Salin sa Filipino ng edisyong Ingles, na siyang opisyal na teksto. Mayo 2011 Hindi maaaring gamitin, isalin, o kopyahin sa anumang porma o anyo ang anumang bahagi ng babasahing ito kung walang nakasulat na pahintulot mula sa tagapaglimbag. Isinalin sa Filipino ni Bonifacio P. Ilagan Inilatag ni Armina Velarde Isang Inisyatiba ng GALANG Philippines Sa Pangunguna ni Anne Lim Ipadala ang mga tanong, puna, o mungkahi: Email inquiry@galangphilippines.org, Facebook GALANG Philippines Website Telefax Mobile +63 2 435 4103 +63 927 293 3731 Address Unit 312 Llanar Building 77 Xavierville Avenue corner B. Gonzales Street Loyola Heights, Quezon City Metro Manila 1108 Philippines Building Community Strength. Fueling Community Growth.
Mga Prinsipyo ng Yogyakarta Mga tuntunin sa aplikasyon ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao kaugnay ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian 3
INTRODUKSYON PREAMBULO PRINSIPYO 1 Ang Karapatan sa Unibersal na Pagtatamasa ng mga Karapatang Pantao PRINSIPYO 2 Ang mga Karapatan sa Pagkakapantay- pantay at Kalayaan sa Diskriminasyon PRINSIPYO 3 Ang Karapatan sa Pagkilala ng Batas PRINSIPYO 4 Ang Karapatan sa Buhay PRINSIPYO 5 Ang Karapatan sa Seguridad ng Pagkatao PRINSIPYO 6 Ang Karapatan sa Pribadong Buhay PRINSIPYO 7 Ang Karapatan na Hindi Arbitraryong Mapiit PRINSIPYO 8 Ang Karapatan sa Patas na Paglilitis PRINSIPYO 9 Ang Karapatan sa Makataong Pagtrato habang Nakapiit PRINSIPYO 10 Ang Karapatan Laban sa Tortyur at sa Malupit, Makahayop, o Mapanghiyang Trato o Pagpaparusa PRINSIPYO 11 Ang Karapatang Maipagtanggol Laban sa Lahat ng Anyo ng Pagsasamantala, Pagbebenta, at Trafficking ng Tao PRINSIPYO 12 Ang Karapatan sa Trabaho PRINSIPYO 13 Ang Karapatan sa Social Security at iba pang Proteksyong Panlipunan PRINSIPYO 14 Ang Karapatan sa Sapat na Pamantayan ng Pamumuhay PRINSIPYO 15 Ang Karapatan sa Sapat na Pabahay PRINSIPYO 16 Ang Karapatan sa Edukasyon Nilalaman 4
PRINSIPYO 17 Ang Karapatan sa Pinakamataas na Pamantayan ng Kalusugang Makakamit PRINSIPYO 18 Proteksyon laban sa mga Abusong Medikal PRINSIPYO 19 Ang Karapatan sa Malayang Paglalahad ng Opinyon at Pamamahayag PRINSIPYO 20 Ang Karapatan sa Malayang Asembliya at Pagsapi sa mga Samahan PRINSIPYO 21 Ang Karapatan sa Malayang Pag-iisip, Konsyensya, at Relihiyon PRINSIPYO 22 Ang Karapatan sa Malayang Pagkilos PRINSIPYO 23 Ang Karapatang Humanap ng Asilo PRINSIPYO 24 Ang Karapatang Magbuo ng Pamilya PRINSIPYO 25 Ang Karapatang Lumahok sa Buhay-Pampubliko PRINSIPYO 26 Ang Karapatang Lumahok sa Buhay-Pangkultura PRINSIPYO 27 Ang Karapatang Magtaguyod ng mga Karapatang Pantao PRINSIPYO 28 Ang Karapatan sa Mabibisang Lunas at Pagtutuwid ng Kamalian PRINSIPYO 29 Pananagutan MGA KARAGDAGANG REKOMENDASYON MGA PUMIRMA SA MGA PRINSIPYO NG YOGYAKARTA 5
Introduksyon sa Mga Prinsipyo ng Yogyakarta Lahat ng tao ay isinilang na malaya at pantay-pantay sa dignidad at mga karapatan. Lahat ng karapatang pantao ay unibersal, magkakasanib, hindi napaghihiwa-hiwalay, at magkakaugnay. Ang oryentasyong sekswal¹ at pagkakakilanlang pangkasarian² ay nakasanib sa dignidad at pagkatao ng bawat isa, at hindi dapat maging dahilan ng diskriminasyon at abuso. Marami na ang nakamit upang ang mga tao, anuman ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, ay makapamuhay nang may pantay na dignidad at paggalang na nararapat para sa lahat. Marami na ring Estado ang may mga batas at konstitusyong gumagarantiya ng pagkakapantay-pantay at pagpawi ng diskriminasyon nang walang pasubali sa usapin ng seks, oryentasyong sekswal, o pagkakakilanlang pangkasarian. Gayunman, seryosong problema pa rin ang pandaigdigan at malalim na mga paglabag sa mga karapatang pantao kaugnay ng aktwal o inaakalang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Kabilang sa mga ito ang pamamaslang na extrajudicial, tortyur at pagmamaltrato, sekswal na pananakit at panggagahasa, paglapastangan sa pribadong buhay, arbitraryong detensyon, pagkakait ng trabaho at pagkakataong makapag-aral, at seryosong diskriminasyon na may kaugnayan sa iba pang karapatang pantao. Ang mga paglabag na ito ay kalimitang pinalalala ng iba pang porma ng karahasan, pagkamuhi, diskriminasyon, at pag-e-etsapwera nang dahil sa lahi, edad, relihiyon, kapansanan, o kalagayang pang-ekonomya't panlipunan, at iba pa. Maraming Estado at lipunan ang nagpapataw ng mga kalakaran ukol sa kasarian at oryentasyong sekswal sa pamamagitan ng kaugalian, batas, at karahasan; at nagpipilit na kumontrol sa karanasang personal ng mga tao, at kung paano nila ipakikilala ang kanilang sarili. Ang pagpupulis sa sekswalidad ay nananatiling isang malakas na pwersa sa nagpapatuloy na karahasang maiuugnay sa kasarian at hindi pagkakapantay-pantay sa kasarian. ¹Ang oryentasyong sekswal ay kinikilalang tumutukoy sa kakayahan ng isang tao na makaranas ng malalim na atraksyong emosyonal, affectional, at sekswal; at sa taimtim na pakikipagrelasyong sekswal sa taong ang kasarian ay maaaring iba sa kanya, kaparis ng sa kanya, o kasariang higit sa isa. ²Ang pagkakakilanlang pangkasarian ay kinikilala bilang malalim na damdamin at personal na karanasang pangkasarian ng isang tao, na maaaring nakatugma o hindi nakatugma sa seks niya nang siya'y ipanganak, kabilang ang personal na pagtuturing niya sa sariling katawan (na maaaring mauwi, kung malayang pinipili, sa pagbabago ng anyo o kung ano ang gagawin sa katawan sa pamamagitan ng pagpapaopera, gamot, o iba pang paraan) at iba pang ekspresyon ng kasarian, kasama na ang pananamit, pagsasalita, at pagkilos. 6
Ang sistemang internasyonal ay umunlad na nang malaki tungo sa pagkakapantay-pantay sa kasarian at proteksyon sa karahasan sa lipunan, komunidad, at pamilya. Dagdag pa rito, ang mga susing mekanismo sa mga karapatang pantao ng United Nations ay nakapagpatibay sa obligasyon ng mga Estado upang matiyak ang mabisang proteksyon ng lahat ng tao laban sa diskriminasyon nang dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Gayunman, hiwa-hiwalay pa rin at hindi pamalagian ang tugong internasyonal sa mga paglabag sa mga karapatang pantao na may kinalaman sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Upang mapunuan ang mga pagkukulang na ito, kailangan ang isang pamalagiang pang-unawa sa komprehensibong pangingibabaw ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao, at kung paanong ito ay ginagamit kaugnay ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Mahalagang tipunin at linawin ang mga obligasyon ng Estado sa ilalim ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao upang maitaguyod at mapangalagaan ang lahat ng nasabing karapatan para sa lahat, sa batayan ng pagkakapantay-pantay at kawalan ng diskriminasyon. Ang International Commission of Jurists at ang International Service for Human Rights, sa ngalan ng isang koalisyon ng mga organisasyong pangkarapatang pantao, ay nagsagawa ng proyekto upang paunlarin ang isang kalipunan ng mga prinsipyong legal para sa aplikasyon ng pandaigdigang batas sa mga paglabag sa mga karapatang pantao kaugnay ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Layunin nito na mas malinawan at mas masapol ng mga Estado ang mga obligasyong pangkarapatang pantao. Isang namumukod na pangkat ng mga eksperto sa mga karapatang pantao ang nagbalangkas, nagpaunlad, nagtalakayan, at nagpino ng Mga Prinsipyong ito. Matapos magpulong sa Gadjah Mada University sa Yogyakarta, Indonesia noong 6-9 Nobyembre 2006, may 29 na natatanging eksperto mula sa 25 bansa, na may iba't ibang pinagmulan at kasanayan sa mga isyu ng batas sa mga karapatang pantao, ang nagbuklod sa Mga Prinsipyo ng Yogyakarta ukol sa Aplikasyon ng Pandaigdigang Batas ng mga Karapatang Pantao kaugnay ng Oryentasyong Sekswal at Pagkakakilanlang Pangkasarian. 7
Malaki ang naiambag ng rapporteur ng pulong, si Propesor Michael O'Flaherty, sa pagbabalangkas at pagsasaayos ng Mga Prinsipyo. Mahalaga ang kanyang paninindigan at walang pagod na pagsisikap sa matagumpay na resulta ng proseso. Pinatutungkulan ng Mga Prinsipyo ng Yogyakarta ang masaklaw na mga pamantayan ng mga karapatang pantao, at ang kanilang aplikasyon sa mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Pinagtitibay ng Mga Prinsipyo ang pangunahing obligasyon ng mga Estado sa pagpapatupad ng mga karapatang pantao. Bawat Prinsipyo ay may kalakip na detalyadong mga rekomendasyon sa mga Estado. Binibigyang-diin ng mga eksperto, gayunman, na ang lahat ng may kaugnayan sa isyung ito ay may responsibilidad sa pagtataguyod at pagtatanggol ng mga karapatang pantao. May mga karagdagang rekomendasyong patungkol sa iba pang may kinalaman dito, kabilang ang sistema ng mga karapatang pantao ng UN, mga pambansang institusyon sa mga karapatang pantao, midya, mga organisasyong di-panggobyerno, at ang mga nagbibigay ng pondo. Nagkakaisa ang mga eksperto na ang Mga Prinsipyo ng Yogyakarta ay sumasalamin sa namamayaning kalagayan ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao kaugnay ng mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Kinikilala din nila na ang mga Estado ay maaaring magkaroon ng mga karagdagang obligasyon sa paghuhubog ng batas sa mga karapatang pantao. Ang Mga Prinsipyo ng Yogyakarta ay nagpapatibay sa umiiral nang mga legal na pamantayang pandaigdig na nararapat sundin ng mga Estado. Nagbibigay ang mga ito ng pag-asa para sa isang bagong hinaharap, na kung saan mangyayaring ang mga taong isinisilang na malaya at pantay-pantay sa dignidad at mga karapatan, ay nabubuhay ayon sa ganoong namumukod na karapatan. Sonia Onufer Corrêa Co-Chairperson Vitit Muntarbhorn Co-Chairperson 8
