Gabay ng mga Bata para sa Online Safety
Orihinal na lathala ng Mindanao Action Group for Children's Rights and Protection at Child Rights Coalition Asia Karapatang-ari 2016 Inilimbag sa tulong ng UNICEF East Asia Pacific Regional Office Plan International Save the Children Child Rights Coalition Asia (CRC Asia) Unit 17 Block 6 Romarosa Townhomes Luzon Avenue, Barangay Matandang Balara Quezon City, Metro Manila Philippines 1119 Mga Katulong sa Proyekto Amihan Abueva Hazelyn Joy Bitaña Mark Timbang Guhit at Layout R. Jordan P. Santos Ang materyal na ito ay nabuo sa tulong ng mga batang nakilahok sa Regional Consultation on the Development of Online Child Safety Materials na ginanap noong 27-28 Pebrero 2016 sa Bangkok, Thailand. Bago inilimbag, ang laman nito ay sinuri rin ng mga batang mula sa Cambodia, Hong Kong, Indonesia, Malaysia, Philippines, Thailand, and Vietnam. Ang materyal na ito ay maaaring kopyahin sa kondisyong bibigyan ng tamang pagkilala ang orihinal na naglathala.
Hi, ako si Haya! Palagi kong ginagamit ang social media para kausapin ang mga kaibigan ko. Hi, ako si Lei! Palagi kong ginagamit ang internet para matutunan ang maraming bagay. Andito kami upang magbahagi ng ilang impormasyon para tayo ay magkaroon ng Tara! 1
2 AnO AnG MGA GuS tO nAtin tunGKOL SA inteRnet? Bago ang lahat, sasabihin ko muna sa inyo kung Gusto ko ang internet dahil nagagamit ko ito para: bakit ko gusto ang internet. Magsaliksik ng iba't ibang paksa Makipag-ugnayan sa mga kaibigan Makausap ang mga sikat na tao
Mag-post ng mga litrato Manood ng mga video mula sa iba't ibang panig ng mundo Matuto ng mga bagong kakayahan Maging updated sa balita at mga nauuso Maglaro ng computer games Ano pa ang magagawa natin online? isulat ang iba pang gamit ng internet. 3
AnO AnG nAiDuDuLO t nA PAnGAniB nG PAGGAMit nG inteRnet? Maraming pakinabang ang Internet ngunit kailangan natin maging maingat sa nakasasama sa atin ang internet tuwing ito ay ginagamit ng ibang tao upang: paggamit nito. Mangloko at sapilitang magpagawa ng mga bagay na ayaw nating gawin Magpalabas ng mararahas na litrato at video Magpakita ng malalaswang salita, litrato, at video 4
Magbunyag ng ating mga pribadong post, litrato, at video isapubliko ang ating mga sikreto at pribadong detalye Magpahayag ng masasakit na salita at kasinungalingan tungkol sa atin Mag-recruit ng mga terorista Paniwalain tayo sa mga maling impormasyon Paano pa nakasasama sa atin ang paggamit ng internet? isulat ang iba pang mga panganib na may kaugnayan sa paggamit ng internet. 5
6 PAAnO nAtin MABiBiG yAnG PROteKSyOn AnG A tinG MGA SARiLi? Sa kabila ng mga panganib, mayroon tayong Maging responsableng tagagamit ng teknolohiya. magagawa upang mabigyang proteksyon ang ating mga sarili. n ALALAHin nAtin AnG GOLDen RuLe. Gawin natin sa iba ang gusto nating gawin ng iba sa atin. Palaging maging magalang sa mga taong nakasasalamuha natin tuwing gumagamit tayo ng mobile phone, computer, at iba pang uri ng teknolohiya. n uGALiinG GuMAMit nG POSitiBOnG PAnAnALitA At MenSAHe.
