Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Volume 53 Number 2 Issue 2-3 Article 10 5-10-2012 Ang Birhen sa Paanan ng Buwaya Ang Birhen sa Paanan ng Buwaya Alvin B. Yapan Follow this and additional works at: Recommended Citation Recommended Citation Yapan, Alvin B. (2012) "Ang Birhen sa Paanan ng Buwaya," Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints: Vol. 53: No. 2, Article 10. Available at: This Commentary is brought to you for free and open access by the Ateneo Journals at Archīum Ateneo. It has been accepted for inclusion in Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints by an authorized editor of Archīum Ateneo.
philippine studies Ateneo de Manila University • Loyola Heights, Quezon City • 1108 Philippines Ang Birhen sa Paanan ng Buwaya Alvin B. Yapan Philippine Studies vol. 53, no. 2&3 (2005): 244-259 Copyright © Ateneo de Manila University Philippine Studies is published by the Ateneo de Manila University. Contents may not be copied or sent via email or other means to multiple sites and posted to a listserv without the copyright holder's written permission. Users may download and print articles for individual, noncom- mercial use only. However, unless prior permission has been obtained, you may not download an entire issue of a journal, or download multiple copies of articles. Please contact the publisher for any further use of this work at philstudies@admu.edu.ph. Fri June 27 13:30:20 2008
Ang Birhen sa Paanan ng Buwaya ALVIN B. YAPAN Nasa kuwento ang halaga ng sining: ang paliwanag niya sa akin kung b a h t kinakailangang makahanap ng kahoy na pag-uuhtan niya ng kanyang iskultura. Wala sa rnga karnay ng artista. Wala sa rnga paet na kanyang gagamitin o sa ipapahd na yeso, kundi nasa kahoy na kanyang piplliin. Hindi simpleng pagph lamang kung matigas na kamagong ba o malambot na batikuhg ang gagamitin, kundi sa kuwentong nakakabit sa kahoy. Isang kahoy na may kuwento. Hindi lamang basta kung anong kuwento, katulad ng rnga kuwento ng rnga kahoy na mabibih sa trosohan. Kuwento ng rnga kahoy kung paano sila pinutol mula sa rnga troso ng matatandang pun0 sa rnga pambansang parke, at kung paano ipinuslit sa tulong ng rnga langis na ipinampadulas sa rnga pulitiko't mditar. Hind kuwento ang dugong nahgwak dahd sa rnga pag-ulan ng bala sa gitna ng kakahuyan. Hindi kuwento ang kung ilang ibon o hayop ang nawalan ng tahanan. Hind kuwento ang kung ilang buhay ang nailibing sa pagguho ng lupa sa pagnanakaw ng buhay ng rnga kahoy. Hindi na katangi-tangi ang ganoong rnga kuwento. Kahit saang lugar man mapunta makatatagpo na ng ganitong rnga kahoy na may ganitong rnga kuwento. Parang rnga mangga't niyog na itinitinda sa rnga bangketa ng palengke. Parang rnga tuyong dahon na kailangang walisin sa pagtatakipsilirn. Ngunit hindi rin ang kahoy na pinag-uukitan ng rnga taga-Paete ng kanilang rnga santo. Dahil isa nang alamat ang kuwentong taglay ng kahoy ng rnga iskultor ng Paete. Kilala na sa buong mundo. Bago pa man si Juan Luna. Bahagi na ng kasaysayan, Kung hindi na mahlimutan ng panahon. Dinarayo na ng rnga ma&. PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 & 3 (2005): 244-59
MGA BAGONG AKDA I NEW WRITING ang kahoy man nila ang paglililukan niya ng kanyang isMtura magiging bahagi lamang siya ng kapisanan ng rnga iskultor ng Paete. Kina- kailangang maghanap siya ng sarili niyang kahoy. Upang magkaroon siya ng s a r h g pangalan. Dahil iyon narnan talaga ang kanyang pakay. Ang mabigyan niya ang kanyang sarili ng pangalan. Ang kuwentong tinu- tukoy niya ay hlnd ang pamana ng rnga ama sa rnga anak, na sa pag- kakapasa sa kanila ng kuwento, ay umaako na rin ng responsibilidad na magkaroon ng sarili rin nilang rnga supling upang hind maputol ang buong linya ng k d a n g lahi na nakaaalam sa kuwento. Hindi niya pakay ang rnga kuwentong nakapagpapanatiling-buhay ng rnga angkan. May sarh nitong kasaysayan ang tinutukoy niyang kahoy, isang kasaysayan na nakapagpapanumbalik ng buhay ng rnga patay na nakabaon sa rnga nitsong nabura na ang rnga pangalan, ng rnga nakalimutan. Dahd iyon lamang ang kahoy na maaari niyang iharap sa mundo. Ang katangi- tanging kuwento ng kahoy ang magiging dahilan kung kaya magging sining ang kanyang iskultura. Ako ang napili ni Bernard upang samahan siya sa paghahanap ng gayong kahoy. Sa Amerika lurnaki si Bernard. Anak siya ng may-ari ng upisinang pinagtatrabahuhan ko sa Makati. May nagsasabing magba- bakasyon larnang siya sa Pilipinas. Pagkatapos ng gulong nangyari dahil sa pagguho ng World Trade Center. May nagsabing &to na raw siya sa PBpinas titira, dahd tuluyan nang nagkahlwalay ang kanyang ama't ina. May nakapagbalita na mahirap lamang pala ang Amerikanang ina ni Bernard, na natuklasan lamang ng kanyang mayamang ama pagkatapos na ng kanilang engrandeng