ANG REBOLUSYONG PILIPINO: ISANG PAGTANAW MULA SA LOOB Unang Kabanata Mga Taon ng Pagbubuo Mga Bagay-bagay Hinggil sa Kapanganakan T1: Kailan at saan ka ipinanganak? Maaari bang ilahad mo sa amin ang ilang bagay tungkol sa pinagmulan ng iyong pamilya? Sinu-sino ang iyong mga magulang? Ano ang katayuang panlipunan ng iyong pamilya? S: Ipinanganak ako noong Pebrero 8, 1939 sa Cabugao, Ilocos Sur sa Hilagang Luzon. Ang aking amang si Salustiano Serrano Sison ay namatay noong 1958 sa gulang na limampu't siyam na taon. Ang aking inang si Florentina Canlas ay mahigit na walumpung taon na ngayon. Ang aking pamilya ay kabilang sa uring panginoong maylupa at siyang prinsipal na pamilyang pyudal sa aking bayan. Ang aking ama ay kabilang sa ikatlong henerasyon ng ninunong lalaki ng pamilya, si Don Leandro Serrano, na nakapag- ipon ng pinakamalawak na lupain sa Hilagang Luzon noong huling kwarto ng ikalabinsiyam na siglo. Ang aking lolo sa ama, si Don Gregorio Sison, ang kahuli-hulihang gobernadorsilyo (punong ehekutibo ng isang munisipyo) noong kolonyal na rehimeng Espanyol at kauna-unahang presidente munisipal sa ilalim ng kolonyal na paghahari ng Estados Unidos. Hinawakan niya ang posisyong ito hanggang sa kamatayan niya noong maagang bahagi ng dekadang treynta. Ang pinagbuklod na mga pamilyang Serrano at Sison ay nangibabaw sa ekonomya at pulitika sa buong probinsya ng Ilocos Sur hanggang noong dekadang kwarenta. Minsan ay dalawa sa mga tiyo ko, sina Jesus Serrano at Sixto Brillantes, ang panabay na naging konggresista ng dalawang distrito ng aking probinsya. Isang lolo ko, si Don Mena Crisologo, ang naging unang gobernadorsilyo sa ilalim ng kolonyal na rehimeng Amerikano. Minsan naman, isang tiyo ang naging gobernador ng probinsya pagkaraan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang aking ina ay mula sa pamilyang Lacsamana na kabilang din sa uring panginoong maylupa sa Mexico, Pampanga. Pero ang bahaging mamanahin ng ama ng aking ina ay kinamkam ng administrador ng pamilya, kaya bumagsak sa katayuang petiburges ang sanga ng kanyang ama. Sa kabila ng kanyang mataas na pinag-aralan, ang aking ama ay namuhay na isang maginoong taga-probinsya pagkaraang tanggapin niya ang kanyang mana. Ang aking ina ay tumulong sa aking ama sa pag-asikaso sa lupa, taimtim na tumupad ng kanyang mga obligasyon sa relihiyon, at nag-asikaso ng kanyang mga anak. Mga Ninuno
T2: Sa abot ng makakaya mo, mangyaring tuntunin mo ang pinagmulan ng mga pamilyang Sison at Serrano. Batid kong isang piling pamilya ang mga Sison sa probinsya ng Pangasinan sa Gitnang Luzon. Paano nito natagpuan ang pamilyang Serrano sa Hilagang Luzon? Paano nagsanib ang pyudal na kayamanan ng dalawang pamilya? S: Ayon sa kasaysayan ng pamilya, ang unang Sison ay kapitan ng barko sa pangkalakal na plotang Fukienes na pag-aari ni Lin Tao-Kien noong ikalabing-anim na siglo. Ang kanyang mga inapo ay yumaman sa pamamagitan ng pagbibili ng bigas at bulak sa mga komersyanteng Tsino na kalahok sa kalakalang Maynila-Acapulco, at nanatiling mga Tsino hanggang sa unang kwarto ng ikalabingwalong siglo nang magparehistro ang unang Sison bilang isang mestisong sangley (isang komersyanteng Tsino-Malayo) sa talaan ng simbahan ng paroko ng Lingayen, Pangasinan. Noong 1810, ang aking lolo-sa-talampakang Sison ay nagpunta sa Vigan, Ilocos Sur mula sa Lingayen bilang isang komersyanteng mapaglibot at nakapangasawa sa pamilyang Espiritu na may uring komersyante-panginoong maylupa at lahing Espanyol-Tsino-Malayo. Ginaya niya ang halimbawa ng iba pang Sison na nakapangasawa sa piling angkan ng mga maylupa at nakapag-ipon din ng sariling lupa sa di-kukulangin sa sampung bayan ng Pangasinan. Sa kalahatian ng ikalabinsiyam na siglo, pinakasalan ng aking lolo-sa-tuhod at ng dalawa sa kanyang mga kapatid na lalaki ang mga anak na babae ng pamilyang Soller, na noon ay siyang prinsipal na pamilya ng panginoong maylupa sa aking bayan. At sa huling hati ng ikalabinsiyam na siglo ay naulit ito nang pakasalan naman ng aking lolo at ng dalawa niyang kapatid na lalaki ang tatlong anak na babae ni Don Leandro Serrano, na noon ay siyang pinakamalaking panginoong maylupa hindi lamang sa aking bayan kundi sa buong rehiyon ng Ilokos. Ang aking lolo-sa-tuhod na Serrano ay anak ng isang komersyanteng creollo (mestisong Espanyol-Indio) mula sa Amerika Latina at ni Dominga Serrano, isang dalaga mula sa isang pamilya ng menor na panginoong maylupa. Siya ang naging alaga at sakristan ng Espanyol na kurang Agustino ng aking bayan at sa napakaagang edad ay naging piskal o sekretaryo ng paroko. Tiyak na marami siyang natutunan sa kanyang mga maestrong pari tungkol sa mga kaparaanan ng sistemang kolonyal-pyudal. Sa sarili niya'y nakapag-ipon siya ng lupa sa pamamagitan ng usurang komersyante at pagkamkam ng mga lupang publiko. Matagal siyang nanungkulan bilang gobernadorsilyo; nagpautang sa mga cabeza de barangay (mga pinuno ng nayon) na hindi nakapangolekta ng buwis sa mga mamamayuan; at sa bandang huli'y nang-embargo ng kanilang mga lupain at namili ng mga ito sa mga subastang publiko. Ang lupaing may pribadong titulo ng aking lolo-sa-tuhod na Serrano ay sumaklaw sa humigit-kumulang sa 80 porsyento ng aking bayan at sa malalaking bahagi ng apat pang munisipyo, at ang may deklarasyon sa buwis ay sumaklaw naman sa kalakhan ng baybayin ng sampung bayan mula sa Badoc, Ilocos Norte hanggang sa Sta. Lucia, Ilocos Sur. Ang mga produkto ng kanyang lupain ay bigas, tabako, indigo at magey. Mga Impluwensya sa Kamusmusan T3 Paano ka naimpluwensyahan ng pagiging panginoong maylupa ng pamilya mo hanggang sa pagbibinata o gulang na labindalawang taon? Mangyaring maging bukas ka sa pagtukoy sa iba pang dagdag o salungat na impluwensya, tulad ng mula sa simbahan, paaralan, o kung ano pa.
S: Mga panuntunang pyudal ang lumaganap sa pamilya. At ang mga ito'y madalas na isiksik sa utak ko. Kitang-kita ang mataas na amor propyo ng pamilya kahit na hindi ito banggitin pa ninuman. Ang mga bahay namin at ng mga pinsan ko ang tanging dalawang pribadong gusaling nasa paligid ng plasa, kasama ng simbahang Katoliko, gusali ng munisipyo at lokal na paaralang publiko. Ang henerasyon ng mga magulang ko ay nagsalita ng Espanyol. Araw-araw ang dating ng mga kasamang magsasaka para magbayad ng upa sa lupa, humingi ng binhi, magtrabaho sa palibot ng bahay, o kaya'y magdulog ng ilang natatanging pakiusap. Nasa pamilya ang pinakamahuhusay na upuan sa simbahan. Tuwing pista ng bayan, reserbado sa amin ang mga espesyal na likmuang pandangal dahil sa ang alkalde ay madalas na isang malapit na kamag-anak at umaasa sa mga siguradong boto ng mga kasama. Hanggang sa mga unang bahagi ng dekadang singkwenta, nasaksihan ko ang pagdulog ng mga kandidatong pulitiko sa aming bahay para manghingi ng mga botong ito. Bago siya naging bagong panginoon ng Ilocos Sur noong dekadang sesenta, ipinanawagan ni Floro Crisolo go ang pagiging magkamag-anak namin, gaano man kalayo, para makakuha ng boto. Ang malaking bahagi ng pagtuturo ng mga kapyudalan ay idi naan sa mga kwento tungkol sa aking lolo-sa-tuhod na sinasabing yumaman bunga ng pagod, talino, at banal na karapatan sa pribadong pagmamay-ari ng lupa at iba pang propyedad. Mula sa pagkabata, ginanyak akong mag-aral ng abogasya at maging abogado para maipagtanggol ko ang ari-arian ng pamilya, maging isang lider sa pulitika at panauliin ang kumukupas na dangal ng pamilya. Pinangangambahan na noon ng pamilya ang patuloy na pagkakahati-hati ng lupa sa bawat henerasyon at ang masiglang paglitaw sa pulitika ng mga propesyonal mula sa burgesya ng kanayunan na sinagisag ni Presidente Elpidio Quirino. Bunga ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay nasira ang malalaking bahay na bato at bodega ng mga magulang at kamag-anak ko. Ang mga ito ay pinagbobomba ng mga eroplanong Amerikano kahit umatras na ang mga tropang Hapones mula sa poblasyon. Kasunod nito, isang kalaban ng pamilya sa pulitika na nasa War Damage Commission ang nangharang ng aplikasyon ng pamilya para sa bayad-pinsala sa digma. Malaki ang gastos sa konsumo at ang gastos sa pagpapaaral ng mga anak sa mga mamahaling paaralan sa Maynila at aka sa mga kursong panggradwado sa Estados Unidos, kaya laging kapos sa pera ang pamilya at napilitang magbili ng lupa sa mga mayamang magsasaka, komersyante at burukrata. Hindi ako gaanong napahanga sa mga kwento ng pagpapakapagod at pag-iipon ng lupa ng aking lolo-sa-tuhod. Ito'y dahil sa ang mga kaklase at kalaro ko sa lokal na paaralang publiko ay mga anak ng aming mga kasama at ng lokal na panggitnang uri, at ikinwento nila sa akin kung paanong ang sarili nilang mga lolo at lolo- sa-tuhod ay inagawan ng lupa ng sarili kong lolo-sa-tuhod. Kinatuwaan ko nang iuwi at gamitin ang mga kwentong ito upang pagbiruan naman ang mga kwento ng pagmamapuri sa bahay. Itinuturing kong magandang kapalaran na nakapag-aral ako hanggang sa ikanim na baytang ng lokal na paaralang publiko dahil sa nakasalamuha ko ang mga anak ng mula sa mababang uri. Taliwas ito sa tradisyon ng pamilya na ipinapasok ang mga anak kapag pitong taong gulang na bilang interno o nangangasera sa mga eskwela ng kumbento na pinamamahalaan ng mga pari o madre para sa mga anak ng mga pamilyang mula sa mataas na uri o mataas na panggitnang uri.
Naiwasan ko ang paaralang kumbento. Pero sa bahay at sa simbahan ay hindi maiwasan ang instruksyong relihiyoso. Natutuhan ko ang katesismo at mga dasal. At isa sa mga maagang nagawa ng utak ko noong siyam na taong gulang ako ay nang mamemorya ko sa loob ng tatlong araw ang mga sagot na Latin ng sakristan sa pari kapag nagmimisa. Kaya, nagsisilbi ako sa misa nang hindi ko nauunawaan ang dinadasal ko sa Latin. Napahanga ang tiyo kong arsobispo ng Nueva Segovia na si Juan Sison, kaya nagustuhan niyang kupkupin ako sa kanyang palasyo at maghanda ako sa pagpapari. Pero tumanggi ako at nagsabing nais kong mag-asawa balang araw. Ang aking ina ay taimtim sa kanyang pananampalataya at isa siyang napakabait na babae. Siya ang dulugan ng mga kasama para hingan ng payo sa problema ng pamilya o ng mga espesyal na konsiderasyon at tulong kaugnay ng pagbagsak ng ani, mahinang ani, pautang na walang interes, o pagpapaliban ng pagbabayad. Nag-ambag siya ng lupa, butil o salapi sa simbahan; sumuporta sa mahihirap na kamag-anak na nagpapari; at tumulong para magkatrabaho sa syudad ang mga nakapag-aral na anak ng mga kasama. Sa mga kwento tungkol sa aking lolo-sa-tuhod at sa buong pamilya, ang hinangaan ko nang husto ay yaong tungkol sa pagsuporta nila sa rebolusyong Pilipino laban sa mga kolonyal na panginoong Espanyol. Kahimat may malakas na tradisyong pyudal ang pamilya, mayroon din itong kasinlakas, kung di man mas malakas, na tradisyong makabayan. Nang sumiklab ang Rebolusyong Pilipino ng 1896, kaagad na inaresto ng mga kolonyal na awtoridad na Espanyol ang aking lolo-sa-tuhod at ang mga anak niyang lalaki. Ininteroga at pinahirapan sila ng mga opisyal na militar at mga prayleng Agustino at dinala sila sa Fort Santiago sa maynila upang ibimbin doon. Nang sakupin ng pamahalaan ng rebolusyong Pilipino ang Ilokos noong 1898, masigasig na nangalap ng pansuporta rito ang aking lolo-sa-tuhod. Ang kanyang mansyon na may dalawampung silid ay nagsilbing pansamantalang tirahan ng daan- daang bihag na Espanyol mula sa iba't ibang dako ng Hilagang Luzon. Patuloy siyang nangalap ng pansuporta sa pwersang rebolusyonaryo nang dumating ang mga mananalakay na Amerikano para sugpuin ang mga pwersa ni Heneral Manuel Tinio ng rebolusyonaryong hukbong Pilipino noong 1898. Nang gamitin ng mga awtoridad na militar na Amerikano ang taktika ng pagtitipon ng mga magsasaka sa mga sentrong relokasyon at pagkakait ng pagkain sa mga pwersang rebolusyonaryo noong 1900, ang aking lolo-sa-tuhod at lahat ng anak niyang lalaki ay ibinimbin sa Vigan, Ilocos Sur, sa maling paratang na pagpaslang (malinaw na dahil sa madalas na matambangan ang mga tropang Amerikano sa mga kanugnog ng bayan ko). Sila ay iginapos na parang hayop, itinambak sa isang barkong pangkargamento na naglayag nan g apat na araw at gabi, at inilagak sa isang lugar sa pulong Marianas, alinsunod sa kasaysayan ng pamilya. Nang sakupin ng Hapon ang Pilipinas noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, itinaas ng aking pamilya ang makabayang tradisyong ito sa pamamagitan ng tagubilin sa mga kasama na huwag magdala ng butil sa mga bodega sa poblasyon nang lampas sa sapat na pangangailangan ng pamilya at hayaang makakuha ang mga pwersang gerilya ng kailangan nilang butil at iba pang pagkain. Dahil dito'y inaresto at pinahirapan ng mga pasistang Hapones ang ilang kamag-anak namin. Ang mga makabayang kwento ng pamilya ay angkop na angkop naman sa mga liksyon sa araling panlipunan na natutunan ko sa paaralang publiko nang ako'y nasa ikapat na baytang. Isang guro sa mababang paaralan, si Luzver Gazmin, ang nagganyak sa
aking interes sa rebolusyong Pilipino at nagbigay-sigla sa aking hilig sa pormal na pag-aaral sa kabuuan. Alam mo, bago ako nagsimulang manguna sa klase noong ikapat na baytang, bobo ang turing sa akin ng pamilya, kahit nagawa ko ang binanggit ko nang pagmemorya ng mga sagot na Latin ng sakristan kapag may misa, at kahit nakasulat at nakapagpalathala ako sa isang lingguhang Ilokano ng isang maikling kwento noong nasa ikatlong baytang ako ng mababang paaralan. Syanga pala, ang maikling kwentong iyon ay isang kwento ng pag-ibig tungkol sa isang maralitang lalaki at isang mayamang babae na may malungkot na wakas. Kung lilingunin, mangha ako sa pangyayaring noon pa ma'y lumihis na ako sa kadalasang wakas na pagkakasundo ng mga uri. Samantalang hangang-hanga ang mga kamag-aral ko sa alaala ng mga Amerikanong G.I. Joes na namudmod ng Hershey's chocolates at Wrigley's chewing gum sa pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ako nama'y nagsisimula nang makaunawa sa yugtong anti-Espanyol at yugtong anti-Amerikano ng rebolusyong Pilipino mula noong 1896 dahil sa mga kwentong isinalaysay sa bahay at nabasa ko sa eskwela. May malakas na oryentasyong pyudal ang tatay ko. Maginhawa na siya sa lupang minana niya. Hindi kumita ang pamumuhunan niya sa isang negosyo ng auto supply sa Maynila bago at makaraan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, kaya nawalan siya ng ganang pumasok sa anupamang bagong negosyo. Pag namuhunan naman siya, para siyang isang panginoong pyudal na ipinagkatiwala nang husto sa mga kamag-anak ng ina ko ang pagmaneho sa negosyo. Pero isa naman siyang matatag na anti-imperyalista. Lantad na tagahanga siya ni Claro Mayo Recto na noong maagang bahagi ng dekadang singkwenta ay nagtaguyod ng linyang anti-imperyalista sa pulitika ng bansa. Hinanagan niya si Recto hindi lamang sa pagkaanti-imperyalista nito kundi sa katatasan din sa wikang Espanyol, sa pagiging kapwa produkto ng mga Heswita, at sa pagiging kalaban ni Ramon Magsaysay, ang "bayaning" likha ng Estados Unidos at namaraling tagapagtaguyod ng reporma sa lupa. Si Magsaysay mismo ay isang malaking panginoong maylupa, pero inilarawan siyang isang dukha at tagapagtanggol ng masa, salamat sa bonggang propagandang minanipula ng CIA. Sa tangkang mang-agaw ng inisyatibang pampulitika sa rebolusyonaryong kilusan, ang mga amo niyang CIA ay nag-atas sa kanya na magkunwang tapagagtaguyod ng reporma sa lupa. Pagkaakyat sa pagkapangulo noong 1954, ang kanyang pakanang reporma sa lupa ay hanggang sa pagbibigay lamang ng ilang libong ektarya ng tiwangwang na lupang publiko para tirhan ng mga demobilisadong sundalo at ilang rebeldeng nagsisuko. Epekto ng Kilusang Magsasaka T4: Naglalagablab ang rebolusyonaryong kilusang magsasaka noong nasa mababang paaralan ka. Ano ang naging epekto nito sa iyong pamilya at sa iyong sarili? S: Alam na alam ng mga magulang ko ang digmang magsasaka na nagaganap noon sa Gitnang Luzon, lubha pa't may mga nakakatakot na kwentong nakarating na sa Ilocos Sur ang mga Huk (maikling salita para sa Hukbong Mapagpalaya ng Bayan). Nag-uuwi ang ina ko ng mga kwento sa Maynila tungkol sa mga kamag-anak sa Pampanga na napapatay sa magkabilang panig ng labanan.
Ikukwento ng mga magulang ko sa mga kasama namin na ang gusto lamang ng mga Huk ay ipalit sa mga pribadong panginoong maylupa ang gobyerno bilang solong panginoong maylupa; at ang gobyerno naman ay walang pang-unawa sa mga pangangailangan ng mga magsasaka at basta na lamang manglalatigo para sila'y magtrabaho at magbayad ng mas malaking upa o buwis. Tatango naman ng pagsang- ayon ang mga kasama. Pero minsang nagpunta kami ng ilang kalaro ko sa ilog para maligo, naulinigan ko ang mismong mga kasamang ito, na noong una'y sumang-ayon sa mga magulang ko, habang sila'y papuri at masiglang nag-uusap tungkol sa programa ng mga Huk na nagbibigay ng lupa sa mga nagbubungkal. Hindi ko malilimutan ang narinig kong sinabi nila. Nagpunta sila sa Gitnang Luzon para makipagtabas ng tubo at makigapas ng palay upang madagdagan ang kaunting kinikita nila sa aming lupa. Pinag-uusapan nila ang harapang pakikipagtalakayan nila sa mga Huk at mga organisadong magsasaka. Maraming magsasakang Ilokano ang pana-panahong pumupunta sa Gitnang Luzon bilang manggagawang bukid sa palayan at tubuhan. Batid ko noon na hindi sapat ang kanilang kinikita para ipantawid-buhay sa Ilokos, kaya kailangan nilang mangibang-bayan nang pana-panahon o panghabambuhay. Nabatid ko ang mga problema ng mga magsasaka sapagkat mada las akong makinig sa mga kasamang naglalahad ng kanilang problema sa mga magulang ko. Nagsimula akong sumimpatya sa kanila at sa mga Huk. Ang mga magulang at kalaro ko na nagkwento ng pang-aagaw ng mga ninuno ko sa kanilang mga ninuno ay nakatulong din para maging kritikal ako sa pagiging panginoong maylupa ng aking pamilya at para lumakas ang aking simpatya sa mga magsasaka. Maging ang mga populistang talumpati ng mga pulitiko na narinig ko tuwing eleksyon at ang nabasa kong maiikling kwento ng pag-ibig tungkol sa malaking puwang sa pagitan ng mayaman at mahirap ay nakaimpluwensya rin sa akin, kahit paano, para panigan ang mahihirap. Pananaw Noong Nasa Paaralan T5: Ano na ang pananaw mo pagtuntong mo sa mataas na paaralan? May pag-unlad pa ba sa iyong pananaw nang makatapos ka sa mataas na paaralan? Habang maaari'y pakilahat ng mga kongkretong halimbawa? S: Masasabi ko, sa pagbabalik-tanaw na lamang, na nakakuha ako ng mga ideang anti-imperyalista at antipyudal noong mga taong bago ako tumuntong sa mataas na paaralan, at nalinang ko ang mga positibong damdamin ng pagmamahal sa bayan at pagsimpatya sa mga api at pinagsasamantalahan. Lumilitaw ang mga ideya at damdaming ito pag sinasalungat ko ang mga napakareaksyunaryong pahayag ng ilan sa mga guro ko sa mataas na paaralan. Nang umalis ako sa Cabugao para mag-aral sa Maynila noong 1952, natuwa ako't makapagpapalista ako sa mataas na paaralang ayon sa ikinintal sa isip ko'y siyang pinakamahusay sa buong bayan--ang Ateneo de Manila. Siyang-siya pa nga ang kalooban ko noong pagkat sa wakas ay tatahak na ako sa isang tradisyon ng pamilya tungkol sa pag-aaral sa ilalim ng mga Heswita. Ang aking ama at tatlong kuya ay pawang turo ng mga Heswita.
Yari na sa isipan ng aking ama ang magiging takbo ng buong buhay ko at inengganyo niya akong magplano. Labis niyang ikinarangal na nagtapos akong balediktoryan sa elementarya. Ginanyak niya akong laging manguna sa klase, magpakahusay sa pagsusulat at pagtatalumpati, kumuha ng batsilyer sa sining ng pamamahayag, magtapos ng abogasya, manguna sa pagsusulit sa abogasya, pumunta sa Harvard at kumuha ng mas mataas na pag-aaral, mag-asawa ng isang babaeng maganda at mayaman, at umuwi sa Ilokos para simulan ang pag-akyat tungo sa pagkapangulo ng bansa. Binubuo ng aking ama hindi lamang ang sarili niyang mga ambisyon kundi ang isang buong larawan ko na hango sa mga namumukod na katangian ng mga pambansang lider- pulitiko. Ang madalas niyang paghambingan ay si Claro Mayo Recto na hindi lamang isang summa cum laude kundi isang maxima cum laude. Sumunod ay si Isabelo de los Reyes, bantog sa buong bayan bilang pundador ng makabagong kilusang unyon sa Pilipinas, na kamag-anak sa kasal sa pamamagitan ng relasyon ng mga Sison kay Don Mena Crisologo at ng pakikipag-asawa ng mga Serrano sa pamilyang Florentino ng Vigan, Ilocos Sur. Ang kauna-unahang pagkayanig sa pulitika sa buong buhay ko ay naranasan ko noong unang linggo ko sa Ateneo nang marinig kong alipustahin ng guro kong Heswita si Andres Bonifacio--tagapagtatag at lider ng Katipunan at siyang nagsimula ng Rebolusyon ng 1896--bilang isang hamak na maton mula sa Tondo; at si Claro Mayo Recto naman bilang isang baliw na komunista. Sa buong panahon ng dekadang singkwenta, ang mga Amerikano at Pilipinong Heswita, gayon din ang mga lider ng samahan ng mga nagtapos sa Ateneo, ay mga garapal na anti-komunista at naging mga tagapayo't tagasuporta ni Magsaysay. Habang binubugbog ng aking mga maestrong Heswita ang paksa ng "komunismo" ad majorem Dei gloriam o ad nauseam, lalo namang napukaw ang interes ko sa paksa. Gusto kong basahin ang mga orihinal na akda ng mga komunistang palaisip. Pero wala akong matagpuan. Ang nababasa ko ay mga talumpati lamang ni Claro Mayo Recto; at lipos ng pananabik na binasa ko ang mga ito. Sinang-ayunan ko ang mga ito at natuklasan kong kabaliwan at di-makatarungan ang pambabatikos ng mga Heswita sa isa mismong namumukod na nagtapos sa Ateneo. Nakuha ko ang markang C sa pagsisikap at napakadalas ng pagpalya ko sa klase, pero sa kabila nito'y naging estudyanteng may karangalan pa rin ako bagamat wala sa unang pwesto sa klase. Ang marka ko sa relihiyon ang humila nang pababa sa kabuuang marka ko. Tinutulan ko ang pananaw sa pilosopiya na ang kamalayan ay nauuna sa materya. At sa buong panahon naman ng pamamalagi ko sa mataas na paaralan, hindi ako nagustuhan ng aking mga guro sa relihiyon dahil sa pagtutol ko, at binigyan nila ako ng mababang marka sa paksang ito. Noong 1954 ay natapos ko ang ikalawang taon sa Ateneo bilang isang estudyanteng may karangalan. Pero binigyan ako ng honorable dismissal sa paaralang iyon. Ito'y dahil sa hinalang tatlong ulit na pinamunuan ko ang mga kaklase ko sa pagpalya sa kalse bilang protesta sa isang gurong Heswita. Lumipat ako sa San Juan de Letran, isa ring esklusibong paaralang panlalaki na pinamamahalaan ng mga prayleng Dominikano para sa mayayaman. Sa una pa ma'y suyang-suya na ako sa arbitraryong paraan ng paggagrado sa mga estudyante sa lahat ng paksang aralin. Pinagsikapan kong makakuha ng perpektong grado sa lahat ng paksa sa unang semestre rito, pero mas mababang marka ang inilalagay sa aking report card. Labing mababa ang aking marka sa relihiyon, at minsa'y ibinagsak pa ako sa paksang ito noong kalahatian ng semestre.