n MAG-iSiP BAGO MAG-POSt At MAGBAHAGi nG AtinG MGA OPinyOn, LitRAtO, At ViDeO. Tandaan, anuman ang ating i-post online ay mahirap nang burahin at maaaring manatili sa internet magpakailanman. n MAGinG MAinGAt At KRitiKAL SA PAGGAMit nG MGA GADGetS. Gamitin lamang ang mga gadgets sa tamang lugar at panahon. Sa iyong palagay, tama bang gumamit ng gadget sa mga sumusunod na pagkakataon: Kumakain kasama ang kaibigan? naglalakad sa kalsada? nanonood ng sine? Oo ☐ ☐ ☐ Hindi ☐ ☐ ☐ n KOntROLin AnG ORAS nA iniLALAAn SA PAGGAMit nG inteRnet. Ang buhay natin ay hindi dapat umikot sa paggamit ng internet. Tandaang mayroon pa tayong ibang mga responsibilidad. Sa isang araw, gaano katagal dapat tayo gumagamit ng computer, mobile phone, tablet, at iba pang gadgets? Depende ☐ ☐ ☐ 7
8 PAAnO nA tin MABiBiG yAnG PROteKSyOn AnG A tinG MGA SARiLi? Maging maingat tuwing gumagamit ng internet. Ang pagprotekta sa ating privacy ay napakahalaga tuwing tayo ay online. n GuMAMit tAyO nG PRiVAte SettinGS SA AtinG MGA SOCiAL MeDiA ACCOuntS. n MAGinG MAinGAt tAyO SA PAGBiBiGAy nG PeRSOnAL nA iMPORMASyOn. Ano ang mga posts na maaaring ibahagi sa publiko? n Balita n Panawagan n At iba pang impormasyon na makatutulong sa komunidad Ano ang mga uri ng posts na nararapat na ibahagi lamang sa pamilya at malalapit na kaibigan? n Personal na litrato at video n Kasalukuyang lokasyon n At iba pang sikretong impormasyon n SA SOCiAL MeDiA, i-ADD LAMAnG nAtin AnG MGA tAOnG KiLALA tALAGA nAtin.
n i-BLOCK O iHintO nAtin AnG KOMuniKASyOn SA MGA tAO, GRuPO, At KuMPAnyAnG nAGBiBiGAy SA Atin nG HinDi MAGAnDAnG PAKiRAMDAM. Maaari tayong lumayo sa mga taong nagdudulot sa atin ng takot o pangamba habang gumagamit ng internet. Gamitin natin ang "block" option sa ating emails at social media accounts. n GuMAMit tAyO nG MGA PASSwORDS nA MAHiRAP HuLAAn nG iBAnG tAO. n uGALiinG MAG-SiGn Out. 9
PAAnO nA tin MABiBiG yAnG PROteKSyOn AnG A tinG MGA SARiLi? Kumilos laban sa cyberbullying. Kung ikaw o may kakilala kang nakararanas ng cyberbullying, tandaang mayroon kang pwedeng gawin upang labanan ito. n LABAnAn nAtin AnG MGA BuLLieS SA PAMAMAGitAn nG HinDi PAGPAtOL At HinDi PAGPAnSin SA KAniLA. n HuwAG nAtin PAniwALAAn AnG MGA MASASAMAnG SinASABi nG MGA BuLLieS tunGKOL SA Atin. n i-BLOCK nAtin AnG MGA ACCOunt At MenSAHe nG MGA BuLLieS. n SuPORtAHAn nAtin AnG MGA tAOnG nAKARARAnAS nG BuLLyinG. n LuMAPit SA AtinG MGA KAiBiGAn, MAGuLAnG, At iBA PAnG tAOnG PinAGKAKAtiwALAAn KunG KAiLAnGAn nAtin nG SuPORtA. Maging mabuting halimbawa at humingi ng tulong kung kinakailangan. n MAGinG MAButinG HALiMBAwA tAyO SA iBAnG MGA BAtA. Ipakita natin sa ibang mga bata ang ligtas na paggamit ng internet. Maaari nating ibahagi ang booklet na ito sa ating mga kaibigan. n MAGSALitA tAyO At HuMinGi nG tuLOnG. Kung mayroon tayong hindi magandang karanasan sa internet, maari tayong magkwento sa mga nakatatanda at humingi ng tulong. 10
PAAnO tAyO HiHinGi nG tuLOnG? Kausapin natin ang ating mga magulang, guro, at iba pang nakatatanda kung mayroon tayong nararanasang hindi maganda. Maaari rin tayong mag-report sa awtoridad sa pamamagitan ng helplines at iba pang paraan. AnO AnG nAnGyARi? AnO AnG MAGAGAwA nAtin? Nakakita ka ng litrato o video ng sinasaktan na bata. Ibahagi ang link sa social networking site ng pulis at social welfare department. I-report ang link sa social networking site. Nakakita ka ng litrato o video ng batang inuutusang gumawa ng hindi angkop na bagay. Nakakita ks ng isang post na naglalaman ng masasakit na salita. I-report ang link sa social networking site. Mayroong taong pumipilit sa iyo na gumawa ng isang bagay na labag sa iyong kagustuhan. Tumawag sa helpline. I-report ang profile ng taong ito sa social networking