kasal. Negosyante ang ama ni Bernard ng rnga kasangkapang pambahay na inaangkat sa ibang bansa. Mga kasangkapang yari sa inuht na narra, sa hinabing rattan, at iba pang katutubong materyales. Nagbebenta rin sila sa Pilipinas ng rnga ipinampupunong kasangkapan sa rnga bahay upang maging rnga tahanan. Import-export ang kanyang negosyong pinatatakbo mula rito sa upisinang kasingkulay ng pilak ang salarnin ng isang dingding mula sa labas. Ngunit mula sa loob, hinahayaan ng salaming makalagos ang paningin upang ipakita ang langit na bihira nang maging bughaw, madalas na kasingkulay ng gasohang natapon sa daan tuwing papauwi na karning rnga empleyadong hap6 sa hapon; ang langt, na kung may banta ng ulan ay kakulay ng pilak ng antigong salamin na hindi na 245
246 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 & 3 (2005) napupunasan, hindi kakulay ng pilak ng isdang pumipisik sa dalarnpasigan. Kaya pinupunan ang kakulangan ng langit ng bughaw na kuwarto ng presidente ng kumpanyang pinagtatrabahuhan ko. Bughaw ang alpombra; bughaw ang dingding. Bughaw na kasingkday marahil ng dug0 na nananalaytay sa rnga ugat ni Bernard, ang unico hijo ng pre- sidente. Bughaw tulad ng kapayapaan sa bandila, ng piskador na rninsan ko lamang nahta nang bata pa ako, na napagkuwentuhan namin ni Bernard habang nakasakay sa bus papunta ng La Purisima. Sa bus namin napagkuwentuhan ang bughaw na piskador habang dumaraan ang luntiang kabuku-an sa labas ng salarning bintana ng bus. Hindi pa raw siya nakakakita ng piskador sa tanang buhay niya. Nanonood ako noon ng telebisyon. Hindi ko na matandaan kung ano ang pinapanood ko. Bigla na lamang lumabo ang rnga larawan sa telebisyon na hindi naman nakapagtataka dahil madalas na iyong mangyari. Baka napalakas lamang ang ihip ng hangin at napihit ang antena sa taas ng bubong narnin. Lumabas ako ng bahay upang ayusin ang antena. Nahta ko kung paano nakahdera ang rnga antenang nagpa- pataasan sa rnga bubong ng magkakapitbahay na tahanan. Ang iba'y dinagdagan pa ng kalansay ng rnga payong. May rnga tinidor o anu- mang bakal na maaaring ialay sa kidlat. Ngunit walang hanging gumam- bala sa antena namin. Ang nakita ko'y bughaw na piskador na nakadapo sa antena ng telebisyon narnin. Ang piskador na hari ng rnga ilog; ang piskador na matalas ang rnga mata para sa rnga isdang masisilo ng kanyang tuka. Parang tinawag ako ng piskador mula sa harap ng telebisyon upang makita ko siya sa buhay niyang kulay, sa buo niyang karingalan. Nagpakdala ang piskador sa akin, gaya nang ipinakdala si Bernard sa akin ng presidente bilang anak niya. Bagong uwi sa Pilipinas; nagbabakasyon at sikap tinatapos ang kanyang pag-aaral. Magpapatulong si Bernard sa akin na samahan siya sa bayan namin upang doon hanapin ang kahoy na pinipintuho niya. Ako ang kanyang magiging giyang nangungupahan lamang dito sa Maynila upang makapagtrabaho sa upisina ng ama niya. Wala pa akong anim na buwan sa trabaho. Hindi ko maaaring tangghan ang hlnlhinging tulong sa akin kahit dam kong pula rin naman ang dugong aagos sa katawan ni Bernard sakali mang masugatan siya. Ngunit ibang dahilan ang binanggit ng kanyang ama. Literatura ang tinapos kong kurso sa
MGA BAGONG AKDA / NEW WRITING kolehiyo. Magkakasundo raw kami ng anak niyang pag-iiskultura ang tinatapos na kurso sa Amerika. Hindi ako makatatanggi dahil nakakulong ako sa upisinang salamin ang isang dingding upang ipahta ang kadahupan ng langit na maging bughaw, na pinupunan ng bughaw na alpombra sa sahig, at bughaw na papel sa tatlong natitirang ding- ding. Kaya sa isang kakatwang ikot ng pagkakataon, ang trabaho ko pa sa Maynila ang magdadala muli sa akin pabalik sa bayang aking pinagmulan. Sa alclng bayan na kinakailangan pang tawirin ang isang malawak na lawa upang marating, pagkatapos ng ilang oras sa loob ng bus. Umupa kami ng lantsa ni Bernard upang makaalis kaagad, at nang hindi kami abutin ng dilim sa gitna ng lawa. Kung hindi, hihintayin pa naming mapuno ang lantsa na aabot rin ng rnga sampu o labinlirnang tao. Ang huling biyahe na sa alas-singko ng hapon ang naabutan namin, kaya pupunuin na muna bag0 lumunsad. Kaya urnupa na lang kami ng isang lantsang tahirmk na sanang dumuduyan-duyan sa dalampasigan ng lawa, upang makaalis kaagad, sa pagmamadali ni Bernard at sa takot kong maabutan ng dilim sa gitna ng lawa. Hindi ako marunong lumangoy kahit dito ako lumaki. Nabubuhay ang pamilya namin at nasusus- tentuhan ang pag-aaral ko sa Maynila ng pagbibili at pagbebenta ng rnga huling isda sa lawa. Ngunit kahit sa tubig nanggagaling ang kabuhayan ng pamilya namin, hindi ako natutong lumangoy. Minsan itinapon daw ako ng tatay sa gitna ng lawa nang bata pa ako. Ganoon daw upang matuto ang isang bata sa paglangoy. Itapon sa gitna ng lawa upang matutong iligtas ang kanyang sarili. Sa gitna ng lawa na malalun