooh!
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" rnga ito ang mahaliling panginoon natin, ay kanawa-nawa na akong maalam ng rnga wikang maipaglilingkod! Matalino't kahanga-hangang palagay hinggil sa Wika! Ang ganitong rnga kaisipan, maaalaala, ang siyang umaalingaw- ngaw sa ilang lingguwistikong pag-aaral ng ating rnga intelek- tuwal, gaya ng rnga Renato Constantino, Dr. Jose Villa Pa- nganiban, Carmen Guerrero Nakpil, Dr. Nemesio Prudente, Teodosio A. Lansang, a t iba pa. Balikan natin ang ilang tauhan. Sina Kapitang Loloy a t ang kanyang anak na binatang si Felipe ay magandang kom- binasyon, rnabuting paghihidwa ng pagkatao. Ang mag-ama'y kinasangkapan ng awtor sa pagpapahiwatig ng pinagmumulan ng gap sa iba't ibang sektor ng lipunan. Si Kapitang Loloy ay hindi bumababa mula sa kanyang tore. Hindi niya naririnig ang tinig ng rnga karaingan a t pangangailangan ng kanyang rnga kasama. Nasa kanyang lahat ang rnga pagkakataon upang malaman ang rnga katotohanan, ngunit wala siyang hangaring malaman iyon, o kung nalaman ma'y walang ginagawang hak- bang para roon. Katumbalikan naman ang ginawa ng kanyang anak na si Felipe. Lumusong ito sa bukid a t nakihalubilo Inalam ang rnga problema ng kanilang sa rnga magbubukid. Inalam niya ang rnga kasama, a t iba pang rnga magsasaka. rnga ugat ng kanilang kahirapan, ang kanilang rnga panganga- ilangan, a t kaukulang lunas sa rnga iyon. Ang gangganitong gap ang siya ring k ~ u s ng alyenasyong binanggit ng magka- patid na Kennedy: ang grupo ng uested interests, ang munting pulutong ng rnga elite na nakatiwalag nang malayo sa malagim na realism0 ng kanilang kapaligiran, sa malalaking bilang ng rnga munting mamamayan. Sa nobela'y inilahsd ni Lope K. Santos ang dahilan ng mga welga a t rnga demonstrasyon, sa pamamagitan ng maig- ting na pag-uusap nina Delfin, Don Ramon, Don Filemon, Abogado Madlang-layon a t Felipe, sa may batis ng Antipolo. Magugunita nating noon pang nakaraang taon at maging hang- gang ngayun-ngayon lamang ay nagsulput-sulpot ang iba't ibang welga a t demonstrasyon ng rnga estudyante, rnga gum, rnga magsasaka, rnga empleado, a t iba pa. Ang ganitong rnga pangyayari ay magpapatuloy hanggang walang kaukulang pag- 289
290 PHILIPPINE STUDIES babago, ng dialogue ng Nasa Itaas ng Nasa Ibaba, ng Estab- lisamyento a t karaniwang manggagawa. Gunitain din natin sa bahaging ito ang "The Sacadas of Sugarland" ni Fr. Ar- senio C. Jesena na di na nalalaunang nalathala sa magasing Action Now a t The Philippine Free Press. Sa patuloy na pagdaralita ng rnga sakada ay patuloy namang nagkakamal ng kayamanan ang rnga asendero a t rnga kontratista. Si Kapitang Loloy ay hindi na nalalayo sa pagsasamantala ng ilang masa- samang kontratista a t rnga asendero sa Negros, a t ibang lugar sa ating bayan. Ang ganitong pagsasamantala ng rnga Ka- pitalista ay masasaksihan pa nga natin, a t mababasa sa rnga kathang realista nina Edgardo M. Reyes, Dominador P. Mirasol, a t Rogelio L. Ordoiiez. Bukod kay Kapitang Loloy, si Juan Karugdog alyas Kan- tanod, ay isa ring kapansing-pansing pangkombinasyon sa ka- tauhan ni Felipe. Sa palagay ko'y hindi lamang isa ang layu- nin dito ni Lope K. Santos. Ang una'y upang gawing "pang- alis ng suya" ang kalokohan ni Kantanod. Wala na halos madarama ang rnga mambabasa sa pagsubaybay sa labis na karalitaan ng pamilya nina Tentay kundi awa a t kalungkutan. Ngunit dahil sa kapreskuhan, kapusukan, a t lantarang pag- hahangad