Sa kabila ng mga problema ko sa mga kursong panrelihiyon sa Letran, lagi naman akong estudyanteng may karangalan sa pagtatapos ng bawat semestre. Nagpakahusay ako sa pagsusulat at pagtatalumpati. Nagbasa ako ng sari-saring librong hindi kasali sa kurikulum. Nakita kong mas interesanteng magbasa nang labas sa mga aralin, at binitiwan ko na ang balak na manguna sa klase. Gumugol din ako ng malaking panahon sa pagsisikap na sumulat ng isang nobela noong ikatlo at ikapat na taon ko sa mataas na paaralan. Noong 1954, sa ikatlong taon ko nabasa ang isang anti-komunistang libro na ipinalalagay na pinakamahusay ang pagkakasulat mula sa Kristiyanong pananaw sa pilosopiya. Nagkamali ang libro nang sumipi ito ng mahahabang talata mula kina Marx at Engels. Mas may katuturan sa akin ang mga sipi kaysa sa mga puna. Sa mga taong inilagi ko sa dalawang esklusibong mataas na paaralang Katoliko para sa mga anak ng mayayaman, naramdaman ko ang lumalaking puwang sa pagitan namin ng mga naging kamag-aral at kalaro ko sa paaralang publiko. Kaya sa tuwing pag-uwi ko para magbakasyon, sinikap kong papanauliin ang mga dating pagka kaibigan. Sa kabila ng pagtutol ng mga magulang ko, naging kasintahan ko nang anim na taon ang isang babaeng taganayon mula sa mababang uri. Niligawan at napasagot ko siya noong ako'y nasa ikanim na baytang ng elementarya at siya nama'y nasa unang taon sa lokal na mataas na paaralan ng Cabugao. Kailanma'y hindi ako natangay o nalukuban ng mga asal at ugali ng mataas na uri. Mataman akong nagmasid sa mga manggagawa at iba pang maralita sa Maynila. Nakisimpatya ako sa kanila, lalo na't ang paborito kong barbero ay isang simpatisador ng Huk mula sa Pampanga, at madalas niya akong kwentuhan ng maganda tungkol sa mga Huk. Gayon man, sa aking kawalang-muwang at kabutihang-loob ay masigla pa rin akong lumahok sa mga pamaskong aktibidad para sa mahihirap, at nagtinda rin ako ng pahayagan ng isang anti-komunistang pederasyon sa paggawa na ginagabayan noon ng mga Heswitang Amerikano hanggang sa ikalawang taon ko sa hayskul. Nang makatapos ako sa hayskul noong 1956, pinagpasyahan kong magpalista sa Unibersidad ng Pilipinas para sa kursong batsilyer sa sining. Hindi ko pinansin ang propaganda ng mga prayleng Dominikano na ang unibersidad na ito ay pinamumugaran ng demonyo. Hindi ko sinunod ang giit ng mga magulang ko na bumalik ako sa Ateneo de Manila na nagpasya nang tanggaping muli ako sa pakiusap nila. Malinaw na sa akin noon na mas maiging pumasok sa isang unibersidad na di- sektaryo kaysa sa isang relihiyoso-sektaryo. Taglay ko pa rin ang personal na ambisyong maging abogado, pumasok sa Harvard, at maging isang lider-pulitiko, pero sa kapakinabangan naman ng mahihirap. Mga Karanasan sa Unibersidad T6: Anu-ano ang pinakamahahalagang pangyayari sa buhay mo sa unibersidad? S: Tulad ng karaniwang estudyante, nakagiliwan ko ang buhay-unibersidad, lalo na noong unang taon ko. Marami akong panahong makipagkantyawan sa mga lalaki at manligaw sa mga babae. At may mga panahon ding kinailangan kong maghabol ng pag- aaral para sa eksamen at madaliin ang mga term paper.
Isa sa mga babaeng niligaw-ligawan ko ay si Julie, na naging kaklase ko sa Espanyol sa unang taon ko sa unibersidad. Pero dahil sa may kasintahan pa ako mula sa aking bayan at hindi naman tinugunan ni Julie ang pagpaparamdam ko, hindi ko siya gaanong pinansin hanggang sa huling taon namin sa unibersidad. Sa pagtatapos ng unang taon ko sa kolehiyio, ipinasya kong tapusin ang apat-na- taong kursong AB sa loob ng tatlong taon sa pamamagitan ng pagpasok tuwing summer at pagkuha ng mga ekstrang yunit-akademiko sa bawat semestre. Sa kabila ng mabigat na araling akademiko, may sapat pa rin akong panahon para sa normal na katuwaan, malawak na pagbabasa, malikhaing pagsusulat, at pagganap sa tangahalan sa ilalim ng UP Dramatics Club. Lubos ang aking kasiyahan pag nalalathala sa mga publikasyong pangkampus ang aking mga akdang pampanitikan at mga akdang anti-imperyalista. Nagkaroon din ako ng gawaing editoryal sa mga publikasyong ito. Mataman kong pinag-aralan ang tradisyonal na labanan ng mga liberal at mga relihiyoso-sektaryo sa unibersidad. Sa kalakhang bahagi ng tatlong taon ko bilang undergraduate, ang kontradiksyong ito ang pinakakontrobersyal sa hanay ng mga guro at estudyante. Mula noong 1958 ay pinaralisa ng hidwaang ito ang UP Student Council. Tuluyan akong nasangkot sa kontrobersyang ito. Bilang pangulo ng Journalism Club sa taong akademiko 1958-59, inimbita ko ang isang paring Pilipino, si Fr. Hilario Lim, para magsalita sa isang kombokasyong inisponsor ng samahan. Ang paring ito ay itiniwalag ng kanyang orden pati ng buong Simbahang Katoliko sa Pilipinas. Nang pagbawalan siyang magsalita ng mga awtoridad ng unibersidad, ipinaglaban ng aking samahan ang kanyang karapatang magsalita, pero nabigo kami. Noong 1958, nahinog ang pag-iisip ko bilang isang progresibong liberal. Sa panahong ito ay sinimulan ko nang pag-ibahin ang anti-kolonyal at anti- Amerikanong progresibong liberalismo ng lumang demokratikong rebolusyon ng 1896 at ang maka-imperyalistang konserbatibong liberalismo na sa katunayan ay siyang opisyal na ideolohiya ng Unibersidad ng Pilipinas at ng estadong Pilipino. Sa paghinog ng pag-iisip ko bilang isang progresibong liberal, naging inspirasyon ko ang mga anti-imperyalistang talumpati ni Recto; ang kampanyang "Pilipino muna" ng mga makabayang negosyante; ang mga sinulat nina Propesor Teodoro Agoncillo at Propesor Cesar Adib Majul na bumubuhay sa karingalan ng lumang rebolusyong demokratiko; at ang mga pulong-talakayan sa nasyonalismo na sumigla nang maging pangulo ng unibersidad si Dr. Vicente Sinco noong huling bahagi ng dekadang singkwenta at unang bahagi ng dekadang sesenta. Sa huling bahagi ng 1958 din natuklasan ko ang ilang akdang Marxista sa UP main library at sa mga pribadong koleksyon ng mga kaibigan. Kabilang sa mga ito ang Manipestong Komunista nina Marx at Engels, Anti-Duhring ni Engels, Materyalismo at Empiryo-Kritisismo ni Lenin, at Pagsusuri sa mga Uri sa Lipunang Tsino ni Mao Zedong. Nabasa ko rin ang isang Marxistang pag-aaral sa digmang magsasaka sa Pilipinas na nalathala sa pahayagang pangguro. Buong pananabik na binasa ko ang lahat ng ito. At humantong ako sa kongklusyong dapat ilunsad sa Pilipinas ang isang bagong-tipong pambansang demokratikong rebolusyon na pinamumunuan ng uring manggagawa. Sinimulan kong makita na hindi pwedeng maging namumunong uri ang petiburgesyang tagalunsod sa pagpapatuloy ng di-tapos na Rebolusyong Pilipino, kahima't kahusayan nang masasabi na taglay nito ang isang ideolohiyang progresibo-
liberal. Gayon ma'y kinilala kong progresibo pa rin ang saray na ito ng burgesya. Sinimulan kong linangin ang isang komprehensibong pananaw sa mga pagbabagong estruktural na naganap sa lipunang Pilipino mula nang mabigo ang lumang demokratikong Pilipino. Noong 1958, ay sinimulan ko ring magbuo o lumahok sa iba't ibang grupong talakayan, na may ilang umiiral na noon sa kampus. Lumalahok na kami ni Julie sa ilan sa mga impormal na talakayang grupong pang-intelektwal, at noong huling buwan ng 1958 ay nagkalapitan ang loob namin habang kumikilos sa iba't ibang grupong ito. Noong 1959, kasama ng mga nakaibigan namin sa iba't ibang grupong talakayan ay binuo namin ni Julie ang isang sirkulo sa pag-aaral, na tulyyang nakonsolida at naging Student Cultural Association of the University of the Philippines (SCAUP). Kinailangan naming panaigan ang pagtutol ng mga salungat sa ideya ng isang pormal na organisasyon at ng mga takot sa mga hakbang na pamarusa ng mga awtoridad. Sapagkat ako ang pinakamatyaga sa pagkokonsolida ng organisasyon, kinilala akong tagapangulo sa pagtatatag nito. Ang SCAUP ang simula ng habang-buhay na pagtutulungan namin ni Julie. Sa pamamagitan ng SCAUP ay naging interesado akong baguhin ang linya ng pagtatalo, mula sa noo'y namamagitan sa mga liberal at mga relihiyoso-sektaryo tungo sa isang namamagitan sa mga tagapagtaguyod ng kontrarebolusyon, kabilang ang mga maka-imperyalistang konserbatibong liberal at mga sagadsaring kampon ng edad medya. Ang SCAUP ay nagpalaganap ng pangkalahatang linya ng pambansang demokratikong rebolusyon; nagsilbing panganlong sa mga lihim na pag-aaral ng Marxismo; nang- akit ng mga estudyanteng may kakayahang mamuno sa iba pang organisasyong pang- estudyante at/o maging patnugot ng mga publikasyong pang-estudyante; at nagsanay sa kanila para sa rebolusyonaryong pakikibaka sa labas ng unibersidad. Sa loob ng tatlong taon ay tinapos ko ang batsilyer sa sining nang may karangalan noong Nobyembre 1959. Bagamat naging major ko ang panitikang Ingles, kumuha rin ako ng maraming dagdag na yunit sa ekonomya. Pagkatapos, kumuha ako ng teaching fellowship na nangailangang magturo ako sa departamento ng Ingles at kumuha ng mga kursong panggradwado para sa master of arts sa panitikang Ingles. Ginawa ko iyon dahil sa pagkaraang maging magkasintahan kami ni Julie noong unang bahagi ng 1959 ay lihim kaming nagpakasal noong Setyembre ng taon ding iyon at nagsimula na kaming mamuhay nang nagsasarili. Atas ng pangangailangang maghanapbuhay, binitiwan ko na ang planong tumuloy sa College of Law. Noong 1961, isang anti-komunistang witchhunt ang isinagawa ng Committee on Anti- Filipino Activities (CAFA) ng Kongreso ng Pilipinas. Tinarget ng mga pagdinig sa komite ang mga progresibong propesor at estudyante sa UP. Pinaratangan sila ng paglalathala ng mga "subersibong" artikulo at paggawa ng mga lihim na aktibidad laban sa pamahalaan. Ang "Requiem for Lumumba", isang artikulong sinulat ko sa likod ng isang sagisag-panulat sa Philippine Collegian, ay isa sa mga artikulong binanggit na ebidensya ng "subersyon." Tinanggap ng SCAUP ang hamong labanan ang witchhunt. Binuo nito ang isang alyansa ng mga fraternity, sorority, at iba pang organisasyong pangkampus, na nag-organisa ng demonstrasyong anti-CAFA noong Marso 14, 1961 bilang pagtatanggol sa kalayaang akademiko at intelektwal. Sa loob ng alyansa, ang
SCAUP ang nagbigay ng nilalamang anti-imperyalista at antipyudal sa aksyong masa at iba pang kaugnay na propaganda. Ang demonstrasyong anti-CAFA ay nilahukan ng 4,000 estudyante at mga kabataang guro sa bulwagan ng Kongreso at talagang nambulabog sa mga pagdinig ng CAFA. May natatanging katuturan ang demonstrasyong ito. Inihudyat nito ang pagwawakas ng mahabang panahon ng pananahimik at ng mapang-inis na reaksyon ng buong dekadang singkwenta, at ang pagsisimula ng pagsulong ng progresibong kilusang masa. Pagkatapos ng demonstrasyong anti-CAFA, muli akong napalahok sa debate ng mga progresibong pwersa at mga relihiyoso-sektaryo. Pinamunuan ko ito sa pamamagitan ng isang artikulong tumututol sa pagkiling na relihiyoso-sektaryo kaugnay ng pagpili ng UP English department ng mga akdang aralin para sa isang paksang akademiko tungkol sa mga dakilang kaisipan sa daigdig na kailangang kunin ng lahat ng estudyanteng di-gradwado. Ang silabus ng kurso ay hitik sa mga internasyunal na manunulat na gumagamit ng mga modernong pananalita para damitan ang kanilang kaisipang medyebal. Iginiit ko na dapat isali sa silabus sina Marx, Engels, Lenin, Mao at iba pang dakilang komunistang palaisip na may impluwensya sa malaking bahagi ng sangkatauhan. Klimang Pampulitika sa Dekadang Singkwenta T7: Maaari bang ilarawan mo ang namamayaning klimang pampuli tika sa kampus sa partikular at sa bayan sa kabuuan noong dekadang singkwenta? S: Ang buong dekadang singkwenta ay panahon ng masidhing reaksyon at malalim na paghibas ng rebolusyonaryong kilusan. Ang Estados Unidos at ang mga katutubong reaksyunaryo ay nasa kasag sagan ng Cold War. Kahit matagal nang nasira ang McCarthyism sa Estados Unidos, nauso pa rin ito sa pulitikang Pilipino hanggang sa unang bahagi ng dekadang sesenta. Sa unang bahagi ng dekadang singkwenta, ang sandatahang kilusang rebolusyonaryo ay lubusan nang nagapi dahil sa mga adbenturistang kamalian ng lideratong Jose Lava (pangkalahatang kalihim ng Politburo-Out) ng partido ng pinagsanib na Partido Komunista ng Pilipinas at Partido Sosyalista ng Pilipinas. Dahil sa mga kamaliang ito ay naging mabisa ang mga kontrarebolusyo naryong kampanya ng Estados Unidos at mga katutubong reaksyo naryo. Kasunod nito'y tinangka ng lideratong Jesus Lava ng lumang partido ng pagsasanib na lusawin ang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) sa pamamagitan ng panawagan noong 1955 na gawing mga briga dang pang-organisasyon para sa parlamentaryong pakikibaka ang mga sandatahang yunit nito. Saka nito tinangkang lusawin ang partido ng pinagsanib ng PKP-PSP nang ihayag nito noong 1958 ang bantog-sa- kasamaang patakarang "single file", na nangahulugan ng paglusaw sa mga kolektibo ng partido. Si Lava noon ay parang dagang-lunsod na patago-tago, hiwalay sa anumang kilusang masa, at solong gumagawa ng mga transmisyong pulitikal batay sa mga balitang gupit sa dyaryo at walang talakayan ng kolektibo. Bagamat paminsan-minsa'y mapanuyong inihayag ni Jesus Lava ang kanyang kagustuhang lumahok sa parlamentaryong pakikibaka lamang, hindi siya pinansin ng mga awtoridad na reaksyunaryo, at pinagtibay pa nga nila ang Antisubversion Law na nagbawal sa lumang partido ng pagsasanib, pati na sa mga karugtong at tagapagpatuloy nito, at nagpataw ng parusang kamatayan sa mga opisyal ng alinmang organisasyon na kahit bahagya'y may kinalaman sa lumang partido ng pagsasanib. Ikinampanya ng mga awtoridad ng Estados Unidos ang pagpapatibay sa batas na ito noong 1957; at sa likod naman ng tabing, isang Amerikanong paring
Heswita na isa ring ahente ng CIA ang naging isa sa mga prinsipal na tagasulat ng borador ng batas na ito. Nilayon ng batas na lipulin hindi lamang ang mga labi ng sandatahang kilusang rebolusyonaryo kundi lahat ng palatandaan ng Marxismo. Sa mga unibersidad ay mataas na pinahahalagahan ang pagsang-ayon sa mga ideang maka-imperyalista at iba pang reaksyonaryong ideya na may manipis na pintura ng mga katawagang liberal, gaya ng " walang humpay at walang kinikilingang pagtuklas sa mailap na katotohanan", "kalayaan ng indibidwal na lampas sa mga uri sa lipunan", at malayang pamilihan ng mga idea". Nagpakitang-gilas ang mga propesor na nagtapos ng mas mataas na pag-aaral sa mga unibersidad ng Estados Unidos sa ilalim ng iskolarsip na kaloob ng Estados Unidos, at naglako sila ng sari-saring tunguhin ng mga subhetibistang ideang burges na sa dami ay ikinabulag nila hanggang sa maalipin silang lahat ng ideolohiyang imperyalista. Noong huling bahagi na lamang ng dekadang singkwenta lumitaw ang mga akdang progresibo-liberal sa Unibersidad ng Pilipinas. Kapagdaka'y tinuligsa at tinangkang siraan ng mga reaksyunaryo ang mga akdang ito na anila'y komunista. Sa tanawing pambansa naman, si Senador Claro Mayo Recto, ang burges na nasyonalistang anti-Amerikano, ang namuno sa pagpuna sa dominasyon ng Estados Unidos sa pulitika, militar, ekonomya, kultura at diplomasya sa buong dekada. Siya man ay sumuong sa napakalaking hirap dahil sa ginawa ng mga reaksyunaryong Amerika no at lokal ang lahat para ibukod at siraan siya. Sa larangan ng ekonomya, ang islogang "Pilipino muna" ay isinigaw ng mga makabayang negosyante na nakinabang sa kontrol sa palitang panlabas at import at nagtayo ng mga pabrika. Inulit ni Presidente Carlos, P. Garcia ang islogang ito. Pero siya'y buong lakas na inihiwalay ng mga reaksyunaryong Amerikano at lokal, binantaan ng kudeta, at pinilit na sumuko at sumang-ayon sa dekontrol. Pag nalaman mo ang klimang pulitikal noong dekadang singkwenta, higit mong mapahahalagahan ang intelektuwal at pangmasang pakikibaka na sinimulan at isinulong namin sa uniber sidad, gayon din ang aming determinasyong paunlarin ang kilusang masa sa buong bayan. Mga Bunga ng Militansya ng mga Estudyante T8: Ang demonstrasyong anti-CAFA ba ay nagkaroon ng mga resultang personal na nakasama o nakabuti sa iyo at sa iba pa? S: Ang pinakamainam na bunga ng demonstrasyong anti-CAFA ay napahinto nito ang witchhunt at pinukaw ang interes ng mga estudyante sa loob at labas ng Unibersidad ng Pilipinas hinggil sa pambansang demokratikong linya na ipinalalaganap ng SCAUP. Tumaas ang prestihiyo ng SCAUP at nakapang-akit ito ng mas maraming kasaping may kakayahang maging mga lider-estudyante at manunulat sa kampus. Pinasigla ng tagumpay ang mga estudyante at naragdagan ang kanilang determinasyon sa gawaing intelektual at pulitikal. Ang mga progresibong estudyante at guro ay naganyak na m agtaguyod ng mga ideang anti-imperyalista at antipyudal. Nadagdag an ang aking determinasyong magbuo ng mga sirkulo ng pag- aaral sa iba pang unibersidad. Bagamat malaki ang epektong pampulitika ng demonstrasyon, personal na ipinaghirap ko naman ito. Ang pagkahirang sa akin bilang teaching fellow nang dalawang taon sa Unibersidad ng Pilipinas ay hinayaang matapos noong Oktubre 1961 at hindi na inulit kahit kahit pwede pang ulitin. Natapos ko ang lahat ng
yunit na akademiko para sa isang MA degree sa panitikang Ingles at sisimulan ko na sana ang paggawa ng aking tesis na pang-mas ter. Hindi inulit ang aking fellowship nang matuklasan ng mga awtoridad ng departamento ng Ingles sa UP ang mayor na bahagi ko sa demonstrasyong anti-CAFA; ikinagalit nila ang malakas na pagtutol ko sa relihiyoso-sektaryong pagkiling ng silabus sa paksa ng mga dakilang ideya ng mundo. Sa pagtatapos ng pagtuturo ko ay malaki ang nabawas sa ikinabubuhay namin ni Julie at ng aming panganay na si Janah. Itinuloy ni Julie ang kanyang trabaho bilang librarian sa uniber sidad. Pero kinailangan naming lisanin ang tirahan sa unibersi dad, at nakisuno kami una'y sa aking kapatid na babae at sunod ay sa aking kapatid na lalaki para makatipid sa upa sa bahay, pagkain at iba pang gastusin. Sa pagkahinto ng trabaho ko sa unibersidad, naramdaman kong malaki ang nawala sa akin dahil sa kailangan ko iyong sweldo. Pero nagkaroon naman ako ng panahon para magbuo ng mas maraming sirkulo ng pag-aaral hindi lamang sa Unibersidad ng Pilipinas kundi sa lima pang unibersidad; magsulat pa ng mga artikulong anti- imperyalista; lumahok sa kilusang unyon; at mag-organisa para sa gawaing solidaridad bilang pangkalahatang kalihim ng Philippine-Indonesian Friendship and Cultural Association. Dapat kong pasalamatan ang mga awtoridad ng departamento ng Ingles sa UP sa pagkahinto ng aking teaching fellowship. Lagi nang may pang-akit sa akin ang buhay-akademiko. Mapalad ako't hindi ako lubusang nahatak dito at nahiwalay sa buhay sa labas ng paaralan. Sa huling bahagi ng 1961, ipinasya kong tanggapin ang isko larsip sa ilalim ng Jajasan Siswa Lokantra para mag-aral ng wika at panitikang Indones sa Djakarta. Pero hindi agad ako makaalis dahil sa inilista-negra ako bilang "subersibo" ng National Intelligence Coordinating Agency (NICA) at hinarangan ako sa pagkuha ng pasaporte. Nakuha ko ang aking pasaporte pagkaraan ng ilang panahon sa tulong ng isang tiyo na noo'y tagapangulo ng Commission on Elec tions. Idinulog niya ang usapin kay Presidente Garcia mismo at ang Department of Foreign Affairs ay inatasang aprubahan ang aking aplikasyon sa pasaporte. Gusto ng ina ko na mula sa Indonesya ay tumuloy ako sa Estados Unidos para sa mataas na aralin. Pero tumutol ako. Saka ko na lang nalaman na noon pala ay inilista-negra na ako ng embahada ng Estados Unidos sa Maynila. Sa loob ng apat na buwan ay mahusay kong natutunan ang wikang Indones para mabigkas ito nang matatas at makapagsalin sa Ingles ng mga tula ng pambansang makata ng Indonesya na si Chairil Anwar. May panahon akong magbasa ng napakaraming klasiko at kasalukuyang panitikang Maxista-Leninista, na noon ay madali at hayagang nakukuha sa Indonesya. Nilinang ko ang mahusay na relasyon sa mga kasamang Indones sa Partido Komunista ng Indonesya (PKI) at sa kilusang masa. Ang PKI noon ang pinakama laking partido sa labas ng mga sosyalistang bayan. May pagkakataon akong tumuloy sa Unyong Sobyet at mag-aral doon. Pero ipinasya kong umuwi noong Hunyo 1962 sapagkat higit sa dati'y desidido akong magpatuloy ng rebolusyonaryong gawain sa aking bayan.
Kaagad kong ipinagpatuloy ang hayag na gawaing pulitikal gayon din ang lihim na gawaing pang-ideolohiya sa hanay ng mga manggagawa at estudyante. Pero wala akong pagkakakitaan (liban sa kaunting alawans mula sa isang pederasyon ng mga unyon) at malapit nang isilang ni Julie ang aming pangalawang anak na si Janos. Kaya kinailangan kong maghanap ng trabaho. Dalawang beses na muntik na akong matanggap sa trabaho dahil sa aking mahusay na rekord na akademiko at pagkaraang maipasa ko ang mga eksamen at interbyu. Pero laging nakabuntot ang mga espiya, at sa bawat pagkakataon ay bibigyan agad ng intelligence dossier ang maypatrabaho kaya hindi makapasa ang aking aplikasyon. Hindi naglaon ay natanggap ako ni Dr. Salvador Araneta, presidente ng Araneta University, bilang public relations officer ng unibersidad. Nagustuhan niya ang pagtatrabaho ko kaya ginawa niya akong executive secretary ng lahat ng kanyang negosyo at iba pang aktibidad. Pero hindi rin ako nagtagal dahil sa nang maga nap ang isang welga ng mga guro at estudyante sa isa pa niyang eskwela, ang FEATI University, at ang isang welga ng mga mangga gawa sa kanyang kompanya ng arina, naniwala siya nang husto sa isang intelligence dossier na nagparatang sa akin ng pang-uupat ng mga welga, at bigla niya akong pinapagbitiw. Noong 1961 at 1962, lubog ako sa napakaraming gawain. Sinulat ko ang mahabang artikulong "The Tradition of Social Realism in Philippine Poetry" na hanggang ngayon ay pinag-aaralan pa ng mga estudyante ng panitikang Pilipino. Nagkaroon ako ng gawaing editoryal at nagsulat ng marami-raming artikulo para sa Philippine Collegian at sa maliliit na magasing tulad ng Fugitive Review at Diliman Observer. Naipalathala ko rin ang aking unang koleksyon ng mga tula, Brothers and Other Poems. Inorganisa ko ang Progressive Review noong 1962, at ako'y naging patnugot at tagapangulo ng lupong pamatnugutan nito nang ilunsad ito noong 1963. Ito ay isang dyurnal na pampulitika, pang-ekonomya at pangkultura na naglayong linawin ang mga problemang Pilipino at magharap ng mga solusyon batay sa linya ng pambansang demokrasya. Pag-unlad sa Ideolohiya T9: Kung susumahin mo ang sarili mong pag-unlad na inte lektwal at pulitikal hanggang sa katapusan ng dekadang singkwen ta, paano mo tutukuyin ang mga yugtong dinaanan mo? Kung Marxis mo ang pinakamataas na antas ng iyong pag- unlad, bakit nagsimula ka sa kapwa estudyante at hindi sa mga manggagawa? S: May apat na mahalagang yugto sa aking pag-unlad na inte lektwal at pulitikal hanggang sa 1960 o hanggang sa ika dalawampu't isang taon ng buhay ko. Ang mga ito ay tinandaan ng impluwensya ng animismo, relihiyong Katoliko, liberalismo at Marxismo. Sa isang pagtingin, ang dinaanan ko ay yaon ding dinaanan ng pag-unlad ng kasaysayan ng kaisipan sa Kanluran at sa Pilipinas. Tulad ng sinumang paslit sa Ilokos, nalantad ako sa napakaraming pamahiin tungkol sa mga multo at misteryosong espiritu. Ugali na roon na ipanlibang sa mga bata ang mga kwento tungkol sa mga ito, o kaya'y ipanakot sa kanilang ang mga kwentong ito at sawayin sila sa pag-iyak o sa pagiging sutil. Hindi ko dinaanan ang yugto ng politeismo, kung tatanggapin na ang pagsamba sa mga santo ay hindi naman katumbas ng ganoon. Syanga pala, ang pangkalahatang santo ko raw ay si San Jose, na ipinangalan sa akin. May isa pa akong santong patron na ang tungkulin ay iligtas daw ako sa kamatayan kung sakaling magkasakit.
Mula anim na taong gulang, idinikdik na sa utak ko na iisa lamang ang Diyos na Makapangyarihan. Nang magkatesismo ako sa gulang na walo mula sa isang pari sa bayan, nahirapan akong maniwala sa kwentong sina Adan at Eba ay nilikha ng Diyos. Pero ang mga kwento tungkol sa impyerno ang nagtanim sa aking walang- malay na puso't kaluluwa at sa aking balisang katawan ng takot at paniniwala sa Diyos. Nang pumasok ako sa paaralang publiko hanggang sa ikalabin dalawang taong gulang, naging katanggap-tanggap sa akin ang paniniwala ng aking guro sa ikapat na baytang tungkol sa diwang siyentipiko at liberal, gayon din ang kanyang mga kwento tungkol sa Rebolusyong Pilipino ng 1896, bagamat ang mga ito ay di- kasundo ng pagpuri sa Diyos, Simbahang Katoliko, kolonyalismong Espanyol, at matataas na uri sa lipunan. Hindi ko maikahon o kaya'y matilad ang mga yugto ng aking pag-unlad na intelektwal. Pwedeng sabihin na kapag nagagap ko ang mga idea, lalo na yaong mga kapakipakinabang na idea, ako ay kagyat na espontanyong materyalista o kaya'y isang praktikal na ateista. Paano nga naman maisasagawa ang isang epektibo at produktibong pagkilos sa pamamagitan ng kaisipang lantay na idealista o metapisikal? Palibhasa'y naranasan ko ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig at ang mga resulta nito, alam ko, kahit bata pa ako, kung gaano kinamuhian ang dayuhang mananalakay, at namana ko ang malakas na pagkamakabayan ng pamilya. Naimpluwensyahan din ako ng mga espontanyong aktitud at mga burges na populistang hagkis na kontra sa mayayaman at pabor sa mahihirap. Sa mataas na paaralan ay sinimulan kong bunuin nang maykama layan ang usapin ng ugnayan ng kamalayan at materya, ng kaalaman at praktikang panlipunan, at ng syensya at relihiyon. Nakipagta lo ako sa aking mga guro at tiyak na para sa kanila'y napaka-erehe ko, kaya mababa ang gradong ibinigay nila sa akin sa relihiyon. Sa Unibersidad ng Pilipinas, sa sarili kong pagkukusa at sa pamamagitan ng sariling pag-aaral ay mabilis akong lumago mula sa syentipikong butil ng empirismo at rasyonalismong burges at sa demokratikong butil ng liberal na pilosopiyang pulitikal; iwinak si ang lahat ng klaseng metapisikang medyebal at burges; hinablot ang lambong ng liberalismo sa mukha ng makabagong imperyalismo at mga lokal na mapagsamantalang uri; at sa wakas ay umabot sa pinakakomprehensibo, pinakakonsistente at pinakapuspusang pilospiya--ang Marxismo-Leninismo--at sa programa ng bagong demokratikong rebolusyon. Nakapagsimula ako ng gawaing intelektwal at pulitikal sa yugto lamang ng realidad na kinatagpuan ko sa sarili. Kaya, nakapagsimula ako sa hanay lamang ng mga kabataang guro at estud yante, lalo na ng mga kaibigan sa paaralan. Hindi ako pwedeng dumiretso agad sa mga manggagawa. Kung tutuusin ay walang parti do ng manggagawa noon na makapagpapadali ng pakikisalamuha ko sa kanila. Gayon man, hindi na gaanong katagalan ang dalawang taong ginugol ko para maabot sila. Sapul sa simula ng rebolusyonaryong gawain ko sa hanay ng mga estudyante, desidido na akong makisalamuha nang husto sa mga manggagawa at magsasaka at makasama ang mga kabataang nakapag-aral ng rebolusyonaryong teorya pero may pagpapakumbabang matuto sa mga mamamayan at sa praktikal na rebolusyonaryong pakikibaka, matuto hindi lamang para malinang ang sarili kundi mas importante'y para mahusay mapaglingkuran ang mga mamamayan sa pamamagitan ng rebolusyong panlipunan.