ang kaluntian, luntian pati ang kanyang rnga lihim na itinatago; kung gaano kabughaw ang langit, ganoon naman ang kaluntian ng lawa na ayaw kopyahin ang kulay ng langit. Ngunit ni hindi ko raw naikampay ang aking rnga kamay, hind ko naisikad sa tubig ang aking rnga paa. Kinailangan akong hanguin ng tatay sa tubig. Kaya kahit may katig ang lantsang inupahan namin ni Bernard, nandoon pa rin ang takot ko dahil sa rnga kuwentong nakakabit sa lawa. Mga kuwento tungkol sa rnga sirena sa ilalim ng lawa. Mga kuwento ng kakaibang hila ng tubig sa ilalun, rnga alon na parating nag-aabang ng masisilo nlla upang dalhin sa pusod ng lawa at ibunyag ang luntian nitong rnga lihim. Dahil may rnga kuwentong pinagpapasa-pasahan ang rnga 247
248 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 8 3 (2005) magulang na kinakailangang takasan, tulad ng kinMangang matutunan ang paglangoy. Ngunit pinili ng tadhana na huwag na lamang akong mamuhay sa tubig. Kaya't hindi nakapagtataka ang sinabi sa Bibliya: papatayin ng anak ang kanyang m a . Pagbaba narnin sa daungan, agad kaming sumakay sa traysikel. Itinali ang rnga bagahe namin sa U o d ng trayskel at sa bubungan. Ilang araw napakaraming dala ni Bernard. Dinala lang naman karni sa amin, n p t niya pati ang kanyang kagamitan sa pag-uukit, dahil kailangang doon daw niya lilukin ang kanyang magging iskultura. Hindi na m a h a p ang pagmamaniubra ng traysikel sa dalawang hanay ng dam katulad ng dati, dahil ngayo'y sementado na ito. Hin& na maalikabok. Wala nang rnga ukang dapat iwasan. Mabilis na dumaan ang pun0 ng mangga na kinatakutan ko nang bata pa ako dahil pinamumugaran ng rnga multong binigti roon ng rnga Hapon. Dinaanan namin ang aban- donadong paaralan na ginawang garison ng rnga Hapon. Dinaanan namin ang kumpol ng rnga pun0 na itinatago ang malaking sugat sa lupa na pinagbagsakan ng bomba ng rnga Arnerikano. Dinaanan namin pati ang tulay na pinagpapakitaan daw ng pugot na paring Kastila. Alas-sais na nang makarating kami sa plasa ng bayan. May nakatirik na balkon sa gitna ng plasa. Magkakaharap sa plasa ang munisipyo, sim- bahan, rnga unang tindahan na itinayo sa La Purisima, gasohahan, rural bank, at ang palengke. Katatapos lamang ng huhng rnisa para sa araw nang dumaan kami. Papalabas na sa simbahan ang rnga manang at rnga nahila nilang rnga dalagita nang nakabelo pa at may dalang rosaryo. Sa liwanag ng papalubog na araw, hindi ko mawari kung ano ang rnga itinapon nilang tingin sa amin: pagkamuhi, pagkainggit, galit, paggalang, o hiya? Tiningnan nila kami tulad siguro nang unang makita ng rnga indio ang rnga Kastila. 0 tiningnan kami tulad ng muling pagbalik ng isang bayani sa kanyang sinilangang bayan, pagkatapos mapabahtang kinain ito ng isang hganteng isda. Pormal ang tingin na itinapon sa akin nina tatay at nanay nang magmano ako sa kanila pagkababa ko ng traysikel sa tarangkahan ng bahay namin. Kinamayan pa nila si Bernard. Marahil dahll itinawag ko sa kanila na kasama ko sa pag-uwi ang anak ng boss ko sa Maynila. b a l a g ng drayber ng trayslkel ang aming rnga gamit at h a l a sa loob ng bahay. Si tatay na ang nagbayad sa drayber ng traysikel. Kailangang
MGA BAGONG AKDA I NEW WRITING umakyat ng hagdan upang makarating kami sa salas. May silong ang bahay namin. Doon nakaimbak dati ang rnga lumang kagamitan, at ang rnga hmdi na namin kailangan. Nang matuklasan nina tatay kung paano pinamugaran ng ahas ang silong, ipinatapon niya ang lahat ng nandoon na dati'y pinanghhnayangan niyang itapon. Wala nang laman ang silong ng bahay namin ngayon kundi hangin at katahimikan ng pagkalimot. Mapresko naman ang kabahayan at nawala ang amoy ng bukbok at katandaan na lumulusot sa kahoy na sahig. Nakahanda na ang hapag pagdating namin ni Bernard, kaya kumain na agad kami nang hindi pa nagldigpit ng aming gamit. Walang masabi si Bernard kung hind papuri sa rnga inihanda nina nanay: lahat isda at halata sa bawat subo narnin na sariwa pa ang rnga ito at bagong hango sa lawa, o baka nasa simoy lamang ng hangin mula sa lawa na nakararating dito sa arnin lalo na't ganitong payapa ang gabi at papatulog na ang lahat. Humingi ng paumanhin sina nanay pagkatapos kumain dahil magkasama kami ni Bernard sa kuwarto sa pagtulog. Isa lamang ang kuwartong ipinagawa nila sa loob ng kabahayan, maliban sa kuwarto nilang mag-asawa dahil mag-isa lang naman akong anak. Matanda na nang magpakasal sina nanay at tatay. Nasa sisenta na sila ngayon. Ang rnga katulong ang gumagamit ng kuwarto ko pag-alis ko. Tuwing nagbabakasyon ako, sa salas sila naglalatag ng banig kung saan matatagpuan ang telebisyon at ang radyo. Kaya, magkasama kami ni Bernard sa kuwarto. Pero sa kama siya matutulog; maglalatag naman ako ng banig sa ibaba ng kama, kung saan ako matutulog. Bago kami natulog, inayos na muna namin ang lahat ng