Preambulo Kami, ang panel ng mga pandaigdigang eksperto sa pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao at sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian TINATANDAAN na ang lahat ng tao ay isinilang na malaya at pantay sa dignidad at mga karapatan, na ang bawat isa ay nararapat na magtamasa ng mga karapatang pantao nang walang anumang pasubali, anuman ang lahi, kulay, seks, wika, relihiyon, opinyong pampulitika at iba pang palagay, pinagmulang pambansa o panlipunan, pag-aari, kapanganakan, o iba pang istatus; NANGANGAMBA na ang karahasan, panliligalig, diskriminasyon, pag-e-etsapwera, panghihiya, at maling pag-iisip ay nakaamba sa mga tao ng lahat ng rehiyon sa daigdig dahil sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; na ang mga karanasang ito ay pinalalala ng diskriminasyon dahil sa kasarian, lahi, edad, relihiyon, kapansanan, sakit, at kalagayang pang-ekonomya; na ang nasabing karahasan, panliligalig, diskriminasyon, pag-e-etsapwera, panghihiya, at maling pag-iisip ay humahamak sa integridad at dignidad ng mga dumaranas ng nasabing pang-aabuso; na ang mga ito ay nakapagpapahina sa kanilang pagpapahalaga-sa-sarili at pagiging myembro ng kanilang komunidad; at nagtutulak sa marami para itago o sikilin ang kanilang anyo, at mamuhay sa pangamba at pagkukubli; NAKAAALAM na ang mga tao, sa kasaysayan, ay nakaranas ng mga nasabing paglabag sa kanilang mga karapatang pantao dahil sila ay tinatawag na lesbyana, bakla o bisexual; dahil sa kanilang konsenswal na pakikipagrelasyong sekswal sa mga taong kaparis nila ang kasarian; o dahil sila ay pinararatangan, o talaga ngang transekswal, transgender o intersex; o kaya ay nabibilang sa mga grupong panlipunan, na sa ilang partikular na lugar ay tinatatakan ayon sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; NAKAKAUNAWA na ang "oryentasyong sekswal" ay tumutukoy sa kakayahan ng isang tao na makaranas ng malalim na atraksyong emosyonal, affectional, at sekswal; at taimtim na pakikipagrelasyong sekswal sa mga indibidwal na iba ang kasarian, o kaparis na kasarian, o kaya'y higit sa isang kasarian; NAKAKAUNAWA na ang "pagkakakilanlang pangkasarian" ay tumutukoy sa malalim na damdamin at personal na karanasang pangkasarian ng isang tao, na maaaring nakatugma o hindi nakatugma sa seks niya nang siya'y ipanganak, kabilang ang personal na pagtuturing niya sa sariling katawan (na maaaring mauwi, kung malayang pinipili, sa pagbabago ng kaanyuan o paggamit-sa-katawan sa pamamagitan ng pagpapaopera, gamot, o iba pang paraan) at iba pang ekspresyon ng kasarian, kasama na ang pananamit, pagsasalita, at pagkilos; 9 8
NAGMAMASID na ang pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao ay nagpapatibay na lahat tayo, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay nararapat na ganap na magtamasa ng lahat ng karapatang pantao; na ang paggamit ng mga umiiral na mga karapatang pantao ay dapat magsaalang-alang sa mga partikular na kalagayan at karanasan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; na sa lahat ng aksyong may kinalaman sa mga bata, ang pinakamabuting interes ng bata ang dapat na maging pangunahin; na ang batang may kakayahang bumuo ng sariling pananaw ay may karapatang magpahayag ng ganoong pananaw nang malaya; na dapat ay pahalagahan ang mga ganoong pananaw ayon sa edad at antas ng pag-iisip ng bata; PUMAPANSIN na ang pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao ay buong-buong nagbabawal sa diskriminasyon kaugnay ng ganap na pagtatamasa ng lahat ng karapatang pantao - sibil, pangkultura, pang-ekonomya, pampulitika, at panlipunan; na ang paggalang sa mga karapatang sekswal, oryentasyong sekswal, at pagkakakilanlang pangkasarian ay hindi maihihiwalay sa pagkakamit ng pagkakapantay-pantay ng lalaki at babae; na ang mga Estado ay dapat kumilos upang pawiin ang maling pag-iisip at kaugalian na nag-uugat sa ideya na may seks na mas mahina o mas malakas, o may mga de-kahong papel ang lalaki at babae; at pumapansin pa rin na ang pandaigdigang komunidad ay kumikilala na sa karapatan ng mga tao para malaya at responsableng makapagdesisyon sa mga usaping kaugnay ng kanilang sekswalidad, pati na ng kanilang kalusugang sekswal at reproduktibo nang walang pamimilit, diskriminasyon, at karahasan; KUMIKILALA na mahalaga ang paglilinaw, sa isang sistematikong paraan, ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao ayon sa kung paano ito ginagamit sa buhay at karanasan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; TINATANGGAP na ang paglilinaw na ito ay nakabatay sa umiiral na kalagayan ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao, na nararapat na rebisahin nang regular upang maisanib ang mga pagbabago sa nasabing batas, at kung paano ito ginagamit sa partikular na buhay at karanasan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian sa iba-ibang rehiyon at bansa sa paglipas ng panahon -- Matapos ang pulong ng mga eksperto sa Yogyakarta, Indonesia noong 6-9 Nobyembre 2006, aming pinagtitibay ang mga prinsipyong ito: 10
Prinsipyo 1 ANG KARAPATAN SA UNIBERSAL NA PAGTATAMASA NG MGA KARAPATANG PANTAO Lahat ng tao ay isinilang na malaya at pantay sa dignidad at mga karapatan. Bawat isa, anuman ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, ay nararapat na ganap na magtamasa ng lahat ng karapatang pantao. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Maglakip sa mga prinsipyo ng unibersalidad, pagkakaugnay- ugnay, pagkakasanib-sanib, at pagiging buo ng lahat ng karapatang pantao sa kanilang konstitusyon, o iba pang kinauukulang batas upang matiyak ang praktikal na pagtupad sa unibersal na pagtatamasa ng lahat ng karapatang pantao; B. Mag-amyenda sa anumang batas, kabilang na ang batas-kriminal, upang matiyak na ito ay umaayon sa unibersal na pagtatamasa ng lahat ng karapatang pantao; C. Magsagawa ng mga programa sa edukasyon at kamalayan upang maipalaganap at mapaghusay ang buong pagtatamasa ng lahat ng karapatan ng lahat ng tao, anuman ang kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; D. Magsanib sa patakaran ng Estado, at sa pagdedesisyon nito, ng isang maramihang-panig na pamamaraan na kumikilala at nagpapatibay sa pagkakaugnay-ugnay at pagiging buo ng lahat ng aspekto ng pagkakakilanlan ng tao, kabilang ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 2 ANG MGA KARAPATAN SA PAGKAKAPANTAY-PANTAY AT KALAYAAN SA DISKRIMINASYON Bawat isa ay may karapatang magtamasa ng lahat ng karapatang pantao nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Dapat kilalanin na ang lahat ay pantay-pantay sa batas at sa proteksyon nito, nang walang anumang diskriminasyon, kahit may nasasangkot na iba pang karapatang pantao. Ipagbabawal sa batas ang ganoong diskriminasyon at titiyakin, para sa lahat, ang pantay at mabisang proteksyon sa anumang diskriminasyon. Kabilang sa diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ang anumang 11
pag-iiba-iba, pag-e-etsapwera, restriksyon, o pamimili na may layunin o epektong bale-walain o sirain ang pagkakapantay- pantay sa batas o sa patas na proteksyon ng batas; o sirain ang pantay na pagkilala at pagtatamasa ng lahat ng karapatang pantao at mga batayang kalayaan. Ang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ay maaari, o karaniwang pinalalala, ng diskriminasyong may kaugnayan sa iba pang usapin, gaya ng kasarian, lahi, edad, relihiyon, kapansanan, sakit, at kalagayang pang-ekonomya. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Maglagay sa kanilang mga konstitusyon at sa iba pang angkop na batas, kung wala pa, ng mga prinsipyo ng pagkakapantay- pantay at kawalang-diskriminasyon batay sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, kabilang na ang sa pamamagitan ng pag-aamyenda at interpretasyon; at tiyakin ang mabisang pagsasakatuparan ng mga prinsipyong ito; B. Magpawalang-bisa sa mga probisyong kriminal at iba pang probisyong legal na nagbabawal, o nauuwi sa pagbabawal, sa consensual sexual activity ng mga taong magkakaparis ang seks at nasa wastong edad; at tiyakin na ang naturang edad ay kapwa pumapatungkol sa sekswal na aktibidad ng mga taong magkakaiba man o magkakaparis ang seks; C. Gumawa ng mga angkop na batas at iba pang hakbang upang ipagbawal at pawiin ang diskriminasyon, palihim man o lantaran ito, na nag-uugat sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; D. Umaksyon upang tiyakin ang sapat na pag-unlad ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, nang sa gayon, sila ay magtamasa ng pantay-pantay na mga karapatang pantao. Hindi nararapat na maging mapang- husga ang mga hakbang; E. Sa lahat ng kanilang tugon sa diskriminasyon batay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, magsaalang-alang kung paanong ang nasabing diskriminasyon ay umuugnay sa iba pang porma ng diskriminasyon; F. Gumawa ng lahat ng angkop na aksyon, kabilang ang mga programa sa edukasyon at pagsasanay, upang mapawi ang mga mali at mapanghusgang pag-uugali't pag-iisip na mauugat sa paniniwalang may mas mababa o mas mataas na oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian o ekspresyong pangkasarian. 12