sa kapurihan ni Tentay, ang mambabasa'y maka- darama ng pangamba o pag-aalaala sa kalagayan ng dalaga. Ngunit dahil nga sa naging konsekuwensiya'y nauwi sa kata- tawanan ang kabugukan ni Kantanod. Ang ikalawang layunin ay upang paigtingin ang paghahalintulad-pagtatambis sa da- lawang uri ng kalayaang-isip o anti-konserbatismo nina Felipe a t Kantanod. Sila ay kapwa mapusok, may radikal na rnga panukalang ikapagkukurus nang makasampu ng rnga nerbiyo- sang rnanang. Si Felipe ay nagpanukala kay Tentay ng ma- layang pag-ibig o free love. Si Kantanod nama'y "nagpanukala" o nagpakita kay Tentay ng malayang pagnanasa o free lust. Ang gusto ni Felipe'y maging libre ang rnga indibidwal, wala nang pamahalaan. Ang gusto naman ni Kantanod ay libre kain kina Aling Tere a t "libre siping" kay Tentay. Ang pag- lagot ni Felipe sa rnga tali ng kombensiyon sa kanyang isipan ay waring katulad lamang ng paglagot ni Kantanod sa rnga yantok na tali sa rnga sahig ng silid ni Tentay upang mapasok
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" a t magahasa ang dalaga. Ang iba pang dahilan ay ito. Si Kantanod ay kasangkapan ng a w b r upang sina Felipe a t Ten- Ito'y pagbaba- tay ay magkasama nang wala nang kasalan. gong magbubunga ng iba't ibang reaksiyon sa lipunan, isang kalagayang eksperimental kung gayon. Bukod dito'y naipakita nga ng awtor ang pagiging radikal ni Felipe laban sa komben- siyon ng lipunan. Ang pagpasok ni Kantanod ay naging panghubog pang lalo sa katauhan ni Felipe, Tentay, Aling Tere, a t iba pang tauhan. May ilang tauhan sa B m g at Sikut na waring hango sa dalawang nobela ni Rizal. Unang-una rito'y si Nyora Loleng na halos walang iniwan kay Donya Consolacion. Sila'y kapwa magrnataas o matapobre, may madilim na pinagdaanan, kalunyera, mahiligin sa matatabang tabako, ipokrita, selosa, mainggitin, may tendensiyang mang-ander ng asawa kung maaari, eskandalosa, mapanlura sa kinasusuklarnan, mapanul- sol, kunsintidora. Higit na malinaw nga lamang ang pagka- kalarawan sa labas na kaanyuan ni Donya Consolacion kaysa kay Nyora Loleng. Si Donya Consolacion ay may noong may rnga ugat na nag-usli, may maiikling buhok na laging nag-usli, laging nakasupalpal ang isang matabang tabako sa kanyang rnga labing kulay ubi, masamang-masamang magdala ng damit, kayat hindi matingnan ng rnga may mahinang sikmura, a t kinatatakutan tuloy ng mga bata. Si Nyora Loleng ay may maiikli't may pagkukulot na buhok, ngunit walang sapat na larawan ng kanyang pagdadala ng damit, o ng iba pang ka- kanyahang panlabas. Kung paghahambingin nga ang karakterisasyon sa Banaag at Sikat a t sa dalawang nobela ni Rizal, mas malinaw ang rnga katangiang panlabas ng rnga tauhan sa huli kaysa una, maging malalaki't maliliit na tauhan. Mas maraming tauhan sa Baniaag at Sikat ang may sinasagisag na bahagi ng lipunan ngunit walang sariling rnga katangiang pagkakakilanlan, lalo na sa larawang panlabas. Sa dalawang nobela ni Rizal ay na- kararami ang rnga simbolikong-indibidwal na rnga tauhan, may sinasagisag sa bahagi ng lipunan a t may sariling katangiang pagkakakilanlan. Ang Banaag at Sikat a t Noli Me Tangere ay 291