aming gamit sa loob ng aparador na nahalata kong walang kalaman-laman, inalis pati ang rnga gamit ng katulong. Siguro ipinaalis lahat ni nanay, kaya maraming espasyo karning paglalagyan ng gamit ni Bernard. Nag-ayos na muna kami ng gamit sa aparador dahll hln& ko puwedeng ilatag ang banig sa ibaba ng kama habang nakabukas ang pinto ng aparador. Pinatay na namin ang ilaw sa loob ng kuwarto nang maalala kong kailangan pala naming magkabit ng kulambo. Bigla akong nanibago. Mayamaya larnang pagpipistahan na kami ng rnga larnok na naninirahan sa halamanan ni nanay sa labas ng bintana. Nanibago ako pati sa paglalagay ng kulambo. Kahit nandoon pa rin ang rnga pakong pagsasabitan ng rnga kulambo kung saan ko sila palaging iniiwan 249
250 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 & 3 (2005) tuwing aalis na ako papuntang Maynila. Hindi naman mainit ang panahon kaya hmdi ko na binuksan ang bentilador. Paghiga ko, saka ko naisip kung ano kaya ang pakiramdam ni Bernard sa loob ng Mambo? Kung ako kayang lumaki na sa paggamit ng kulambo ay nasasakal ngayon, siya kaya'y gayon din sa loob nito? Parang n d b i n g ako nang buhay sa loob ng isang kabaong, o kaya'y nailibing sa guho ng isang lindol. Lahat ng ito para lamang sa paghahanap ng isang kahoy na may kuwento, na may kakaibang kuwento, hm& katulad ng rnga mangga at rnga niyog na ibinebenta sa bangketa ng palengke, hindi katulad ng kahoy ng rnga manlililok ng Paete. H i n d pa isinasalaysay sa a h n ni Bernard kung anong kuwento ang kanyang nasaliksik sa katangi-tanging kahoy na hinahanap namin. Habang nasa loob ng kulambo, hinihintay ko ang sariling makatulog, nakihnita ko nang baka kinaumagahan ay maghahabol kami ng isang manok, ng isang pulang manok o puti, busilak sa kaputian. Maghahanap pagkatapos ng isang albularyo. Mag- papatulong na mag-alay ng manok sa paanan ng pun0 na tinitirhan ng isang engkanto. Saka ko naisip na baka ang binabalak niyang putultng kahoy ay ang napapabalitang kahoy sa labas ng kabayanan, sa hangganan ng bundok. Ilang kuwento na rin ang nagkalat tungkol sa isang kapre na nakatira sa pun0 ng kamagong, na hinaharang nito ang rnga napapadaang tao roon upang tuksuhin ng itim na kanin na magpapanatill sa k a d a sa kanyang kaharian. Marahil iyon ang punong binabalak ipaputol ni Bernard. Lumaki siya sa Amerika, at hindi naniniwala sa gayong rnga kuwento. Marahd nais niyang patunayan nang buong kayabangan, sa kanyang iuukit na iskultura, na patay na ang matatandang pamahiin, patutunayan niya sa pamamagitan ng paggawa ng sining sa kanila. Marahil magkakagulo sa aming bayan sa kanyang pagmamayabang. Marahil may rnga sumpang ipapataw sa kanya, pati sa ahn na nagdala sa kanya. Sino nga ba naman akong tatanggi gayong ako'y nakakulong din lamang sa isang gusaling pun0 ng bughaw na alpombra. Ngunit ano't bigla ko na lamang narinig ang tinig niya. Doon sa loob ng walang ilaw na kuwarto kung saan kami natutulog, na naliliwanagan lamang ng ilaw mula sa poste na nasa labas ng bahay dahil nakabukas ang bintana. Ang boses lamang niya na lumalagos sa manipis na
MGA BAGONG AKDA 1 NEW WRITING Mambo. Alam niyang hind rin ako makatulog. Marahil nasasakal rin siya sa loob ng kulambo. Tinanong niya ako kung may narinig akong kuwento tungkol sa rnga estatwa sa museo sa kapitolyo. . "Wala," iyon lamang ang sinabi ko sa kanya, at naputol na agad ang usapan naming ni hindi pa nasisimulan. Marahil inaasahan na rin ni Ber- nard na ganoon ang magigng sagot ko sa kanyang tanong. Marahil gusto lamang talaga niyang magkausap kami bag0 simulan ang paghahanap sa kahoy kinaumagahan. Marahil gusto niyang ibsan ang katahimikan na nagpapatindi larnang sa nakasasakal na kulambo. Kaya, nang h d i hinihintay kung gusto kong malaman ang kuwento ng rnga estatwa sa museo ng kapitolyo, isinalaysay niya sa a h n ang hinahabol niyang kuwento. Apatnapung sentimetro ang taas ng dalawang estatwa. Inuht sa malambot na kahoy ng batikuling. Antigo. Panahon pa ng Kastila. Nang una raw niyang mahta ang estatwa, agad nahuli ang kanyang atensyon. May kakaiba sa dalawang estatwa na hind1 agad niya nahalata. Nababakbak na sa ilang bahag ang berdeng pinta ng nakaukit na damit ng Birheng Maria. Hindi na pantay. Gasgas na rin sa ilang bahagi ang mismong kahoy. Halatang marami nang pinagdaanang pagkakadagan o pagkakaipit o pagkakabangga sa higit na matitigas at permanenteng bagay. Saka lamang niya nahalata ang tumawag sa kanyang atensyon nang ituro sa kanya ng nagtatrabaho sa museo. Itinuro sa kanya ang ilong ng dalawang estatwa. Tinapyasan ng ilong ang dalawang estatwa. Saka sinabi sa kanyang panahon pa ng Kastila ang antigong estatwa. Inuht ng rnga Tsinong iskultor na binayaran ng rnga Pransiskanong pari ng parokya upang punuin ang retablo ng k a d a n g rnga simbahan. Nang mag-alsa ang rnga katutubong Pilipino laban sa rnga Kastlla, ang rnga estatwa ang napagbuntunan nda ng galit nang matagpuan nilang nakatakas ang rnga paring Pransiskano na natiktikan ang kadang gagawing pag-aalsa. Indabas ng rnga katutubong Pilipino ang kanilang galit sa pamamagitan ng pagnanakaw sa kayamanan ng simbahan na hindi nadala ng rnga Pransiskano na nagmadaling umalis. Nilapastangan nila ang kasagraduhan ng altar. Mula sa kanilang pedestal, itinapon sa marmol na sahig ng sirnbahan ang rnga santong inuht ng rnga Tsino para sa kanilang rnga khyenteng paring Pransiskano. Tinapyas ang matangos na ilong ng rnga estatwa. 251