site. Mayroong taong pumipilit sa kaibigan mong gumawa ng isang bagay na labag sa kanyang kagustuhan. Mayroon kang sensitibong litrato o video ng sarili mo na pinagsisisihan mong i-post at nagdudulot sa iyo ng takot. Agad ng burahin ang litrato o video. I-report ang sensitibong litrato o video para tumulong ang social networking site sa pagbura nito. Tumawag sa helpline. Mayroong nag-edit ng litrato mo at nakasakit ito sa iyo. I-report ang sensitibong litrato sa social networking site. n MAGinG MAButinG HALiMBAwA tAyO SA iBAnG MGA BAtA. Ipakita natin sa ibang mga bata ang ligtas na paggamit ng internet. Maaari nating ibahagi ang booklet na ito sa ating mga kaibigan. Tumawag sa helpline. n MAGSALitA tAyO At HuMinGi nG tuLOnG. Mayroon kang kaibigang pinagbabantaan at tinatakot ng isang tao. Tumawag sa helpline. Kung mayroon tayong hindi magandang karanasan sa internet, maari tayong magkwento sa mga nakatatanda at humingi ng tulong. Mayroon kang nakitang nakararanas ng bullying I-report ang post, photo, or video sa social networking site. 11
PAAnO tAyO HiHinGi nG tuLOnG ? Ano ang helpline? Ang helpline ay maaaring tawagan ng mga bata upang humingi ng tulong sa kanilang mga problema. Ito ang ilang helpline na maaring tawagan ng mga bata upang humingi ng tulong. AGenCy nAMe COntACt nuMBeR SOCiAL MeDiA ACCOuntS OPeRAtinG HOuRS Bantay Bata 163 @BantayBata163 Open 24 hours IACAT Actionline (02) 1343 ph/report.html Open 24 hours 12
PAGBABALiK-tAnAw Balikan natin ang mga natutunan natin upang maging ligtas ang ating paggamit ng internet. MAGinG ReSPOnSABLenG tAGAGAMit nG teKnOLOHiyA. MAGinG MAinGAt tuwinG GuMAGAMit nG inteRnet. MAGinG MAButinG HALiMBAwA At HuMinGi nG tuLOnG KunG KinAKAiLAnGAn. KuMiLOS LABAn SA CyBeRBuLLyinG. Ito ang ilang helpline na maaring tawagan ng mga bata upang humingi ng tulong. Tulungan niyo kaming Nakatutuwang isiping protektahan ang iba pang mga AGenCy nAMe COntACt SOCiAL MeDiA OPeRAtinG tayong mga bata ay may nuMBeR ACCOuntS HOuRS bata! Ikwento sa kanila ang magagawa upang mabigyang mga natutunan upang tayo ay proteksyon ang ating sarili. Bantay Bata 163 @BantayBata163 Open 24 hours magkaroon ng Open 24 hours IACAT Actionline (02) 1343 ph/report.html 13
CHiLD RiGHtS COALitiOn ASiA (CRC ASiA) CRC Asia is a regional network of child rights and human rights organizations that aim to mainstream child rights perspectives and agenda into the regional and international advocacy processes. uniCeF UNICEF works to ensure that children enjoy the rights guaranteed to them in the Convention on the Rights of the Child (CRC), which has been ratified by every country in East Asia and the Pacific. We work in 27 countries in the region to translate that commitment into practical action, focusing special effort on reaching the most vulnerable and excluded children. PLAn inteRnAtiOnAL Founded 77 years ago, Plan International is one of the oldest and largest children's development organizations in the world. We work in 51 developing countries across Africa, Asia, and the Americas to promote child rights and lift millions of children out of poverty. SAVe tHe CHiLDRen Save the Children works in over 120 countries. We believe every child deserves a future. We work every day to give children a healthy start in life, the opportunity to learn and protection from harm. We ensure children's unique needs are met and their voices are heard. We do whatever it takes for children - every day and in times of crisis - transforming their lives and the future we share. MinDAnAO ACtiOn GROuP FOR CHiLDRen'S RiGHtS AnD PROteCtiOn (MAGCRP) MAGCRP is a child rights protection network in Mindanao, Philippines composed of six local child- focused non-government organizations.