292 PHILIPPINE STUDIES kapwa nobelang panlipunan a t makatauhan, hindi nobelang makabanghay. Ang paggamit ng wasto a t angkop na rnga idyoma at katutubong kasabihan ay isa sa rnga patunay kung may likas na pagkabatid ang awtor sa wikang kanyang ginagarnit. Si Lope K. Santos ay hindi na dapat pagdudahan sa bagay na ito. Ang kabulasan ng kanyang Tagalog ay lalo pang nagiging sariwa a t kawili-wili dahil sa paggamit na angkop na kalaga- yan a t hangarin. Maraming rnga tayutay sa Banaag at Sikat na sa wari ko'y orihinal ang pagkakasulat. Bumanggit tayo ng ilang halimbawa: Makikita nating sina Don Ramon, Filemon, a t Madlang- layon ay palabas mula sa simbahan patungo sa may batisan. Anang awtor: " . . . para-para silang may akay na dalaga, magigiliw nama't masasayang tao; saan di paglabas ng simba- ha'y magsusunuran ang rnga bagong kitang kaibigan; saan di ang rnga binatang maynila ay parang kinukurok ng paghabol sa gayong kagandang uhay ng palay." Pakinggan natin: "kinukurok ng paghabol sa gayong ka- gandang uhay ng palay." Ang salitang-ugat na kurok ay anyong onomatopeyang hango sa huni ng rnga manok habang ang rnga ito'y pinaparabulan, a t sa tawag na kurukya! Kumu- kuruk-kurok ang rnga manok habang nakakakita o humahabol sa rnga pamparabol-na maaaring palay, mais, a t iba pa. Ang grupo ng rnga dalagang papalayo ay inihambing sa uhay ng palay, a t ang rnga binata ay inihambing sa rnga manok na humahabol. Sa ganyang may kaisahang pagtutulad, ang pag- lalarawan ni Lope K. Santos ay higit na nagiging malinaw a t mabisa. Isa pa ring halimbawa sa una ring kabanata: Makikita natin ang rnga binatang Morales a t Bentus na nakaakyat sa pun0 ng duhat, nang-uugog. Sa ibaba ay namumulot sina kami'y Meni a t Isiang a t ang binatang si Pepito. "-Habang namumulot, huwag kayong luluglog!-ang hingi ni Pepito, sa pag-aalaalang ang pantalon niyang puti, ang amerkanang 'pana- ma,' na 'tupi ang harap, tabas mautang,' ay mahalikan ng ang gayong kaiitim na patak ng ulan." Isipin natin:
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" nalalaglag na rnga h o g na duhat ay maiitim na patak ng ulang baka humalik sa kasuotang pamburol ni Pepito. Ang salitang "mahalikan" ay paglumanay na personipikasyong na- kapagpapasigla ng atmospera. Gaya ni Rizal, si Lope K. Santos ay nagbigay-buhay sa rnga kasabihang Pilipino. Ang halimbawa nito ay hinggil sa naging bunga ng lihim na pagtatagpo sa gloryeta nina Delfin a t Meni. Nagdalang-tao si Meni a t sila ni Delfin ay napaka- sal nang laban sa kalooban ni Don Ramon. Ang matandang nakatanaw babaeng ina ng kaibigang dalaga ni Meni-habang sa pag-iisandibdib - ay nakapagsabing "-Kaya anak ko, iingatan mong mauna ang dam0 sa palay!"Uulitin ko ang sina- bi ng matanda a t alamin natin kung tila may pagkakamali o anak ko, iingatan mong walang nawawaglit na salita: "-kaya mauna ang dam0 sa palay." Dito'y lumilitaw na ang dam0 ang dapat mauna, hindi ang palay. Lurnilitaw na ibig sabihi'y sige, ibigay mo rin ang katawan mo't nang makasal ka nang di-oras. Baka nawala ang salitang "huwag" sa pagitan ng "mong" a t "mauna" upang maging " . . iingatan mong huwag mauna ang dam0 sa palay. (0 baka ang ibig sabihin ng iingatan ay huwag bayaan). Gayon man, kung talagang gayon ang pagkakasabi ng matanda, iyo'y magandang ironiya, magandang pigit ng di- daktisismo. (Ang ipinanghihinayang ko lamang sa bahaging ito ay ang pagkakalagay ng kasunod na talata. Ang isinunod ng awtor ay ito: "Sa rnga pananalitang ito'y sukat nang ma- paghaka na marahil sa adlagang yao'y may rnga gumigiri ring binata na di ibig o pinakapag-iingatan ng nasabing ina." Sa palagay ko'y kalabisan na ito, sapagkat ang diwa nito'y nai- pahiwatig na sa sinabi ng matandang babae.) Pansinin naman natin ang haba o ikli ng rnga pangungusap lalo na sa rnga dialogo. Totoong may kahabaan ang rnga pa- ngungusap a t rnga talata kapag ang usapan ng rnga tauhan ay hinggil sa sosyalismo, anarkismo, a t interbensiyonismo. Pero ka- pag ang usapan ay hindi ukol sa rnga ito, gaya ng suyuan nina Delfin a t Meni, Felipe a t Tentay, a t iba pang hindi tulad ng unang nabanggit ang rnga pangungusap at rnga talata ay ka- tamtaman lamang, may kaiklian kung ihahambing sa unang dialogong nabanggit. Ang "maiikling pangungusap" sa rnga dia- 293