Prinsipyo 3 ANG KARAPATAN SA PAGKILALA NG BATAS Sa batas, ang lahat ay may karapatang kilalanin bilang tao saanman. Ang mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ay dapat na nagtatamasa ng mga kapasidad na legal sa lahat ng aspekto ng buhay. Ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian na pinili ng bawat isa ay di-maihihiwalay na bahagi ng kanyang katauhan at kabilang sa pinakabatayang aspekto ng pagpapasya-sa-sarili, dignidad, at kalayaan. Walang sinuman ang pipilitin na pumailalim sa mga prosesong medikal, kabilang ang operasyon upang baguhin ang seks, isterilisasyon, o hormonal therapy bilang rekisito sa pagkilalang legal ng kanyang pagkakakilanlang pangkasarian. Walang istatus, gaya ng kasal o pagiging magulang, ang maipangangatwiran upang hindi kilalanin ang pagkakakilanlang pangkasarian ng isang tao. Walang sinuman ang pipilitin upang itago, sikilin, o itanggi ang kanyang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Tumiyak na ang lahat ng tao ay binibigyan ng legal na kapasidad sa mga usaping sibil, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at ng pagkakataong magamit niya iyon, kabilang ang pantay na karapatang pumasok sa mga kontrata, mamahala, magkaroon ng ari-arian (kabilang ang sa pamamagitan ng mana), mangasiwa, magtamasa, at magbitiw ng ari-arian; B. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang ganap na igalang at kilalanin sa legal ang piniling pagkakakilanlang pangkasarian ng bawat tao; C. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang matiyak na ang mga dokumento sa identipikasyon (ID) na iniisyu ng Estado at nagtataglay ng kasarian/seks ng isang tao - kabilang ang sertipiko ng kapanganakan, pasaporte, rekord sa eleksyon, at iba pa -- ay tumutugma sa kanyang piniling pagkakakilanlang pangkasarian; D. Tumiyak na ang mga ganoong panuntunan ay mahusay, patas at walang diskriminasyon, at gumagalang sa dignidad at pribadong buhay ng kinauukulang tao; 12 13
E. Tumiyak na ang mga pagbabago sa mga dokumentong ID ay tatanggapin sa lahat ng pagkakataon na ang pagkilala o pagpapangkat ng mga tao batay sa kasarian ay hinihingi ng batas o patakaran; F. Magsagawa ng mga tukoy na programa na magbibigay ng tulong-panlipunan sa lahat ng tao na sumasailalim ng pag-iiba o pagbabago ng kasarian. Prinsipyo 4 ANG KARAPATAN SA BUHAY Karapatan ng lahat ang mabuhay. Walang sinuman ang maaaring basta na lamang pagkaitan ng buhay sa anumang dahilan, kabilang ang may kaugnayan sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Ang parusang kamatayan ay hindi ipapataw sa sinuman dahil sa consensual sexual activity ng mga taong nasa wastong gulang o batay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Magpawalang-bisa sa lahat ng pagbabawal o pagtuturing na krimen ang consensual sexual activity ng mga taong magkakaparis ang seks gayong nasa wastong gulang naman; at hanggang hindi pa napapawalang-bisa ang mga iyon, ay huwag magpataw ng parusang kamatayan sa sinumang nahatulan na; B. Baguhin ang mga sentensya ng kamatayan at palayain ang lahat ng nakatakdang bitayin dahil sa mga krimeng may kinalaman sa consensual sexual activity gayong nasa wastong gulang naman; C. Tumigil sa alinmang pananalakay na kinasasangkutan ng Estado laban sa buhay ng mga tao nang dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at tumiyak na ang lahat ng ganoong pananalakay ng mga opisyal-gobyerno o ng sinumang tao o grupo, ay masigasig na sisiyasatin; at kung sapat ang ebidensya, isakdal, bistahan, at parusahan sila. 14
Prinsipyo 5 ANG KARAPATAN SA SEGURIDAD NG PAGKATAO Ang lahat, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatan sa seguridad ng pagkatao at sa proteksyon ng Estado laban sa karahasan o pisikal na pananakit, gawa man ng mga opisyal-gobyerno o sinumang tao o grupo. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang patakaran at hakbang upang mapigil ang lahat ng anyo ng karahasan at panliligalig na kaugnay ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, at magbigay ng proteksyon laban sa mga ito; B. Gumawa ng lahat na kinakailangang batas upang maipataw ang mga angkop na parusang kriminal para sa karahasan, banta ng karahasan, panunulsol sa karahasan, at mga kaugnay na panliligalig dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng sinumang tao o pangkat ng mga tao, sa lahat ng antas ng buhay, kabilang ang pamilya; C. Gumawa ng lahat na kinakailangang batas, hakbang na administratibo, at iba pa upang tiyakin na ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ng biktima ay hindi nagagamit para bigyang-katwiran, palagpasin, o maliitin ang ganoong karahasan; D. Tumiyak na ang ganoong karahasan ay masigasig na sinisiyasat, at kung sapat ang katibayan, ang mga responsable ay maihabla, mabistahan, at maparusahan; at ang mga biktima ay mabigyan ng angkop na lunas at katarungan, kabilang na ang kompensasyon; E. Magsagawa ng mga kampanya sa pagtataas ng kamalayan ng pangkalahatang publiko at ng mga aktwal at potensyal na mandarahas, nang sa gayon ay malabanan ang maling pag-iisip na nagiging tuntungan ng karahasang nakaugnay sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 6 ANG KARAPATAN SA PRIBADONG BUHAY Ang lahat, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatan sa pribadong pamumuhay nang walang arbitraryo o labag-sa-batas na pakikialam ng iba. Kabilang sa karapatang ito ang nauukol sa pagpapamilya, tahanan, o pakikipagkomunikasyon sa iba, at 15
sa proteksyon sa paninira ng dangal at reputasyon. Karaniwang nakapaloob sa karapatan sa pribadong pamumuhay ang kalayaang maglihim o magbigay ng impormasyon tungkol sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ang tungkol sa mga pagpapasya at pagdedesisyong may kinalaman sa sariling katawan at sa konsenswal na pakikipagrelasyong sekswal at iba pa. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang garantiyahan ang karapatan ng bawat tao, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; upang kanyang tamasahin ang pribadong pamumuhay, pansariling mga desisyon, at pakikipagkapwa-tao, kabilang na ang consensual sexual activity sa hanay ng mga nasa wastong edad, nang walang arbitraryong pakikialam ng iba; B. Magpawalang-bisa sa lahat ng batas na nagtuturing na ang consensual sexual activity ng mga taong nasa wastong edad ay krimen; at tumiyak na ang nasabing wastong edad ay iniaaplay sa sekswal na aktibidad ng mga taong magkakaparis o magkakaiba man ang seks; C. Tumiyak na ang mga probisyong pangkrimen at legal na may pangkalahatang aplikasyon ay hindi ginagamit para maituring na kriminal ang consensual sexual activity ng mga taong magkakaparis ang seks at nasa wastong edad naman; D. Magpawalang-bisa sa anumang batas na nagtuturing na krimen ang paghahayag ng pagkakakilanlang pangkasarian, kabilang ang sa pananamit, pagsasalita, at pagkilos; gayundin ang mga batas na nagbabawal sa mga tao na ibahin ang kanilang katawan bilang pagpapahayag ng kanilang piniling pagkakakilanlang pangkasarian; E. Palayain ang lahat ng akusado o kaya'y nahatulan na, kung ang kanilang pagkakakulong ay may kinalaman sa consensual sexual activity sa mga taong nasa wastong edad, o kaya'y kaugnay ng pagkakakilanlang pangkasarian; F. Gumarantiya sa karapatan ng lahat ng tao na, sa karaniwang sitwasyon, ay maaaring magbigay o hindi magbigay ng impormasyon tungkol sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at magbigay ng proteksyon sa arbitraryo o di-tamang pagbubunyag ng impormasyon, o banta ng pagbubunyag ng ganoong impormasyon. 16
Prinsipyo 7 ANG KARAPATAN NA HINDI ARBITRARYONG MAPIIT Walang sinuman ang aarestuhin o ikukulong nang arbitraryo o basta-basta na lamang. Ang pag-aresto at pagkukulong dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, kahit na iniutos ng korte, ay arbitraryo. Dahil sa pagkakapantay-pantay, lahat ng tao na inaaresto, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatan na pagpaliwanagan kung bakit sila inaaresto, at kung ano ang habla laban sa kanila; at kagyat na iharap sa isang opisyal ng hukuman at bistahan upang malaman ang katumpakan ng detensyon, naihabla man sila o hindi. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ay hindi ginagamit, sa anumang paraan, para arestuhin o ikulong ang sinuman; at tumiyak din na naaalis ang malalabong probisyon sa batas na nagiging daan para sa tiwaling aplikasyon nito, o ng pag-aresto batay sa maling pag-iisip; B. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang matiyak na ang lahat ng tao, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, at batay sa pagkakapantay-pantay, ay mapagpaliwanagan kung bakit sila inaaresto, at kung ano ang habla laban sa kanila; at agad silang iharap sa isang opisyal ng hukuman at bistahan upang malaman ang katumpakan ng detensyon, naihabla man sila o hindi; C. Magsagawa ng mga programa sa pagsasanay at pagtataas ng kamalayan upang maturuan ang mga pulis at iba pang alagad ng batas na ang pag-aresto at pagkukulong dahil lamang sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng isang tao ay arbitraryo; D. Magkaroon ng tumpak at napapanahong rekord ng lahat ng aresto at detensyon, na naglalahad ng petsa, lokasyon, at dahilan ng mga iyon; at tumiyak na naisasagawa ng mga kinauukulang ahensyang may sapat na kapangyarihan at kakayahan ang independyenteng pangangasiwa sa lahat ng kulungan; gayundin ang pagsusuri kung ang mga pag-aresto at pagkukulong ay tulak lamang ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng isang tao. 17