Mga Kaibigang Intelektwal T10: Sinu-sinong intelektwal na Pilipino ang pinakamalapit sa iyo sa unang yugto ng pag-unlad mo bilang isang Marxista? Kani-kanino ka nakipagtalamitam para mabuo at mapalakas ang iyong Marxistang pananaw? S: Para mabuo at mapalakas ang aking Marxistang pananaw, nakipagtalamitam ako sa ilang intelektwal sa loob at labas ng unibersidad. Hindi naman sila kinailangang maging Marxista. Nag-ambag sila sa naipon kong kaalaman o kung hindi naman ay sinubok ang aking pananaw at pamamaraan. Mangyari pa, ang higit kong nakatalamitam ay ang mga kasapi ng SCAUP at ng UP Writers' Club. Ang ilan sa kanila ay naging Marxista. Ang iba ay hindi, bagamat nanatiling progresibo sa iba't ibang antas. Ang iba pa ay nakatagpo ng katuparan ng kanilang mga ambisyon sa loob na ng sistema. Naging mga propesor at kaibigan ko ang mga progresibong liberal tulad nina Armando Malay, Leopoldo Yabes, Teodoro Agon cillo, Cesar Adib Majul at Dr. Ricardo Pascual. Hindi pwedeng maging isang Pilipinong Marxista at unawain ang bagong demokrati kong rebolusyon nang walang pagpapahalaga sa kanilang antiko lonyal, antiklerikal at progresibong liberal na mga ideya na nag-uugat sa lumang demokratikong rebolusyon. Si Malay ay naging gurong tagapayo ko nang ako ang pangulo ng UP Journalism Club, at laging nasa panig siya ng mga progresi bo sa mga isyung pinagtatalunan. Pero si Agoncillo, ang pinaka tanyag na historyador ng Pilipinas ng kapanahunan niya, ang naging isang matalik na kaibigan. Naging tagapayo siya ng Pro gressive Review, at sinulat niya ang introduksyon sa aking aklat na Pakikibaka para sa Pambansang Demokrasya noong 1967. Si Dr. Pascual, tagapangulo ng departamento ng pilosopiya sa UP at dekano ng UP Graduate School, ay isang lohikal na positi bista. Marami akong napakinabangan sa pakikipagdebate sa kanya sa tuwing dadaluhan ko ang kanyang mga opisyal at di-opisyal na grupong talakayan. Sa mga debateng ito, marami ang hinango ko sa Materyalismo at Empiryo-Kritisismo ni Lenin, samantalang siya naman ay humango sa mga ideya ni Bertrand Russell. Ang pinakamadalas na katalamitam kong intelektwal ay ang aking asawa, mangyari pa. Mayroon kaming isang matalik na kaibi gan na isang komunistang Indones, isang gradwadong estudyante, na madalas naming makatalakayan at nagpahiram sa amin ng mga babasa hing Marxista. Naging matalik na kaibigan ko rin sina Dean Jose Lansang at Amado V. Hernandez, dating tagapangulo ng Congress of Labor Organizations at isang pambansang artista. Madalas kong makatala kayan nang matagal si Lansang tungkol sa maraming isyung pampuli tika, at si Hernandez tungkol sa kasaysayan ng kilusang unyon at sa panitikang Pilipino. Sa panitikan naman, malapit kong katalamitam sina Petronilo Bn. Daroy at Andres Cristobal Cruz, at nakatalakayan ko sila sa teoryang pampanitikan. Hinangaan ko ang mga pag-aaral at lektura ni Propesora Dolores Feria tungkol kay Carlos Bulosan, ang tanyag na maka-Kaliwang manunulat na Pilipino sa Estados Unidos noong dekadang treynta at kwarenta, at tungkol sa mga nobelang Amerika no at Ingles.
Halos linggo-linggo ay naging kasulatan ko si Francisco Nemenzo, Jr. habang kumukuha siya ng kanyang pagkadoktorado sa University of Manchester. Sa maagang bahagi ng dekadang sesenta, nabasa ko ang mga pana-panahong kritisismong sosyal ni Renato Constantino. Pero lampas na sa kalahatian ng dekadang sesenta nang siya'y personal kong makilala sa pagkakabuo ng Movement for the Advancement of Nationalism. Ikalawang Kabanata Muling Pagsulong ng Kilusang Masa Katangian ng Lipunang Pilipino T1: Hindi nagbabago ang tesis mo na ang lipunang Pilipino ay malakolonyal at malapyudal; na ang lipunang ito ay laging nasa krisis, na nagdudulot ng mga paborableng kondisyon para malikha ng isang rebolusyonaryong kilusang masa, pati na ang sandatahang pakikibaka. Ano ang ibig sabihin ng malakolonyal at malapyudal? S: Inilalarawan ng mga salitang ito ang kasalukuyang lipunang Pilipino sa larangan ng pulitika at ekonomya. Ipinakikita nito ang makasaysayang pagbabago mula sa lipunang kolonyal at pyudal ng ikalabinsiyam na siglo tungo sa lipunang malapyudal ng ikada lawampung siglo. Bilang isang katawagang pampulitika, ang malakolonyal ay tumutukoy sa di- tuwirang kolonyal na paghahari ng Estados Unidos sa Pilipinas mula nang mabigyan ito ng nominal na kasarinlan noong Hulyo 4, 1946. Ito ay isang pagbabago mula sa tuwirang kolonyal na paghahari na idineklara ng Estados Unidos noong 1902 kasunod ng pagkatalo ng mga pangunahing pwersa ng rebolusyonaryong pamahalaang Pilipino sa Digmaang Pilipino-Amerikano ng 1899 hanggang 1902. Bilang isang malakolonyal o neokolonyal na estado (pinag hahalili ko ang gamit sa dalawang katawagang ito), ang reaksyonaryong estado ng Pilipinas ay may pormal na kasarinlan at hindi na pinamamahalaan ng isang gobernador-heneral na Amerikano sa pambansang antas kundi ng mga Pilipinong pulitiko na maka-Amerikano at mga kinatawan ng mga mapagsamantalang uring tulad ng malaking burgesyang komprador at uring panginoong maylupa. Sa panahon ng tuwirang kolonyal na paghahari ng Estados Unidos, na tumagal hanggang 1946 (hindi kabilang ang mga taon ng pananakop ng Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig), tuwirang hinawakan ng mga Amerikanong opisyal ang administrasyon lalo na sa pambansang antas. Kahit ang tinatawag na pamahalaang komon welt sa ilalim ni Presidente Manuel L. Quezon ay tuwiran at hayagang nasa ilalim ng awtoridad ng pamahalaang Amerikano. Sapul nang 1946, patuloy na kinokontrol ng Estados Unidos ang tagasunod na estadong malakolonyal sa pamamagitan ng mga di-pantay na tratado, kasunduan at kaayusan. Pinangangalagaan ng lahat ng ito ang estratehikong dominasyon ng
Estados Unidos sa mga larangan ng pulitika, militar, ekonomya, kultura at lipunan. Ang pangunahing sangkap mismo ng kapangyarihan ng estado--ang Sandatahang Lakas ng Pilipinas (Armed Forces of the Philippines o AFP)--ay mahigpit na kontrolado ng Estados Unidos dahil sa palaasa ito sa estratehikong pagpaplano, indoktrinasyon, suplay na militar, mataas na pagsasanay ng mga opisyal, at iba pa, na ibinibigay ng Estados Unidos. Dapat ding unawain na ang mga base militar ng Estados Unidos ay mga base para sa patuloy at nakaambang pananalakay. Ang mga ito ang ultimong garantiya ng dominas yon ng Estados Unidos sa pulitika at militar. Bilang isang katawagang pang-ekonomya, ang malapyudal ay tumutukoy sa isang ekonomyang ang mga panloob na pwersa sa produksyon, sa pangunahin at sa esensya, ay may katangiang agraryo at preindustriyal, at ang mga relasyon sa produksyon ay pinangingibabawan ng kombinasyon ng malaking burgesyang komprador sa mga lunsod at ng uring panginoong maylupa sa kanayunan. Wala sa Pilipinas ang mga batayang rekisito ng makabagong industriya gaya ng mga industriya ng batayang metal, batayang kemikal, kasangkapang makina, at iba pa. Walang mga empresa sa pagmamanupaktura liban doon sa mga nakasalig sa mga imported na kasangkapan at mga saligang sangkap. Ang produksyon ng mga hilaw na materyales, na agrikultural sa kalakhan, ay hindi nakatuon sa ekstensibong pagpoprosesong lokal kundi sa eksportasyon para maproseso ng mga dayuhang industriya. Agrikultura pa rin ang prinsipal na paraan sa produksyon. Napakababa ng antas ng teknolohiya nito sa produksyon ng mga pangunahing pananim na pampagkain at pang- eksport. Ang mga imported na traktora ay pangunahing ginagamit sa mga lupaing laan sa mga produktong pang-eksport (liban sa mga lupang niyugan). Ginagamit ang mga ito sa apat na porsyento lamang ng kabuuang lupaing agrikultural na umaabot sa 12 milyong ektarya. Ang ibinabayad sa importasyon ng mga kalakal na pamproduksyon at pangkonsumo ay pangunahing nagmumula sa mga eksport na pang- agrikultura at pautang mula sa labas. Kung titingnan ang estrukturang sosyo-ekonomiko, ang mga batayang uring mapagsamantala ng malalaking komprador at mga panginoong maylupa ay hindi hihigit sa isang porsyento ng populasyon; ang mga intermedyang saray ng lipunan, ang panggit nang burgesya at petiburgesya ng lunsod, ay isa at walong porsyento, ayon sa pagkakasunud-sunod; at ang mga batayang masang pinagsasamantalahan--ang mga manggagawa at magsasakang siyang tunay na saligang produktor ng mga kalakal- -ay mga 15 at 75 porsyento, ayon sa pagkakasunud-sunod. Para mabago ang pyudal na ekonomyang Pilipino ng ikalabinsiyam na siglo tungo sa malapyudal na ekonomya ng ikada lawampung siglo, ang Estados Unidos ay namuhunan sa pagpupundar ng mas maraming plantang agrikultural, sa pagbubukas ng mga minahan, at sa pagpapalawak ng sistema ng transportasyon at komunikasyon. Ang diin ay sa pagpapalawak ng produksyon ng hilaw na materyales na pang-eksport at sa di-pantay na palitan ng hilaw na materyales at mga kalakal na manupaktura mula sa Estados Unidos. Niluwagan din ng Estados Unidos ang hawak sa mga magsasaka sa pamamagitan ng pagpapawalang-bisa sa mga batas na hadlang sa pagbabago ng tirahan at lugar ng trabaho, pagbubukas ng mga lupang publiko para matirhan, pag-ilit sa ilang asyendang prayle, at pagpapahintulot sa mga magsasaka na magbili ng kanilang lakas-paggawa sa mga plantasyon, minahan at iba pa.
Di tulad ng lumang tipo ng kolonyalismong Espanyol, ang makabagong imperyalismo o monopolyong kapitalismong Amerikano ay nagluluwas ng sobrang kapital nito--sa anyo ng tuwirang pamumuhunan at pagpapahiram ng kapital--para maitaguyod ang produksyon ng mga hilaw na materyal at ang di-pantay na palitan ng mga hilaw na materyal at mga sobrang kalakal ng Estados Unidos sa layuning magkamal ng sobra- sobrang tubo. Kasabay nito'y pinigil ng Estados Unidos ang saligang industriyalisasyon ng Pilipinas sa kabila ng katotohanang ang bayang ito ay may malawak na base ng mga hilaw na materyal at malaking populasyon. Sa padrong pang-ekonomyang idinikta ng Estados Unidos, ang ekonomyang Pilipino ay isinanib sa pandaigdig na sistema ng kapitalismo bilang kabahaging produktor ng hilaw na materyal, at ganap na nangibabaw sa ekonomya ang pangkalakal na sistema ng produksyon. Subalit ang sistema ng produksyon ay pinangibabawan ng kombinasyon ng malaking burgesyang komprador at panginoong maylupa na, kasabay ng monopolyong kapitalismo ng Estados Unidos, ay pumipigil sa industriyalisasyon ng Pilipinas at nagpapahintulot ng patuloy na pag-iral ng pagsasamantalang pyudal at malapyudal. Nananatili ang lokal na pyudalismo bilang baseng sosyo-ekonomiko ng dayuhang monopolyong kapitalismo dahil sa walang tunay na reporma sa lupa at walang industriyalisasyon. May mga pakitang ekspropriyasyon ng mga asyenda, subalit ang ilang parsela ng lupaing ipinamahagi sa mga magsasaka ay tuluyan ding napasakamay ng mga panginoong maylupa. Dahil sa limitado ang empleyo sa mga industriya, ang espontayong resetelment sa mga lupaing publiko ang naging pangunahing lagusan ng patuloy na lumalaking surplas na paggawa sa kanayunan. Gayon man, ang mga maralitang setler at mga pambansang minorya ay laging inaabutan ng mga panginoong maylupa na nagkakamal ng lupa. Ang ugat ng patuloy na krisis ng malakolonyal at malapyudal na lipunan ay ang mabilis na pagkakamal ng mga mapagsamantalang uring Amerikano at lokal sa mga kasangkapan sa produksyon at sa mga surplas na produkto, ang papaliit na ikinabubuhay ng masang anakpawis, at ang patuloy na kawalang-kakayahan ng sistema na bigyan ng lagusan ang papalaking surplas sa paggawa sa kanayunan at mga lunsod. Ang mga Kondisyon sa Dekadang Sesenta Hanggang 1972 T2: Maaari bang ilarawan mo ang mga kondisyong sosyo-ekonomiko at pulitikal sa dekadang sesenta hanggang 1972? Anu-ano ang mga nagtutunggaling interes na pang- ekonomya at pampulitika? Mangyaring konsentrahan si Marcos. Sinu-sino ang mga sumuporta at tumulong sa kanya para manalo sa pagkapangulo noong 1965? Ang kanyang bang mga patakaran ay lumihis sa mga patakaran ng mga nauna sa kanya? Sinu-sino ang lumaban sa kanya? S: Sa buong dekadang sesenta, bumulusok nang panibago ang patuloy na krisis ng malakolonyal at malapyudal na ekonomya at lipunan. Hindi na mapayagan ng Estados Unidos ang mga kontrol sa palitang panlabas at importasyon gayon din ang linyang "Pilipino muna" ng mga makabayang negosyante. Tinanggihan nito si Presidente Garcia at itinaguyod ni Diosdado Macapagal sa halalang pampanguluhan noong 1961. Ang unang ginawa ni Macapagal pagkaupo sa pagkapangulo noong 1962 ay ideklara ang ganap na dekontrol. Umimpis ang ekonomya bunga ng mabilis na pag-uuwi ng tubo ng mga empresang multinasyonal, pagkakamal ng palitang panlabas ng mga eksporter ng asukal at iba
pang hilaw na materyal, at paghina ng mga empresang umaasa sa mga imported na sangkap. Limitado ang pagkakataong makapagtrabaho ng mga nagsipagtapos nang may karangalan mula sa Unibersidad ng Pilipinas, ang pinakabantog na unibersidad sa buong bayan. Bumilis ang brain drain patungo sa Estados Unidos. At mangyari pa, di-hamak na masahol pa ang problema ng disempleyo sa hanay ng masang anakpawis na manggagawa at magsasaka. Sa maagang bahagi ng dekadang sesenta, sinimulan ng Estados Unidos na magpataw ng mga patakarang pang-ekonomya nito sa Pilipinas na idinaan nang mas kapansin- pansin sa mga multilateral na ahensya sa pinansya na tulad ng International Monetary Fund (IMF), World Bank at Asian Development Bank (ADB) kaysa sa tuwi rang pamumuhunan ng Estados Unidos. Inialok kay Macapagal ang mga malakihang proyektong pang-imprastruktura para suportahan at higit pang palawakin ang produksyon ng mga hilaw na materyal, kapalit ng isang batas sa dayuhang pamumuhunan na kasiya-siya sa Washington. Pero hindi niya ito naibigay sapagkat may malakas na makabansang tunguhin noon sa lehislatura at may pagkakahati sa loob ng kanyang partido sa pagitan ng kanyang pangkatin at pangkatin ni Marcos. Sa halalang pampanguluhan noong 1965, sinuportahan ng Estados Unidos si Marcos laban kay Macapagal. Tanda ng pundamental na katangiang maka-Amerikano at reaksyunaryo ng sistemang dalawang-partido, si Marcos na pangulo ng Partido Liberal ay lumipat sa Partido Nacionalista bilang kandidato nito sa pagkapangulo. Itinaguyod siya ng Washington at ng mas malaking seksyon ng mga lokal na uring mapagsamantala para manalo laban sa nakaupong pangulo noon. Nakalikom siya ng mas malaking pondong pangkampanya hindi lamang mula sa mga multinasyonal na empresang Amerikano at Hapones at malalaking komprador kundi mula rin sa Central Intelligence Agency. Napakinabangan niya nang husto ang matagal na nilinang na koneksyon sa CIA at iba pang ahensyang Amerikano. Naging tagapag-ugnay siya ni Macapagal sa CIA station sa Maynila na pinamumunuan noon ni Joseph Smith. Sa huling bahagi ng dekadang sesenta, naibigay ni Marcos ang isang serye ng mga batas sa pamumuhunan na kasiya-siya sa Estados Uinidos. Pinagtibay ang mga batas na ito bilang paghahanda sa pagtatapos sa 1974 ng Laurel-Langley Agreement at ng Parity Amendment na nasa konstitusyon ng Pilipinas. Pinalaki pa ang mga katangi- tanging pribilehiyong ito ng mga multinasyonal na empresang Amerikano at iba pang dayuhan. Kabilang sa mga pribilehiyong ito ang proteksyon laban sa nasyonalismo, walang takdang sapi sa mga korporasyon, pinalawak na larangan ng pwedeng pamuhunanan, walang limitasyong pag-uuwi ng tubo at kapital, eksemsyon sa buwis, pinabilis na depresasyon, at iba pa. Upang mapagtakpan ang pananagasa ng mga multinasyonal na empresang Amerikano sa soberanyang pang-ekonomya ng sambayanang Pilipino, inihayag ang pormulang "national treatment" sa mga dayuhang pamumuhunan ng alinmang nasyonalidad para halinhan ang lumang pormulang "parity rights" na laan lamang sa pamumuhunang Amerikano. Bukod sa pagsisilbi sa interes na pang-ekonomya ng Estados Unidos, sinimulan ni Marcos na buksan nang husto ang ekonomya para mapasok ng mga multinasyonal na empresang Hapones at binigy an sila ng mas malaking bahagi sa pamilihan, sa konstruksyon ng mga planta ng asukal at iba pang produktong agrikultural, mga planta ng tanso at iba pang mina, at sa mga proyektong pang- imprastruktura kaugnay ng mga bayad-pinsala ng digma at kaugnay din ng mga pautang ng Asian Development Bank at iba pang ahensyang multilateral.
Ang pangunahing diin ng pang-ekonomyang patakarang nakatuon sa eksport na idinikta ng Estados Unidos sa pamamagitan ng IMF at World Bank ay ang malaking paggastos sa badyet at pag-aaksaya ng mga rekursong lokal at inutang para sa mga proyektong pang-imprastruktura, at ang pagdaragdag ng mga planta para sa produksyon ng mga hilaw na materyal. Higit kay Macapagal ay madaling naunawaan ni Marcos kung paano mamanipulahin ang mga rekursong pinansyal para makapanatili sa kapangyarihan at mapayaman ang sarili, ang mga kamag-anak at ang mga kasamahan. Gayon man ay walang pundamental na pagkakaiba sina Marcos at Macapagal sa pagpapairal ng mga patakarang maka-Amerikano at reaksyunaryo. Ang tanging kaibhan ay mas masahol si Marcos kaysa kay Macapagal. Ang kanyang rehimen ay naging mas mapaniil at mas mapagsamantala sa sambayanan. Sa pagtatapos ng dekadang sesenta, lantarang mas lumalala ang krisis ng sistema sa larangan ng ekonomya at pinansya. Lalong lumaki ang depisit sa kalakalan. Higit kailanman sa nakaraan ay nagsimulang mamroblema ang mga hilaw na materyal na eksport sa pandaigdig na kapitalistang pamilihan. Magkasabay na naganap ang pandaigdig at lokal na istagnasyon at implasyon, isang pangyayaring tinawag na stagflation. Tumindi ang pangangailangang makakuha ng mas maraming utang mula sa labas ng bayan. Noong 1970, ibinaba nang malaki ang halaga ng piso at hinayaan itong "lumutang" sa atas ng IMF. Hindi gaanong napansin ng mga taong-akademiko at mga intelektuwal sa syudad, pero naging makabuluhan sa buong sambayanan at buong bansa, ang pagkasagad ng prontera na angkop sa agrikultura sa pagtatapos ng dekadang sesenta. Ang mga maralitang setler at pambansang minorya sa mga pinakaliblib na pook at sa mga dahilig ng bundok ay inabutan na ng proseso ng pagkakamal ng lupa ng iilan. Sa saligan ay natapos na ang espontayong resetelment sa mga lupaing publiko bilang daluyan ng pag-apaw ng labis na paggawa sa kanayunan. Ang problema sa lupa sa hindi na maibsan ng mga bagong lupaing agrikultural na hinawan mula sa gubat at hindi na rin ito malambungan ng propagandang ibinatay sa pakitang-taong ekspropriyasyon ng ilang asyenda. Ang ligalig na panlipunang ibinunga ng pagkaubos ng lupang prontera ay unang nakita sa mga labanan sa lupang komunal sa pagitan ng mga setler at pambansang minorya, lalo na sa Mindanao. Ang mga naganap na masaker ng mga Moro ay humantong sa pagkakabuo ng Muslim Independence Movement (sa na kalauna'y pinanganlang Mindanao Independence Movement) noong huling bahagi ng dekadang sesenta at ng Moro National Liberation Front noong 1971. Hanggang sa marating ng mga pwersang rebolusyonaryo ang mga lugar ng resetelment ay babahagya ang organisadong paglaban ng mga magsasaka sa malalaking mangangamkam ng lupa na kinabibilangan ng mga agrikorporasyong Amerikano, malalaking burukrata, at matatagal nang mga panginoong maylupa. Sa Gitnang Luzon, ang mga labing yunit ng Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) ay nagsikap na magpalawak mula sa maliliit na sonang gerilya, lalo na sa silangang bahagi ng lalawigan ng Pampanga, noong dekadang sesenta. Ito ang mga yunit na sumuway sa direktiba ni Jesus Lava noong 1965 na lusawin ang hukbong bayan. Ginamit nila ang mga komiteng pang-organisa ng baryo para makapagpalawak sa mas maraming lugar sa Pampanga, Tarlac at Nueva Ecija. Ito ay ginawa nang walang anumang direktiba mula sa lider atong Jesus Lava o mula sa partido ng pinagsanib na PKP-PSP, na napahiwalay na sa HMB dahil sa direktiba ni Jesus Lava na lusawin ang HMB. Ang partido mismo ay halos namatay kasunod ng direktiba ni Lava noong 1958 na nangahulugan ng pagkalusaw nito.