294 PHILIPPINE STUDIES logo ay may kaiklian nga, ngunit maaari pang usbungm. Sa ibang sabi'y tama ang pansing "nag-aksaya ng mga kataga" si Lope K. Santos. Ito'y pansin ni Agoncillo na sinang-ayunan naman ni Laya sa isang pagpapaliwanag. Ang sabi ni Laya: "Hindi mahirap na intindihin kung bakit malimit lumabis ang dahon a t bulaklak ng wikang ginamit. Maitutulad ang mangangatha sa isang patalun-talong athlete na may labis na lqkas. Nang kathain ang Banmg a t Sikat, si Lope K. Santos ay may matibay pang likod. Sa wari ko'y halos hindi mapi- gilan ang sarili sa paggamit ng mga salita't pariralang tila maaari niyang ipagparangalan." Daragdagan ko pa ang paliwanag na ito. Ang buhay sa panahon ni Lope K. Santos ay higit na may kapayakan at komplasensiya. Ang buhay natin ngayon ay higit na masa- limuot, magulo. Noo'y banayad lamang ang takbo ng oras; ngayon nama'y nagrnamadali, laging may atmcwpera ng ka- matayan. Ang kapaligiran a t panahon ay nakaiimpluwensiya Pansinin ang sa estilo ng isang manunulat o nagsasalita. bilis a t ikli ng mga pangungusap ng isang annoumer habang inirereport nit0 mula sa personal na panonood ng isang laban, halimbawa'y ng Blue Eagles ng Ateneo a t Warriors ng UE. Kung sa manunulat, karaniwang maiikli ang kanyang ginaga- mit na pangungusap na naglalarawan ng isang pangyayaring may kabilisan, may pagrnamadali. Samantala, ang isang bagay na walang galaw, hindi kumikilos, o isang pangyayaring may kabagalan, ay mailalarawan o rnaisasalaysay naman sa may kalumayang daloy ng mahahabang pangungusap. Ang paglabis sa pamamaraang ito'y posibleng humantong sa matamlay. humihingal na wika. Ang prosa ni Rizal, del Pilar, Lopez Jaena, a t mga ka- panahon ay may kahabaan din tulad ng kay Santos. Ang mahahabang pangungusap a t mabulaklak na pana- nagalog ni Santos, gaya ng kanyang rnga kapanahon, ay isang irnpluwensiya ng romantikong tono a t kasigasigan ng akda sa Kastila. Tinatakasan niya ang romantisismo patungo sa realis- mo, a t mapapansin ngang may bahid ng paraang romantiko ang ilang elemento ng kanyang nobela.
MANGAHAS: "BANAAG AT SIKAT" Gayunman, hindi ito pagsasabing palahat, na pag ang kombensiyon ay maiikling pangungusap, ang lahat na'y maiikli, pagkat alam nating sa lahat ng bagay ay may eksepsiyon. Hindi rin ito pqkikialam sa kung ano ang kanilang dapat ma- ging estilo. Ngunit ma-noon man, ma-ngayon, o ma-bukas, ay may tuntuning panlahat. Malalaman natin ito sa sumu- sunod na pagtalakay. Ang kalabuan, kahinaan, a t kaliguyan ng pangungusap, ay bunga kung minsan ng kawalan ng coherence o kaugnayan niyon. Ang pangungusap ay may coherence kung ang bawat salita ay nasa kani-kaniyang lugar na dapat kalagyan; kung ang mga saIita ay nasa wastong pagkakasunod-sunod o pagka- kaayos. Sisipi ako ng ilang pangungusap na walang kaugnayan. (Kakipilan ang tawag dito ng ibang manunulat.) Sa p. 485: "Doon ang bangkay ni Ramon inabot ng gabi, pinaglamayan a t sinapit pa ng kabukasan ng hapong tadhana