Prinsipyo 8 ANG KARAPATAN SA PATAS NA PAGLILITIS Ang lahat ay may karapatan sa isang patas at pampublikong paglilitis ng isang mapapagkatiwalaan, independyente, at walang-kinikilingang hukumang itinatag ayon sa batas; at kung nahahabla at naakusahan ng krimen, sa paglilinaw ng kanilang mga karapatan at obligasyon nang walang maling pag-iisip o diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang maipagbawal at pawiin ang maling pagtrato na nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian sa bawat yugto ng prosesong hudisyal, sa mga asuntong sibil at kriminal, at sa iba pang paglilitis na hudisyal at administratibo na naglalayong umalam sa mga karapatan at obligasyon; at upang tiyakin na ang kredibilidad o pagkatao ninuman bilang nasasangkot, saksi, tagapagtanggol, o tagapagpasya ay hindi nasisira nang dahil sa kanyang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; B. Gumawa ng lahat na kinakailangan at makatwirang hakbang upang protektahan ang mga tao sa pag-uusig na kriminal o paglilitis na sibil na tulak, sa kabuuan o sa baha-bahagi, ng maling pag-iisip ukol sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; C. Magsagawa ng mga programa sa pagsasanay at pagtataas ng kamalayan para sa mga hukom, tauhan ng korte, taga-usig, abogado, at iba pa tungkol sa mga pamantayan ng mga pandaigdigang karapatang pantao at prinsipyo ng pagkakapantay- pantay at kawalan ng diskriminasyon, kabilang ang may kaugnayan sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 9 ANG KARAPATAN SA MAKATAONG PAGTRATO HABANG NAKAPIIT Ang lahat na pinagkaitan ng kalayaan ay tatratuhin nang makatao at may paggalang sa angking dignidad ng isang tao. Ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ay di-maihihiwalay sa dignidad ng bawat tao. 18
ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Tumiyak na ang pagkukulong ay hindi nagiging sanhi ng higit pang pagmamaliit sa mga tao dahil sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; o ng paglalagay sa kanila sa higit pang panganib, pagmamaltrato, o abusong pisikal, mental, o sekswal; B. Magbigay ng sapat na pangangalagang medikal at pagpapayo na angkop sa pangangailangan ng mga napipiit; at nagsasaalang-alang sa mga partikular na pangangailangan ng mga tao batay sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, kabilang ang nauukol sa kalusugang reproduktibo, impormasyon at kagamutan sa HIV/AIDS, at sa hormonal at iba pang lunas, at gayundin, ng paggagamot kaugnay ng pag-iiba ng kasarian, kung ninanais; C. Tumiyak, hanggang makakaya, na ang lahat ng bilanggo ay makalahok sa pagdedesisyon tungkol sa kung saan sila ikukulong, ayon sa kanilang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; D. Umaksyon upang ang mga bilanggong maaaring malagay sa panganib o abuso dahil sa kanilang oryentasyong sekswal, pagkakakilanlang pangkasarian, o pagpapahiwatig ng kasarian ay agad maprotektahan; at tumiyak hanggang kakayanin, na ang mga nasabing proteksyon ay hindi magdudulot ng ibayong pagkakait ng kanilang mga karapatan, kumpara sa karamihan ng mga bilanggo; E. Tumiyak na ang pagbisita ng asawa, kung pinapayagan, ay maipagkaloob nang pantay sa lahat ng bilanggo at detenido, anuman ang kasarian ng kanilang partner; F. Tumiyak sa independyenteng pagsubaybay sa mga piitan ng Estado, mga organisasyong di-panggobyerno, at mga organisasyong nasa larangan ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; G. Magsagawa ng mga programa ng pagsasanay at pagtataas ng kamalayan sa mga tauhan ng piitan at lahat ng iba pang opisyal sa sektor-publiko at pribado na may kinalaman sa mga piitan, ukol sa mga pamantayan ng pandaigdigang karapatang pantao at mga prinsipyo ng pagkakapantay-pantay at pagpawi ng diskriminasyon, kabilang ang may kinalaman sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. 19
Prinsipyo 10 ANG KARAPATAN LABAN SA TORTYUR AT SA MALUPIT, MAKAHAYOP, O MAPANGHIYANG PAGTRATO O PAGPAPARUSA Ang lahat ay may karapatang hindi matortyur at hindi ipailalim sa malupit, makahayop, o mapanghiyang pagtrato o pagpaparusa sa anumang dahilan, kabilang ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang mapigil at makapagbigay ng proteksyon sa tortyur at pagtrato o pagpaparusang malupit o mapanghiya, na ipinapataw dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng biktima, gayundin ang proteksyon laban sa pagsusulsol para sa mga ganoong akto; B. Gumawa ng lahat na makatwirang hakbang upang kilalanin ang mga biktima ng tortyur at pagtrato o pagpaparusang malupit, makahayop o mapanghiya dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at iba pang angkop na remedyo, kabilang ang pagtutuwid ng mali at pagsagot, at ayon sa pangangailangan, sa suportang medikal at sikolohikal para sa mga biktima; C. Magsagawa ng mga programa ng pagsasanay at pagtataas ng kamalayan para sa mga pulis, tauhan ng piitan at iba pang opisyal sa sektor-publiko at pribado na nasa posisyon upang magpatupad o pumigil sa mga ganoong akto. Prinsipyo 11 ANG KARAPATANG MAIPAGTANGGOL LABAN SA LAHAT NG ANYO NG PAGSASAMANTALA, PAGBEBENTA, AT TRAFFICKING NG TAO Ang lahat ay may karapatang maging ligtas sa trafficking, pagbebenta, at iba pang anyo ng pagsasamantala, gaya, halimbawa, ng pagsasamantalang sekswal nang dahil sa aktwal o inaakalang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Ang mga hakbang kontra sa trafficking ay dapat na nagsasaalang-alang sa mga salik na naglalagay sa mga tao sa panganib, kabilang ang iba't ibang anyo ng di-pagkakapantay- pantay at diskriminasyon dahil sa aktwal o inaakalang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; o ang pagpapakita ng mga ito o ng iba pang pagkakakilanlan. Ang mga nasabing hakbang ay hindi magiging taliwas sa mga karapatang pantao ng mga nanganganib na maging biktima ng trafficking. 20
ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang mapigil at makapagbigay- proteksyon sa trafficking, pagbebenta ng tao, at lahat ng iba pang anyo ng pagsasamantala, kabilang ang pagsasamantalang sekswal bunga ng aktwal o inaakalang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, at iba pa; B. Tumiyak na hindi itinuturing na krimen ng mga ganoong lehislasyon at iba pa ang mga gawi at pag-iisip ng mga maaaring mabiktima ng mga nasabing pagsasamantala; o kaya ay hindi nagtatatak, o sa anumang paraan ay nagpapalala, sa masama nang kalagayan nila; C. Maglatag ng mga hakbang na legal, pang-edukasyon o panlipunan, serbisyo, at programa na nakatuon sa mga panganib ng trafficking, pagbebenta ng tao, at iba pang anyo ng pagsasamantala, kabilang ang pagsasamantalang sekswal dahil sa aktwal o inaakalang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at kabilang din ang mga salik na gaya ng pag-e-etsapwera, diskriminasyon, pagtatakwil ng pamilya o komunidad na pangkultura, kawalan ng kakayahang pampinansya, kawalan ng bahay, mga tiwaling panlipunang aktitud na nagdudulot ng pagmamaliit-sa-sarili, at kawalan ng proteksyon sa diskriminasyon sa pabahay, trabaho, at mga serbisyo-sosyal. Prinsipyo 12 ANG KARAPATAN SA TRABAHO Ang lahat ay may karapatan sa disente at produktibong trabaho, sa makatarungan at paborableng mga kondisyon sa paggawa, at sa proteksyon laban sa disempleyo at diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang pawiin at ipagbawal ang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian sa empleyong publiko at pribado, kabilang ang may kaugnayan sa pagsasanay na bokasyonal, pagrerekrut, promosyon, pagpapatalsik sa trabaho, mga kondisyon ng trabaho, at pasweldo; 21
B. Pumawi sa anumang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian upang matiyak ang pantay na empleyo at mga pagkakataon sa pag-unlad sa lahat ng larangan ng serbisyo-publiko sa lahat ng antas ng serbisyong gobyerno at pagtatrabahong pampubliko, kabilang ang pagseserbisyo sa pulisya at militar; at magbigay ng angkop na pagsasanay at mga programa sa pagpapataas ng kamalayan upang bakahin ang mga maling pag-iisip. Prinsipyo 13 ANG KARAPATAN SA SOCIAL SECURITY AT IBA PANG PROTEKSYONG PANLIPUNAN Ang lahat ay may karapatan sa social security at iba pang proteksyong panlipunan nang walang diskriminasyong bunga ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang matiyak na ang lahat ay magkakaroon ng social security at iba pang proteksyong sosyal nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; kabilang sa mga ito ang mga benepisyo sa empleyo, parental leave, benepisyo sa disempleyo, segurong pangkalusugan o pangangalagang pangkalusugan o mga benepisyong pangkalusugan (kabilang ang para sa modipikasyon ng katawan kaugnay ng pagkakakilanlang pangkasarian), iba pang social insurance, benepisyong pampamilya, benepisyo sa paglilibing, pensyon at mga benepisyo kaugnay ng pagkawala ng suporta ng asawa o partner dahil sa pagkakasakit o kamatayan; B. Tumiyak na ang mga bata ay hindi sumasailalim sa anumang anyo ng diskriminasyon sa sistemang social security o sa pagbibigay ng mga benepisyong sosyal o welfare batay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian nila o ng sinumang kapamilya; C. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na bukas sa mga tao ang mga estratehiya at programa sa paglaban sa kahirapan, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. 22