Mula sa huling bahagi ng dekadang sesenta hanggang 1972, ang mga paksyong pulitikal ng mga mapagsamantalang uri ay nalulong sa papatinding labanan para sa kapangyarihan at mga nakaw mula sa panunungkulang publiko sa lahat ng antas. Kumitid ang puwang sa pagbibigayan ng mga paksyong ito. Nagkaroon ng malakas na tunguhing magbuo ng mga armadong grupo at determinasyong lutuin ang eleksyon sa pamamagitan ng pandaraya at terorismo. Nasa ulunan ng tunguhing ito ang paksyong Marcos. Noong dekadang sesenta, sunud-sunod na naglitawan ang mga ligal na organisasyong masa ng iba't ibang makabayan at progresibong uri at saray para gumawa ng mga anti-imperyalista at antipyudal na pagpuna sa sistema at humiling ng mga repormang pambansang at demokratiko. Sa buong dekadang sesenta hanggang 1972, komprehensibong pinaunlad at inilunsad ng progresibong kilusang masa ang mga aksyong masa. Muling itinatag ang Partido Komunista ng Pilipinas noong 1968 at binuo ang Bagong Hukbong Bayan noong unang bahagi ng 1969. Samantalang kinailangang magsimula sa halos wala ang rebolusyonaryong sandatahang pakikibaka, malaki naman ang iniigpaw ng kilusang masa sa kalunsuran kasabay ng Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 na kasunod ng muling pagkahalal kay Marcos bilang presidente noong huling bahagi ng 1969. Naganap ang mga aksyong masa mula 1970 hanggang 1972 sa antas na walang kapantay sa nakaraan. Nagsibangon para magprotesta ang saligang masa ng manggagawa at magsasaka, gayon din ang estudyante at iba pang kabataan, sa gitna ng papatinding atake ng pulis at militar para lansagin ang mga aksyong masa. Nabuhayan ng loob ang petiburgesyang tagalunsod at ang pambansang burgesya, at naglahad sila ng sariling mga progresibong palagay at kahilingan sa masmidya at iba pang daluyang legal. Sing-aga ng pagkakatatag nito noong 1968, idineklara na ng PKP sa huling bahagi ng programa nito para sa isang demokratikong rebolusyon ng bayan na napakalala na ng krisis ng naghaharing sistema kung kayat hindi na makapaghari sa dating paraan ang mga naghaharing uri; na gusto ng mga mamamayan ang isang rebolusyonaryong pagbabago ng pamahalaan; at ang partido ay determinadong mamuno sa mga pwersang rebolusyonaryo at sa buong sambayanan tungo sa tagumpay sa loob ng matagal na panahon ng paglulunsad ng digmang bayan at pag-iipon ng rebolusyonaryong lakas sa lahat ng panig. Impluwensya ng mga Pangyayaring Pandaigdig T3: Ang mga dekadang sesenta at setenta ay mga taon ng ligalig sa Asya, Aprika at Amerika Latina. Naging pinakamalaking isyu ang digmaan sa Biyetnam. Sa Kanlurang Europa at Estados Unidos, sumiklab ang ligalig sa hanay ng mga estudyante at nag-ambag ito para mabakbak ang mapanghimasok na patakaran ng Estados Unidos. Paano ninyo tiningnan ang ganitong mga pangyayari at ano ang impluwensya ng mga ito sa Pilipinas, lalo na sa kilusang masa? S: Sa kabila ng katotohanang patuloy na nangibabaw ang maka-imperyalismo at reaksyon mula noong dekadang 1950, malinaw na gagap ko ang mga kilusan sa pambansang pagpapalaya at iba pang rebolusyonaryong pakikibaka sa Asya, Aprika at Amerika Latina. Malakas na nakaimpluwensya sa akin at sa mga kapwa aktibista ang anti-imperyalista at antikolonyal na komperensya ng mga pamahalaang Apro- Asyano sa Bandung noong 1955 at ang mga organisasyon at kilusan ng mga mamamayang Apro-Asyano. Ang unang artikulong sinulat ko na ikinagalit ng mga reaksyunaryong awtoridad ay yaong nalathala sa Philippine Collegian noong unang bahagi ng 1961. Sinuportahan
ng artikulong ito ang mga rebolusyonaryong pwersa na pinamunuan ni Patrice Lumumba sa Congo. Sumulat din ako ng isang serye ng mga artikulo na sumuporta sa rebolusyon ng Cuba na pinamunuan ni Fidel Castro. Malakas ang pang-akit ng rebolusyong ito sa mga aktibista, kabilang na ako, lalo na kung isasaalang-alang na may parehong kasaysayan at pangkulturang pagkakahawig ang mga mamamayan ng Cuba at Pilipinas. Nanood kami ng mga rebolusyonaryong pelikula sa Embahada ng Cuba noong bago ito isinara. At nagdemonstrasyon kami laban sa pananalakay ng Estados Unidos sa Bay of Pigs. Sinuportahan namin ang pakikibaka ng Indonesya laban sa imperyalismong E.U. at kolonyalismong Olandes, lalo na sa mga isyu ng panghihimasok ng Estados Unidos at tungkol sa Kanlurang Irian; at mariing tinutulan namin ang pagbubuo ng Malaysia at pinuna ang konseptong Maphilindo ni Macapagal. Ako ay naging pangkalahatang kalihim ng Philippine-Indonesian Friendship and Cultural Association; nagtungo sa Indonesya para mag-aral ng wika at panitikan; at bumuo ng matalik na pakikipag-ugnayan sa mga progresibong organisasyong Indones at Apro-Asyano na nakabase sa Djakarta. Lumahok ako sa Afro-Asian Writers' Bureau at sa Afro-Asian Journalists' Association. Ang Progressive Review na pinamatnugutan ko ay naging daluyan ng pagtataguyod sa mga ideya ng bagong demokratikong rebolusyon sa Pilipinas. Sa mga usaping internasyunal, nangingibabaw ang pagmamalasakit nito sa pakikibaka ng mga mamamayan at bayan sa Asya, Aprika at Amerika Latina para sa pambansang pagpapalaya, demokrasya at sosyalismo. Dahil sa pakikipag-ugnayan ng Progressive Review sa mga progresibong publikasyon sa iba't ibang dako ng daigdig, mahusay kong nasusubaybayan ang mga rebolusyonaryong pakikibaka sa buong daigdig. Hindi ako umasa na lamang sa mga librong matagal bago malathala pagkaraan ng mga pangyayari. Noong unang bahagi ng dekadang sesenta, nagsagawa kami ng mga aksyong masa laban sa patakaran ng Bretanya hinggil sa Malaysia at laban sa mga mapanalakay na tangka ng Estados Unidos laban sa Kuba. Pero ang digmang pananalakay ng Estados Unidos sa Biyetnam ang naging target ng mga rumaragasang aksyong masa sa buong dekadang sesente hanggang sa dekadang setenta. Una kong naranasan ang pagkabimbin, bagamat maikli lang, kaugnay ng digmaan sa Biyetnam. Noong Oktubre 23, 1966, nasa Maynila si Presidente Lyndon Johnson ng Estados Unidos para dumalo sa isang pangmataasang pakikipagpulong sa mga lider ng Timog Silangang Asya upang makalikom ng suporta ng mga tagasunod na bayan para sa mapanalakay na pakikidigma ng Estados Unidos. Pinamunuan ko ang piket nang gabing iyon sa harapan ng tirahan ni Johnson sa Manila Hotel upang tuligsain ang pangmataasang pulong sa Maynila. Kami ng iba pang nagpiket ay marahas na sinunggaban at inihagis sa loob ng isang sasakyan ng pulis. Nabimbin kami nang anim na oras. Kinagabihan ng sumunod na araw, Oktubre 24, bumalik kaming kasama ang 5,000 estudyante at manggagawa para magdemonstrasyon sa lugar ding iyon. Marahas na inatake at binuwag ang demonstrasyon. Malaganap na inireport ito sa buong daigdig. Higit na mahalaga, ang mga lider-estudyante, sa pamumuno ng pangulo ng konseho ng mga estudyante ng UP na si Enrique Voltaire Garcia na tinulungan ng Kabataang Makabayan, ay naglunsad ng Kilusang Oktubre 24, na nagtaas ng kamalayang pampulitika ng mga estudyante sa buong bayan.
Ang mga anti-Amerikanong pormasyon ng mga estudyante na ibinunga ng Kilusang Oktubre 24 sa kalaunan ay naging mga organisasyong masa na nagtalaga sa panlipunang pagsisiyasat at gawaing masa sa hanay ng mga manggagawa at magsasaka sa buong huling bahagi ng dekadang sesenta hanggang 1972. Ang Kabataang Makabayan ang pinakabantog sa paglulunsad ng mga aksyong masa. Sa lahat ng usaping internasyunal, ang isyu ng Biyetnam ang pinakamalaki at may pinakamatagal na impluwensya. Kahit tinuunan namin ang mga panloob na isyu, hindi maiwasang kinondena namin ang kawing na nag-ugnay sa mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas at sa mapanalakay na pakikidigma ng Estados Unidos sa Biyetnam. Ang militanteng paninindigang anti-imperyalista ng Tsina at ang pagtataguyod nito ng sandatahang pakikibaka ay mahusay na umayon sa malakas na anti- imperyalista at antikolonyal na agos ng sandatahang pakikibaka sa Asya, Aprika at Amerika Latina. Kayat nagsilbing inspirasyon ang Tsina sa mga rebolusyonaryong Pilipino, kabilang na ako. Ang ligalig ng mga estudyante, ang pag-aaklas ng mga itim at ang kilusang welga ng mga manggagawa sa Estados Unidos ay nagbigay din ng inspirasyon sa mga estudyante sa Pilipinas. Natuwa ang mga estudyanteng Pilipino nang makita nilang ang imperyalismong E.U. ay nilalabanan sa sarili nitong balwarte. May malakas na impluwensya rin sa mga estudyanteng Pilipino ang mga aksyong masa ng mga estudyante sa Kanlurang Europa. Naisip at naramdaman nilang kaisa sila ng mga kapwa estudyante sa Estados Unidos at Kanlurang Europa. Napakataas ng aming damdamin ng proletaryong internasyunalismo at anti- imperyalistang pakikiisa sa mga mamamayan ng daigdig. Malinaw ang pagkilala sa pangangailangang mag-abot ng suporta sa iba pang mamamayang nakikibaka para sa kanilang ka layaan laban sa paghahari ng Estados Unidos. Kinilala rin namin na kailangan ng sambayananang Pilipino ang internasyunal na suporta upang maisulong ang kanilang rebolusyonaryong kilusan at magapi ang mga reaksyunaryong Amerikano at lokal. Papel ng Pamahalaang Pilipino sa Biyetnam T4: Anong papel ang ginampanan ng pamahalaang Pilipino sa pagtindi ng pananalakay sa mga mamamayang Biyetnames? S: Sapul sa simula ng panghihimasok ng Estados Unidos sa mga usaping Biyetnames, kasangkot na ang pamahalaang Pilipino bilang buntot ng Estados Unidos. Ang pamahalaang Pilipino ay mayor na tagapagtaguyod ng Southeast Asia Treate Organization (SEATO), at ang mga ahenteng Pilipino, sa pagsang-ayon ng pamahalaang Pilipino, ay nakipagtulungan sa mga ahenteng Amerikano sa panghihima sok sa mga usapin ng Biyetnam. Ang pagkakabuo ng SEATO ay may kinalaman sa panghihimasok at pananalakay ng Estados Unidos sa Biyetnam. Ang mismong saligang batas ng Biyetnam ni Ngo Dinh Diem ay sinulat ng isang Pilipinong aset ng CIA, isang matalik na kaibigan ng bantog-sa-kasamaang ahenteng CIA na si Koronel Edward Landsdale. Maging si Benigno Aquino, Jr. ay naging isang aset ng CIA, at palihim siyang naglalakbay noon sa Indotsina at Indonesya bilang isang third-country rover ng CIA. Mangyari pa, sa mga sumunod na panahon ay sinabi niyang ang pagkilos niya ay may pahintulot ni Presidente Garcia.
Noong dekadang setenta, lalong naging lantaran at iskandaloso ang pagkakasangkot ng pamahalaang Pilipino sa pakana ng Estados Unidos para sa Timog Biyetnam. Ginawang panabing sa mapanghimasok na yunit na ito ang "aksyong sibiko", lalo na ang tulong na medikal. Mayroon ding diumano'y mga pribadong pagsisikap--ang Operations Brotherhood na inilunsad ng Jaycees at ang negosyong pang-inhenyeriya at pang-konstruksyon ni Frisco San Juan, isang burukrata-kapitalistang kagawad ng mababang kapulungan ng Kongreso. Ang mga ito'y tinustusan ng salaping CIA at binasbasan ng pamahalaang Pilipino. Sinimulan ni Macapagal ang pagpapadala ng Philippine Contingent (Philcon) sa Biyetnam. At sa kampanya para sa halalang pampanguluhan noong 1965, tinuligsa ni Marcos ang Philcon at nangakong paaalisin nito sa Biyetnam. Pero nang maluklok bilang pangulo, pinanatili ni Marcos ang pwersang ekspedisyonaryong ito sa Biyetnam at pinanganlang itong Philippine Civic Action Group (Philcag), at bukod dito'y pinalaki pa niya ito sa tulong ng mas malaking pondo mula sa Washington. Ikinatwiran ni Marcos na makakakuha ng tulong na militar at pang-ekonomya mula sa Estados Unidos kung makikisama lamang ang pamahalaang Pilipino sa panghihimasok ng Estados Unidos sa Biyetnam. Hindi natin dapat kalimutan na para epektibong mahalinhan ng Estados Unidos ang mga kolonyalistang Pranses sa Biyetnam ay napakahalaga ng papel ng mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas. Sa kalaunan, ang mga ito ay naging tuwirang lunsaran ng mga atakeng pandagat at panghimpapawid laban sa Timog at Hilagang Biyetnam at nagsilbi ring baseng suporta sa pagdadala ng mga tauhang militar at materyal ng Estados Unidos sa Biyetnam sa buong panahon ng digma. Nang dumalaw si Presidente Johnson sa Maynila noong Oktubre 1966, ang pamahalaang Pilipino ay lubhang napabantog sa kasamaan sa buong daigdig bilang mayor na kasabwat ng Estados Unidos sa pagsalakay sa soberanya at integridad ng teritoryo ng Biyetnam. Ayon kay Johnson, si Marcos ang kanyang "kanang kamay" sa Asya. Namumunong Papel sa Kilusang Masa T5: Ginampanan mo ang namumunong papel sa pagpapaunlad ng kilusang masa. Sa katunayan, nasa mga namumunong posisyon ka sa karamihan ng mga mayor na organisasyon na lumitaw sa buong dekada. Ano ang saligang padron ng pagkilos mo sa pamumuno sa kilusang ito hanggang sa muling itatag ang Partido Komunista ng Pilipinas? S: Laging nasa isip ko ang kahalagahan ng gawaing pang-ideolohiya, pampulitika at pang-organisasyon. Ibinuhos ko ang sarili sa lahat ng larangan ng gawaing ito. Kung walang rebolusyonaryong teorya ay walang rebolusyonaryong kilusan. Kinailangang piliin ko ang mga babasahing maka pagbibigay sa mga sulong na aktibista ng kaalaman sa diyalektikong materyalismo, istorikong materyalismo, ekonomyang pampulitika, makabagong imperyalismo, syentipikong sosyalismo, at sa kilusan sa pambansang pagpapalaya. Kung paanong nagbuo ako ng mga sirkulo sa pag-aaral sa hanay ng mga sulong na aktibista sa UP at iba pang unibersidad, nagbuo rin ako ng mga grupong talakayan sa hanay ng mga pinakasulong na manggagawang nakilala ko sa mga unyon. Pinag- aralan ng mga grupong ito ang teorya upang maunawaan nila kung paano tinutuhog ng Marxistang paninindigan, pananaw at paraan ang buong praktikal na programa ng
bagong demokratikong rebolusyon; at kung paano ito inilalapat sa iba't ibang klase ng problema. Sa pagsasagawa ng edukasyong teoretikal at pulitikal, hindi sapat at mali kung babasahin at pag-aaralan lamang ang mga klasiko at mga publikasyon mula sa labas ng bayan. Kinailangan kong magsulat ng mga artikulo, talumpati at pahayag na naglalapat ng Marxistang teorya sa kasaysayan at mga kasalukuyang pangyayari sa Pilipinas. Sa kalaunan, ang mga akdang ito ay tinipon noong 1967 sa aklat na Struggle for National Democracy. Patuloy akong nakipag-ugnay sa kilusang estudyante kahit sinimulan ko nang lubugan ang kilusang manggagawa noong 1961. Hinikayat ko ang mga rebolusyonaryong estudyante na sumama sa akin sa mga gawaing pang-edukasyon at pang-organisasyon sa hanay ng mga manggagawa. Naglitawan ang mga pinakasulong na manggagawa at naging mga proletaryong rebolusyonaryo. Nagsaliksik kami at nagturo. Naglathala kami ng mga publikasyong pangmanggagawa at nagdaos ng mga seminar tungkol sa unyonismo batay sa pambansang demokratikong linya. Nagsagawa kami ng panlipunang pagsisiyasat bilang paghahanda para makapapagbuo ng mga bagong progresibong unyon o makapagtransporma ng mga lumang unyon para maging progresibo, at para makapaglunsad ng mga welga at iba pang sama-samang pagkilos. Pinagsama-sama namin ang mga manggagawa, estudyante at iba pang pwersa sa mga demonstrasyon at iba pang aksyong masa na sinimulan, binalak at nilahukan namin. Sumulat ako ng mga ma nipestong pulitikal at mga aralin tungkol sa iba't ibang isyung pambansa at pandaigdig. Ang mga lihim na grupong talakayan, na unti- unting naging mga grupo ng proletaryong rebolusyonaryong partido, ang naging bag-as ng kilusang masa. Matapos madurog ang Congress of Labor Organizations noong unang bahagi ng dekadang singkwenta, ang lumang partido ng pinagsanib na PKP-PSP ay nawalan ng ugnay sa kilusang unyon. May mga anti-imperyalistang elementong tulad nina Felixberto Olalia at Ignacio Lacsina sa kilusang unyon noong unang bahagi ng dekadang sesenta, pero wala silang ugnay sa lumang partido ng pagsasanib. Mula 1962, kumilos ako sa hanay ng mga unyonista ng National Association of Trade Unions ni Lacsina, sa National Federation of Labor Unions ni Olalia at sa Philippine Association of Free Labor Unions ni Cipriano Cid--ang pinakamalaking unyon noon--at sa ilan pang malalaking independyenteng unyon. Kumilos ako sa mga unyon, una'y bilang isa sa mga pangalawang tagapangulo ng Lapiang Manggagawa hanggang 1964; at bilang pangkalahatang tagapangulo ng Partido Sosyalista ng Pilipinas mula noong 1965. Sa pagsabak ko sa gawain sa mga unyon, nakilala ko ang mga beteranong kadreng magsasaka na kabilang sa Malayang Samahang Magsasaka (MASAKA) noong 1963. Nagbigay ako sa kanila ng mga kursong balik-aral sa rebolusyonaryong teorya at sa linya ng pambansang demokrasya. Ang samahang ito ng mga magsasaka ay nabuo noong 1963 nang walang pakialam ang lumang partido ng pagsasanib. Kasama ng iba pang kabataang aktibista, pumunta ako sa kanayunan upang asikasuhin ang panlipunang pagsisiyasat at gawaing masa. Noong 1964 ay itinatag ang Kabataang Makabayan bilang komprehensibong organisasyon ng mga kabataang estudyante, manggagawa, magsasaka at propesyonal. Ako ang naging pambansang tagapangulo nito hanggang 1968. Ang organisasyong ito ay nanguna sa pagdadala ng linya ng pambansang demokratikong rebolusyon sa iba't ibang dako ng bayan, sa paglulunsad ng mga demonstrasyong pulitikal, at sa
pagsasanay ng maraming kabataang kadre para sa proletaryong rebolusyonaryong partido. Noong 1966, bilang punong tagapag-ugnay ng mga mayor na organisasyong masa, sinimulan ko ang pagbubuo ng Movement for the Advancement of Nationalism (MAN), at ako'y naging pangkalahatang kalihim nito nang itatag ito noong Pebrero 8, 1967. Nilayon ng malawak na organisasyong ito sa nagkakaisang prente na pagsama- samahin ang mga organisasyon ng saligang masa ng manggagawa at magsasaka at ng mga panggitnang saray ng lipunan batay sa linyang anti-imperyalista at antipyudal. Marami-raming organisasyon ang inasikaso ko. Nagsagawa ako ng mga pulong sa pag- aaral at gawain; gumawa ng mga panlipunang pagsisiyasat sa mga pabrika; lumahok sa ilang welga at sa halos lahat ng demonstrasyon; at nagbigay ng mga talumpati sa iba't ibang dako ng bayan. Kinailangan ko pang dagdagan ang alawans na bigay ng unyon sa pamamagitan ng pagtuturo ng syensyang pampulitika sa Lyceum of the Philippines mula 1964 at 1967. Dagdag sa lahat ng ito, naging patnugot din ako ng isang pahayagang pang-intelektwal. Mula Lunes hanggang Biyernes ay maaga akong nagigising para sa trabaho ko sa paaralan. Sa pagitan ng mga lektura sa silid-aralan, inasikaso ko ang mga usaping kaugnay ng mga organisasyong masa. Kinahapunan, pagkatapos ng trabaho sa paaralan, tumutuloy ako sa mga tanggapan ng alinmang pederasyon o ng Partido Sosyalista ng Pilipinas. Kahit nasa bahay na ako para maghapunan, may mga dumarating pa rin para makipagtalakayan sa mga usaping kaugnay ng mga organisasyong masa, at kadalasa'y gising pa ako hanggang hatinggabi. Ang aming apartment ay nagsilbing pangalawang opisina ng mga organisasyong masang sinalihan ko. Sa paghahanda ng mga pangmasang demonstrasyon, ito'y nagsilbing gawaan ng mga plakard, istrimer at sulo. Maging ang mga anak kong hindi pa nag-aaral ay kalahok sa gawain at ikinatutuwa nila ito. Pag Sabado at Linggo, kasama ko ang mga aktibista sa mga pulong at gawaing masa sa iba't ibang lugar. Hindi ako nagkaroon ng maraming oras para lamang kay Julie at sa tatlo naming maliliit na anak. Pag may iskedyul ako ng pagsasalita sa Maynila o sa labas nito at salungat ito sa iskedyul ko sa eskwela, napipilitan akong pakiusapan ang isang kasamahan na halinhan ako sa pagtuturo. Nang tumigil ako sa pagtuturo sa huling bahagi ng 1967, nagkaroon ako ng dagdag na panahon para sa pagsusulat at pagsasalita. Noong 1967 din naipalathala ko ang aklat na Pakikibaka para sa Pambansang Demokrasya, na bukod sa mga programa ng iba't ibang organisasyong masa ay pumapatnubay sa kilusang masa. Programa ng Kilusang Masa T6: Ano ang batayang programa ng kilusang masa sa dekadang sesenta? S: Pagkaraan ng malinaw na pagkakilala sa malakolonyal at malapyudal na katangian ng lipunang Pilipino ay saka nailatag ang programa ng pambansang demokrasya. Sa programatikong batayang ito umunlad ang kilusang masa. Ang pangkalahatang linya ay bigyang-kaganapan ang pakikibaka ng sambayanang Pilipino para sa pambansang pagpapalaya at demokrasya laban sa imperyalismong E.U. at iba pang lokal na reaksyunaryong uri tulad ng malaking burgesyang komprador at uring panginoong maylupa.
Sa larangan ng pulitika, igigiit ang pambansang soberanya laban sa paghahari ng Estados Unidos; lalansagin ang magkasanib na makauring paghahari ng malaking burgesyang komprador at uring panginoong maylupa; at ang malawak na masa ng sambayanan, lalo na ang uring manggagawa at uring magsasaka, ay magtatayo ng isang demokratikong estado ng bayan. Sa larangan ng ekonomya, wawakasan ang dayuhang monopolyong kontrol ng Estados Unidos at iba pang bansa sa pamamagitan ng mga hakbangin sa nasyonalisasyon; isasagawa ang tunay at puspusang reporma sa lupa bilang pangunahing nilalaman ng demokrasya; at ipatutupad ang pambansang industriyalisasyon. Sa larangan ng kultura, itataguyod ang isang oryentasyong makabansa, siyentipko at pangmasa; at ang mga pamamaraan sa impormasyon, edukasyon at libangan ay magtataas ng pangkulturang antas ng mga mamamayan at magpapasigla ng rebolusyonaryong pagbabago. Sa larangan ng ugnayang panlabas, susundin ang isang aktibo at nagsasariling patakarang panlabas, upang mapaunlad ang pambansang soberanya at kaunlarang pang-ekonomya, buong higpit na makikipagkaisa sa iba pang mamamayan at bayang lumalaban sa dayuhang dominasyon at reaksyon, at makikipagtulungan sa lahat ng pwersa tungo sa isang mas kaaya-ayang daigdig na makatarungan, malaya, mapayapa at progresibo. May isang pangkalahatang programa para sa buong ligal na kilusang masa. Ang Kabataang Makabayan, isang pangkabataang organisasyon ng iba't ibang uri, ang nauna sa lahat ng ligal na pormasyong pampulitika sa pagpapalabas ng ganitong programa sa paraang komprehensibo at lahatang-panig, at itinalaga nito ang sarili bilang katulong ng partido ng uring manggagawa habang ipinatutupad din nito ang programang partikular sa kabataan. Ang pangkalahatang programa ay inihayag ng Partido Sosyalista ng Pilipinas mula sa pananaw ng uring manggagawa. Ito ay inihayag ng Movement for the Advancement of Nationalism sa paraang napagtutugma ang mga interes ng iba't ibang makabayan at progresibong uri, saray at sektor ng lipunan. Sinunod ng bawat organisasyong masa ang pangkalahatang programa. Gayon man, gumawa rin ito ng partikular na programang angkop sa uri, saray o sektor na kinakatawan nito. Ang Pakikibaka para sa Pambansang Demokrasya ang pinakakomprehensibong paglalahad ng programa ng pambansang demokrasya noong dekadang sesenta. Ang aklat na ito ay ginamit ng mga paaralan sa pambansang demokrasya para itaas ang kamalayang pampulitika ng mga aktibistang masa mula sa iba't ibang makabayan at progresibong uri, saray at sektor. Noong 1970, ang Lipunan at Rebolusyong Pilipino ay lumabas sa anyong mimyograp. Inimprenta ito sa anyong libro noong 1971. Sinusuri nito ang kasaysayang Pilipino, ang mga uri sa lipunan, at ang mga saligang suliranin ng sambayanang Pilipino, at inilalahad ang programa sa demokratikong rebolusyon ng bayan sa mas malinaw, mas komprehensibo at mas puspusang paraan. Itinataguyod ang pamumuno ng Partido Komunista ng Pilipinas. Inilalahad bilang mga sandata ng Partido at sambayanan ang sandatahang pakikibaka at nagkakaisang prente. Pag-unlad ng Kilusang Masa
T7: Pwede bang tuntunin mo ang pag-unlad ng mga organisasyong masa at ng mga pampulitikang aksyong masa? Anu-anong mga isyu ang inilahad ng mga aksyong masang ito? S: Nabanggit ko na ang demonstrasyong anti-CAFA na dinaluhan ng 4,000 estudyante at guro noong 1961. Ito'y pwedeng tukuyin bilang simula ng muling pagsulong ng ligal na kilusang masa. Nagkaroon ng mas maliliit na aksyong masa tungkol sa mga isyung lokal at internasyunal hanggang noong Oktubre 2, 1964, nang pasukin ng 2,000 magkakasamang manggagawa at magsasaka ang tarangkahan ng palasyon ng pangulo at sila'y ipinagtabuyan ng mga gwardyang pampanguluhan. Ang isyu ay pangunahing nakatutok sa U.S. parity rights at sa Laurel-Langley Agreement. Ang Kabataang Makabayan (KM) ay itinatag noong Nobyembre 30, 1964 sa Maynila at ang mga kasaping-tagapagtatag nito ay nagmula sa mga estudyante at kabataang manggagawa na lumahok sa nabanggit na aksyong masa. Noong Disyembre 25, 1964, matingkad ang papel na ginampanan ng KM sa rali ng 5,000 katao mula sa syudad ng Angeles at mga karatig-bayan sa Gitnang Luzon upang tuligsain ang pagpaslang sa mga Pilipino sa loob ng mga base militar ng Estados Unidos at igiit na buwagin ang mga baseng ito. Noong Disyembre 25, 1965, ginanap ang isang demonstrasyon at martsa ng 20,000 manggagawa, magsasaka, estudyante at makabayang negosyante sa harapan ng palasyong pampanguluhan, Kongreso ng Pilipinas, at embahada ng Estados Unidos. Pangunahing kabilang dito ang mga pwersa ng Lapiang Manggagawa, Malayang Samahan ng Magsasaka, Kabataang Makabayan, mga organisasyong pang-estudyante, at isang grupo ng mga makabayang negosyanteng pinamunuan nina Alejandro Lichauco at Antonio Araneta, Jr. Ang mga ito ay kinoordina ng Kabataang Makabayan. Ang saklaw ng mga isyu ay ang mga di-pantay na kasunduan, tratado at kaayusang ipinagkasundo sa Estados Unidos. Pinasigla ng aksyong masa ang paglago ng iba't ibang organisasyong masa. Hinawan din nito ang landas tungo sa pag-oorganisa ng Movement for the Advancement of Nationalism noong 1967 na pinanguluhan ni Senador Lorenzo M. Tañada. Idinaos ang sunud-sunod na mga demonstrasyon tungkol sa mga isyung panloob at pandaigdig, lalo na ang tungkol sa digmang pa nanalakay ng Estados Unidos sa Biyetnam. Pinakamalaki sa mga demonstrasyong ito yaong idinaos laban sa pangmataasang pulong sa Maynila, lalo na sa pagsipot ni Presidente Johnson ng Estados Unidos noong Oktubre 24, 1966. Lumaganap at sumulong ang kilusang welga ng mga manggagawa. Sumiklab sa mga kampus sa buong kapuluan ang kilusang welga ng mga estudyante. Dumami ang bilang ng mga progresibong unyon. Mabilis na dumami ang mga balangay ng KM sa mga paaralan, pabrika at komunidad sa lunsod man o sa kanayunan; at tumulong ang mga ito sa pag-oorganisa ng mga unyon at samahang magsasaka. Ang MASAKA lamang ang hindi nakapagpalawak dahil sa pinapanghina ito ng mahinang pamumuno at ng madalas na hidwaan ng mga grupo ng Bulacan at Nueva Ecija at sa kalauna'y sa pagitan ng mga grupong maka-Lava at maka-Olalia noong 1967. Nagkalat ng intriga ang grupong Lava para hatiin ang Movement for the Advancement of Nationalism noong 1967. Tumiwalag sa MAN noong 1968 ang lahat ng unyon sa ilalim ng Partido Sosyalista ng Pilipinas, ang Kabataang Makabayan, at ang grupong Olalia ng MASAKA. Nakuha ng grupong Lava ang MAN pero ito'y nawalan ng laman.