sa paglilibing." Ito ang aking suhestiyong pagbabago: "Doon inabot ng gabi ang bangkay ni Don Ramon, pinaglamayan a t sinapit pa ng kinabukasan ng hapon." Dito'y tinanggal na ang huling tatlong salita puwede pa ring mapagbuti ito. Sa nasabi ring pahina: "Si Meni ay nakaparoon na, nang gabi ~ i n g yaon, sapagkat agad sa kanyang sumapit ang pasabi ng mga kapatid." Mas mabuti rito ang ". . .agad sumapit sa kanya" o "sumapit agad . . . . " Sa p. 409: "-Liligaw-anya-ako at lumigaw ka nang wala tayong kagalitan." Mas mabuti rito ang "-Liligaw lumigaw ka nang wala tayong kagalitan." Sa a k e a n y a - a t p. 307: "Si Delfin ay saan nagdaan?-ang naitanong ni Yo- yong sa kanyang bilas, nang magkasarili ng salitaan." hfaging noon a t ngayon ay tila hindi natural ang ayos ng gayong ka- tanungan. Lalong natural marahil ang "-Saan nagdaan si tanong ni Yoyong sa kanyang bilas, nang sila'y Delfin--ang magkasilinan." Marami pang dapat banggitin ngunit dumako naman tayo sa "pag-aaksaya ng mga kataga." Sa p. 24: "Ang dala.wang mamumuhunang kausap ea buong ipinahayag na ito ni Delfin av nangatuyan halos ng laway." Sa pangungusap na itong may labing-anim na salita, walong salita ang maaari nang kaltasin: 295
296 PHILIPPINE STUDIES "Ang dalawang mamumuhunan ay halos natuyan ng laway." o ang kabalikang ayos ng pangungusap na ito. Kung mayroon mang salitang dapat kaltasin sa ilang pa- ngungusap, mayroon ding rnga pangungusap na dapat makaltas sa rnga talata. May rnga buong talata ring dapat kaltasin. Sa tantiya ko'y humigit-kumulang sa ikalimang bahagi ng no- bela ang dapat tanggalin. Ito'y hindi eksaherasyon. Sa dakong una ay aking nasabing hindi lahat ng mabuti ay may mabuting impluwensiya. Si Lope K. Santos ay may mabuting hangarin sa kanyang nobela. Nais niyang maihatid sa rnga mamamayan ang kanyang rnga bagong kaalaman. Ang kanyang estilo'y ipinagkakanulo ang kanyang hangaring maging propaganda ng sosyalismo ang Banaag at S i h t . Kina- sangkapan din naman ni Rizal ang kanyang dalawang nobela sa ikapagkakaroon ng reporma sa lipunang Pilipino. Alam ni Lope K. Santos na ang malaking bilang ng kanyang magiging mambabasa ay binubuo ng rnga karaniwang mamamayan, ng rnga obrero. Ang dalawang nobela ni Rizal, di tuIad ng nobela ni Santos, ay sinulat para rnabasa ng rnga nakapag-aral, ng rnga mataas na pinuno ng simbahan a t pamahalaan, hindi lamang dito sa ating bayan, kundi gayon din sa Espanya, a t iba pang rnga bansa sa kanluran. Naisip marahil ni Lope K. Santos na dagdagan pa ng paliwanag ang kanyang salaysay upang lalong maunawaan ng rnga mambabasa. Bukod sa nag- bunga ng pagka-masalita ang gayong hangarin ay may nalabag din sa sining ng pagpapahiwatig. Sa Ingles ay may sinasabing "Show it; don't say it!" Tama ito. Ipakita ang salaysay, itang- ha1 iyon; huwag sabihin o ipaliwanag ang kuwento. Huwag kutsara'han ang rnga mambabasa, o pangunahan sa kanilang iniisip. Ang pahiwatig ng kuwentong ipinakikita o itinatanghal ay may pang-akit na hamon sa isip a t irnahinasyon ng mam- babasa. Kailangan ito, ang pahiwatig, hindi lamang sa prosa, kundi gayon din sa tula. Babanggit ako ng ilang pangungusap a t talata na sa wari ko'y higit na nagsasabi lamang kaysa nagpapakita o nagtatang- ha]. Narito ang huling apat na talata sa pahina 411, ng ka- banatang "Salamat sa Kantanod: "
