Lubhang pagkapagod (fatigue) at post-exertional symptom exacerbation o ang paglala ng sintomas pagkatapos ng pagkilos/paggalaw LUBHANG PAGKAPAGOD PESE Ang lubhang pagkapagod ay ang pagkaramdam ng matinding kapaguran at ito ang pinakakaraniwang sintomas ng Long COVID. Ito ay: hindi madaling mapagaan ng pagpapahinga at pagtulog • hindi resulta ng hindi pangkaraniwang mahirap na gawain o aktibidad • makakahadlang ng paggana o function sa pang-araw-araw na gawain • mayroong negatibong epekto sa kalidad ng buhay Ang post-exertional symptom exacerbation (PESE) o ang paglala ng sintomas pagkatapos ng pagkilos/paggalaw ay isang hindi pagpapagana at madalas na antala sa kapaguran na hindi katimbang sa pagsisikap na nagawa. Ito ay minsang inilalarawan bilang "pag-crash". Itong pangyayaring ito ay maaaring maging pag-uumpisa ng paglala ng mga sintomas na dati ay minsang madali at kaya naman gawin, tulad ng: isang pang-araw-araw na gawain (halimbawa: shower) isang panlipunang aktibidad • paglalakad (o iba pang ehersisyo) • pagbasa, pagsulat at iba pang trabaho na ginagawa sa mesa isang emosyonal na pakikipag-usap • ang pagiging nasa isang kapaligiran na puno ng pandama (halimbawa: malakas na musika/tunog o mga ilawang patay-sindi/kumikislap) Marami sa mga sintomas na nararanasan ng mga taong may Long COVID ay kahalintulad ng taong mayroong myalgic encephalomyelitis (ME)/chronic fatigue syndrome (CFS). Inirerekomenda ng World Health Organization na ang rehabilitasyon ng Long COVID ay dapat mayroong edukasyon para sa mga taong nagbabalik o nagpapatuloy sa pang-araw-araw na gawain sa konserbatibong kaparaanan, sa naaangkop na pacing o tulin ng lakad na ligtas, mapamahalaan para sa antas ng enerhiya o lakas sa loob ng mga hangganan ng kasalukuyang sintomas, at ang pagsusumikap sa paggalaw ay dapat hindi itulak sa punto ng pagod o sa paglala ng sintomas. z z z Ang PESE ay pinkamadalas na na-ti-trigger ng pisikal na aktibidad at ehersisyo. Malapit sa 75% ng mga taong nabubuhay na may Long COVID ay nakakaranas ng PESE pagkatapos ng 6 na buwan. Ang iyong physiotherapist o physical therapist (PT) ay ang gagabay sa iyo sa pacing o tulin ng lakad na angkop sa aktibidad, ito ay isang kasangkapan para sa pamamahala ng iyong aktibidad na nagagamit nang matagumpay sa mga taong mayroong ME/CFS para makaiwas sa pag-umpisa ng PESE. Ang mga sintomas ay lumalala sa pagsusumikap at kasama dito ang: malubhang kapaguran • mga sakit sa katalusan o "brain fog" • mga nararamdamang sakit sa katawan • hinihingal • di karaniwang bilis ng tibok ng puso • lagnat • hirap sa pagtulog o pagkuha ng tulog • hindi pagpaparaan sa ehersisyo Ang mga sintomas ay tipikal na lumalala sa labing-dalawa (12) hanggang apat na po't walong oras pagkatapos ng aktibidad at nananatili ng ilang araw, linggo o maging mga buwan. STOP Ang PAGHINTO sa pagsubok na itulak ang iyong hangganan. Ang labis na pagsisikap (overexertion) ay maaaring makasama sa iyong paggaling. Ang PAHINGA ay ang iyong pinakamahalagang pamamahalang estratehiya/diskarte. Huwag mo nang hintayin na magkaroon ka ng sintomas bago ka magpahinga. Isaalang-alang at gawin ang pagplano sa TULIN NG LAKAD (o pacing) ng iyong pang-araw-araw na aktibidad at mga gawaing pag-iisip. Ito ay isang ligtas na pamamaraan upang ma-navigate ang mga trigger ng sintomas. Ang pisikal na aktibidad at ehersisyo bilang gamot na therapy ay maaaring gamitin sa rehabilitasyon na may kaukulang pag-iingat para sa mga taong may Long COVID, na may paulit-ulit na sintomas na hindi katimbang na paghingal sa paggalaw, hindi naaangkop na tibok ng puso (tachycardia), at/o sakit sa dibdib. Ang graded exercise therapy ay hindi dapat gamitin, lalu na kapag ang tao ay mayroong post-exertional symptom exacerbation o ang paglala ng sintomas pagkatapos ng pagkilos/paggalaw.