Prinsipyo 14 ANG KARAPATAN SA SAPAT NA PAMANTAYAN NG PAMUMUHAY Ang lahat ay may karapatan sa isang sapat na pamantayan ng pamumuhay, kabilang ang sapat na pagkain, ligtas na inuming tubig, angkop na sanitasyon at pananamit; at sa patuloy na pagpapaunlad ng kalagayan sa buhay, nang walang diskriminasyong bunga ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba upang tiyakin ang pantay na oportunidad sa angkop na pagkain, ligtas na inuming tubig, at angkop na sanitasyon at pananamit, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 15 ANG KARAPATAN SA SAPAT NA PABAHAY Ang lahat ay may karapatan sa sapat na pabahay, kabilang ang proteksyon sa pagpapalayas, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang seguridad sa paninirahan at sa pagkakaroon ng pabahay na abot-kaya ang halaga, angkop sa tao, hindi mahirap marating, naaayon sa kultura, at ligtas; kabilang sa mga ito ang kanlungan at iba pang akomodasyong pangkagipitan, nang walang diksriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal, pagkakakilanlang pangkasarian, pampamilya, o kung kasal ba o hindi; B. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang ipagbawal ang pagpapalayas sa bahay na hindi umaayon sa mga pandaigdigang obligasyon sa mga karapatang pantao; at tumiyak na ang sapat at mabisang remedyong legal at iba pang angkop na lunas ay bukas sa mga taong nagsasabing ang kanilang karapatan ay nalabag dahil sila ay pwersahang pinalayas, o kaya ay pinagbabantaang palayasin; kabilang ang karapatan sa resettlement, na kinapapalooban ng karapatan sa alternative land na mas mainam o may-kaparis na 23
kalidad, at sa sapat na pabahay, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal, pagkakakilanlang pangkasarian, pampamilya, o kung kasal ba o hindi; C. Tumiyak sa pantay na mga karapatan sa pag-aari ng lupa't bahay at sa pagkakaroon ng mana nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; D. Magbuo ng mga programang panlipunan, gaya ng programang pangsuporta, upang harapin ang mga usaping kaugnay ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian na lalong nagpapalala sa panganib ng kawalang tahanan, laluna ng mga paslit at kabataan; kabilang sa mga ito ang pag-e-etsapwera sa lipunan, karahasan-sa-bahay at iba pang anyo ng karahasan, diskriminasyon, kawalan ng pera, at pagtatakwil ng pamilya o komunidad na pangkultura; gayundin upang magsulong ng mga paraan ng suportang kapitbahayan at seguridad; E. Magbigay ng pagsasanay at mga programa sa pagtataas ng kamalayan upang tiyakin na ang lahat ng kinauukulang ahensya ay nakakaalam at sensitibo sa mga pangangailangan ng mga mawawalan ng bahay o disbentaheng panlipunan na resulta ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 16 ANG KARAPATAN SA EDUKASYON Ang lahat ay may karapatan sa edukasyon, nang walang diskriminasyong nag-uugat at sanhi ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang pantay na pagkakataon sa edukasyon, at pantay na trato sa mga estudyante, kawani, at guro sa loob ng sistemang edukasyon, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; B. Tumiyak na ang edukasyon ay nakatuon sa pag-unlad ng personalidad, talino ng bawat estudyante, at ng kanilang abilidad na mental at pisikal sa kasukdulan ng kanilang potensyal; at tumutugon sa mga pangangailangan ng mga estudyante, anuman ang kanilang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; 24
C. Tumiyak na ang edukasyon ay nakatuon sa pag-unlad ng paggalang sa mga karapatang pantao, at ng paggalang sa mga magulang at kapamilya ng bawat bata, at ng kanilang pagkakakilanlang pangkultura, wika at pagpapahalagang moral, sa diwa ng pagkakaunawaan, kapayapaan, pagpapaubaya, at pagkakapantay-pantay, na nagsasaalang-alang sa iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; D. Tumiyak na ang pamamaraan sa edukasyon, kurikula, at mga rekurso ay nagsisilbi upang lalong magkaroon ng pagkakaunawaan at paggalang sa iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, at iba pa; kabilang pa rin sa mga ito ang mga kaugnay na partikular na pangangailangan ng mga estudyante, magulang, at kapamilya; E. Tumiyak na ang mga batas at patakaran ay nagbibigay ng sapat na proteksyon sa mga estudyante, kawani, at guro ng iba't ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian laban sa lahat ng anyo ng pag-e-etsapwerang panlipunan at karahasan sa loob ng paaralan, kabilang ang pagmamaton at panliligalig; F. Tumiyak na ang mga estudyante na dumanas ng mga ganoong pag-e-etsapwera o karahasan ay hindi lalong nababale-wala o naihihiwalay sa proseso ng pagbibigay-proteksyon sa kanila; at ang kanilang pinakamainam na interes ay natutukoy at naigagalang sa paraang nagpapalahok sa kanila; G. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na ang disiplina sa mga institusyong pang-edukasyon ay naipapatupad sa paraang naaayon sa dignidad ng tao, nang walang diskriminasyon o parusang bunga ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng estudyante; o ng pagpapahiwatig ng ganoon; H.Tumiyak na ang oportunidad at mga rekurso ay bukas para sa lahat at para sa habambuhay na pagkatuto nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, kabilang ang mga may edad na, na dumanas ng mga ganoong anyo ng diskriminasyon sa sistemang pang-edukasyon. 25
Prinsipyo 17 ANG KARAPATAN SA PINAKAMATAAS NA PAMANTAYAN NG KALUSUGANG MAKAKAMIT Ang lahat ay may karapatan sa pinakamataas na pamantayan ng kalusugang pisikal at mental, nang walang diskriminasyong bunga ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Batayang aspekto ng karapatang ito ang kalusugang sekswal at reproduktibo. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang ganap na pagtatamasa ng karapatan sa pagkakamit ng pinakamataas na pamantayan ng kalusugan, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; B. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na bukas sa lahat ng tao ang mga pasilidad sa pangangalagang pangkalusugan, mga produkto at serbisyo, kabilang ang may kaugnayan sa kalusugang sekswal at reproduktibo, pati na ang kanilang sariling rekord na medikal, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; C. Tumiyak na ang mga pasilidad sa pangangalagang pangkalusugan, mga produkto, at serbisyo ay nakadisenyo sa pagpapabuti ng kalagayang pangkalusugan, at tumutugon sa mga pangangailangan ng lahat, nang walang diskriminasyong nag-uugat, at nagsasaalang-alang sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian nila; na ang mga rekord na medikal kaugnay ng mga ito ay itinuturing na lihim; D. Magpaunlad at magpatupad ng mga programa na bumabaka sa diskriminasyon, maling pag-iisip at iba pang salik na panlipunan na nagpapasama sa kalusugan ng mga tao dahil sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; E. Tumiyak na ang lahat ng tao ay nabibigyang-kaalaman at kapangyarihan upang gumawa ng sariling desisyon ukol sa lunas-medikal at pangangalaga, batay sa matalinong pagsang-ayon, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; 26
F. Tumiyak na lahat ng programa at serbisyong nauukol sa reproduktibo at kalusugang sekswal, edukasyon, pag-iingat, pangangalaga, at panggagamot ay gumagalang sa pagkakaiba-iba ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, at bukas sa lahat, nang walang diskriminasyon; G. Magbigay ng pagkakataon para sa mapagkakatiwalaang lunas para sa lahat, at ukol sa pangangalaga at suporta para sa mga nagnanais ng pagbabago sa katawan kaugnay ng pag-iiba ng kasarian; H. Tumiyak na ang lahat ng nagbibigay ng serbisyong pangkalusugan ay nagtatrato sa mga kliyente at sa kanilang partner nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, kabilang ang may kaugnayan sa pagkilala sa kamag-anak; I. Magsagawa ng mga kinakailangang patakaran at programa sa edukasyon at pagsasanay upang ang mga tao na nagtatrabaho sa sektor ng pangangalagang kalusugan ay makapagbigay ng pinakamataas na pamantayan ng serbisyo para sa lahat, nang may ganap na paggalang sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ng bawat tao. Prinsipyo 18 PROTEKSYON LABAN SA MGA ABUSONG MEDIKAL Walang sinuman ang mapipilit na pumailalim sa anumang medikal o sikolohikal na panggagamot, proseso, at pagsusuri; o kaya'y bimbinin sa isang pasilidad na medikal nang dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Sa kabila ng anumang taliwas na klasipikasyon, ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ng isang tao ay hindi maituturing na sakit sa paano man tingnan; at kung gayon ay hindi nararapat na gamutin, pagalingin, o pigilin. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang ganap na proteksyon sa mga mapaminsalang gawaing medikal na nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, kabilang ang nababatay sa mga de-kahong imahe, nagmumula man sa kultura o saanman, ukol sa kondukta, anyong pisikal, o inaakalang kalakarang pangkasarian; 27
B. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na walang katawan ng bata ang iniiba sa pamamagitan ng mga paraang medikal, sa layuning magpataw ng pagkakakilanlang pangkasarian nang walang ganap, malaya, at matalinong pagsang-ayon ng bata, nang naaayon sa edad at antas ng pag-iisip niya, at nagagabayan ng nangingibabaw na prinsipyo na ang lahat ng aksyon tungkol sa mga bata ay umaayon sa pinakamainam na interes nila; C. Maglatag ng mga mekanismo sa proteksyon ng mga bata, nang sa gayon, walang sinumang bata ang malalagay sa panganib, o mapapailalim sa abusong medikal; D. Tumiyak sa proteksyon ng mga tao na may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian laban sa mga tuntuning medikal na pwersahan o tiwali, kaugnay ng pananaliksik, kabilang ang nauukol sa vaccines, panggagamot o microbicides para sa HIV/AIDS, at iba pang sakit; E. Repasuhin at amyendahan ang alinmang probisyon o programa sa pagpopondong pangkalusugan, kabilang ang may kaugnayan sa tulong sa pag-unlad, na maaaring magtulak, maging dahilan, o sa anumang paraan ay mauwi sa mga ganoong abuso; F. Tumiyak na walang anumang panggagamot o pagpapayong medikal o sikolohikal ang nagtuturing, tuwiran man o hindi, na ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ay mga sakit na kailangang gamutin, pagalingin, o pigilin. Prinsipyo 19 ANG KARAPATAN SA MALAYANG PAGLALAHAD NG OPINYON AT PAMAMAHAYAG Ang lahat ay may karapatan sa malayang opinyon at pamamahayag, anuman ang kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Kabilang dito ang paghahayag ng anyo o pagkatao sa pamamagitan ng pananalita, pagdadala ng sarili, pananamit, katangian ng katawan, pagpili ng pangalan, o iba pa; gayundin ang kalayaang maghanap, tumanggap at mamahagi ng impormasyon at iba't ibang ideya, kabilang ang nauukol sa mga karapatang pantao, oryentasyong sekswal, at pagkakakilanlang pangkasarian, sa anumang paraan, at saanman. 28
ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang ganap na pagtatamasa ng kalayaan sa paglalahad ng opinyon at pamamahayag habang iginagalang ang mga karapatan at kalayaan ng iba, nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; kabilang ang pagtanggap at pagbibigay ng impormasyon at mga ideya ukol sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; gayundin ang mga kaugnay na adbokasiya para sa mga karapatang legal, publikasyon ng materyales, brodkasting, pag-oorganisa at pagsali sa mga kumperensya, at pamamahagi at pagkakamit ng impormasyon sa safer-sex; B. Tumiyak na ang mga organisasyon at ang ginagawa ng midya na pinamamahalaan ng Estado ay hindi makaisang-panig at walang diskriminasyon sa mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; at ang pagrerekrut ng mga tauhan at mga patakaran sa promosyon ng mga nasabing organisasyon ay wala ring diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; C. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang ganap na pagtatamasa ng karapatan sa paghahayag ng pagkatao, kabilang ang sa pananalita, pagdadala-ng-sarili, pananamit, mga katangian ng katawan, pamimili ng pangalan, o anupaman; D. Tumiyak na ang kaisipan ukol sa pampublikong kaayusan, moralidad, kalusugan, at seguridad ay hindi nagagamit para pakitirin ang pagtatamasa ng kalayaan sa paglalahad ng opinyon at pamamahayag na nagpapatibay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; E. Tumiyak na ang pagtatamasa ng kalayaan sa paglalahad ng opinyon at pamamahayag ay hindi lumalabag sa mga karapatan at kalayaan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; F. Tumiyak na ang lahat ng tao, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay nagtatamasa ng pantay na pagkakamit ng impormasyon at mga ideya, gayundin ang paglahok sa debateng pampubliko. 29
Prinsipyo 20 ANG KARAPATAN SA MALAYANG ASEMBLIYA AT PAGSAPI SA MGA SAMAHAN Ang lahat, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatan sa malayang pagtitipon at pagsapi sa mga samahan, kabilang ang nauukol sa mapayapang demonstrasyon. Samantalang ang marami sa mga ito ay kinikilala na, makakapagbuo pa sila, nang walang diskriminasyon, ng ibang samahang nauukol sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; gayundin ng mga asosasyong namamahagi at nagpapadaloy ng impormasyon, o nagtataguyod ng mga karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang mga karapatan sa mapayapang pag-oorganisa, pagsasama-sama, pagtitipon-tipong bunsod ng mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; at upang kilalanin nang legal ang mga ganoong asosasyon at grupo nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; B. Tumiyak, sa partikular, na ang kaisipan tungkol sa kaayusang pampubliko, moralidad na pampubliko, pampublikong kalusugan, at pampublikong seguridad ay hindi nagagamit upang pakitirin ang anumang pagtatamasa ng mga karapatan sa mapayapang asembliya at asosasyon sa kadahilanan lamang na pinagtitibay ng mga ito ang iba-ibang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; C. Kumilos upang, sa lahat ng pagkakataon, ang pagtatamasa ng mga karapatan sa mapayapang asembliya at asosasyon ay dumadaloy at hindi napipigil nang dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at tumiyak na ang sapat na proteksyon ng pulisya at iba pang proteksyon laban sa karahasan o panliligalig ay naibibigay sa mga taong nagtataglay ng mga ganoong karapatan; D. Magbigay ng pagsasanay at mga programa sa pagpapataas ng kamalayan sa mga awtoridad na nagpapatupad ng batas at sa iba pang kaukulang opisyal upang sila ay makapagbigay ng ganoong proteksyon; 30
E. Tumiyak na ang mga tuntunin sa pagbibigay ng impormasyon ng mga boluntaryong asosasyon at grupo, sa praktika, ay hindi nagkakaroon ng mga epektong masama para sa mga ganoong asosasyon at grupo na nakatuon sa mga isyu ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, o para sa kanilang mga myembro. Prinsipyo 21 ANG KARAPATAN SA MALAYANG PAG-IISIP, KONSYENSYA, AT RELIHIYON Ang lahat, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatan sa malayang pag-iisip, konsyensa, at relihiyon. Hindi maaaring gamitin ng Estado ang mga karapatang ito upang pangibabawin ang mga batas, patakaran, o gawi na pumapawi sa pantay na proteksyon ng batas, o kaya'y nagdudulot ng diskriminasyong sanhi ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang karapatan ng mga tao, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, na maniwala sa, at magsapraktika ng, relihiyon at mga paniniwalang di-relihiyoso, nang nag-iisa o kasama ang iba pa; na maging malaya sa pakikialam ng iba at maging malaya sa pamimilit o pagpapataw ng mga paniniwala; B. Tumiyak na ang paghahayag, pagsasapraktika at pagsusulong ng iba't ibang opinyon, paninindigan, at paniniwala kaugnay ng mga isyu ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ay hindi isinasagawa sa paraang taliwas sa mga karapatang pantao. Prinsipyo 22 ANG KARAPATAN SA MALAYANG PAGKILOS Ang lahat na naninirahan nang legal sa loob ng isang Estado, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatang pumunta kung saan nila gusto, at manirahan saanman sa nasasakupan ng nasabing Estado. Hindi maaaring ang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ay gamitin upang limitahan o pigilin ang paglalakbay nila saanman, kabilang ang sa sarili nilang Estado. 31
ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na ang karapatan sa malayang pagkilos at paninirahan ay nagagarantiyahan anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 23 ANG KARAPATANG HUMANAP NG ASILO Ang lahat ay may karapatang humanap at magtamasa ng asilo o santwaryo sa ibang bansa upang makaligtas sa pang-uusig, kabilang ang pang-uusig na kaugnay ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Hindi maaaring alisin, palayasin, o ipatapon ng isang Estado ang isang tao sa kung saan siya ay maaaring pahirapan, usigin, o dumanas ng pagmamalupit, makahayop o mapanghiyang trato, o pagpaparusa bunga ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian niya. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Magrepaso, mag-amyenda, at gumawa ng lehislasyon upang tiyakin na ang matibay na pangamba ng isang tao na siya ay inuusig ayon sa kanyang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ay tinatanggap bilang batayan ng pagbibigay ng refugee status at asilo; B. Tumiyak na walang patakaran o praktika ang nagmamasama sa mga humihingi ng asilo nang batay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; C. Tumiyak na walang sinuman ang inaalis, pinalalayas, o dinadala sa isang Estado sa kung saan siya ay maaaring mapaharap sa matibay na banta ng tortyur, pang-uusig, o iba pang anyo ng malupit, makahayop, o mapanghiyang trato o pagpaparusa nang dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian niya. Prinsipyo 24 ANG KARAPATANG MAGBUO NG PAMILYA Ang lahat ay may karapatang magbuo ng pamilya, anuman ang kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Ang mga pamilya ay may iba-ibang anyo. Walang pamilya ang dapat na dumanas ng diskriminasyon dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng sinuman sa mga myembro nito. 32
ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang karapatan sa pagbubuo ng pamilya, kabilang ang pag-aampon o assisted procreation (at donor insemination) nang walang diskriminasyong nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; B. Tumiyak na ang mga batas at patakaran ay kumikilala sa pagkakaiba-iba ng mga anyo ng pamilya, kabilang ang mga hindi naaayon sa relasyon-sa-dugo o sa kasal; at gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na walang pamilya ang nagdurusa ng diskriminasyon batay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng sinuman sa mga myembro nito, kabilang ang may kaugnayan sa mga benepisyo ng pampamilyang social welfare at iba pa, pag-eempleyo, at migrasyon; C. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na sa lahat ng aksyon o desisyong may kaugnayan sa mga bata na ginagawa ng mga institusyong social welfare na pampubliko o pribado, ng korte, awtoridad na administratibo, o kapulungang lehislatiba, ang pinakamainam na interes ng bata ang pangunahing konsiderasyon; na ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng bata o ng sinumang kapamilya o iba pang tao ay hindi itinuturing na taliwas sa mga ganoong pangunahing interes; D. Sa lahat ng aksyon o desisyong nauukol sa mga bata, tumiyak na ang bata na may kakayahang magbuo ng personal na pananaw ay malayang nakagagawa ng ganoon, na ang mga pananaw niya ay pinahahalagahan ayon sa kanyang edad at antas ng pag-iisip; E. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na sa mga Estadong kumikilala sa kasalan ng parehong seks o rehistradong pagrerelasyon/pagsasama, anumang karapatan, pribilehiyo, obligasyon, o benepisyo na tinatamasa ng kasalang magkaibang seks o rehistradong pagsasama ay tinatamasa rin ng mga di-kasal na magkakapartner na ang seks ay magkaparis; F. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na ang anumang obligasyon, karapatan, pribilehiyo, o benepisyo na tinatamasa ng magpapartner na hindi kasal at magkaiba ang seks ay tinatamasa rin ng magpapartner na hindi kasal at magkaparis ang seks; 33