252 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 & 3 (2005) Wala akong alam tungkol sa rnga santong piningasan ng ilong sa aming bayan. Ni hindi ko nga alam na may museo pala kami sa kapitolyo. Mga museo lamang sa Maynila ang alarn ko. Tinanong din ni Bernard kinaurnagahan sina nanay at tatay kung may narinig sila tungkol sa rnga nasabing estatwa. Sinabi sa kanya ng nagbabantay sa museo na sa bayan namin natagpuan ang rnga estatwa, na marami pa raw silang iniwang ibang kaparehong estatwa. Ngunit hindi rin alam ng rnga magulang ko ang kuwento sa rnga estatwa. Alam kong hindi nabigla si Bernard na hindi namin alam. Iyon marahil ang dahilan kung bakit ngayon lamang niya binanggit at tinanong sa akin. Dahil alam din narnan niyang wala siyang makukuhang sagot sa amin. Paniniguro lamang ang pagtatanong niya. Sinabi na lamang nina nanay at tatay na maaari kaming magtanong kay Mang Karyo, ang matandang albularyo sa bayan. Baka may alam siya sa kuwento ng rnga estatwa at kung saan matatagpuan ang iba pa. Nagkatotoo nga ang naisip ko nang nakaraang gabi na maghahanap karni ng tulong ng albularyo. Hindi na nga lamang upang magpatulong sa pag-aalay ng manok kundi upang magtanong, dahil siya ang pinakamaalarn sa aming bayan, lalung-lalo na kung tungkol sa kasaysayan ng rnga pami-pamilya. Hindi naman kami binigo ng albularyo dahil nakurnpirma niya ang kuwentong narinig ni Bernard sa loob ng museo sa kapitolyo. Dagdag ni Mang Karyo, dati noong nagbebenta ng musang ang rnga taga-La Purisima sa rnga Tsinong dumarayo noon sa bayan; sinusunod nila ang makipot na ilog na nag-uugnay ng lawa ng La Purisima sa kaalatan ng bughaw na dagat. Ngunit nang dumating ang rnga Kasda, nanirahan na sa aming bayan ang iba sa rnga Tsinong mangangalakal at nag-uht na lamang sila para sa rnga simbahan ng rnga paring Pransiskano. Malakmg negosyo noon ang pagiging santero para sa rnga paring Kastila. Mas prakukal ang ganoong pamumuhay kaysa sa mapanganib na pagnenegosyo sa paglalayag sa hindi matantiyang sumpong ng panahon sa gtna ng karagatan. Pinuno raw ng rnga paring Kastila ang retablo ng rnga kapilya ng bawat baranggay ng rnga santong inukit ng rnga Tsino para sa kanila. Pinapunta kami ng albularyo sa rnga kapi-kapilya sa iba't ibang baranggay ng arning bayan. Magtanung-tanong daw kami at nasisiguro niyang may matatagpuan silang kahit na isa. Nang makarating kami sa
MGA BAGONG AKDA / NEW WRITING kapilya ng baranggay San Isidro, may naituro nga sa amin ang isang hermana doon na isang estatwang katulad ng hularawan sa akm ni Ber- nard. Halatang lurnang-luma na ang estatwa. Wala nang pintura sa ilang bahagi at nakikita nang parang nalapnos na balat ang kahoy na bati- kdng. Birheng Maria na bulag na ang mga matang Tsinita ang lantik. Pingas na nga ang ilong, na parang sumubasob sa magaspang na sementadong daan ang santa. Ngunit magkadlkit pa rin ang mga palad sa pagdarasal sa kalangtan. Lihim na nakatago ang mga paa sa ilalim ng nakaukit na damit ng santa. B i d ni Bernard ang santa sa halagang isang libong piso. Nakalagay ang santa sa loob ng lumang tokador na nakalagak sa labas ng kapilya. Kasama ito ng iba pang palamuti para sa Pasko, Semana Santa, at iba pang okasyon dahil wala nang mapaglagyan sa loob ng munting kuwarto sa likod ng altar sa loob ng kapilya. Matagal bag0 nabuksan ng hermana ang tokador dahd kinakalawang na ang mga bisagra nito7t susian sa salit-salit na pagkakabilad sa araw at pagkakabasa sa ulan sa likod ng kapilya. Ayaw raw sanang ibenta ito ng hermana gayong ibinabaon sa lupa na parang bangkay ang mga lumang santa na gaya nito. Tinanong ng hermana si Bernard kung ano ang gagawin namin sa estatwa. Tapos, h u w e n t o niya na ang kahoy raw kung saan inuht ang santa ay pinaniwalaang sumagip sa buhay ng iskultor sa isang baha. Malulunod na raw sana ang iskultor, nang biglang anurin ang kanilang bahay ng biglang baha, nang may makapitan siyang kahoy. Nang ilayo siya sa kamatayan ng kahoy, isinumpa niyang gagamitin niya ang kahoy sa kanyang pag-ukit ng isang santa. Isang kuwentong h d i pinaniwalaan ni Bernard pag-alis namin sa harap ng hermana. Dahil kung mapag- himala nga ito, bakit nauwi ang santa sa likod ng kapilya. Nasa paniniwala lamang marahil ng santero ang kapangyarihan ng santa. Nang mamatay siya, nawalan din ng bisa ang kuwento tungkol sa santa; nawalan ng kapangyarihan kung kaya't nasadlak sa likod ng kapilya. Nakapagtataka nga naman kung paano nagtapos sa tagapagsalaysay ang bisa ng kuwento. Nakapagtataka kung nawalan ng bisa ang kuwento sa pagkakapingas ng ilong ng santa. B i d nga ni Bernard ang estatwa. Kinagabhan, habang nag-iinuman kami ng lambanog, sinimulan niya ang kanyang paglihlok. Nagpausok daw sina nanay at tatay sa ilalun ng pun0 ng akasya sa pagtatahpsilim 253