Noong 1969, lumitaw sa ikalawang distrito ng Tarlac ang isang bagong samahang magsasaka, ang Pagkakaisa ng mga Magbubukid ng Pilipinas (PMP). Naglunsad ito ng isang aksyong masang dinaluhan ng 20,000 magsasaka at mga tagapagtaguyod nito sa lunsod na humiling ng tunay na reporma sa lupa noong Abril 11, l969 sa Maynila. Ang mga demonstrador na magsasaka ay nagmula sa 80,000 magsasaka na baseng masa ng bagong-tatag na PKP. Gayon man, noong huling bahagi ng 1969 at halos buong 1970, inilunsad ng reaksyunaryong militar ang isang kampanya ng lagim, kabilang ang pagpaslang sa mga lantad na lider-magsasaka sa Tarlac. Napilitang lumubog sa kilusang lihim ang PMP. Maraming lider at kasapi nito ang sumanib sa Bagong Hukbong Bayan. Hanggang sa huling bahagi ng dekadang sesenta, ang kabataang nasa ilalim ng KM ang pinakamilitante sa pagsasagawa ng mga aksyong masa sa Metro Manila at sa buong kapuluan. Sa mga aksyong masa, paulit-ulit na nakisama sa KM at mga organisasyong pang-estudyante ang mga manggagawa sa ilalim ng Partido Sosyalista ng Pilipinas gayon din ang mga magsasaka sa ilalim ng MASAKA at PMP. Sa pagtatapos ng dekadang sesenta, ang kasapian ng mga pederasyon sa paggawa sa ilalim ng PSP ay umabot sa ilampung libo; ang KM naman ay umabot sa mahigit na 10,000 kasapi. Ang MAN at ang KASAMA na nasa kilalim ng grupong Lava ay nahiwalay at lumabas sa pangunahing agos ng kilusang masa. Nanindigan sila sa maling linya ng pakikipagkolaborasyon sa rehimeng E.U.-Marcos at paninira sa ligal na demokratikong kilusang masa na tinawag nilang adbenturista. Itinaguyod nila ang esklusibong paggamit sa parlamentaryong pakikibaka pero hindi naman nakakuha ng suporta ng masa. Mga Aksyong Masa Noong 1970-1972 T8: Maaari bang isalaysay mo ngayon ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1910 at ang lahat ng aksyong masa noong 1970 hanggang 1972? Nasa Maynila ako noon at mahigpit kong sinubaybayan ito. Naniniwala akong ang Sigwa ng Unang Kwarto ay isang malaking igpaw sa pag-unlad ng kilusang masa sa lunsod. S: Totoong umigpaw nang malaki ang kilusang masa nang maganap ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970. Ito ay bunga ng matyagang pagsisikap para mapaunlad ang kilusang masa sa buong dekadang sesenta. Noong Enero 25, 1970, idinaos ang isang demonstrasyon ng 50,000 estudyante at manggagawa sa harapan ng Kongreso ng Pilipinas sa okasyon ng unang sesyon nito at ng pagbibigay ni Presidente Marcos ng kanyang talumpati tungkol sa kalagayan ng bansa. Marahas na binuwag ng mga pulis at militar ang aksyong masang ito pagkatapos na lisanin ni Marcos ang Kongreso. Ito'y ikinapoot ng mga mamamayan at naging hudyat ng pagsisimula ng Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 na nagngalit hanggang sa katapusan ng Marso 1970 sa anyo ng lingguhang mga aksyong masa sa Maynila na nilahukan ng mula 50,000 hanggang 100,000 taong nagsipagmartsa, bukod pa sa mga nagsigawan ng suporta mula sa mga tabing lansangan at mga bintana. Lumaganap sa buong bayan ang mga aksyong masa, lalo na sa hanay ng mga estudyante, at pinasigla ng mga aksyong masang ito ang paglaki sa pambansang saklaw ng mga organisasyon ng mga manggagawa, magsasaka, kabataan, kabaibaihan, gyuro, siyentipiko at teknologo, manunulat at artista, mga manggagawang pangkultura at iba pa. Ang mga aksyong masang ito ay inilarawan sa aklat na Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970, gayon din sa Days of Disquiet, Nights of Rage ni Jose Lacaba.
Pinagbuklod ng mga aksyong masang ito ang mga progresibong pwersa laban sa rehimeng E.U.-Marcos at sa mga pundamental na sakit ng lipunang Pilipino na tulad ng monopolyong kapitalismong Amerikano, katutubong pyudalismo at burukratang kapitalismo, sa kabila ng panggugulo ng mga lihim na ahente ng estado at ng grupong Lava, gayon din ng harapang pag-atake ng mga tropang militar at pulis. Ang pinakamakahayup na ginawa ng estado sa Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 ay yaong laban sa demonstrasyon sa harapan ng Palasyo ng Malakanyang noong Enero 30, 1970. Sa pamamagitan ng mga baril at batuta, pinatay ng pulis at mga tropang militar ang anim na estudyante at sinaktan ang ilandaang demonstrador. Ang pananabwat ng grupong Lava para lansagin ang mga aksyong masa ay inilantad sa aklat na Lavaite Propaganda for Revisionism and Fascism. Lumitaw ang Movement for a Democratic Philippines (MDP) bilang bagong organisasyon ng nagkakaisang prente na namatnugot at nagkoordina ng iba't ibang organisasyong masa at mga aksyong masa noong Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 at sa buong panahon ng 1970 hanggang 1972. Naglitawan ang mga bagong organisasyong masa. Kabilang sa mga ito ang Katipunan ng mga Samahang Manggagawa (KASAMA) at Pambansang Kilusan ng mga Manggagawa ng Pilipinas (PAKMAP) sa hanay ng mga manggagawa; Malayang Kilusan ng Bagong Kababaihan (MAKIBAKA) sa hanay ng kababaihan; Samahang Demokratiko ng Kabataan (SDK) at Katipunan ng Kabataang Demokratiko (KKD) sa hanay ng kabataan; Kapisanan ng mga Gurong Makabayan (KAGUMA) sa hanay ng mga guro; Christians for National Liberation (CNL), League of Editors for a Democratic Society, Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan (PAKSA), Nagkakaisang Progresibong Artista-Arkitekto (NPA), at sari-saring mga organisasyong pansektor at pangkomunidad. Sa mga aksyong masa sa lunsod noong 1970 hanggang 1972, namayani ang mga aktibistang kabataan ng KM mula sa mga eskwelahan at komunidad, at umabot sa 20,000 ang kasapi ng mga ito. Gayon man, kapansin-pansin ang pagdami ng mga lumahok na manggagawa mula sa mga unyong kinabilangan ng mga kabataang manggawa na kasapi ng KM. Hinarap ng mga malakihang aksyong masang ito ang mga isyung pambansa at pandaigdig, pati na ang mga isyung lokal. Matapos ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970, ang pinakadramatikong mga pangyayari ay ang mabilis na paglaganap ng mga welga ng mga manggagawa at dagdag na partisipasyon ng mga manggagawa sa mga pampulitikang aksyong masa tulad ng naganap noong Mayo 1 ng 1970 at 1971; ang mabilis na paglaganap sa buong bayan ng mga welgang estudyante, pinakatampok dito ang Komuna ng Diliman na tinampukan ng pag-agaw at pag-okupa sa Unibersidad ng Pilipinas at sa estasyon ng radyo nito para magbrodkas ng rebolusyonaryong propaganda; at ang mga aksyong masa laban sa mga tiranong lokal, tulad ng inilunsad laban sa kilabot na meyor ng syudad ng Kalookan. Sa kabila ng pamamaril at pambabatuta sa kanila at ng pagpaslang at pananakit sa mga aktibistang manggagawa at estudyante, patuloy na nagsibangon ang mga demonstrador, at patuloy nilang pinukaw ang sarili at ang mga mamamayan sa pamamagitan ng panawagan sa pakikibaka--Makibaka, huwag matakot at "Digmang bayan ang sagot sa batas-militar!" Ang pinakamatinding reaksyon ng rehimeng E.U.-Marcos sa pagragasa ng kilusang masa ay ang pagsuspindi sa kasulatang habeas corpus noong Agosto 21, 1971 at ang pag-aresto sa mga progresibong lider na pangmasa, lalo na sa mga nasa KM. Hindi natakot ang pambansang demokratikong kilusan at ang mga mamamayan. Binuo ang Movement of Concerned Citizens for Civil Liberties (MCCCL) sa pamumuno ni
Senador Jose W. Diokno upang lumikha ng mas malawak pang nagkakaisang prente para maipagpatuloy ang mga pamprotestang aksyong masa. Hindi tinantanan ang mga aksyong masa hanggang sa bisperas ng deklarasyon ng batas-militar. Lumaki pa ang mga ito at nilampasan ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 dahil sa ang mahahabang martsa mula sa Gitnang Luzon at Timog Luzon ay paulit-ulit na nagsalubong sa Maynila at sumanib sa mga martsa ng mga taga-Maynila. Ang walang-kapantay na mga aksyong masa ng 1970-1972 ay binigyang-sigla at pinamunuan ng bagong-tatag na Partido Komunista ng Pilipinas at naging balon ng maraming kadre para sa rebolusyonaryong sandatahang pakikibaka sa kanayunan. Habang lalong nagiging brutal ang rehimeng E.U.-Marcos at habang nagbabanta itong magpataw ng batas militar sa buong bayan, lalo namang lumakas ang determinasyon ng paparaming aktibistang masa na sumapi sa PKP at BHB upang ilunsad ang digmang bayan. Paglahok sa Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 T9: Nasaan ka nang maganap ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970? Paano ka lumahok dito? S: Nasa isang lugar ako noon sa Hilagang Luzon, pero sa isang lugar na madali kong makaugnayan ang mga kadreng namamatnugot sa mga aksyong masa sa Maynila gayon din ang mga namamatnugot sa mga armadong opensibang taktikal na nagsimula noong Pebrero 1970 sa Tarlac. Noong maagang bahagi ng 1970, inaayos ko na rin para mailimbag ang Lipunan at Rebolusyong Pilipino. Ang mga aksyong masa sa Maynila ay sinubaybayan ko sa radyo na nagdedetalye ng mga pangyayari. May mga napapanahon ding ulat mula sa mga kadre sa Maynila at mga kagawad ng aking istap na halinhinan sa pagdalo sa mga aksyong masa. Sa gayon ay nakayanan kong gumawa ng pagsusuri sa bawat aksyong masa at maglabas ng mga panawagan sa mga susunod na hakbang. Isinulat ko ang mga pahayag sa ngalan ng PKP upang patnubayan ang nag-aalsang masa batay sa pambansang-demokratikong linya. Para sa akin, pinakaimportanteng ambag ko sa Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 ang pagbago at pagkalas sa kasunduan nina Marcos at mga lider ng mga mayor na organisasyong masa na nananawagang huwag nang ituloy ang aksyong masa na nakatakda sa Pebrero 12 upang protestahan ang malupit na pagpaslang sa anim na estudyante at ang iba pang kahayupan noong Enero 30-31, 1970. Inanyayahan ni Marcos ang mga lider sa kanyang palasyo, nagbanta siya na mas masahol pang masaker ang gagawain ng kanyang mga kampon sa susunod na aksyong masa, pero inialok din niya na susundin ang lahat ng kahilingang inilista ng mga lider ng masa. Estilong himas-dagok ang kanyang ginamit. Nang malaman ko mula sa pangkalahatang kalihim ng KM ang tungkol sa kompromiso, kaagad kong ikinatwiran na pag hindi itinuloy ang aksyong masa ay masisira nang malaliman at matagalan ang kilusang masa. Mangangahulugan ito ng pagpapakita ng takot sa harap ng isang katampalasanan. Lalakas ang loob ni Marcos at ng kanyang mga kampon sa militar para tuluyang lipulin ang kilusang masa. Kaya mariin kong ipinanawagan baguhin at kalasan ang pakikipagkasundo kay Marcos. Pero nagpayo rin ako na ang susunod na aksyong masa ay dapat na maging mas malaki kaysa nauna at gawin ang lahat ng pag-iingat upang hindi makapasok ang mga manggugulo at mapanatiling mapayapa ang aksyong masa. Kung hindi itinuloy ang aksyong masa, walang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970.
Ikatlong Kabanata Muling Pagtatatag ng Partido Komunista Kasaysayan ng PKP T1: Maaari bang magbigay ka ng maikling kasaysayan ng Partido Komunista ng Pilipinas mula nang ito'y itatag hanggang sa sumapi ka rito? S: Ang Partido Komunista ng Pilipinas (PKP) ay itinatag ni Kasamang Crisanto Evangelista noong Nobyembre 7, 1930. Noong 1931, ginamit ng mga kolonyal na awtoridad ng Estados Unidos ang mga tauhang Amerikano, lokal na reaksyunaryo at papet na konstabularya upang sugpuin ang bagong-silang na partido. Noong 1931, sinang-ayunan ng Korte Suprema ang mga desisyon ng mababang hukuman na nagbawal sa PKP at nagsentensya sa mga lider sa salang sedisyon. Noong 1937, ang PKP ay ginawang ligal ni Presidente Quezon ng pamahalaang komonwelt, at muli itong lumitaw. Ito noon ay isang maliit na partidong pangunahing nakabase sa hanay ng mga manggagawa sa Maynila. Noong 1938 ay nakipagsanib ito sa Partido Sosyalista ng Pilipinas, isang ligal na partido sapul noong 1932 na nakabase sa hanay ng mga magsasaka sa Gitnang Luzon. May dalawang malaking depekto ang pagsasanib. Una, ang mga komunista ay sinapawan ng maraming lider at kasapi ng Partido Sosyalista na wala namang saligang kaalaman sa Marxismo-Leninmismo. Pangalawa, namuno sa mga responsableng posisyon sa partido, lalo na sa lihim na pangalawang linya ng liderato, ang mga di-nagbagong elementong petiburges na ang kinatawan ay ang maka-Browder na si Vicente Lava. Sa pamamagitan ni Lava ay nakapasok sa lumang partido ang impluwensya ng lideratong maka-Browder ng Partido Komunista ng Estados Unidos. Itinaguyod ang patakarang prente popular bilang isang patakaran ng pagsunod sa Estados Unidos at sa papet na pamahalaang komonwelt. Sa isang mapanuyong memorandum sa mga Amerikano at papet na opisyal noong Disyembre 1941, nangako ang partido ng pinagsanib na PKP-PSP ng todo-todong suporta at katapatan sa pamahalaang Amerikano at komonwelt, pero tinanggihan naman ang pakiusap nitong armas para labanan ang mga pasistang Hapones. Matapos pagpapaslangin ng mga mananalakay na Hapones ang mga pangunahing lider ng partido ng pagsasanib noong 1942, hinawakan ni Vicente Lava ang katungkuluan ng pangkalahatang kalihim. Hindi nagtagal matapos buuin ang Hukbong Bayan Laban sa Hapon (Hukbalahap), iginiit niya ang patakarang "umurong upang magtanggol", na nangahulugan ng pagtitilad-tilad ng mga kompanya ng Hukbalahap sa mga grupong may tatlo hanggang lima katao at pag-iwas sa mga taktikal na opensiba. Sa gayon ay napipilan ang paglaki ng hukbong bayan sa pamamagitan ng aktibong paglaban noong 1942 hanggang 1945. Ang patakarang "umurong upang magtanggol" ay katulad ng patakarang "lie low" na ipinataw ng United States Armed Forces in the Far East (USAFFE) sa mga gerilyang Pilipino na pinamumunuan o naiimpluwensyahan nito.
Noong Setyembre 1949, itinakwil ng komperensya sa Bagumbali ng komite sentral ng lumang partido ng pagsasanib ang maling patakarang ito at pinatunayang wasto yaong hindi sumunod dito. Dahil dito, mabilis na nakapagpalaki ang hukbong bayan at nakasulong sa loob ng ilang bago dumaong sa Luzon ang mga tropang Amerikano noong unang dako ng 1945. Ngunit ang komperensyang nagtakwil sa maling patakaran ay nagpahintulot na manatili si Lava sa Politburo at nakaya pa niyang magpasok ng mga bagong kamalian sa paggawa ng patakaran. Pangunahin sa mga kamaliang ito ang desisyong salubungin ang pagbabalik ng pamahalaang Amerikano at komonwelt; lusawin ang hukbong bayan at gawin itong isang organisasyon ng mga beterano upang mapahintulutang lumahok ang partido ng pagsasanib sa parlamentaryong pakikibaka. Matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, lumahok ang partido ng pagsasanib sa parlamentaryong pakikibaka sa pamamagitan ng Democratic Alliance, isang organisasyon ng nagkakaisang prente para sa eleksyon. Sa kasabikan nitong lumahok sa parlamentaryong pakikibaka, iniutos pa ng partido ng pagsasanib sa mga mandirigma ng hukbong bayan na sumuko at magparehistro sa mga reaksyunaryong awtoridad na militar gayong nauna rito'y pinagpapaslang ang buo-buong mga kompanya ng hukbong bayan at pinagdarakip naman ang mga lider ng partido ng pagsasanib. Anim na konggresistang kumakatawan sa mga distrito ng Gitnang Luzon ang nahalal sa ilalim ng Democratic Alliance. Napigilan sana nila ang pagkakapagpatibay ng tinatawag na Parity Amendment sa konstitusyon ng 1935 na nagpapahintulot sa mga negosyong Amerikano na gamitin ang mga likas na kayamanan at mamahala ng mga serbisyong pampubliko na katulad ng mga mamamayang Pilipino. Ang anim na konggresista ng Democratic Alliance ay pinatalsik sa kongreso ng papet na rehimeng Roxas sa inimbentong paratang ng pandaraya at terorismo sa halalan upang masiguro ang pagpapatibay sa Parity Amendment. Nang mabigo ang pag-asa sa parlamentaryong pakikibaka at bunga ng masighing panunupil, muling nabuo at humawak ng sandata ang mga dating yunit ng hukbong bayan bilang pagtatanggol sa sarili; at maraming mamamayan ang nakipaglaban para sa mga demokratikong tagumpay na natamo nila sa panahon ng digma, lalo na yaong natamo laban sa mga panginoong maylupa. Noong 1948, kinuha ni Jose Lava, isang kapatid ni Vicente, ang inisyatibang pampulitika sa loob ng partido ng pagsasanib sa pamamagitan ng pagtataguyod ng sandatahang pakikibaka sa pangkalahatang kahulugan nito. Tuluyan siyang naging pangkalahatang kalihim ng partido. Gayon man, wala talaga siyang malinaw na patakaran o estratehiya tungkol sa sandatahang pakikibaka. Noon naman, si Luis Taruc na punong kumander ng Huk ay pinahintulutang makipagnegosasyon sa rehimeng Quirino tungkol sa amnestiya noong 1948 at 1949. Noong 1950 na lamang nagharap ang lideratong Jose Lava ng isang malinaw na estratehiya para sa sandatahang pakikibaka, at ginamit nito ang pangalang Hukbong Mapagpalaya ng Bayan (HMB) para sa hukbong bayan. Subalit ang patakaran ay isang patakaran ng adbenturismo o putsismo na naglayong magtamo ng madaliang tagumpay sa loob ng dalawang taon nang walang paghahanda sa mga kinakailangang batayan nito sa ideolohiya, pulitika at organisasyon. Ang lakas ng partido ng pagsasanib, HMB at mga organisasyong masa ay sobrang nakakonsentra sa Gitnang Luzon--isang rehiyon sa buong bayan. At sa maksimum ay 3,000 mahuhusay na riple lamang ang hawak ng HMB sa 30,000 tropang panlaban ng kaaway. Noong Marso at Agosto 1950, ang HMB ay naglunsad ng sunud-sunod na opensibang militar, karamiha'y mula sa Sierra Madre na may manipis na populasyon at
kapatagan ng Gitnang Luzon. Mabisang gumanting-salakay ang kaaway sa pamamagitan ng paghihiwalay ng mga yunit ng HMB sa taumbayan. Noong Oktubre, naaresto sa Maynila ang buong Politburo-In na pinamunuan ni Jose Lava bilang pangkalahatang kalihim. At hindi natuloy ang binalak na mga opensibang militar ng HMB sa Nobyembre. Si Jesus Lava, isa pang kapatid na Lava, na pinuno ng Politburo-In, ang humawak ng pangkalahatang pamumuno ng partido ng pagsasanib. Noong Pebrero-Marso 1951, sa plenum ng komite sentral ng partido ng pagsasanib na noo'y tuwirang naiipit ng mga operasyong militar sa Sierra Madre, mas pinagkaabalahan ni Jesus Lava ang paggupo sa magkakapatid na Taruc (Luis at Peregrino) tungkol sa mga isyung mas maliit ang katuturan kaysa dapat niyang harapin. Ang mga isyung mas importante pero natakpan ay ang mga kamalian ng kanyang kapatid at ang mga hakbanging dapat gawin para mapanatili at maisulong ang rebolusyonaryong kilusan. Sunud-sunod ang malulubhang pagkakamaling ginawa ni Jesus Lava mula 1951. Noong 1955, ipinasya niyang lusawin nang biglaan ang HMB at gawing mga "brigadang pang-organisasyon" ang mga yunit nito para sa parlamentaryong pakikibaka. Mula noong 1957, lubusang nahiwalay na sa masa ni Jesus Lava. Nagpatago-tago na lamang siya sa kaaway at paminsan-minsa'y sumulat ng mga liham ng pagpapalimos sa sunud-sunod na presidente ng Pilipinas--mula kay Magsaysay, Garcia, hanggang kay Macapagal. Noong 1958, ginawa niya ang patakarang "single file" na nangahulugan ng paglusaw ng mga kolektibo ng partido at pagbubuo ng ilang isahang pila ng mga myembro ng partido na tumatanggap ng kanilang mga "transmisyong pulitikal" na parang mga kawing ng kadena--mula sa isang kasapi tungo sa isa pang kasapi. Nang sumapi ako sa lumang partido ng pagsasanib noong Disyembre 1962, halos wala nang natira rito. Walang sariling kolektibo ang pangkalahatang kalihim na si Jesus Lava at wala rin siyang anumang kolektibo na maaari niyang ugnayan. Wala kahit isang aktibong sangay ng partido. Pagsapi sa Partido ng Pinagsanib na PKP-PSP at Muling Pagtatatag ng PKP T2: Paano mo natagpuan ang lumang partido ng pagsasanib? Anu-anong mga posisyon ang hinawakan mo roon? Ano ang nagtulak sa iyo na humiwalay sa grupong Lava at muling itatag ang Partido Komunista ng Pilipinas? S: Noong 1961 ay napansin ni Jesus Lava ang demonstrasyon ng Marso 14 at ang serye ng mga artikulong sinulat ko sa Philippine Collegian. Inatasan niya ang kanyang pamangking si Vicente Lava, Jr. na makipag-ugnayan sa akin. Pero hindi ko agad nakausap siya dahil sa abalang-abala ako sa kilusang masa noong 1961 at pagkatapos ay kinailangan kong pumunta sa Indonesya noong unang bahagi ng 1962. Noong Disyembre 1962 ko na lamang nakaharap si Vicente Lava, Jr., isang ehekutibo sa isang multinasyonal na empresang Amerikano. Siya at ako ay binigyan ni Jesus Lava ng kapangyarihang magbuo ng isang komiteng tagapagpaganap para pamunuan ang lumang partido ng pagsasanib samantalang nasa likuran pa rin siya bilang pangkalahatang kalihim. Kasunod nito, isa pang pamangking Lava, si Francisco Lava, Jr., isang deputy clerk sa hukumang dulugan, ang ipinasok ng naunang pamangkin; at ipinasok ko naman ang isang lider ng kilusang unyon. Sa kalaunan, ang pangalawang pamangking Lava ay nagpasok ng isang matalik na kaibigan niya, ang manedyer sa sirkulasyon ng isang mayor na dyaryo. Kaming lima ang bumuo ng komiteng tagapagpaganap mula 1963, at sa simula ay nagpulong kami tuwing Linggo. Kami lamang ng lider ng unyon ang nasa kilusang
masa. Sumama kami sa kilusang masa nang walang kinalaman ang lumang partido ng pagsasanib. Ang tatlong iba pa ay abala sa kanilang pultaym na trabaho at walang ano mang koneksyon sa kilusang masa. Napasama sila sa komite dahil lamang sa sila'y mga myembro o katiwala ng pamilya Lava. Sa sariling desisyon ay nagpadala si Jesus Lava ng mga sugo kina Pedro Taruc at Kumander Sumulong (Faustino del Mundo) noong 1963 upang kumontak sa mga labi ng HMB. Pero walang bumalik na sugo. Ayon sa ipinagtapat sa akin ni Kumander Dante (Bernabe Buscayno) noong 1968, pinagpapaslang ni Sumulong ang mga sugo. Bago sumuko sa mga awtoridad na kaaway noong Mayo 24, 1964, nanghirang si Jesus Lava nang walang konsultasyon sa komiteng tagapagpaganap. Mula sa komiteng ito, hinirang niya ang kagawad na unyonista bilang kalihim sa paggawa, ako bilang kalihim sa kabataan, at ang kanyang pamangking si Francisco Lava, Jr. bilang kalihim sa propesyonal. Kasabay nito'y hinirang niya si Pedro Taruc bilang kalihim sa magsasaka, kahit wala namang mapagkakatiwalaang kontak sa kanya. Si Taruc noon ay nagsilbing ideolohistang pampaganda kay Kumander Sumulong na nang-agaw ng titulong punong kumander ng HMB. Hindi naglaon ay ipinangalandakan ni Taruc sa pamamagitan ng ibang tao na nakatanggap siya ng pangalawang liham mula kay Jesus Lava na diumano'y humirang sa kanya bilang pangkalahatang kalihim; at tumanggi kapwa sina Taruc at Sumulong na makipag-alam sa komiteng tagapagpaganap at sa mga kalihim na nakabase sa Maynila. Sa anu't anuman, kaming mga nasa komiteng tagapagpaganap ay nagpalagay pa rin na kami ang sentral na namumunong organo, at iginiit namin na ang mayorya ng kalihiman o mga kalihim ay nasa komite. Naranasan ng komiteng tagapagpaganap ang unang krisis nito nang tumutol ang kalihim sa paggawa na isali sa komite ang dalawa pang matalik na kaibigan ng kalihim sa propesyonal. Ayon sa pagtutol, ang iminungkahing dalawang karagdagang kagawad ay walang anumang kaugnayan sa kilusang masa at may reputasyong di- kanais-nais at mga aktibidad na kahina-hinala. Pero ang krisis na ito ay inabot ng isa pang krisis na mas malala noong 1965. Ang dalawang magpinsang Lava sa komite ay nagkaroon ng personal na alitan tungkol sa isang walang kabagay-bagay na usaping pampamilya. Ang mga pulong ay kagyat na naging buwanan sa halip na lingguhan at sa bandang huli'y napakadalang na. Patuloy na tinuligsa ng kalihim sa propesyonal ang kanyang pinsan, at sa kadahilanang personal at panseguridad ay nagtangka siyang alisin ito sa komiteng tagapagpaganap, nag-asal na parang amo, at gumamit ng estilong isahan sa pakikipagpulong sa mga myembro ng komite. Sa madalang na pagpupulong ng komiteng tagapagpaganap noong 1965, minsa'y iminungkahi kong lumikha ng isang pansamantalang komite sentral para maisali ang pinakamahuhusay na kadre mula sa kilusang manggagawa, magsasaka at kabataan. Buong pagkakaisang inaprubahan ang mungkahi. Sa pulong ding iyon, nahilingan ako ng mayorya ng kasapi ng komiteng tagapagpaganap na sumulat ng isang pangkalahatang ulat tungkol sa partido. Sa huling dako ng 1965, isinumite ko ang borador ng ulat na nagbabalik-aral sa kasaysayan ng partido at pumupuna sa malulubhang kamaliang pang-ideolohiya, pampulitika at pang-organisasyon ng sunud-sunod na mga Lava na naging pangkalahatang kalihim at ng iba pa; at naglalahad din ng kasalukuyang sitwasyon ng partido, bayan at duong daigdig, gayon din ng mga tungkulin ng partido. Si Francisco Lava, Jr., kalihim sa propesyonal, ay mariing tumutol sa ulat, nagmungkahing ituring na isa lamang memorandum ang borador, at nagboluntaryong