MANGAHAS: "BANAAG A T SIKAT" Si Felipe ay hindi na pinaalis ni Aling Tere, nang makapag- uwian na ang mga gibik. Dumito ka na a t nang di ka nang manaog-anya. kami pulos na babae na lamang na magkakasama. Itong mga anak kong lalaki'y babae pa rin. Naniwala ka na ba sa hayop na iyong hindi na babalik dito. Kung natitira ka na rito'y hindi na iyon magpaparito: mangingilag na. . . . Huwag At mula na nga noon, si Felipe ay hindi na sa bahay nina Delfin nag-uuwi gabi-gabi, kundi kina Tentay . . .Kina Tentay! . . .Oh, pag- katupad ng malaon nang nasa!. . . Paano't paano man ay malaki rin ang sukat kilalaning utang na looh ni Felipe sa luku-lukong iyon.. . . Dito'y hindi natin nakita ang ~eaksiyon ni Felipe kung siya'y nabigla, natuwa, o ano. Gayunma'y inaasahan nating ikatutuwa ni Felipe ang sinabi ni Aling Tere. Sa katunaya'y "Kina Tentay!. . . Oh, pagkatupad isinambit na ng awtor: ng malaon nang nasa! . . . ." Batay sa pangyayari'y naiisip nga nating si Felipe ay mayroong dapat tanawing "utang na loob" kay Kantanod; may matimping humor dito, kung sabagay. Pero naunahan na tayo ng awtor sa pagsasabi niyon. Ang huling dalawang taIata ay maaari na ngang kaltasin; ang sinundang dalawang talata ay maaari pang baguhin. At marahil ay maaaring idagdag ang isang di-inaasahang pagkikita nina Felipe a t Kantanod. Bago sila maghiwalay ay maaaring sabihin ni Felipe ang ganito: "Kaibigan, malaki ang utang na loob ko sa iyo." Pagkaraa'y lalayo siya nang walang ka- lingun-lingon, ngunit bahagyang nakangiti. Si Kantanod na- ma'y maiiwang nakanganga. Hindi na ito dapat dugtungan pa ng paliwanag ng awtor, gaya ng pagsasabing: "Ka~apat- dapat lamang namang tumanaw ng utang na loob si Felipe kay Kantanod pagkat dahil sa kalokohan nit0 ay napangasawa niya (ni Felipe) si Tentay nang wala nang kasalan." Sa tunay na pagkatao ni Madlang-layon ay mayroon ding sinabi o "ipinagtapat" ang nobelista. Mabuti na sana sa mga dakong una ang pagpapakita sa pagiging kompormista a t opor- tunista ni Madlang-layon. N y n i t nang dumating sa parteng pag-aareglo sa manahan, ay biglang sinabi ng awtor ang pag- kakaroon ng masamang interes ng abogado nang malaman nitong siya pala ang mangangasiwa sa mga negosyo a t ari- 297
298 PHILIPPINE STUDIES arian ni Don Ramon. Hindi naitanghal kung ano ang reaksiyon ni Madlang-layon, ang ikinikilos, iniisip a t ginagawang pakana Isang nit0 bilang pakikipagsabwatan sa kanyang biyanan. kapana-panabik na tagpo ang nanakaw sa isipan ng mamba- basa. Sa iba pang bahagi ng nobela, sa pahina 62, ang ikalawang talata mula sa ibaba ay maaari nang kaltasin. Sa pahina 1,53, m a a a ~ i nang tanggalin ang huling apat na talata. Mayroon pa, ngunit hindi ko na babanggitin yamang sa naunang dala- wang halimbawa'y nakapagpaliwanag na ako. Sa paglalagom ay ito ang aking mga tinangkang ipakita: Ang makasaysayang sanligang nagbunsod ng realismo sa pa- nitikang Pilipino, sa partikular na laranga'y sa nobelang Ta- galog, sa Banaag a t Sikat; eksperimental na pagpapakita sa simbolismo ng mga piling tauhan; mga larangang tinuligsa ng awtor. Sa merito ng nobela, sa pagiging pasimuno ng realismo; orihinal a t masaklaw na paksain; mahusay na ka- rakterisasyon; kaiga-igayang pagsasalaysay na ginagamitan ng humor a t ironiya; pagtatanghal ng mga kaugaliang Pilipino; kamalayang panlipunan. Sa demerito, pagka-masalita, kawa- lan ng coherence, a t paglabag sa sining ng pagpapahiwatig. Kasama rin sana rito ang kahinaan ng banghay (na sinagip naman ng realismo a t karakterisasyon) ngunit hindi ko na natalakay o naipaliwanag dahil sa kakulangan ng panahon.