G. Tumiyak na ang kasal at iba pang pagsasama na kinikilala ng batas ay magaganap lamang kung may malaya at ganap na pagpayag ang mga nagbabalak magpakasal o maging magpartner. Prinsipyo 25 ANG KARAPATANG LUMAHOK SA BUHAY-PAMPUBLIKO Bawat mamamayan ay may karapatang sumali sa mga usaping publiko, kabilang ang karapatang mahalal, lumahok sa pagbubuo ng mga patakarang may kinalaman sa kanyang kapakanan; at upang mabigyan ng pantay na serbisyo-publiko at trabaho sa mga pampublikong ahensya, kabilang ang pagseserbisyo sa pulisya at militar, nang walang diskriminasyong sanhi ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Magrepaso, mag-amyenda, at gumawa ng lehislasyong tumitiyak sa ganap na pagtatamasa ng karapatan sa paglahok sa buhay at mga usaping pampubliko at pampulitika, na sumasakop sa lahat ng antas ng serbisyong panggobyerno at pag-eempleyo sa lahat ng gawaing pampubliko, kabilang ang sa pulisya at militar, nang walang diskriminasyon, at nang may buong paggalang sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ng bawat tao; B. Gumawa ng lahat na angkop na hakbang upang pawiin ang mga de-kahong imahe at maling kaisipan ukol sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian na pumipigil o naglilimita sa paglahok sa buhay-publiko; C. Tumiyak sa karapatan ng bawat tao na lumahok sa pagbubuo ng mga patakarang may kinalaman sa kanyang kapakanan, nang walang diskriminasyon dahil sa, at nang may buong paggalang sa kanyang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 26 ANG KARAPATANG LUMAHOK SA BUHAY-PANGKULTURA Ang lahat, anuman ang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatang lumahok nang malaya sa buhay-pangkultura; at upang ipahayag, sa pamamagitan ng pagsali sa mga usaping pangkultura, ang pagkakaiba-iba ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. 34
ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin na ang mga pagkakataon ay bukas para sa paglahok ng lahat ng tao sa buhay-pangkultura; na sila ay iginagalang anuman ang kanilang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; B. Humimok sa pag-uusap at paggagalangan ng mga nagtutulak ng iba't ibang grupong pangkultura sa loob ng Estado, kabilang ang mga grupong may magkakaibang pananaw sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, na naaayon sa paggalang sa mga karapatang pantaong nakapaloob sa Mga Prinsipyong ito. Prinsipyo 27 ANG KARAPATANG MAGTAGUYOD NG MGA KARAPATANG PANTAO Ang lahat ay may karapatan, bilang indibidwal, o sa pakikipagtulungan sa iba, na magtanggol at magpatupad ng mga karapatang pantao sa pambansa at pandaigdigang saklaw, nang walang diskriminasyong sanhi ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Kabilang dito ang mga aktibidad na nakatuon sa pagtataguyod at proteksyon ng karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; gayundin ang karapatan upang paunlarin, talakayin, at matanggap ng iba ang mga bagong kalakaran sa mga karapatang pantao. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Gumawa ng lahat na kinakailangang hakbang na lehislatiba, administratibo, at iba pa upang tiyakin ang mainam na kapaligiran para sa pagsusulong, pagtatanggol, at pagpapatupad ng mga karapatang pantao, kabilang ang may kaugnayan sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; B. Gumawa ng lahat na angkop na hakbang upang bakahin ang mga aksyon o kampanyang kumakalaban sa mga tagapagtanggol ng mga karapatang pantao na nagtatrabaho sa mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, gayundin sa mga kumakalaban sa mga tagapagtanggol ng mga karapatang pantao sa linya ng iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; 35
C. Tumiyak na ang mga tagapagtanggol ng mga karapatang pantao na nagtatrabaho sa mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, anuman ang karapatang pantaong kanilang itinataguyod, ay nagtatamasa ng walang-kinikilingang oportunidad, partisipasyon, at komunikasyon sa mga pambansa at pandaigdigang organisasyon at kapulungan ng mga karapatang pantao; D. Tumiyak na ang mga tagapagtanggol ng mga karapatang pantao na nagtatrabaho sa mga isyu ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian ay protektado sa lahat ng karahasan, banta, pagganti, at diskriminasyong umiiral o nasasa-batas, pang-iipit, o iba pang arbitraryong aksyon na ginagawa ng Estado, o ng mga hindi taga-gobyerno, bilang reaksyon sa kanilang mga aktibidad sa mga karapatang pantao. Ang kaparis na proteksyon sa mga ganoong trato na nakabatay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ay dapat na ginagarantiya para sa mga tagapagtanggol ng mga karapatang pantao na nagtatrabaho sa anumang isyu; E. Suportahan ang pagkilala at akreditasyon ng mga organisasyong nagsusulong at nagtatanggol sa mga karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian sa pambansa at pandaigdigang antas. Prinsipyo 28 ANG KARAPATAN SA MABIBISANG LUNAS AT PAGTUTUWID NG KAMALIAN Bawat biktima ng paglabag sa mga karapatang pantao, kabilang ang sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay may karapatan sa mabisa, sapat, at karampatang mga remedyo. Ang mga hakbang na naglalayong magbigay ng reparasyon, o nauukol sa ikabubuti ng mga biktimang may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, ay hindi maihihiwalay sa karapatan para sa mabibisang lunas at pagtutuwid ng kamalian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Magtatag ng mga kinakailangang tuntuning legal, kabilang ang sa pamamagitan ng pagrebisa sa lehislasyon at mga patakaran, upang matiyak na ang mga biktima ng mga paglabag sa mga karapatang pantao nang dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, ay makapagtatamasa ng ganap na pagtutuwid ng kamalian sa pamamagitan ng restitusyon, kompensasyon, rehabilitasyon, kasiyahan, at garantiya na hindi na mauulit ang mali at/o iba pang paraang naaangkop; 36
B. Tumiyak na ang mga remedyo ay nagagawa at naipatutupad ayon sa tamang panahon; C. Tumiyak na ang mabibisang institusyon at pamantayan sa pagbibigay ng remedyo at pagtutuwid ng kamalian ay nailalatag; at ang lahat ng tauhan ay nasasanay sa isyu ng mga paglabag sa mga karapatang pantaong kaugnay ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; D. Tumiyak na bukas sa lahat ng tao ang lahat ng kinakailangang impormasyon tungkol sa mga proseso ng remedyo at pagtutuwid ng kamalian; E. Tumiyak na ang tulong pampinansya ay naibibigay sa mga walang kakayahang gumastos sa paghahanap ng katarungan, at ang lahat ng hadlang sa pagtutuwid ng mga mali, pampinansya man o iba pa, ay naaalis; F. Tumiyak na may mga pagsasanay at programa sa pagtataas ng kamalayan na nauukol sa mga guro at estudyante sa lahat ng antas ng edukasyong publiko, sa mga kapulungang propesyonal, at sa mga potensyal na lumabag sa mga karapatang pantao, upang maitaguyod ang paggalang at pagsunod sa mga pamantayang pandaigdig para sa mga karapatang pantao ayon sa Mga Prinsipyong ito; at upang bakahin ang mga ugaling tiwali na nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. Prinsipyo 29 PANANAGUTAN Karapatan ng lahat na biktima ng paglabag sa mga karapatang pantao, kabilang ang mga nakapaloob sa Mga Prinsipyong ito, na papanagutin ang mga maysala, sila man ay tuwiran o di-tuwirang responsable, opisyal man ng gobyerno o hindi. Ang pananagutan nila ay magiging simbigat ng kanilang paglabag. Walang palusot o kaligtasan para sa mga lumalabag sa mga karapatang pantaong kaugnay ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA ESTADO AY DAPAT NA: A. Magtatag ng mga angkop, naaabot, at mabisang tuntuning kriminal, sibil, administratibo, at iba pa, gayundin ng mga mekanismo sa pagsubaybay, upang matiyak na ang mga lumalabag sa mga karapatang pantaong kaugnay ng oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ay mananagot; 37
B. Tumiyak na ang lahat ng alegasyon ng mga krimeng nagaganap dahil sa aktwal o inaakalang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian ng biktima, kabilang ang mga krimeng inilalarawan sa Mga Prinsipyong ito, ay agad at lubusang nasisiyasat, at, kung may sapat na ebidensya, ang lahat ng responsable ay maihabla, malitis, at tumpak na maparusahan; C. Magbuo ng independyente at mabisang mga institusyon at tuntunin upang masubaybayan ang pormulasyon at pagpapatupad ng mga batas at patakaran sa pagtiyak ng pagpawi ng diskriminasyon dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; D. Mag-alis sa anumang humahadlang sa pananagutan ng mga taong responsable sa mga paglabag ng mga karapatang pantao batay sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian. 38