254 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 & 3 (2005) upang umalis ang rnga lamok. Kaya puwede raw karni roong manatitt. Doon sa mesang yari sa kawayan na nakatirik sa lupa ang apat na paa, pati ang paa ng rnga nakapaligid na upuan na yari rin sa kawayan. Sa liwanag ng ilaw na lumalagos sa bintana papunta sa bakuran at sa poste sa labas ng aming tarangkahan, naupo karning dalawa ni Bernard upang doon niya simulan ang pag-ukit ng kanyang isMtura mula sa antigong estatwa ng Birheng Maria. Ipinatong ni Bernard ang kanyang rnga gamit sa mesang kawayan, katabi ng idapag na dalawang baso at isang bote ng lambanog. Salamat h a tatay at nanay na ilang ulit na sa aking pinuri ni Bernard dahil kahit matanda na'y nakatira pa rin sa iisang bubong. Pagkatapos ng maraming taon, nagkaroon na sila ng iisang kuwento, at hindi pa rin nagsasawa rito. Hindi katulad ng rnga magulang niya. Kinumpirma ni Bernard ang rnga usap-usapan sa upisina kung paano nagkahiwalay ang kanyang rnga magulang: ang kanyang inang Amerikana, at ang ama niyang Phpino na may lahing Tsino. H i n l ko na tinanong si Bernard kung magkahiwalay lamang ba ng tirahan o naglborsiyo na nang tuluyan ang kanyang rnga magulang, pati na rin kung ano ang dahilan ng kanilang paghihiwalay. Tinanong ko nang may halong paniniguro kay Bernard kung talaga bang sisimulan na niya ang kanyang paglilok ngayong gabi. Hindi na muna ba siya magpapahinga? Hindi na muna ba niya pag-aaralan? Hindi na muna ba niya hihintaying makauwi kami ng Maynila? Hindi na raw ba siya makapaghihintay? Dapat ngayon na niya gawin. Habang sariwa pa sa kanyang isip ang rnga kuwento. Matagal na niyang pinag- aralan kung paano niya gagawin ang iskultura sa lugar, sa bayan, kung saan niya natagpuan ang estatwa. Hindi sa iba pang lugar. Dahil may epekto hindi man makita nang agaran at hayagan. Marahil magkakaroon ng epekto ang hamog ng gabi sa kahoy na kanyang pag-uukitan. Marahd babaguhtn ng mismong kapaligiran ang dlsenyong binalak niya. Walang dudang magkakaroon ng epekto ang lambanog, sabi ko sa kanya. Natawa siya sa akin. Tumpak daw, sabi niya, dahil nang gabing iyon siya ang bagong albularyo ng bayan namin na huhuh sa arning gabi, sa aming rnga iniisip, sa rnga panaginip na pakakawalan ng rnga natutulog habang kami ay @sing pa upang magldok. Hindi raw ba ang alak ang parating mahalagang salik ng anumang banal na pagdiriwang. Kaya't nang makarating sa kapuluan ang rnga Kastila, nakita d a ang
MGA BAGONG AKDA I NEW WRITING paglalango ng rnga katutubo katulad ng paglalango ng rnga disipulo ni Jesucristo sa Huling Hapunan, katulad ng paglalango ng rnga pari sa loob ng Banal na Eukaristiya. Kaya kailangan din niya ako roon. Mahalagang salik din sa kanyang paglililok dahil ako ang magiging kainuman niya ng lambanog na magkakaroon ng epekto sa kanyang iskultura. Nang dumating ang pulutan naming karne ng bayawak, iniwan na karm nina nanay at tatay. Huwag daw kaming lubhang magpagabi dahll baka magkasalclt kami sa labas. At hinay-hinay lamang sa pag-inom. Hindi ko alam kung saan nakuha nina nanay at tatay ang karne ng bayawak. Sa tanang buhay ko ay hmd pa ako nakakatikim ng bayawak. Hindi sila nagluluto ng bayawak sa bahay namin. Ngunit ano't may nakuha sila upang ihain sa amin ngayon. Pagkatapos magparinig sa kanila si Bernard na h n d i pa siya nakakatikim nito. Na pinagtawanan naman ni tatay at sinabing lasang manok lang naman. Ngunit nasisiguro niyang iba pa rin, pagtitiyak ni Bernard. Ang manok ay manok, ang bayawak ay bayawak. Magkaiba silang dalawa katulad ng lumang estatwang pinag-uukitan ni Bernard at ng lalabas na iskultura niya. Kaya marahil naghanap sina tatay upang makatikirn si Bernard at ang kadang anak. Nang gabing iyon, parang hindi ko na kilala sina ama't h a . Nang lhain d a sa harap namin ang bayawak, parang hindi na karni magkaiba ni Bernard, samantalang ako'y ibang-iba na sa k d a . Tinikman ni Ber- nard ang bayawak na d u t o sa gata, at hnumpirma niyang lasa ngang manok ang bayawak. Sumunod akong tumikim at nakumbinse ngang lasang manok ang inihaing kame sa amin. Karne ng aso ang hind1 raw talaga kayang kainin ni Bernard, anuman ang sabihin nila tungkol sa kanya. Kahit pa lasing na siya. Muli siyang pinagtawanan ni tatay. Ngumt hindi ininda ni Bernard ang rnga pagtawa ni tatay, bagkus tinanggap pa niya nang buung-buo at sumah na rin sa pagtawa. Niliha na muna ni Bernard ang imahen ng Birheng Maria upang maalis ang lumang pinta, upang m&g lumabas ang kahoy. Bago niya idabas ang kanyang balat na lalagyan ng iba't ibang paet. Iba-iba ang haba nila at lapad ng talim na alam kong mahal kung bibilhin. Mga paet na littkha ng rnga panibagong hugis at anyo, hindi lamang sa rnga sariwang kahoy kundi sa rnga antigong estatwa. Malayo sa presyo ng rnga paet na ginagamt ng rnga karpintero sa bayan namin. Naihambing 255