gumawa ng isa pang borador na ulat. Pumayag kami sa kanyang mungkahi. Pero wala na siyang isinumiteng ulat. Sa halip, nagkampanya siya para mang-intriga laban sa akin. Natuklasan ko ang katangian at saklaw ng kampanyang ito, bahagya noong 1966 at buo noong 1967. Sa anu't anuman, ang kontradiksyon ko sa kanya ay sinapawan ng mas malinaw na kontradiksyon niya sa sarili niyang pinsan at sa kalihim sa paggawa. Sa huling dako ng 1966, garapalan na ang pag-aastang panginoon ni Francisco Lava, Jr. sa loob ng isang komiteng hindi nagpupulong. Nagpaabiso siya ng isahang pakikipagpulong sa mga kagawad ng komiteng tagapagpaganap at sa mga taong nakalista bilang prospektibong kasapi ng pansamantalang komite sentral. Sa mga paabiso ay ipinirma siya ang kanyang pangalan sa pakikibaka at may dagdag pang notang "para sa nakatataas na organo". Ang kalihim sa paggawa ay patuloy na tumangging humarap sa kalihim sa propesyonal. At nang mag-ultimatum ang huli, nagalit ang una at hinamon ng barilan ang huli. Noong Abril 1967, tinawag ni Francisco Lava, Jr. ang isang pulong ng pito katao, diumano'y para talakayin ang nalalapit na lokal na eleksyong burges. Sa pito, siya at ako lamang ang mga kagawad ng komiteng tagapagpaganap. Pagdating ko sa pulong, basta na lamang niya tinawag itong pulong ng pansamantalang kawanihang pampulitika at hiniling sa mga dumalo na maghalal ng isang pangkalahatang kalihim, mga kalihim para sa organisasyon, edukasyon at kung anu-ano pa. Tinutulan ko ang katangian ng pulong dahil sa hindi naman ito inaprubahan ng komiteng tagapagpaganap o ng apat na kalihim na naunang hinirang ni Jesus Lava. Gayon man, nagawa ni Francisco Lava, Jr. na "mahalal" ang sarili bilang pangkalahatang kalihim, na para bagang ang posisyon ay isang pamana ng pamilya at ngayo'y ipinapasa sa pang-apat na pangkalahatang kalihim na Lava. Sa panahong ito ay napagtanto kong wala nang saysay na makipag-ugnayan pa sa simumang kaangkan ng dinastiyang Lava. Sumang-ayon sa paninindigan ko ang mga tunay na proletaryong rebolusyonaryo na nagsasariling lumitaw nang hiwalay sa lumang partido ng pagsasanib mula noong 1959, gayon din ang iba pang nakatatandang kasapi ng partido. Ipinasya naming patalsikin sa partido ang grupong Lava. Determinado kaming muling itayo ang partido sa teoretikal na pundasyon ng Marxismo-Leninismo. Bago nagtapos ang Abril 1967 ay binuo namin ang Pansamantalang Kawanihang Pampulitika. Pangunahing layon namin ay iwasto ang mga kamalian at muling itayo ang partido. Salungat sa ideang ipinagkakalat ng mga maka-Lava at ng reaksyunaryong masmidya na mga kabataang komunista lamang ang muling nagtatag sa PKP, ang pakikibaka para muling itatag ang partido ay sinuportahan ng mga pinakamatandang kadre at pinakasubok na beterano sa kilusang manggagawa, magsasaka, kabataan, at sa kilusan ng sandatahang rebolusyon, tulad nina Max Gutierrez, Amado V. Hernandez, Felixberto Olalia, Simplicio Paraiso (isang kamag-anak ng mga Lava), Lucio Pilapil, Samuel Rodriguez, at marami pang iba na dahil sa pag-iingat ay hindi pa maaaring banggitin ngayon. Mahigit na isang taon ang ginugol namin para muling itatag ang PKP noong Disyembre 26, 1968. Ang Kongreso ng Muling Pagtatatag ay di-hamak na nauna sa anumang kongresong naorganisa ng mga maka-Lava. Napagsama-sama namin ang mahuhusay na komunista mula sa lumang partido ng pagsasanib, at nasa landas na rin kami ng pakikipag-ugnay sa mahuhusay na komunista at mga pulang mandirigma sa lumang hukbong bayan na makalalahok sa
pagbubuo ng Bagong Hukbong Bayan sa ilalim ng pamumuno ng muling itinatag na PKP. Mga Isyu sa Ideolohiya at Pulitika T3: Ipinakita mo ang sunud-sunod na mga pangyayari hanggang sa nang-agaw ng awtoridad ang pang-apat na pangkalahatang kalihim na Lava. Bukod sa malinaw na isyu sa organisasyon, may mga isyu ba sa ideolohiya at pulitika? S: Mangyari pa, may kaugnayan sa mga isyu sa ideolohiya at pulitika ang isyu sa organisasyon na may kinalaman sa komiteng tagapagpaganap at sa pang-aagaw ng awtoridad ni Francisco Lava, Jr. Sa inilahad kong maikling kasaysayan ng PKP at ng lumang partido ng pagsasanib, tinukoy ko ang malulubhang kamalian ng sunud-sunod na mga pangkalahatang kalihim na Lava. At sa salaysay ko sa pagkakabuo, pag-unlad at pagkalusaw ng komiteng tagapagpaganap, binanggit ko ang maniobra ni Francisco Lava, Jr. para sikilin ang pangkalahatang ulat na sinulat ko noong 1965. Ito ang simula ng tunggalian naming dalawa sa loob ng komiteng tagapagpaganap--isang tunggaliang humantong sa muling pagtatatag ng Partido Komunista ng Pilipinas at sa ganap na pagkakalantad ng pagkabulok ng lumang partido ng pagsasanib na naging laruan lamang ng dinastiyang Lava. Sa dokumento ng pagtatatag na pinamagatang "Iwasto ang mga Kamalian at Muling Itayo ang Partido" ay inilahad sa komprehensibo at malalim na paraan ang mga isyu sa ideolohiya, pulitika at organisasyon laban sa sunud-sunod na mga pangkalahatang kalihim na Lava na nagdulot ng pinakagrabeng pinsala sa lumang partido ng pagsasanib. Ang pamilyang Lava ay dating isang pamilya ng maliit na panginoong maylupa mula sa Bulacan, Bulacan. Dahil sa nakakuha ng edukasyong burges, ang henerasyon ng mga Lava na unang nakapasok sa partido ay naging burges na sa estilo ng pamumuhay at pag-iisip. Kahit naging mga kasapi na ng partido, hindi nila nasapol ang Marxista-Leninistang paninindigan at pamamaraan ng isang proletaryong rebolusyonaryo. Sila ay nanatiling mga burges na subhetibista. Ang tatlong pangkalahatang kalihim na Lava ay pumaling mula sa Kanan patungong Kaliwang oportunismo, at mula sa Kaliwa patungong Kanang oportunismo, dahil sa kulang sila sa lahatang-panig at malalim na pagtingin sa mga bagay, sitwasyon at proseso, hindi nila nasapol ang mga batas ng pagkilos at paggawa, at hindi sila nakagawa ng pagbabago batay sa mga tiyak na salik. Ginawa ni Vicente Lava ang patakarang "umurong upang mag tanggol" dahil sa sobrang pagtaya niya sa lakas ng pwersang militar ng Hapon at dahil sa ang habol niya'y kaligtasan sa pag-iwas sa sandatahang pakikikaka. Inakala rin ng tatlong magkapatid na Lava na maisusulong nila ang kanilang mga ambisyon sa pulitika at propesyon matapos ang digma kung sasalubungin ang pagbabalik ng mga pwersang Amerikano at ng pamahalaang komonwelt at kung itatalaga ang lumang partido ng pagsasanib sa landas lamang ng parlamentaryong pakikibaka. Nang mabigo ang kanilang mga repormistang pangarap, bumaling sa adbenturismo sina Jose at Jesus Lava noong 1950. Inakala nilang matatamo ang tagumpay sa madali at murang paraan sa loob ng dalawang taon. Hindi nila lubos na isinaalang-alang ang tiyak na lakas at kahinaan ng mga rebolusyonaryo gayon din ang mga partikular na kakayahan ng kaaway. Hindi nila lubos na nahinuha na higit pa sa dalawang taon ang dapat gugulin para maitayo ang partido, hukbong bayan,
at ang nagkakaisang prente sa hanay ng masa, sa pambansang saklaw, sa proseso ng rebolusyonaryong sandatahang pakikibaka. Nang mabigo ang adbenturistang patakaran, pumaling naman si Jesus Lava sa Kanang oportunismo, nilayong lusawin ang hukbong bayan noong 1958, halos nilusaw ang lumang partido ng pagsasanib mula noong 1958, at sa bandang huli'y inayos ang kanyang pagsuko noong 1964. Sa malapyudal na kombinasyon ng burges na karerismo at pyudal na dinastisismo, umasa siya sa kanyang mga pamangking wala namang karanasan o kaugnayan sa kilusang masa para makontrol ang komiteng tagapagpaganap. Bilang panghuli, ang pamangking si Francisco Lava, Jr. naman ay nag-akalang maaari siyang maging isang rebolusyonaryong lider kung ito'y mamanahin niya o kaya'y kung magmamaniobra lamang siya. Ang Kilusang Masa T4: Napaunlad mo kaya ang kilusang masa kahit hindi ka naging kasapi ng lumang partido ng pagsasanib o kaya'y ng komiteng tagapagpanap nito? S: Palagay ko'y naisalaysay ko na nang husto kung paano muling lumitaw ang kilusang masa noong 1961 nang labas sa lumang partido ng pagsasanib, at kung paano pa ito higit na umunlad. Kahit walang anumang kinalaman ang lumang partido ng pagsasanib o ang komiteng tagapagpaganap nito, ang kilusang masa ay mapauunlad pa rin ng mga bagong-unlad na proletaryong rebolusyonaryo at ng mga organisasyong masa. Ang mga sariwang elementong ito na responsable sa muling pagsulong ng kilusang masa ay umunlad sa ideolohiya, pulitika at organisasyon sa sarili nilang paraan. Ang tanging aral na nakuha nila sa mga Lava ay ang mga negatibong halimbawang ibinigay nila. Liban sa aming dalawa ng lider ng unyon, wala nang iba pa sa komiteng tagapagpaganap na nakapag-ambag sa pag-unlad ng kilusang masa. Para sa aming dalawang aktibo sa kilusang masa, isang pag-aaksaya ng panahon, hirap at rekurso ang mapabilang sa komiteng tagapagpaganap at sa lumang partido ng pagsasanib. Ang pinakamainam na patunay sa kainutilan ng pagsama sa mga maka-Lava ay ang kawalan nila ng kakayahang magpalakas ng sarili nilang mga organisasyon matapos na itiwalag namin sila. Lalo silang nahiwalay at nawalan ng saysay. Sinabi nilang sasagana sila sa parlamentaryong pakikibaka. Pero walang nangyari sa kanila liban sa maging mga tagasira at kalaban ng ligal na kilusang demokratiko. Kahambal-hambal na naetsapwera sila sa Sigwa ng Unang Kwarto at sa sumunod na mga aksyong masa noong 1970-1972, nang magkaroon ng kalitatibong igpaw ang kilusang masa. Lagi nilang sinasabi na wastong tumatahak sila sa landas ng parlamentaryong pakikibaka na siyang pangunahin o tanging anyo ng kanilang pakikibaka. Pero ang mga organisasyong masa naman na pinamumunuan ng mga bagong-sibol na proletaryong rebolusyonaryo ang siyang mabilis na lumakas at sumulong sa linya ng pambansang demokrasya sa pamamagitan ng paglulunsad ng pakikibaka sa lahat ng larangan. Ang pangunahing napala ng mga proletaryong rebolusyonaryo nang mapabilang sila sa lumang partido ng pagsasanib ay ang kaalaman kung paano sinira ng dinastiyang Lava ang rebolusyo naryong kilusan sa matagal na panahon. Natutuhan namin kung ano ang dapat punahin at itakwil upang muling maitayo at mapalakas ang rebolusyonaryong kilusan.
Pagkapangulo ng PKP T5: Paano ka naging tagapangulo ng komite sentral ng PKP? Ano ang mga rekisito para maging isang tagapangulo? May katotohanan ba ang sinasabi ng grupong Lava na kahit paano'y naimpluwensyahan o natulungan ka ng Partido Komunista ng Tsina o ng Dakilang Proletaryong Rebolusyong Pangkultura sa Tsina nang muling itatag ang Partido Komunista ng Pilipinas? S: Sa kongreso ng muling pagdtatatag ng PKP, buong pagkakaisang nahalal akong tagapangulo ng komite sentral. Sinuri ng mga kasama sa kongreso ang mga kwalipikasyon ng mga kandidato sa ideolohiya, pulitika at organisasyon. Sa nominasyon at eleksyon ng mga kasapi ng komite sentral, tinitimbang ang karanasan, kakayahan, at awtoridad sa gawain sa ideolohiya, pulitika at organisasyon. Mas mataas ang kahilingan para maging karapatdapat na kasapi ng kawanihang pampulitika at komiteng tagapagpaganap. Basta't kolektibo ang organo, matutugunan ng sama-samang lakas ng mga kasapi ang mga kahinaan at kakulangan ng mga indibidwal. Sa kaso ng tagapangulo ng komite sentral, mataas ang rekisito sa kakayahang teoretikal at pulitikal gayon din sa lahatang-panig na kakayahan. Sa tanong mo tungkol sa Partido Komunista ng Tsina (PKT) at sa Dakilang Proletaryong Rebolusyong Pangkultura (DPRK), o anumang salik na dayuhan, nais kong bigyang-diin na nangyari ang muling pagsulong ng kilusang rebolusyonaryo sa Pilipinas at ang pagkahalal ko bilang tagapangulo ng komite sentral ng PKP sa esensyal na dahilang iniluwal ito ng mga kondisyon sa Pilipinas at ng mga salik na panloob, kabilang ang mga kamalian at kawalang-pagwawasto ng grupong Lava at ang paglitaw ng mga proletaryong rebolusyonaryo. Magtatagumpay sa rebolusyon ang isang partido kung wasto lamang na ilalapat nito ang unibersal na teorya ng Marxismo-Leninismo sa kongkretong kondisyon ng isang bayan. Ang rebolusyonaryong teorya ay patnubay sa pagsusuri sa kasaysayan at mga sirkumstansya ng sambayanang Pilipino at sa pagbabalangkas at pagsasagawa ng rebolusyonaryong hakbangin. Tanggalin mo ang lahat ng patungkol sa PKT at DPRK sa mga nakaraang dokumento ng PKP at mapatutunayan mo sa sarili ang katumpakan ng mga pormulasyon tungkol sa mga tunay na pangyayari at kaganapan sa Pilipinas. Ang mga tagumpay na natamo ng PKP ay bunga ng sarili nitong kongkretong pagsusuri sa mga kongkretong kondisyon, rebolusyonaryong pagkilos, at pag-asa sa sambayanang Pilipino. Si Mao Zedong ay itunuturing pa rin ng PKP bilang isa sa mga dakilang komunistang lider at palaisip, at utang nito sa kanya ang komprehensibo at malalim na pagkaunawa nito sa bagong demokratikong rebolusyon sa isang malakolonyal at malapyudal na lipunan, lalo na ang teorya ng digmang bayan para maagaw ang kapangyarihang pampulitika, gayon din sa kasunod na sosyalistang rebolusyon, lalo na ang paglalatag ng pundasyon nito. Sino ang makapagpapasinungaling sa kadakilaan ni Mao bilang komunistang palaisip at lider na namuno sa daan-daang milyong mamamayan tungo sa tagumpay sa rebolusyong Tsino--isang rebolusyong may malaking katuturan sa sangkatauhan? Ang Dakilang Proletaryong Rebolusyong Pangkultura ay isang usaping pangunahing pumapatungkol sa PKT. Ito ay ipinalagay na isang antirebisyonistang rebolusyon sa isang lipunang sosyalista na. Anumang implikasyon nito sa kasalukuyan o
hinaharap ng Pilipinas ay pumapangalawa lamang ang kahalagahan sa pangunahing pananagutan ng PKP na isakatuparan ang bagong demokratikong rebolusyon. Mahigpit na sumusunod ang PKP sa Marxismo-Leninismo, nag-aaral ng mga akda ng lahat ng palaisip at lider ng mga nagtagumpay na rebolusyon, at nagsisikap na matuto sa mga positibo at negatibong karanasan sa ibayong dagat para pakinabangan ng sambayanang Pilipino at isulong ang rebolusyong Pilipino. Programa ng PKP T6: Ano ang naging programa ng PKP? S: Para sa programa ng muling pagtatatag ng Partido Komunista ng Pilipinas, may dalawang saligang dokumento: "Iwasto ang mga Kamalian at Muling Itayo ang Partido" at ang Saligang Batas ng Partido Komunista ng Pilipinas. Pinupuna at itinatakwil ng unang dokumento ang mahabang linya ng malulubhang kamalian ng sunud-sunod na mga pangkalahatang kalihim na Lava, bukod sa iba pa, kabilang ang mga pang-ideolohiyang kamalian ng subhetibismo tulad ng dogmatismo at empirismo, mga pampulitikang kamalian ng oportunismo na tipong "Kaliwa" at Kanan, at mga pang-organisasyong kamalian ng paglabag sa demokratikong sentralismo; at itinatakda ang mga pangunahing tungkuling dapat gawin ng partido para mapalakas ang sarili sa ideolohiya, pulitika at organisasyon, at mapamunuan ang rebolusyong Pilipino. Komprehensibong nililinaw ng pangalawang dokumento ang mga saligang prinsipyo at layunin ng partido at saka itinatakda ang mga pang-organisasyong alituntunin, estruktura at prosedimyento sa ilalim ng prinsipyo ng demokratikong sentralismo. Upang mailinaw ang programa ng partido sa buong sambayanan at sa rebolusyonaryong kilusan, nariyan ang Programa para sa Demokratikong Rebolusyon ng Bayan. Taglay nito ang pangmatagalan at pangkalahatang programa, gayon din ang kagyat at partikular na programa. Hayaan mong isa-isahin ko sa iyo ang sampung panuntunan sa matagalan at pangkalahatang programa na angkop sa buong yugto ng bagong-tipong pambansang demokratikong rebolusyon. 1. Ibagsak ang mga mapang-aping pwersa ng imperyalismong E.U. at pyudalismo. 2. Itatag ang isang demokratikong estado ng bayan at isang pamahalaang koalisyon o pamahalaan ng nagkakaisang prente. 3. Ipaglaban ang pambansang pagkakaisa at mga demokratikong karapatan. 4. Sundin ang prinsipyo ng demokratikong sentralismo. 5. Itayo at itaguyod ang hukbong bayan. 6. Lutasin ang problema sa lupa. 7. Ipatupad ang pambansang industriyalisasyon. 8. Itaguyod ang isang kulturang pambansa, siyentipiko at pangmasa. 9. Igalang ang karapatan ng mga pambansang minorya sa pagpapalaya sa sarili.
10. Sundin ang isang aktibo at nagsasariling patakarang panlabas. Rebolusyonaryong Estratehiya at Taktika T7: Ano ang inihanda ninyong estratehiya at taktika sapul sa simula para maitayo ang isang komprehensibong kilusang rebolusyonaryo? Pakitalakay ng mga kongrektong hakbang na ginawa ninyo para mapalawak ang partido. S: Inihanda namin ang isang estratehiya at taktika batay sa pangkalahatang linya ng pambansang demokratikong rebolusyon sa ilalim ng makauring pamumuno ng proletaryado laban sa imperyalismong E.U. at mga mapagsamantalang uri na tulad ng malaking burgesyang komprador at uring panginoong maylupa. Ang uring manggagawa ang pinakaprogresibong uring produktibo at pulitikal sa Pilipinas. Nakalaan sa uring ito ang rebolusyonaryong teorya ng Marxismo- Leninismo. Ang makauring pamumuno nito ay nakakonsentra at naisasakatuparan sa pinakamaunlad nitong destakamento, ang Partido Komunista ng Pilipinas. Nariyan din ang mga unyon bilang mga instrumento sa pang-ekonomyang tunggalian ng mga uri at paaralan ng rebolusyon. Palibahasa'y minoryang uri sa lipunang Pilpino, makapagtitipon ang uring manggagawa ng mas malaking pwersa kung bubuo ito ng saligang pakikipag-alyansa sa uring manggagawa. Ang uring manggagawa at uring magsasaka ang mga saligang uring pinagsasamantalahan sa lipunang Pilipino, at sila'y hindi kukulangin sa 90 porsyento ng mga mamamayan. Paano matatamo ang saligang alyansang ito? Matatamo ito sa pamamagitan ng pagtatalaga at pagpapaunlad ng mga kadre at kasapi ng PKP sa kanayunan para mabuo ang Bagong Hukbong Bayan, ang mga organisasyon ng mga magsasaka at iba pang pangmasang organisasyon, at ang mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Habang inilulunsad ang sandatahang pakikibaka, reporma sa lupa at pagtatayo ng baseng masa, ang mga kadre ng partido ay nakapagbubuo ng organisasyon ng partido sa hukbong bayan, sa mga organisasyong masa, at sa mga lokalidad. Sa gawain ng nagkakaisang prente sa kanayunan ay mahalaga ang kasinupan. Sa linya ng antipyudal na nagkakaisang prente, dapat pangunahing asahan ng partido ang mga maralitang magsasaka at manggagawang bukid, himukin ang mga panggitnang magsasaka, nyutralisahin ang mga panggitnang magsasaka, at samantalahin ang kontradiksyon sa pagitan ng mga naliliwanagang panginoong maylupa at despotikong panginoong maylupa upang mahiwalay at malansag ang kapangyarihan ng huli. Sa pamamagitan ng pagbubuo ng saligang alyansa ng uring manggagawa at uring magsasaka at paggamit ng kanayunan na siyang pinakamalawak na mapagmamaniobrahan ay nailulunsad ang isang matagalang digmang bayan at naitatayo ang rebolusyonaryong pamahalaang bayan habang malakas pa sa mga lunsod ang reaksyunaryong estado. Ang estratehikong linya ng digmang bayan ay paligiran ang mga lunsod mula sa kanayunan at mag-ipon ng lakas hanggang sapat na ang lakas ng hukbong bayan para lupigin ang pwersa ng kaaway na malakas na nakabase sa mga lunsod. Malamang na dumaan ang digmang bayan sa tatlong estratehikong yugto: depensiba, pagkakapatas, at opensiba. Pero sa loob ng estratehikong depensiba ay maisasagawa at maipananalo ng hukbong bayan ang mga taktikal na opensiba. Hindi sapat na mabuo lamang ang saligang alyansa ng uring manggagawa at uring magsasaka para maisulong ang rebolusyonaryong kilusan. Mahalagang makuha ang petiburgesya ng lunsod. Ang pinakamababang saray na ito ng burgesya ay
progresibo pa rin, at kahimat nagpapakita ito ng angking mga progresibong liberal na idea, saligang pwersa ito ng rebolusyong Pilipino, kasama ng uring manggagawa at uring magsasaka. Nakapagpadali sa muling pagtatatag ng partido ang mga naunang tagumpay sa gawaing pampulitika sa hanay ng mga estudyante, guro at iba pang propesyonal, at isa iba pang sektor ng petiburgesya ng lunsod, alinsunod sa linya ng pambansang demokrasya sa loob ng halos isang dekada. Iwinaksi na ng marami sa mga elementong ito ng petiburgesya ng lunsod ang maka- imperyalistang konserbatibong liberalismo ng estado at pinili nila ang anti- imperyalistang progresibong liberalismo. Malaki-laking bilang sa kanilang hanay, lalo na mula sa mga estudyante at kabataang propesyonal, ang umunlad pa at nanindigan sa proletaryong rebolusyonaryong pananaw at sumapi sa Partido Komunista ng Pilipinas. Ang petiburges na tagalunsod na may katangiang anti-imperyalistang progresibong liberal o kaya'y naging mga proletaryong rebolusyonaryo ay napakalaki ng naitulong at gumanap ng mapagpasyang papel sa pambansang paglawak ng partido, hukbong bayan at mga organisasyong masa. Hindi sapat ang magbuo ng rebolusyonaryong lakas sa hanay ng saligang pwersa. Kinakailangan ding hikayatin ang pambansang burgesya sa isang malawak na nagkakaisang prente. Ang panggitnang saray na ito ng burgesyang Pilipino ay maliit, mahina at may dalawahang katangian. Progresibo ito sa pagtutol sa dayuhang monopolyong kapitalismo, pero reaksyunaryo naman sa pagsasamantala at sa pagnanais na humawak ng kapangyarihan para sa sarili sa kapinsalaan naman ng masa. Pero mas mainam na hikayatin ang pambansang burgesya kaysa kaligtaan ang mga lehitimong karapatan at interes nito o kaya'y bawasan ang mga progresibong pwersa sa pambansang nagkakaisang prente. Sa mga lugar na may sandatahang kapangyarihang pampulitika ang rebolusyonaryong kilusan, ang panggitnang burgesya ay may tendensyang maging napakamatulungin sa mga saligang rebolusyonaryong pwersa. Hindi sapat na magkaroon lamang ang mga positibong pwersa ng nagkakaisang prente. Kinakailangan ding samantalahin ang pagkakahati sa hanay ng mga reaksyunaryong pwersa ng mga saligang uring mapagmasamantala na tulad ng malaking burgesyang komprador at uri ng panginoong maylupa. Maraming paraan para mapakinabangan ng rebolusyonaryong kilusan ang paparahas na hidwaan ng mga reaksyunaryo. Sa gayon, sa bawat panahon ay posibleng maihiwalay at malipol ang pinakareaksyunaryong paksyon na pinakasunud-sunuran sa imperyalismong E.U. Hayaan mong ilahad ko ngayon nang kongkreto kung paano kami nagpalawak nang bertikal sa buong kapuluan, horisontal mula sa mga lunsod patungo sa kanayunan, paalun-alon mula sa mga konsolidadong sonang gerilya o baseng gerilya, at paluksong-palaka para makapaglatag ng panimulang mga sonang gerilya sa mga estratehikong lugar. Para makapagpalawak sa buong kapuluan, binalak namin sapul sa simula ang paglikha ng mga pangrehiyong komite ng partido at mga pangrehiyong komand ng Bagong Hukbong Bayan. Kumuha kami ng mga kadre sa rehiyon ng Metro Manila at sa mga sonang gerilya ng Gitnang Luzon at saka sa Cagayan Valley, lalo na sa probinsya ng Isabela, kung saan sumailalim sa pagsasanay na pulitiko-militar ang
mga kadre mula sa ibang rehiyon. Bago nagtapos ang 1972, natapos namin ang pagtatatag ng pitong pangrehiyong komite at anim na pangrehiyong komand. Walang humpay na pinaunlad namin ang kilusan sa lunsod man o kanayunan. Sa pagsunod sa halimbawa ng Metro Manila, kung saan lumaki ang kasapian ng partido at mga aktibistang masa sa gitna ng isang militanteng kilusang masa noong dekadang sesenta hanggang sa unang dako ng dekadang setenta, ang mga lunsod ng iba pang rehiyon ay nagpalitaw ng mga kasapi ng partido at mga aktibistang masa para sa kanayunan. Ang pagtungo sa kanayunan ay nangahulugan ng pagpapalalim at pagpapalawak ng lakas ng partido at iba pang rebolusyonaryong pwersa. Sa kanayunan, ang mga sonang gerilya ay napalawak nang paalun-alon, mula sa isang baryo tungo sa karatig-baryo at mula sa isang bayan tungo sa karatig- bayan. Mayroon ding paalun-along paglawak sa iba't ibang direksyon mula sa isang hangganan (ng ilang bayan, distrito, probinsya o rehiyon). Ang pakay ay magbuo ng mga sonang gerilya at mga sonang gerilya (bawat isa'y kasinlaki ng isang munisipalidad). Ang luksong-palakang paglawak ay ginawa sa iba't ibang antas (pambansa, pamprobinsya at pambayan) sa layuning makapagpasimula ng isang sonang gerilya sa isang puntong mapagpasya para epektibong makontrol ang isang malawak na lugar sa pinakamaagang panahon. Pokus ng mga Aktibidad ng Partido T8: Anu-ano ang mga puntong pinagkonsentrahan ng mga aktibidad ng partido? Bakit napili ang mga ito? S: Kinailangang bigyang-diin ng partido ang pagtatayo nito sa ideolohiya, pulitika at organisasyon. Tumiwalag ito sa lumang partido ng pagsasanib; pinuna ang mahabang talaan ng malulubhang kamalian na pangunahing ginawa ng sunud-sunod na lideratong Lava; gumawa ng isang komprehensibong pag-aaral sa kasaysayan at kalagayan ng Pilipinas; at inilahad ang estratehiya at taktika ng pambansang demokratikong rebolusyon. Nakapagpanibagong-buhay ang partido sapagkat may mga kadreng matagal-tagal nang nakapag-aral ng mga pundamental na simulaing Marxista-Leninista at naglapat ng mga ito sa mga kongkretong kondisyon ng Pilipinas, gayon din sa kasaysayan at kalagayan ng lumang partido ng pagsasanib. Sa simula pa lamang ay determinado na ang liderato ng muling-tatag na partido na palaganapin ang pag-aaral ng Marxismo-Leninismo at ng pambansang demokratikong programa. Pagbubuo sa ideolohiya ang unang rekisito sa pagbubuo ng partido at sa pagrekluta ng mga bagong kasapi mula sa kilusang masa. Maliit ang panimulang kasapian ng partido. Pero hindi naglaon, ang malaking igpaw sa rebolusyonaryong kilusang masa pagkaraang muling itatag ang partido ay nagbunga ng maraming sulong na aktibista na pwedeng ipasok sa partido. Nagkaroon din ng kampanya para ibigay ang kahit man lamang saligang edukasyong pampartido sa mga bagong rekluta at ilimbag ang pinakaangkop na mga tekstong Marxista- Leninista para sa mga nagnais magbasa at mag-aral bago pa magkaroon ng pormal na intermedyang at sulong na mga kurso.