Mga Karagdagang Rekomendasyon Lahat ng tao sa lipunan at bahagi ng pandaigdigang komunidad ay may tungkuling magpatupad ng mga karapatang pantao. Inirerekomenda namin, kung gayon, ang mga sumusunod: A. Sa United Nations High Commissioner on Human Rights - tangkilikin ang Mga Prinsipyong ito, itaguyod ang pagpapatupad ng mga ito sa buong daigdig, at isanib ang mga ito sa gawain ng Office of the High Commissioner for Human Rights, kabilang na ang sa field level; B. Sa United Nations Human Rights Council - tangkilikin ang Mga Prinsipyong ito at tumutok sa mga paglabag sa mga karapatang pantao na mauugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, upang mahimok ang mga Estado na magpatupad ng Mga Prinsipyong ito; C. Sa United Nations Human Rights Special Procedures - tumalima sa paglabag sa mga karapatang pantao na mauugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, at isanib ang Mga Prinsipyong ito sa pagsasakatuparan ng kani-kanilang mandato; D. Sa United Nations Economic and Social Council - kilalanin at bigyan ng akreditasyon ang mga organisasyong di-panggobyerno na nagsusulong at nagtatanggol sa mga karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian, ayon sa Resolution 1996/31 nito; E. Sa United Nations Human Rights Treaty Bodies - masigasig na isanib ang Mga Prinsipyong ito sa pagsasakatuparan ng kani-kanilang mandato, kabilang na ang kanilang case law at pagsusuri sa mga ulat ng Estado; at, batay sa kaangkupan, gumamit ng mga Komentong Pangkalahatan o iba pang interpretative texts ukol sa aplikasyon ng batas sa mga karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; F. Sa World Health Organization at UNAIDS - paunlarin ang mga gabay sa pagbibigay ng angkop na mga serbisyong pangkalusugan at pangangalaga, na tumatalima sa mga pangangailangang pangkalusugan ng mga tao ayon sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian, kaugnay ng kanilang mga karapatang pantao at dignidad; 39
G. Sa UN High Commissioner for Refugees - isanib ang Mga Prinsipyong ito sa mga pagsisikap na ipagtanggol ang mga taong nakakaranas, o may matibay na batayang pangamba sa pang-uusig na nag-uugat sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; at tiyaking walang sinuman ang hinahamak dahil sa kanilang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian kaugnay ng pagbibigay ng makataong tulong o iba pang mga serbisyo, o ng pagkakaloob sa kanila ng refugee status; H. Sa mga intergovernmental organization na panrehiyon at subrehiyon na may komitment sa mga karapatang pantao, gayundin ang mga panrehiyong human rights treaty bodies - tiyakin na ang pagtataguyod ng Mga Prinsipyong ito ay sumanib sa implementasyon ng mandato ng kani-kanilang mekanismo sa karapatang pantao, alituntunin, at iba pang kaayusan at inisyatiba; I. Sa mga panrehiyong korte sa mga karapatang pantao - masigasig na isanib ang Mga Prinsipyong may kinalaman sa mga tratadong pangkarapatang pantao na ginagamit nila sa umuunlad nilang case law sa oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; J. Sa mga organisasyong di-panggobyerno na nauukol sa mga karapatang pantao sa antas na pambansa, panrehiyon at pang-in- ternasyonal - itaguyod ang paggalang sa Mga Prinsipyong ito sa balangkas ng kani-kanilang mandato; K. Sa mga organisasyong humanitarian - isanib ang Mga Prinsipyong ito sa anumang operasyong humanitarian o relief; at huwag magkait ng tulong at iba pang serbisyo sa mga tao dahil sa oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian nila; L. Sa mga pambansang institusyon sa mga karapatang pantao - itaguyod ang paggalang ng Estado at mga hindi taga-gobyerno sa Mga Prinsipyong ito; at isanib sa kanilang gawain ang pagtataguyod at proteksyon ng mga karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal o pagkakakilanlang pangkasarian; 40
M. Sa mga organisasyong propesyonal, kabilang ang nasa medikal, hustisyang kriminal o sibil, at sektor sa edukasyon - rebyuhin ang kanilang mga praktika at gabay upang matiyak na masigasig nilang naitataguyod ang implementasyon ng Mga Prinsipyong ito; N. Sa mga organisasyong komersyal - akuin at tuparin ang mahalagang papel nila sa pagtiyak ng paggalang sa Mga Prinsipyong ito sa kanilang mga manggagawa at sa pagtataguyod ng Mga Prinsipyong ito sa kanilang mga bansa at sa daigdig; O. Sa masmidya - umiwas sa paggamit ng mga tipong de-kahon kaugnay ng oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; at itaguyod ang pagpapahintulot at pagtanggap sa pagkakaiba-iba ng pantaong oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; at itaas ang kamalayan hinggil sa mga isyung ito; P. Sa mga panggobyerno at pribadong funder - magbigay ng tulong pampinansya sa mga organisasyong di-panggobyerno at iba pang samahan, para sa pagtataguyod at pagtatanggol ng mga karapatan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian. ANG MGA PRINSIPYO AT REKOMENDASYONG ITO ay sumasalamin sa aplikasyon ng pandaigdigang batas ng mga karapatang pantao sa buhay at karanasan ng mga taong may iba-ibang oryentasyong sekswal at pagkakakilanlang pangkasarian; at wala sa mga ito ang nararapat na ipakahulugang pumipigil, o sa anumang paraan ay nagpapakitid, sa mga karapatan at kalayaan ng mga naturang tao na kinikilala ng mga pamantayang internasyonal, panrehiyon, o pambansa. 41
Mga Pahinang Dagdag Mga Pumirma sa Mga Prinsipyo ng Yogyakarta Philip Alston (Australia), UN Special Rapporteur on extrajudicial, summary and arbitrary executions at Propesor ng Law, New York University School of Law, USA Maxim Anmeghichean (Moldova), European Region of the International Lesbian and Gay Association Mauro Cabral (Argentina), Mananaliksik, Universidad Nacional de Cordoba, Argentina, International Gay and Lesbian Human Rights Commission Edwin Cameron (South Africa), Justice, Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa Sonia Onufer Corrêa (Brazil), Research Associate sa Brazilian Interdisciplinary AIDS Association (ABIA); Co-Chair, Sexuality Watch (Co-Chair ng pulong ng mga eksperto) Yakin Ertürk (Turkey), UN Special Rapporteur on Violence against Women, Propesor, Department of Sociology, Middle East Technical Univesity, Ankara, Turkey Elizabeth Evatt (Australia), Dating myembro at tagapangulo ng UN Committee on the Elimination of Discrimination against Women; dating myembro ng UN Human Rights Committee at Komisyoner ng International Commission of Jurists Paul Hunt (New Zealand), UN Special Rapporteur on the right to the highest attainable standard of health at Propesor, Department of Law, University of Essex, United Kingdom Asma Jahangir (Pakistan), Tagapangulo, Human Rights Commission of Pakistan Maina Kiai (Kenya), Tagapangulo, Kenya National Commission on Human Rights Miloon Kothari (India), UN Special Rapporteur on the right to adequate housing Judith Mesquita (United Kingdom), Senior Research Officer, Human Rights Centre, University of Essex, United Kingdom Alice M. Miller (United States of America), Assistant Professor, School of Public Health, Co-Director, Human Rights Program, Columbia University, USA Sanji Mmasenono Monageng (Botswana), Judge of the High Court (The Republic of the Gambia), Komisyoner ng African Commission on Human and Peoples' Rights, Tagapangulo ng Follow Up Committee on the implementation of the Robben Island Guidelines on prohibition and prevention of Torture and other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment (African Commission on Human and Peoples' Rights) Vitit Muntarbhorn (Thailand), UN Special Rapporteur on the human rights situation in the Democratic People's Republic of Korea at Propesor ng Law sa Chulalongkorn University, Thailand, (Co-Chair ng pulong ng mga eksperto) 42
Lawrence Mute (Kenya), Komisyoner sa Kenya National Commission on Human Rights Manfred Nowak (Austria), UN Special Rapporteur on torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment, myembro ng International Commission of Jurists, Propesor ng Human Rights sa Vienna University, Austria at Direktor ng Ludwig Boltzmann Institute of Human Rights Ana Elena Obando Mendoza (Costa Rica), peministang abogada, aktibista para sa mga karapatang pantao ng kababaihan at pandaigdigang konsultant Michael O'Flaherty (Ireland), Myembro ng UN Human Rights Committee at Propesor ng Applied Human Rights at Co-Director ng Human Rights Law Centre sa University of Nottingham, United Kingdom (Rapporteur for the development of the Yogyakarta Principles) Sunil Pant (Nepal), Presidente ng Blue Diamond Society, Nepal Dimitrina Petrova (Bulgaria), Executive Director, The Equal Rights Trust Rudi Mohammed Rizki (Indonesia), UN Special Rapporteur on international solidarity at Senior Lecturer at Vice Dean for Academic Affairs ng Faculty of Law, University of Padjadjaran, Indonesia Mary Robinson (Ireland), Tagapagtatag ng Realizing Rights: The Ethical Globalization Initiative at dating Presidente ng Ireland at dating United Nations High Commissioner for Human Rights Nevena Vuckovic Sahovic (Serbia), Myembro ng UN Committee on the Rights of the Child at Presidente ng Child Rights Centre, Belgrade, Serbia Martin Scheinin (Finland), UN Special Rapporteur on human rights and counter-terrorism, Propesor ng Constitutional and International Law at Direktor ng Institute for Human Rights, Åbo Akademi University, Finland Wan Yanhai (China), Tagapagtatag ng AIZHI Action Project at direktor ng Beijing AIZHIXING Institute of Health Education Stephen Whittle (United Kingdom), Propesor ng Equalities Law sa Manchester Metropolitan University, United Kingdom Roman Wieruszewski (Poland), Myembro ng UN Human Rights Committee at pinuno ng Poznan Centre for Human Rights, Poland Robert Wintemute (Canada at United Kingdom), Propesor ng Human Rights Law, School of Law, King's College London, United Kingdom 43