256 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 & 3 (2005) ko tuloy kung paanong hindi ko na magamit ang panulat ko ngayon sa pagsusulat at nagagarnit ko na lamang ito sa pag-iimbentaryo para sa ama ni Bernard na nagpapaaral sa kanya ng pag-iiskultura. Unti-unti kong nakilala ang inuukit ni Bernard mula sa ulo hanggang dbdib ng Birheng Maria. Ulo ng isang buwaya. Saka ko lamang nain- tindihan. Mula sa imahen ng Birheng Maria na inukit sa isang kahoy na minsang pinaniwalaang surnagp ng isang ninuno, iuukit ni Bernard ang paganong diyos ng rnga buwaya. Para itong bul-01 sa hilaga, ang pigurang kinabaliwan ng rnga Ameilkano nang mapunta sila sa Pilipinas. Tuwid ang rnga linya. Kakaunti ang rnga kurba. Halatang magiging malaki ang ulo kaysa sa kabuuan ng katawan kapag natapos na. Nakadikit ang m a t na kamay sa tagdnang makahshs. Mga kamay na gnawa mula sa kapa ng Birheng Maria. Sa ulo ng buwaya, ipuputong ni Bernard ang dating korona ng liwanag ni Birheng Maria. Sa halip na buhok, magagaspang na kaliskis ng buwaya ang inukit. Kahkitaan na ng pun0 ng buntot ng buwaya ang nakaladlad na palda ng Santa Maria. Muling nakakita ang bulag na mata ng santa, ngunit rnga mata na ito ng buwaya. Hindi nakatingala sa langit kundi nakatingm sa iuukit pang lupa, sa kanyang rnga paang iuuht pa mula sa palda ng Birhen. Muli na lamang lumabas ang Birheng Maria sa iskultura ni Bernard bilang inaapakang pedestal ng buwaya. Nakahandusay ang Birheng Maria sa paanan ng buwaya na umaapak sa kanya. Kailangan daw muling buhayin ang diyos ng rnga buwaya, sabi ni Bernard. Ang diyos ng rnga buwaya na dating sinasamba sa lawa ng bayan namin, kung magbabasa lamang daw ako ng rnga kuwento ng kasaysayan sa rnga nakalimbag na pahina. Mga buwayang pinagaalayan ng rnga manok, rnga baka, rnga karne bag0 pa man makapagbibiyahe nang mapayapa sa luntiang lihim na nakakubli sa ilaltm ng lawa. Higit pang kilala ni Bernard ang lawa namin. Higit pang kdala niya ito kaysa sa akin na lumalu rito. Kaya, kailangan daw muling buhayin ang diyos ng rnga buwaya na namatay dahil may isang santerong Tsino na naniwala na ang Birheng Maria ang nagpadala ng kahoy na sumagip sa kanya. Ngunit hind natapos ni Bernard ang kanyang iskultura nang gabing iyon, na taliwas sa kanyang rnga binalak. Bago pa man lumabas ang ari ng bul-01 na buwaya sa saya ng Birheng Maria, bag0 pa man tuluyang mawala ang rnga huling patunay na minsang naging santa ang kahoy na
MGA BAGONG AKDA / NEW WRITING b a t i k h g , biglang umulan. Tkauk lamang; hind malakas na buhos ng ulan. Isang ulan na hindi ibinuhos nang tuluyan kaya umabot hanggang kinabukasan hanggang papauwi na kami. Bago pa man mabuo ni Bernard ang detalye ng paang umaapak sa Birheng Maria at ng kata- wan mismo ng santa, tumawag ang kanyang tatay sa cellphone. Pagtayo ni Bernard bigla siyang napasuray. Kinailangan ko siyang alalayan sa paglakad, kung hindi mabubuwal siya bag0 pa man siya makaakyat sa hagdan. Ako na rin ang nagdala ng kanyang mga gamit at ng hind pa tapos na iskultura. H i n d natantiya ni Bernard ang sipa ng lambanog. Bago pa man nabuo ang mahabang buntot ng buwaya, may aso nang umalulong sa tapat ng bahay narnin habang nakaakbay sa bahkat: ko ang isang kamay ni Bernard upang makahakbang siya. Isang pag-alulong na nagpapahiwatig daw na may gumagalang kaluluwa sa paligid. Kaya hindi na kami pinayagan ni nanay na bumalik sa labas, kahit nang mahunasmasan na si Bernard at makausap na ang tatay niya. Matulog na raw kami. Ngunit sa loob ng kuwarto, gusto pa ring tapusin ni Bernard ang kanyang iskultura, kahit nangangamba akong baka masugatan siya ng kanyang mga paet at makumpirmang pula rin nga ang dugong dumadaloy sa kanyang mga ugat. Dapat raw buo at hindi hati ang katawan ng bul-01. Kung hind, hindi magiging buo ang pahayag ng kanyang iskultura, ng kanyang sining. Anuman ang pagprotestang gawin ni Bernard, nakatulog rin siya, marahil sa pagod, marahil sa antok, marahil sa kalasingan, marahd sa napakararning pangyayari ng araw na n a m p a s na hindi na nakayanan ng kanyang isip. Kmaumagahan, hawak-hawak ni Bernard ang estatwa nang papauwi na kami sa Maynila. Wala raw siyang magagawa kung h m d sa Maynila na ito tapusin at pintahan. Doon mabubuo ang kanyang iskultura, ngunit dito sa arning bayan iniuht ang paunang balangkas. Nagpaalam na ako h n a nanay at tatay. Nangakong agad babalik upang magbakasyon nang higit na matagal. Doon sa dalampasigan nila kami inihatid habang patuloy ang tikatik na pag-ulan. Habang sumasakay kami ng lantsa, doon ko ginawa ang aking pangako. Ngunit dam nllang hindi naman agad ako makababalik dahd napagbabakasyon lang kami kung Pasko, Semana Santa, o Araw ng mga Patay. At ilang buwan pa bag0 dumating ang Araw ng mga Patay o ng Kapaskuhan. Sinabihan na 257