Ano ang katuturan ng edukasyong teoretikal o kahit pagkaunawa man lamang sa programa ng pambansang demokrasya, kung wala namang kaukulang gawaing pulitikal para pukawin, organisahin at pakilusin ang malawak na masa sa lunsod at kanayunan? Kinailangang dagdagan pa ang gawaing pulitikal sa kalunsuran. Ang nagawa noong dekadang sesenta kaugnay dito ay naging batayan ng Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 at ng buong pagsulong ng hayag na kilusang masa noong dako ng dekadang setenta. Nagkaroon ng mas masiglang kampanya para palakasin ang kilusang unyon, paunlarin ang partido sa ubod nito at ipauna rito ang uring manggagawa. Para mapatunayan nito ang pagiging isang tunay na rebolusyonaryong partido ng proletaryado, desidido ang partido na maglunsad ng sandatahang pakikibaka bilang pangunahing anyo ng pakikibaka. Subalit ito ay malinaw na batay sa pangkalahatang linya ng pambansang demokratikong rebolusyon at nasa konteksto ng paggamit ng lahat ng anyo ng pakikibaka. Sa paglalapat ng teorya ng digmang bayan, nakamit ang mga pagsulong sa sandatahang pakikibaka nang ikinombina lamang ito sa reporma sa lupa at sa pagbubuo ng isang malakas na baseng masa sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga organisasyong masa at mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Para mapamunuan ng partido ang mas maraming mamamayan, kinailangang buuin nito ang sariling organisasyon--mas maraming kasapi ng partido, mas maraming sangay ng partido sa batayang antas, at mas maraming grupo ng partido sa bawat antas ng luma laking hukbong bayan at mga organisasyong masa. Binigyang-diin ang paglago mula sa ilampung kadre hanggang sa daan-daan at libu- libo; magpalawak sa pambansang saklaw; at malalim na mag-ugat sa masa ng mga manggagawa at magsasaka. Pinagmulang Uri ng mga Kasama T9: Naging problema ba sa iyo ang pyudal mong pinagmulan? Ano ang mga uring pinagmulan ng mga tagapagtatag na kasapi gayon din ng mga kasapi ng komite sentral ng muling itinatag na partido? Ano ang kaibhan ng mga ito sa iba pang partido sa Timog Silangang Asya nang itatag ang mga ito? S: Pag ang isang tao ay may pyudal na pinagmulan at gustong maging isang proletaryong rebolusyonaryo, kailangang sadyang itakwil niya ang mga ugat at sanga-sanga ng pinagmulang iyon. Palagay ko, sapul sa pagkabata ay binabaka ko na ang mga kondisyong pyudal at ang kaisipang medyebal. Napangingibabawan ko ang pyudal na impluwensya sa pamamagitan ng lubusang pagsunod sa syentipikong pananaw at sa rebolusyonaryong demokratikong laman ng progresibong liberalismo sa unibersidad. At nang sinunod ko naman ang Marxistang pananaw at pamamaraan ay lalong napangibabawan ang mga petiburges na kondisyon at impluwensya. Upang mabago ang sarili at maging isang proletaryong rebolusyonaryo, hindi lamang dapat mag-aral at matuto ng Marxistang teorya mula sa mga libro kundi dapat ding lumahok sa rebolusyonaryong praktika. Kaya sumabak ako sa rebolusyonaryong kilusang masa. Gumawa ako ng panlipunang pagsisiyasat sa hanay ng mga manggagawa sa kanilang pinagtatrabahuhan at tirahan, lumahok sa gawaing unyon at mga welga, at nagbuo ng mga grupong talakayan at sangay ng partido sa hanay ng mga manggagawa.
Marami sa mga tagapagtatag na kasapi ng partido ay nagmula sa uring manggagawa at uring magsasaka. Sa dalawang uring ito, mas marami ang nagmula sa uring manggagawa noong una. Noong 1969, pagkaraang maitatag ang Bagong Hukbong Bayan at muling nabuhay ang kilusang magsasaka, ay saka lamang nagkaroon ng biglang pagdami ng mga kasapi ng PKP mula sa uring magsasaka. Mataas-taas ang proporsyon ng mga tagapagtatag na kasapi at mga kasapi ng komite sentral mula sa petiburgesyang tagalunsod kung ikukumpara sa bahagi ng saray na ito sa populasyon ng buong bayan. Ito ay dahil sa kasanayan ng petiburgesyang tagalunsod sa pagbasa at pag-aaral ng Marxista-Leninistang teorya, at bunga rin ng halos sampung taon ng kilusang masa na militanteng nilahukan ng petiburgesyang tagalunsod. Gayon ma'y ipinagkakapuri kong sabihin na 25 porsyento ng mga kasapi ng komite sentral noong 1968 ang nagmula sa mga pamilya ng uring manggagawa. Pagsapit ng Mayo 1969, idinagdag sa orihinal na labindalawang kasapi ng komite sentral ang limang kasapi mula sa uring magsasaka, kaya naging mayorya na ang mga nanggaling sa hanay ng anakpawis. Mainam na ang proporsyon ng mga kasapi ng komite sentral mula sa manggagawa at magsasaka noong 1968 at 1969 kung ikukumpara sa proporsyon ng mga kasapi ng komite sentral na mula sa manggagawa at magsasaka ng iba pang partido komunista sa Timog Silangang Asya nang itatag ang mga ito. Gayon man, walang mekanikal na panuntunan na kailangang magmula sa uring manggagawa o uring magsasaka ang mayorya o anumang proporsyon ng mga kasapi ng isang komite sentral. Kung mula sa isang pamilyang anakpawis ang isang tao, hindi ito nangangahulugang awtomatiko nang pwedeng maging kasapi siya ng partido komunista o kasapi ng komite sentral. Kung ang isang tao ay may pinagmulang uri na di-proletaryo, ito'y hindi awtomatikong hadlang sa kanyang pagiging isang komunista. Sina Marx, Engels at Lenin ay hindi nagmula sa uring anakpawis subalit sila'y naging mga dakilang komunista. Ang ginawa nila ay sundin ang rebolusyonaryong paninindigan ng proletaryado at paglingkuran ang layunin ng proletaryong rebolusyon. Ang pagiging komunista o kasapi ng komite sentral ay kinapapalooban ng isang proseso ng pag-unlad sa ideolohiya, pulitika at organisasyon. Gayon man, sa isang malapyudal at malakolonyal na lipunan, tiyak na ang karamihan sa mga kasapi ng partido komunista ay mula sa uring manggagawa at uring magsasaka sapagkat ang mga ito ang mayorya ng mamamayan at mas makiling na sumanib sa isang partidong nagtataguyod ng kanilang mga karapatan at interes laban sa pang- aapi at pagsasamantalang dayuhan at pyudal. Pagtupad sa mga Tungkulin T10: Kung isasaalang-alang ang maliit na bilang ng mga kasapi ng partido noong 1968, hindi ba kayo natakot sa laki ng mga tungkuling binabalikat ninyo noon? Tingnan ang halimbawa ng pagbubuo ng BHB? S: Alam namin noon na lubhang mahirap at peligroso ang mga gawain, lubha pa't iilampu lamang sa simula ang mga kasapi ng partido. Pero hindi kamit natakot. Naramdaman naming isa itong hamon na paglingkuran ang sambayanan at isulong ang rebolusyo naryong layunin.
Mayroon na kaming napaunlad na malakas-lakas na kilusang masa sa hanay ng mga manggagawa, magsasaka at kabataan. Inspiradong kami ng katotohanan na noong 1968 ay sumulong kami mula sa halos wala na pinagsimulan namin noong 1959. Nagtamo kami ng tunay na lakas at karanasan. Kung hindi kami naging gaanong pihikan, pwedeng nagkaroon kaagad kami ng ilandaang kasapi ng partido noong 1968. Gayon man, ang ilampung kasapi ng partido ay napaliligiran at tinutulungan ng ilandaang kasapi ng partido at sulong na aktibistang masa. Dahil sa kombinasyon ng mga kasapi ng partido at sulong na aktibistang masa, nakaya naming pamunuan ang libo-libong mamamayan sa mga organisasyong masa at mga kampanyang masa. Ang pagkakabuo ng Bagong Hukbong Bayan ilang buwan pagkaraang muling itatag ang partido ay hindi naging problema kung kaugnay ng pagpapadala ng mga kadre ng partido sa mga lugar na pwedeng tayuan ng hukbong bayan. Iilang kadre lamang, kabilang na ako, ang nagpunta sa kanayunan mula sa lunsod. Natagpuan namin ang mabuting bahagi ng hukbong bayan (HMB) na nakabase sa ikalawang distrito ng Tarlac. Mula rito ay nakakuha ang partido ng karagdagang kasapi para sa komite sentral, ilampung kadreng may karanasan sa gawaing masa sa kanayunan, ilandaang aktibistang masa at isang baseng masang binubuo ng mga 80,000 katao. Kami ng yumaong kasamang Arthur Garcia ay matagumpay na nakikipagnegosasyon kay Kumander Dante (Bernabe Buscayno) sapul noong Disyembre 1968. Pero noong Enero ng sumunod na taon, pagkaraan ng Kongreso ng Muling Pagtatatag, saka lamang nagsimulang lumagi kami ng aking istap sa isang maaasahang baseng gerilya ng lumang hukbong bayan. Noong Pebrero 1969, binigyan namin ng direksyon at suportang pang-ideolohiya, pampulitika at moral ang mga pwersa ni Kumander Dante, na noo'y kumakalas na sa bandidong pangkatin nina Taruc at Sumulong. Kontrolado ng pang kating ito ang lumang hukbong bayan sa labas ng Tarlac, lalo na sa Pampanga. Tumulong kaming magbigay ng dagdag na pagsasanay na pampulitika at pangmilitar sa mga iskwad lider at mandirigma ng lumang hukbong bayan. Kasabay nito, ang mga kadre mula sa lunsod na handa at bagay na matalaga sa kanayunan ay kumuha naman ng kani lang pagsasanay na pampulitika at pangmilitar sa mga iskwad lider at mandirigma ng lumang hukbong bayan. Kung sa sandatahang pakikibaka ay nagsimula sa wala ang muling-tatag na partido, mas mahal sana ang naging kabayaran para matuto ng mga saligang aral sa sandatahang pakikibaka. Pagkakabuo ng Bagong Hukbong Bayan T11: Kamangha-mangha na naitatag ng PKP ang Bagong Hukbong Bayan noong Marso 29, 1969--ilang buwan lamang matapos na muli itong itatag. Paano kayo unang nagtagpo ni Kumander Dante at paano ninyong dalawa itinatag ang BHB? Totoo bang may kinalaman si Benigno Aquino sa inyong pagtatagpo at sa pagtatatag ng BHB? S: Matapos itakwil naming magkakasama ang grupong Lava noong Abril 1967, sinimulan naming balakin ang Bagong Hukbong Bayan at mag-ipon ng ilang armas. Samantala'y sinikap naming abutin ang mga itinuring naming mahuhusay na kumander ng HMB, ang lumang hukbong bayan. Lingid sa kaalaman namin na ang mahuhusay na kumander na ito na pinamumunuan ni Kumander Dante ay nagsisikap ding abutin kami. Nagkakabalitaan kami ng kanya-
kanyang aktibidad sa pamamagitan ng ilang beteranong kadre at mga aktibistang masa sa Gitnang Luzon. Hindi na kinailangan pang maging tagapamagitan namin si Aquino dahil sa napakarami namang pwedeng maging maaasahang linya. May kalakasan ang Kabataang Makabayan sa Gitnang Luzon. Usapin na lamang ng pagpipirmi kung aling ugnay ang gagamitin matapos na matapos naming mabalitaan na gustong makipag-usap ni Kumander Dante sa amin. Saka na lang kami nagtagpo noong isang gabi ng Disyembre 1968. Sa unang pagtatagpong iyon, ilang oras kaming nag-usap sa ilalim ng punong mangga sa bakuran ng tahanan ng isang magsasaka sa isang baryo sa Capas, Tarlac. Nagpalitan kami ng kuru-kuro hinggil sa rebolusyonaryong teorya, sa sitwasyon ng Pilipinas, at sa kalagayan ng mga rebolusyonaryong pwersa. Natuwa siya nang malaman niyang itinakwil na ng mga proletaryong rebolusyonaryo sa Maynila ang grupong Lava, at natuwa rin naman ako nang mabatid ko na siya at iba pang mahuhusay na kumander at pulang mandirigma ng HMB ay nakahanda nang kumalas sa bandidong pangkating Taruc-Sumulong at nais na makisanib sa amin. Niyaya niya akong bumalik sa Tarlac, makipagtalakayan sa kanya nang mas matagal at magmasid sa kanilang rebolusyonaryong gawain. Bumalik ako noong Enero 1969. Sa mungkahi ko, ipinasya ng komite sentral ng muling-tatag na partido na itatag ang Bagong Hukbong Bayan sa Tarlac sa hanay ng mga maykaranasang pulang mandirigma na humiwalay sa bandidong pangkating Taruc-Sumulong. Mula Pebrero, kami ng aking istap ay tuluy-tuloy na kasama ni Kumander Dante. Inasikaso ko ang paghahanda ng mga saligang dokumento ng Bagong Hukbong Bayan, at inasikaso naman niya ang pakikipagpulong sa mga kumander ng HMB sa Tarlac at Pampanga. Naganap noong Pebrero ang mga kapana-panabik na pangyayari nang sa loob ng ilang araw ay sunud-sunod na humiwalay sa bandidong pangkating Taruc- Sumulong ang mga pulang kumander sa Pampanga at nagdatingan silang dala-dala ang kanilang mga armas sa baryong kinalalagyan namin. Noon pa mang Pebrero 1969 ay nagsimula na kaming magsanay ng mga kadre ng partido at hukbo sa kabundukan ng Tarlac para italaga sa Isabela at iba pang lugar na pwedeng pagpalawakan. Mula't sapul ay may balak na kaming magpalawak sa buong bayan. Nais naming magtalaga ng pinakamauunlad na elemento mula sa kilusang masa sa lunsod para sa mga importanteng lugar upang bumalikat ng mga rebolusyonaryong gawaing masa at sandatahang pakikibaka sa lahat ng dako ng kapuluan. Noong Marso 29, 1969 ay idinaos ang isang pulong upang pagtibayin ang pagkakatatag ng Bagong Hukbong Bayan. Ang hukbong bayan ay nagsimula sa animnapu't limang mandirigma na may tatlumpu't limang armas at siyam lamang dito ang mga ripleng awtomatiko. Pagkabulok ng Lumang Hukbong Bayan T12: Ano ang mali sa lumang hukbong bayan? Maaari bang ilahad mo sa amin ang maikling kasaysayan? S: Bago ang 1962, ang mga labi ng HMB ay pinamumunuan ni Kumander Hizon (Benjamin Cunanan). Ang bulto ng mga ito ay mga armadong yunit sa silangang distrito ng Pampanga na hindi sumunod sa direktiba ni Jesus Lava noong 1955 na lansagin ang lahat ng yunit ng HMB at gawing mga brigadang pang-organisasyon ang mga ito.
Para silang mga pangkat ng rebeldeng lagalag. Pero sila ay may mataas na motibasyon at disiplina, nagtanggol sa mga mamamayan laban sa mga mapang-aping panginoong pyudal at masasamang elemento, kaya sinuportahan sila ng mga mamamayan. Pero napakakupad at napakahirap ng kanilang pagpapalawak sa loob ng Gitnang Luzon. Walang umiral na epektibong pamumuno ng isang rebolusyonaryong partido ng proletaryado. Nang madakip si Kumander Hizon noong 1962, ang posisyon ng pangkalahatang kumander ay inangkin ni Kumander Sumulong na bago rito'y naparatangang namaslang, nanggahasa at naglustay ng pondo sa loob ng kilusan. Bumase siya sa syudad ng Angeles na kanugnog ng U.S. Clark Air Force Base; nagpatakbo roon ng isang tunay na sindikato sa krimen; at gumamit ng mga rekursong nakolekta sa ngalan ng kilusan upang magtayo ng mga negosyong pinakinabangan ng kanyang pamilya lamang. Subalit para mapanatili niya ang suporta ng mga yunit ng hukbong bayan at ng uring magsasaka, nagpanggap pa rin siyang rebolusyonaryo. Ginamit niya si Pedro Taruc, isang iginagalang na beteranong kadre ng lumang partido ng pagsasanib, na parang nakatataas sa kanya sa ideolohiya at pulitika. Ang mahuhusay na kumander at mandirigma ay hinayaan niyang manatili sa HMB at nagsilbi sa mga mamamayan sa mga lugar na labas ng Angeles at mga kanugnog nito. Sa bandang huli ay nalaman din ng mahuhusay na kumander at mandirigma ang mga kriminal na operasyon sa Angeles at mga kanugnog nito. Inungkat nila ang maling paggamit sa mga nakolektang rekurso. Inireklamo nila na ang rebolusyonaryong kilusang masa ay hindi sinusuportahan at itinataguyod ni Kumander Sumulong. Hindi ikinasiya ni Kumander Sumulong ang pag-unlad ng rebolusyonaryong kilusang masa na pinamunuan ng mga proletaryong rebolusyonaryo, at gumawa siya ng mga hakbang para parusahan ang ilang lider ng masa. Dahil sa kanyang aktitud at asal ay nagkaroon ng matinding kontradiksyon sa pagitan niya at ng mahuhusay na kumander at mandirigma sa HMB. Matagal nang marami kaming alam sa mga kontradiksyong ito. Bunga ng kaalamang ito ay nangyari ang pakikipagkasundo namin kay Kumander Dante at mga pwersa niya. Matapos lubusang ilantad ng partido at BHB, ang bandidong pangkating Taruc-Sumulong ay nahiwalay at mabilis na nanghina. Bumagsak ito pagkaraang madakip si Sumulong at paslangin ng militar si Taruc. Paglago ng PKP Hanggang 1972 T13: Maaari bang tuntunin mo ang maagang paglago ng PKP at ng iba pang rebolusyonaryong pwersa mula noong 1968 hanggang sa bisperas ng batas militar noong 1972? Anu-ano ang mga nakaharap na kahirapan? Ano ang naging papel mo sa mga pangyayaring ito? S: Ang kasapian ng PKP ay umabot sa 2,000 noong 1972, pangunahi'y dahil sa sumulong ang kilusang masa sa kalunsuran noong 1970-1972 at lumawak ang sandatahang rebolusyonaryong kilusan sa Gitnang Luzon at Cagayan Valley. Ang PKP noon ay halos isang partido ng mga kadre, at ang mga kasapi nito ay may kakayahang mamuno hindi lamang ng mga komite at iskwad kundi ng malalaking organisasyong masa rin. Bago sumapit ang Agosto 1970, ilandaan lamang ang mga kasapi ng partido, hindi lalampas sa 500 dahil sa sobrang ingat sa pagrerekluta. Ipinasya ng kawanihang
pampulitika na pabilisin ang pagrerekluta. Nauna rito'y iginiit ko ang linya ng "mapangahas na pagpapalawak nang walang pinahihintulutang makapasok kahit isang ahente ng kaaway," batay sa mabilis na pagsulong ng kilusang masa sa kalunsuran man o sa kanayunan. Noong unang dako ng 1971, ipinasya ng komite sentral na pabilisin ang pagbubuo ng mga pangrehiyong komite ng partido at mga pangrehiyong komand ng hukbo. Noong 1971, lumabas ako sa kagubatan ng Isabela upang puspusang igiit ang implementasyon ng desisyong ito sa pamamagitan ng pangkalahatang kalihiman ng partido. Nabuo ng PKP ang mga pangrehiyong komite ng partido para sa Maynila-Rizal, Hilagang Luzon, Gitnang Luzon, Timog Luzon, Kanlurang Bisaya, Silangang Bisaya at Mindanao. Maagap na binuo ng mga komiteng panrehiyon ng partido ang mga pangrehiyong komand ng hukbo. Mangyari pa, ang ganitong mga pangrehiyong pormasyon ay buto't balat pa lamang, lubha pa't malawak ang teritoryong saklaw nila. Pero kaya nilang magpasya kung saan malalim na magpapaugat para mapaunlad ang sandatahang kilusang rebolusyonaryo. Sa pagtatapos ng 1970, umabot na sa ilandaang gerilyang mandirigma ang pwersa ng BHB, na may mahigit na 200 awtomatikong ripleng nakuha sa mga taktikal na opensiba laban sa kaaway sa Tarlac. Pero gumamit ang kaaway ng isang buong dibisyon, ang Task Force Lawin, laban sa BHB. Sa pagtatapos ng 1970, ipinagyayabang ni Marcos at ng AFP na nalipol na nila ang BHB dahil lamang sa nasorpresa ng isang yunit ng AFP ang pangunahing pwersa ng BHB na binubuo ng animnapu katao at nakasamsam ito ng mahigit na tatlumpung ripleng M-16 na naiwan sa mabilisang pag-atras. Mariing dagok ito sa BHB sa Gitnang Luzon. Gayunman, lingid sa kaaway ay nakapagpaunlad na ang partido at BHB sa Cagayan Valley ng isang baseng masa na higit na malaki kaysa nasa Gitnang Luzon. Ang kalakhan ng bagong lugar ay nasa probinsya ng Isabela. Hindi naman lubusang napakinabangan ng kaaway sa propaganda ang paglansag sa pangunahing pwersa ng BHB sa Tarlac sapagkat noong bandang huli ng 1970 ay nilusob ng BHB ang armori ng Philippine Military Academy. Personal kong pinangasiwaan ang mga paghahanda para maisagawa ang reyd. Nakakuha ang BHB ng apatnapu't tatlong awtomatikong ripleng Browning at iba pang armas. Matapos lusubin ng kaaway ang punong-himpilan ng PKP sa Baryo Sta. Rita, Capas, Tarlac noong Hunyo 9, 1969, madalas na naglagi ako nang matagal sa kagubatan ng Isabela. Kasama ni Kumander Dante at iba pang kasapi ng komite sentral, nag- opisina ako sa kampo sa bundok, nagpalipat-lipat ng baryo, at lumahok sa pagsasanay na pampulitika't pangmilitar ng mga narekluta sa BHB mula sa kalunsuran at kanayunan. Umabot sa 150,000 ang organisadong baseng masa sa Isabela at ilang libo naman sa iba pang lalawigan sa Cagayan Valley. Sa pamamagitan ng taktika ng nagkakaisang prente ay nakapagtatag kami ng mga sonang gerilya sa Ifugao at Benguet sa Kordilyera. May ilang maninipis na sonang gerilya noon sa Timog Luzon, Kanlurang Bisaya, Silangang Bisaya at Mindanao. Sa huling dako ng 1971, sinimulan namin ang isang kampanya ng pagbawi sa Gitnang Luzon. Ang naunang pagbagsak ng bandidong pangkating Taruc-Sumulong ay nakabuti sa rebolusyonaryong kilusan. Pagsapit ng 1972, ang paglawak namin sa Gitnang Luzon ay lumampas na sa lumang hangganan ng dating larangang gerilya na nasa ikalawang distrito ng Tarlac. Mula 1971, ang pangunahing pwersa sa Isabela naman ang napaharap sa buong pwersa ng Task Force Saranay na umabot sa 7,000 ng kaaway sa bisperas ng deklarasyon ng batas militar.
Ang BHB ay naitayo sa bisa ng mga sandatahang pangkat sa propaganda. Mas maraming gawaing pulitikal kaysa pangmilitar na opensibang taktikal ang ginawa ng mga pangkat na ito. Ang mga ito ang naging pangunahing kasangkapan sa paglikha ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika (komiteng pang-organisa ng baryo at komiteng rebolusyonaryong baryo) at mga pangmasang organisasyon ng mga manggagawa, magsasaka, kababaihan, kabataan, aktibistang pangkultura, at iba pa. Ginampanan din ng partido sa loob ng hukbo ang pagbubuo ng mga lokal na sangay ng partido. Gaya ng nasabi ko na sa iyo, naganap at puspusang nagkaanyo ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970 dahil sa binigyang-sigla at pinamunuan ito ng PKP. Ang mga aksyong masa noong 1970-1972 sa Maynila at sa buong kapuluan ay nagluwal ng maraming organisasyong masa at nagbunga ng maraming militanteng aktibistang masa at mga kadre ng partido na kusang sumapi sa partido at BHB sa kanayunan. May mga pumunta sa Isabela para magsanay, at mayroon ding dumiretso sa kani-kanilang mga rehiyon, kasama ng mga sinanay na kadre ng partido. Mga Reaksyon sa PKP T14: Anu-ano ang mga reaksyon ng rehimeng Marcos, grupong Lava, at mga tinatawag na kleriko-pasista sa muling pagkakatatag ng PKP at sa pagsulong ng kilusang masa sa kalunsuran at ng sandatahang pakikibaka? S: Ang rehimeng E.U.-Marcos ay gumamit ng mga task force ng militar sa mga operasyong paghanap at paglipol at nag-organisa ng mga pwersang paramilitar at mga espesyal na iskwad na pamatay laban sa partido, BHB, baseng masa, at mga lider ng ligal na kilusang masa. Naganap ang mga pamamaslang, tortyur, iligal na detensyon, panununog, pambobomba at sapilitang ebakwasyon ng mga mamamayan. Ang mga welga ng mga manggagawa at demonstrasyon ng mga mamamayan ay ginulo ng mga impiltrador at lantarang sinalakay ng mga tropang militar at pulis na nagmayabang ng kanilang pagsasanay at kagamitang pangkontrol ng mga tao na nakuha nila sa tangkilik ng Public Safety Office ng U.S. Agency for International Development. Ipinailalim ni Marcos sa Metropolitan Command ng PC ang kontrol sa pwersa ng pulisya. Namaslang at nanlumpo ng mga tao, at ang mga biktima ay inakusahan pa ng rehimen at reaksyunaryong pamahayagan ng panggugulo sa mga aksyong masa. Binalak ng grupong Lava na patayin ako, at nakipagtulungan pa ito sa mga ahente ng AFP (lalo na yaong mula sa counterintelligence unit, o CIU, ng PC at mga nagsisukong Huk na naging mga impormer ng pamahalaan mula pa noong panahon ni Magsaysay) para gumawa ng krimen ng madugong intriga laban sa BHB sa Tarlac mula noong 1969; guluhin ang mga aksyong masa sa lunsod mula noong 1970 at akusahan ng adbenturismo ang mga demonstrador; at kidnapin, tortyurin at patayin si Carlos B. del Rosario (isang kasapi ng komite sentral ng PKP) noong Marso 1971 at ang sarili kong kapatid na si Francisco Sison, kasama ng kanyang drayber noong Mayo 1971. Si Kasamang del Rosario at ang kapatid ko ay biniktima ng grupong Lava at mga ahente ng CIU na nag-akalang makukunan ang mga ito ng impormasyon tungkol sa kinalalagyan ko. Ang mga berdugong maka-Lava na tulad nina Danilo Pascual at Sid Robielos ay mga double agent ng CIU. Ang mga krimen ng mga tampalasang ito ay nakarekord sa librong Propagandang Lava para sa Rebisyonismo at Pasismo. Lalong nahiwalay at naging katawa-tawa ang grupong Lava nang akusahan nila ang rebolusyonaryong kilusang masa ng pagiging "lantay na anti-Marcos", gayong sa
buong kapulutan ay ipinalalaganap ng mga anti-imperyalista at antipyudal na organisasyong masa ang pangkalahatang linya ng pagkakaisa upang labanan at ibagsak ang rehimeng E.U.-Marcos at ang tatlong pundamental na problema ng imperyalismong E.U., pyudalismo at burukratang kapitalismo. Ang mga kleriko-pasista ay nagkunwaring mga sosyal demokrata at nagpakasanay sa paggamit sa pangalan ng Diyos at sa mga prehuwisyong anti-komunista na may hibo ng relihiyon, sa bigong pagtatangkang siraan, pasamain, at demoralisahin ang mga organisasyong anti-imperyalista at antipyudal. Nagkunwa silang para sa kapayapaan, pero sa katunaya'y sinikap nilang panatilihin ang sistematikong karahasan ng mga Amerikano at lokal na mapagsamantalang uri, habang sinisiraan ang inaapi at pinagsasamantalahang masa na siya raw ugat ng karahasan. Ang mga midyebal na bangkay na ito na pinakikilos ng Estados Unidos at ng ilang Heswitang kabilang sa histerikal na anti- komunistang pangkat ni Fr. Jose Blanco ay nagdaos ng mga mapagmalinis na rali- dasal o kaya'y naglabas ng propagandang nagbawal sa mga mamamayan na dumalo sa mga demonstrasyon ng mga organisasyong anti-imperyalista. Gayon man, may mga tao at estudyanteng relihiyoso sa mga paaralang pag-aari ng simbahan na mabuti ang intensyon at tapat na naninidigan para sa mga mamamayang api at pinagsasamantalahan laban sa rehimeng E.U.-Marcos at sa mga pundamental na kasamaang nasa likod ng rehimen. Ang mga pinakasulong sa relihiyosong mga progresibong ito ang tuluyang nagbuo ng Christians for National Liberation. Mga Panganib at mga Pagtugon T15: Maaari bang isaysay mo ang mga panganib na personal mong kinaharap? Anu-ano ang mga naging tugon mo sa mga ito? S: Ang mga panganib na personal kong kinaharap ay nagmula sa rehimeng Marcos at sa huwad na komunistang grupong Lava, hiwa-hiwalay man o magkakasama. Sa dalawa, mangyari pa'y ang rehimeng E.U.-Marcos ang may kasindak-sindak na pwersang ipinantugis sa akin. Sa panimulang yugto ng matagal na reyd ng militar sa Baryo Sta. Rita, Capas, Tarlac, noong Hunyo 9, 1969, ako noon ay nasa lihim na himpilan ng partido sa baryo. Pero bago ito nasagpang ng isang platun ng kaaway ay nakalipat na ako ng bahay; at kalalabas ko lamang sa baryo ay siya namang pagdating ng isang batalyon ng kaaway para magsagawa ng masinsinang reyd sa baryo. Pagkakumpirma ng kaaway na nag-uupisina ako sa mga baryo ng Tarlac, paulit-ulit na naglunsad ng mga ga-dibisyong reyd ang Task Force Lawin para panabay na managpang ng kulumpon ng lima-limang baryo sa isang takdang panahon; at kahit walang mandamyento ng korte ay hinalughog ng mga tropa ng kaaway ang bawat bahay sa baryo. Kaya hindi na ako makapamalagi sa ikalawang distrito ng Tarlac. Kinailangan kong lumipat sa Isabela at iba pang lugar. Subalit nagluwal din ng panganib ang paglipat-lipat ko ng lugar para umiwas sa mas malaking panganib. Noong huling dako ng 1969, sa pagdaan ko sa syudad ng isang probinsya ay namataan ako ng isang medyor ng intelidyens. Pero nag-iisa siya, at bago siya nakakilos ay nakatalilis na ako. Minsan, noong Pebrero 1970, nang palipat ako sa Isabela mula sa Kordilyera, halos nakupot na ako ng kaaway. Kami ng tatlong kasama ay huminto para magpagasolina sa isang istasyon at kumpunihin ang napakainit na radyetor ng aming dyip na may plaka ng Tarlac.