258 PHILIPPINE STUDIES 53, nos. 2 8 3 (2005) lamang nila ako na mag-iingat. Ni hindi karni nagkausap nina tatay at nanay, na parang hindi nila ako makakausap dahil kasama ko si Bernard. Marahil magagawa larnang nila iyon kung uuwi akong nag-iisa. Marahil nga tama si Bernard, kailangan kong umuwi nang mag-isa. Kailangang papagkasunduin, papag-isahin ko ang trabaho ko at ang tinapos kong kurso sa kolehiyo. Bitawan ang trabaho ko sa kumpanya ng kanyang ama. Ngunit paano ko maipaliliwanag sa kanya na hindi kadahg gawin iyon sa Pilipinas. Na kdangang maging hati ang tao rito sa Pilipinas. Hindi naman kinakailangang magkatugrna ang lahat. Wala namang nagsasabi na dapat magkatugma ang pagnanasa ng tao at ang isinasabuhay niyang buhay. Wala kaming pinagkaiba ni Bernard na hati ang pinagmulang lupa, at pinagpapasyang pagtugmain ng kanyang lupang tinitirhan. Dahil babalik din siya sa Estados Unidos kapag nakumpleto na niya ang kanyang iskultura. Tiyak iyon. Paano ko sa kanya maipaliliwanag ang pinta ni Juan Luna, ang mga namatay na artistang natabunan ng pagkamatay ni Rico Yan, ang sabi ni Balagtas sa kanyang asawa: na putulin ang kamay ng kanilang mga anak kung sakali't tutulad sa kanya? Nahkita ko na kung paano hahawakan ni Bernard ang estatwa sa kanyang paglalayag sa kaulapan pabalik ng Estados Unidos. Inilagay ng bangkero at ng dalawa pa niyang kasamahang binata ang mga bagahe namin sa loob ng lantsa. Pinaandar ang motor at pumalaot na kami sa lawa. Wala na kaming ibang napag-usapan ni Bernard. Marahil dahil naubos na ang mga kuwento. Marahil dahil tapos na ang proyekto. Marahil dahil parang lumulutang pa ang aming ulo sa lambanog. Idinuduyan kami ng aming mga iniisip. Idmuduyan kami ng luntiang lihim ng lawa ng La Purisima. Bigla na lamang naming namalayang huminto ang lantsa sa gtna ng lawa. Biglang turnahmik ang pahgid. N a p a k a t a w h d i lamang dahil pinatay ng bangkero ang motor ng lantsa. Tinanong ko ang bangkero kung ano ang problema, saka niya itinuro ang kaluntian ng lawa. Huminto na ang tikatik na pag-ulan. Nabalot ng maligamgam na hangin ang paligid. Saka lamang namin napansin ni Bernard na nawawala ang kaluntian ng lawa. Napapalitan ng batik-batik na puti. Nang tingnan namin ang tubig sa baba ng lantsa saka namin natuk- lasang mga isda silang lumulutang mula sa pusod ng lawa. Mga patay
MGA BAGONG AKDA I NEW WRITING na isdang lumulutang sa kaluntian ng lawa. Puti ang kanilang rnga mata. Maputla ang kanilang kaputian. Katulad ng salarnin ng upisina ng ama ni Bernard na ipinakikita ang kadahupan ng kalangtan ng siyudad ng Mayda. Nang may makasalubong kaming isa pang bangka, nagtanong ang bangkero namin kung ano ang nangyari. Ipinaliwanag ng naka- salubong namin na nalason marahil ang rnga isda ng lawa sa rnga gamot na ginagarnit ng rnga mangngisda sa rnga nakabaklad na pala- isdaan. Marahil dinala ang rnga gamot sa ilalim ng kakaibang agos ng lawa. Marahil raw nagambala ang natural na lason mula sa bulkang kalapit ng lawa dahd sa tikauk na pag-ulan. Hindi na muling pinaandar ng bangkero ang motor ng arning lantsa, dahil masisira lamang ang elisi nit0 sa kapal ng isdang nakalutang sa tubig. Ang sagwan na l&ang ang ginamit niya. Sumagwan sila. Tumulong na rin kami ni Bernard sa pagsagwan kahit hindi kami marunong. Naramdaman namin kung paano tumatama ang dahon ng sagwan sa bangkay ng rnga isda. Nagmg maselan ang pandhg namin sa tunog ng rnga bangkay na tina- tamaan sa arning pagsagwan. Hindi pa kami nakalalayo nang biglang mapasigaw ang aming bangkero at itinuro ang iskulturang inilapag ni Bernard sa gitna ng lantsa. Itinuro niya itong parang h g t na nakakatakot pa kaysa sa rnga lumulutang na isda sa paligid namin. Nang tingnan namin ang iskultura, saka narnin naintindihan. Durnudugo ang iskulturang inukit ni Bernard mula sa antigong estatwa ng Birheng Maria. Nagpapawis ng dugo. H i n d lamang ang hindi pa tapos na inaapakang birhen sa paanan ng buwaya. Hindi lamang ang mata ng birhen ang lumuluha ng dugo, kundi pad ang rnga mata ng buwaya, durnudugo pati ang rnga inuht na kaliskis nito. Dumudugo ang buong iskultura na parang iisang imahen sila, na walang paghhwalay ang buwaya at ang birhen-hmdi lamang ang birhen kundi pati ang buwayang umaapak sa kanya. 259