Maya-maya'y dumating ang isang kapitan at isang sarhento ng PC na nagkainteres sa amin at gustong magsiyasat ng bagahe namin sa dyip. May dala-dala kaming mga materyal na pampropaganda at mga bala na natatakpan ng mga pagkain sa loob ng mga karton at lata. Ako lamang sa grupo ang may pistolang nakasukbit sa loob ng kamiseta ko. Sa pamamagitan lamang ng mata ay sinenyasan ko ang mga kasamahan ko na kaya kong barilin ang sarhento na nakapisto lang karbin at pwede namang sunggaban ng malalakas na kasama ang kapitang maliit ang pangangatawan at nakarebolber. Pero napansin ko ang puntong-Vigan sa pag-iilokano ng kapitan. Bago niya nabulatlat ang mga sensitbong materyal sa aming bagahe ay kinausap ko siya sa Ilokanong may punto ng lugar namin, naalis ko ang kanyang paghihinala at napigilan siyang bulatlatin pa ang mga karton at lata. Ginamit ko ang apelyido ng isang pinsang kilala sa pulitika, pinag-usapan namin ang mga kapwa namin kilala, at binanggit naman niya ang kanyang matalik na patrong pulitiko na sabi ko'y kilalang-kilala ko. Bago kami naghiwal ay ay pinakiusapan pa niya ako na sabihan ng maganda ang kanyang patrong pulitiko tungkol sa kanya. Kahit inaatake ng kaaway ang aming mga sonang gerilya sa Tarlac noong tag-araw ng 1970, may isang buwan ding nakasama namin ni Julie ang aming mga anak sa pagbabakasyon sa Capas, Tarlac. Handa nang lusubin ng pwersa ng kaaway ang isang buong seksyon ng bayan. Kaya kami ni Kumander Dante ay tumalilis sa bahay na kinalalagyan namin at tumahak sa direksyong hindi namin inakalang tutuloy sa direksyong tinatahak din ng pwersa ng kaaway. Sa kabutihang palad ay pataboy na kinawayan kami ng isang matandang babae samantalang ilandaang metro pa ang layo ng kaaway. Ipinasya naman naming pumunta sa isang baryo sa bundok. Hindi naglaon, nalaman namin na papunta rin sa baryong iyon ang pwersang kaaway na may suporta pang helikopter. Kaya huminto kami sa gitna ng daan at ilang orgas na nagkubli sa halamanan. Noong Enero 1971, sa paglalakbay ko mula sa isang bahay sa tabing haywey patungo sa kagubatan ng Isabela, nakitira ako sa bahay ng isang simpatisador. Namataan ako ng isang impormer ng kaaway. Pero nakaalis na ako ng bahay ilang minuto bago dumating ang pwersa ng kaaway. Ang panganib ay hindi lamang mula sa pananabat ng mga ahente ng kaaway. Noong Hunyo 1971, kami ng platun kong panseguridad at ilang di-armadong kadre ay kinailangang lumayo sa isang malaking operasyon ng kaaway sa kagubatan ng Isabela. Kinahapunan, habang tinatawid namin ang isang sapa, biglang dumagsa ang baha mula sa bundok, at halos dalawang segundo lamang matapos kong tawirin ang lumalaking tubig ay tinangay ng baha ang pitong kasama, at tatlo sa kanila ang nalunod. Nangyari ang insidenteng ito sa gitna ng patuloy na paglalakad namin sa malakas na ulan, malakas na hangin at malalim na putik sa loob ng apat na araw at gabi, na may panandaliang paghinto para magpahinga. Minsan isang gabi noong Oktubre 1971 ay halos nakupot na kami ng kaaway. Sakay ng kotseng binabagtas namin ang Tarlac nang patigilin kami sa isang tsekpoynt sa bungad ng isang tulay sa Bamban, Tarlac. Pinahinto rin sa unahan namin ang ilan pang sasakyan dahil sa nanghahalughog ng armas ang kaaway. Nagtatalo ako sa sarili kung makikipagbarilan ako o hindi dahil sa pawang wala namang armas ang apat kong kasama. Siguradong patay kaming lahat pag nagkabarilan. Patuloy ang aking pagtatalo habang nirerekisa ng isang sundalong kaaway ang unahan ng kotse. Sunod niyang siniyasat ang likurang kinauupuan ko. Hindi niya ako nakilala dahil sa tinanggal ko ang aking salamin.
Akma na niyang sisiyasatin ang mga bag, at isa sa mga ito ay kinalalagyan ng aking baril. Pero bago niya nabuksan ang kahit isa sa mga ito ay nagkaroon ng pagkakagulo sa sasakyang nasa unahan ng kotse namin. Malinaw na may natagpuang baril sa sasakyan; at ang sundalo, sa halip na magpatuloy sa pagsisiyasat, ay sumenyas na lumampas na ang aming kotse. Nakalayo kami kasabay ng malalim na buntong-hininga. Nang gabi ring iyon ay dumaan kami sa dalawa pang tsekpoynt sa haywey ng Angeles. Pinahinto kami sa isa, pero pinalampas kami ng mga sundalo matapos kaming pasinagan ng plaslayt sa mukha. Ang kaaway ay may nailatag nang epektibong lambat-paniktik sa mga bayan, sa haywey, at sa kahabaan ng pampang ng ilog Cagayan sa Isabela noong 1972, nang pangahasan ko pa ring lusutan ang mga linyang paniktik na ito, kahit walang personal na balat kayo. Pero umaasa ako noon sa malawak na baseng masa at sa mga yunit ng hukbong bayan. Dalawang beses akong namataan sa Alicia, Isabela noong Pebrero 1972. Ang naging reaksyon ng kaaway ay isang malakas na pwersang panagupa at paniktik. Gayon man, hindi nila ako maapuhap sa kagubatan. Minsan ay tyempong-tyempong nilagpasan ko ang killing zone ng isang komando yunit ng kaaway. Kinailangan kong gawin iyon dahil sa kailangang siputin ko ang isang importanteng tipanan sa labas ng rehiyon. Noon ay may tatlumpung komando yunit na laking-platun na ipinosisyon sa iba't ibang mahuhusay na lugar na inakalang daraanan ng BHB. Mula noong 1972 ay naglunsad ang kaaway ng malalakas na operasyong panlaban at paniktik. Pero nagawa kong iwasan ang mga ito. Para maligtas ang mga tanggapang sentral ng partido, ginamit ko ang lawak ng tatlong rehiyon at ang kombinasyon ng malakas na baseng rural at mabisang kilusang lihim sa lunsod. Ikaapat na Kabanata Batas Militar at Paglaban Mga Salik sa Deklarasyon ng Batas Militar T1: Bakit idineklara ang batas militar? Esensyal na dahilan ba ang kasamaang- loob ni Marcos? O bunga ba ito ng mga salik na mas malaki at mas mabigat kaysa sarili niyang mga balak at naisin? Anu-ano ang mga salik na ito? Ang mga ito ba ay nasa loob o labas ng Pilipinas? S: May mga panloob na salik na sa saligan ay humantong sa deklarasyon ng batas militar noong 1972. Kinailangang umiral ang subhetibong salik na ginampanan ni G. Marcos. Subalit kinailangan itong magkabisa at magkaroon ng interaksyon sa mga tiyak na obhetibong kondisyon. Bumulusok sa bagong antas ang matagal nang krisis ng isang sistemang malakolonyal at malapyudal. Sa labis na paglala nito ay hindi na makapamahala sa dating paraan ang mga naghaharing uri, sa pamamagitan ng mga palamuti ng demokrasyang burges sa sistemang pulitikal. Ang krisis sa pulitika ay iniluwal ng malaon nang lumalalang krisis na sosyo-ekonomiko.
Nakapaloob sa naunang krisis na ito ang kawalan ng pambansang industriyalisasyon at reporma sa lupa na sasalo sa papalaking surplas sa paggawa at papataas na depisit sa kalakalan at iba pang larangan ng isang ekonomyang palaasa sa produksyon ng mga hilaw na materyal na pang-eksport. Bunga ng lahat ng ito ay kumitid ang larangang sosyo-ekonomiko para sa maayos na pagbibigayan ng mga pampulitikang paksyon ng mga mapagsamantalang uri at lalong tumindi ang kanilang labanan. Iniluwal din ng mga ito ang ligalig na panlipunan sa hanay ng mga anakpawis, at itinulak ang pagdaluyong ng anti-imperyalista at antipyudal na kilusang masa at ang muling paglitaw ng mga pwersa ng sandatahang rebolusyon. Kabilang sa mga palatandaan ng papalalang ligalig sa lipunan hindi lamang ang mga aksyong masa sa mga lunsod ng buong bayan noong 1970-1972 at ang di-mapigil na paglago ng mga binhing pwersa ng sandatahang rebolusyon na pinamunuan ng Partido Komunista ng Pilipinas. Kabilang din sa mga ito ang hidwaang komunal tungkol sa problema ng pagmamay-ari ng lupa, lalo na sa Kamorohan; ang pagkakabuo ng Mindanao Independence Movement na sinundan ng Moro National Liberation Front na may mga sandatahang yunit; at ang papabilis na radikalisasyon ng batayang masa ng mga manggagawa at magsasaka sa mga organisasyong masa, kabilang yaong nasa ilalim ng repormistang liderato sa iba't ibang dako ng bayan. Ang deklarasyon ng batas militar ay iniluwal ng malubhang krisis sa sosyo- ekonomya at pulitika. Ito ay desperadong hakbang para pigilin ang krisis, lutasin ang hidwaan ng mga reaksyunaryong paksyon at sugpuin ang lumalakas na kilusang rebolusyonaryo. Ang pasistang diktadura na ibinunga ng deklarasyon ng batas militar ay di-mapag-aalinlanganang hudyat ng huling yugto sa paglubha ng krisis ng sistema na tiyak na magwawakas sa tagumpay ng rebolusyonaryong kilusan. Bagay na maging pasistang diktador si G. Marcos. Nang maging pangulo siya noong 1966, kanyang hinirang ang sarili bilang kauna-unahang kalihim niya sa depensa at tiniyak na maka kasangkapan niya ang AFP laban sa kanyang mga katunggali sa pulitika. Napakahilig niyang gumamit ng dahas at magmanipula ng militar para sa sariling pakinabang. Ganid siya sa yaman at kapangyarihan. At bukod sa pangulo ng bayan ay punong komander pa siya ng AFP. Kaya nasa posisyon siyang gumamit ng mga panikwas ng kapangyarihan, lalo na ang militar, at magsagawa ng kudeta laban sa neokolonyal na republika para sa kanyang makitid at makasariling interes. Una sa lahat ay nariyan ang kondisyon ng krisis na kanya mismong pinalala subalit nasamantala nang ilang panahon. Nariyan din ang mga panloob na salik, pangunahin ang Estados Unidos. Sa sobrang pananabik na pangalagaan at itaguyod ang sariling interes sa ekonomya at sa pulitika't militar o seguridad, pinasigla at sinuportahan ng Estados Unidos si Marcos sa pagtatayo ng kanyang pasistang diktadura. Para sa Estados Unidos, mas mura at mas epektibo ang pagkakaroon ng isang pasistang papet na diktador para mapanatili at maisulong ang sarili nitong mga interes sa Pilipinas. Nangingibabaw noon sa mga naghaharing sirkulo sa Estados Unidos ang ideolohiya ng pambansang seguridad. Pinangangambahan noon ng Estados Unidos hindi lamang ang lumalakas na anti- imperyalistang kilusang masa na sumasaklaw sa batayang masang anakpawis at panggitnang saray ng lipunan, kundi pati ang ilang tunguhin sa Korte Suprema at Kongreso ng Pilipinas. Sa tingin nito ay makasasama ang gayong mga tunguhin sa pang-ekonomyang interes nito at sa pakana nitong pamalagiin ang "parity rights", kahit mawalan na ng bisa ang Parity Amendment at Laurel-Langley Agreement sa 1974, sa likod naman ng bagong islogang "national treatment" para sa lahat ng dayuhang mamumuhunan. Nais ng Estados Unidos na baligtarin ang mga desisyon ng
korte na nagpapawalang-bisa sa pribilehiyo ng mga mamumuhunang Amerikano na mag- ari ng lupa sa Pilipinas at nagbabawal sa mga kinatawan ng mga dayuhang mamumuhunan na mapabilang sa mga lupon ng mga direktor sa mga korporasyon nang lampas sa pinahihintulutang proporsyon ng pag-aaring Pilipino-dayuhan. Sinabayan ng panloob na krisis ang paulit-ulit na resesyon ng pandaigdig na kapitalistang sistema at ang kapansin-pansing pagdausdos ng kapangyarihang Amerikano, lalo na ang napipintong pagkatalo nito sa digmaan sa Biyetnam. Nauna rito'y pinairal ang doktrinang Nixon na naglayong ilaban ang Asyano sa kapwa Asyano at panatilihing isang lawang Amerikano ang Dagat Pasipiko kahit nabigo na ang mga abenturang militar ng Estados Unidos sa lupalop ng Asya. Kaya noon pa mang 1969 ay dinidiktahan na ng Estados Unidos ang Pilipinas na magpalakas sa harap ng napipintong pagkatalo ng Estados Unidos sa digmaan sa Biyetnam. Ang pasistang diktadura ni Marcos ay angkop sa kahilingan ng Estados Unidos na magkaroon ng "malakas" na panguluhan. Pagpapataw ng Batas Militar T2: Paano ipinataw ang batas militar sa madalian at paano ito isinagawa sa matagalan? Bakit ito nakatagal nang halos 14 na taon? S: Noong Agosto 21, 1971, binomba ang isang rali sa kampanyang elektoral ng Partido Liberal sa Plaza Miranda. Halos nalipol ang buong pambansang liderato ng partidong ito na nasa oposisyon. Ang pambobomba ay kagyat na isinisi ni Marcos sa BHB at kay Senador Benigno S. Aquino, Jr., isa sa pinakatampok na lider ng Partido Liberal, na nagkataong wala sa pulong; isinuspinde ang pribilehiyo ng kautusang habeas corpus; at inatasang arestuhin ang mga lider ng ligal na progresibong kilusang masa. Noong Pebrero 22, 1986 ay tuluyang inilantad ni Juan Ponce Enrile si Marcos na siyang maykagagawan sa mga pambobomba sa Metro Manila noong 1971 at 1972 upang magkaroon ng dahilan ang pagsuspinde sa kautusang habeas corpus at ang sumunod na deklarasyon ng batas militar noong 1972. Kailangan ni Marcos ang pagsuspinde sa kasulatan upang mapasang-ayon ang Korte Suprema sa paghiling niya ng mga kapangyarihang pangkagipitan, alinsunod sa probisyon ng konstitusyon ng 1935 tungkol sa punong kumander. Matapos matiyak ang batayang ligal sa paggamit ng mga kapangyarihang pangkagipitan, kahit hindi kinonsulta ang Kongreso o kaya'y nagharap ng mga patunay sa anumang korte ay naideklara niya ang batas militar. Sa tulak ng mga pangmasang aksyong protesta na isinagawa ng Movement of Concerned Citizens for Civil Liberties, inalis ni Marcos ang suspensyon sa kautusan noong Enero 1972. Subalit noong Setyembre 22, 1972, kasunod ng ilang pambobomba at huwad na pang-aambus sa kanyang kalihim sa depensang si Juan Ponce Enrile, idineklara niya ang batas militar sa pamamagitan ng Proklamasyon Blg. 1081 na naunang pinirmahan noong Setyembre 21, 1972. Pinalaki niya nang sobra ang lakas ng bagong-silang na sandatahang rebolusyonaryong kilusan, at nang- aresto't nambimbin siya ng libu-libong kalaban at kritiko niya sa pulitika, pati mga lider at aktibista ng mga ligal na progresibong kilusang masa. Pinagsasarhang lahat ang masmidya, liban doon sa mga ginamit para itaguyod at ipropaganda ang batas militar. Hinawakan niya ang pinakamataas at absolutong awtoridad sa ehekutibo, lehislatibo at hudisyal na mga sangay ng pamahalaan. Kinontrol niya ang kombensyong konstitusyonal at ginamit ang pamimilit at paghimok para aprubahan ng mga delegado ang borador ng konstitusyon na maliwanag at detalyadong
nagbibigay sa kanya ng walang-takdang kapangyarihang awtokratiko. Ang konstitusyong ito ay pinagtibay niya sa diumano'y asambleya ng mga mamamayan. Syanga pala, ang ideya ng kombensyon para gumawa ng isang bagong konstitusyon ay unang inilako ng mga reaksyunaryong maka-E.U. na nangalandakang sila'y mga Kristyanong demokrata o sosyal demokrata. Inakala nilang mabibigyan nila ng kasiyahan ang mga mamamayan sa pamamagitan ng ilang metapisikong piraso ng papel. Subalit nahulog lamang sila sa bitag ng pakana ni Marcos na magpalawig ng kanyang hawak sa kapangyarihan nang lampas sa panahon ng panunungkulan bilang pangulo na itinakdang magtatapos sa 1973 alinsunod sa konstitusyon ng 1935. Mangyari pa, ang pinakamahalagang suporta sa pasistang rehimeng Marcos ay nagmula sa Estados Unidos, na nagbigay ng garantiya ng patuloy na daloy ng mga dayuhang pautang mula sa mga ahensyang multilateral at bangkong komersyal. Ang mga pautang na ito ay ginawang pambayad sa mga depisit at panustos sa malaking gastos ng rehimen. Sa kalakhan ng dekadang setenta, nilikha ang ilusyon ng kaunlaran sa pamamagitan ng mga utang sa labas na nagpalaki sa gross national product (GNP) taun-taon. Ang AFP ang pinakamahalagang kasangkapang lokal ni Marcos para makapanatili sa kapangyarihan. Pinahintulutan siya ng Estados Unidos na gamitin ito basta't mananatili siya sa loob ng hangganan ng isang sistema ng reaksyon na panig sa Estados Unidos. Sa pamamagitan ng marahas na pagsugpo sa mga kaaway at kritiko niya sa pulitika, nakuha niyang "manalo" nang sobra-sobra sa lahat ng reperendum at eleksyong isinagawa niya. Bagamat monopolisado ni Marcos at ng mga kroni niya ang nakaw sa gobyerno at nasolo niya ang mga kontratang publiko at pribado na tinustusan ng dayuhang pautang, nakakuha rin ng malaking parte sa nakaw ang mga reaksyunaryong uri ng malalaking komprador at panginoong maylupa na sumuporta sa kanya. Pero si Aquino, na isa ring malaking komprador at asenderong pulitiko at magaling ang bibig sa paggamit ng mga islogang burges-populista, ay matagal na nabilanggo at nagmukhang ligaw na elemento ng mga mapagsamantalang uri. Ang Simbahang Katoliko lamang ang konserbatibong organisasyon na pwedeng humamon sa pasistang rehimeng Marcos. Subalit sapul sa simula'y sinuportahan na nito ang rehimen. Pinaniwalaan ng Catholic Bishops' Conference of the Philippines ang mga kasinungalingan ni Marcos, at nanawagan pa ito sa kawan ng mga sumasampalataya na hayaang isagawa ng diktador ang reporma sa lupa at iba pang repormang panlipunan. Noong 1974 na lamang nagsimula ang opisyal na simbahan sa bantulot at pilit na pagpansin sa pinakagarapal na mga paglabag sa karapatang taon. Gayon ma'y patuloy na sinuportahan ng opisyal na simbahan ang buktot na rehimen. Katayuan at mga Tugon ng Rebolusyonaryong Kilusan T3: Ano ang katayuan ng sandatahang rebolusyonaryong kilusan at ng ligal na kilusang masa nang ideklara ang batas militar? Paano naapektuhan ang mga iyon? Paano ninyo sinalungat ang masasamang epekto nito? S: Ang 2,000 kasapi ng PKP ay nakakonsentra pa noon sa Metro Manila, Cagayan Valley at Gitnang Luzon. Gayon man, may mga kasapi ng partido na nakakalat sa iba pang rehiyon ng bayan. Ang BHB noon ay may 350 awtomatikong riple lamang at ilan daan pang baril na mababa ang kalidad, kabilang ang mga ripleng de-sabog, mga baril na yaring- bahay, at mga pistola. Karamihan sa mga ito ay nakakonsentra sa Isabela at ang
iba ay nakakalat sa maliliit na sonang gerilya sa iba't ibang rehiyon sa buong bayan. Nagsinungaling si Marcos nang sabihin niyang ang BHB ay may 10,000 riple na ipanghahamon nito sa pamahalaan. Ang baseng masa sa kanayunan ay mga 30,000 lamang at nakakonsentra sa Isabela at ilang distrito ng Gitnang Luzon. Ang iba ay nakakalat sa ilan pang rehiyon. Ang baseng masa sa kalunsuran ay mga 10,000 at nakakonsentra sa Metro Manila, samantalang ang iba ay nakakalat sa mga dalawampung lunsod ng mga lalawigan. Ang Movement for a Democratic Philippines (MDP) at ang Movement of Concerned Citizens for Civil Liberties ang pinakamalalaking multisektoral na alyansa ng mga progresibong organisasyon noon. Ang deklarasyon ng batas militar ay naglayong pigilin ang pambansang paglawak ng sandatahang rebolusyonaryong kilusan at ng ligal na progresibong kilusan. Ang mga ito ang pinuyok ng mararahas na atake ng pasistang rehimen. Bago pa ideklara ang batas militar, mula Hulyo 1972, ang BHB sa Isabela ang naging target ng malakihan at sustenidong kampanya ng pagsupil na sa kasukdulan ay umabot sa 7,000 tropa ng kaaway. Ang buong kagubatan ng Isabela, na siyang pangunahing larangang gerilya, ay nalimasan ng tao bunga ng sapilitang ebakwasyon ng 50,000 katao dalawang linggo bago ideklara ang batas militar upang alisan ang BHB ng baseng masa sa paborableng kalupaan. Matagal-tagal ding naging malaking problema ng komite sentral ang pagkahiwalay ng mga pangunahing pwersa ng BHB sa kagubatan ng Isabela. Iginiit ng pamunuang pangrehiyon ang pananatili sa lugar na wala nang tao at naharangan na, gayong may mga atas na ang komite sentral na maglipat ng pwersa patungong lalawigan ng Cagayan. Sa maraming rehiyon sa labas ng Cagayan Valley, ang maliliit na pwersang gerilya ay nakapanatili, nakapagparami at nakapagpalawak. Para sa BHB, ang mga taon mula 1972 hanggang 1974 ay panahon ng malalim na pag-uugat sa hanay ng masang magsasaka sa mga partikular na lugar sa buong kapuluan, at panahon din ng pagsalo sa libu-libong kadre at aktibista ng lunsod na handang sumanib sa sandatahang paglaban. Naging pangunahing tunguhin ang paglawak ng partido at hukbong bayan sa buong bayan, na lumampas sa dating pangunahing pwersa sa Isabela. Mas malaki ang problema ng ligal na progresibong pwersa. Naaresto at nadetine ang marami-raming lider na pangmasa, kabilang ang mga kadre ng partido. Mas marami ang nakaiwas na maaresto at madetine, subalit kinailangan nilang harapin ang problema ng pagpapatuloy ng ligal na pakikibaka sa kalunsuran at paglilipat ng mga tauhan patungo sa lambat ng kilusang lihim at sa sandatahang rebolyusyonaryong kilusan sa iba't ibang rehiyon. Tamang-tama ang prediksyon ng PKP noon pa mang 1969 na magdedeklara ng batas militar si Marcos at magpapataw siya ng isang pasistang diktadura. Noon pa mang 1970, ang tunguhin sa pasismo ay ibinabala na ng Philippine Society and Revolution. Dahil sa paulit-ulit na banta ni Marcos na magpapataw ng batas militar noong Sigwa ng Unang Kwarto at dahil din sa aktwal na suspensyon ng pribilehiyo ng kautusang habeas corpus noong 1971 ay nakapaghanda ang partido at ang buong kilusang masa--sa hayag man o lihim--laban sa batas militar. Habang nagngangalit ang Sigwa ng Unang Kwarto ng 1970, nakinikinita na ng partido ang mangyayari kaya't itinagubilin nito sa mga kadre at aktibistang masa ang maayos na paglipat sa kanayunan, mas mainam kung sa sarili nilang mga lalawigan, para mapaghandaan ang batas militar. Mangyari pa'y lihim na itinayo
ang PKP sa lunsod man o kanayunan. Handa ang BHB na tumanggap pa ng mga kadre at pulang mandirigma. Noon pa mang 1971 ay binuo na sa Metro Manila ang Komisyon sa Paghahanda ng National Democratic Front at nagsimula na itong magpaunlad ng sarili nitong gawaing lihim. Kaya may kahusayan sa kabuuan ang paglilipat ng mga tauhan mula noong 1972. Itinatag ang NDF noong Abril 24, 1973. Nilayon nitong isanib sa kilusang lihim ang mga organisasyong masa na nasa ilalim ng Movement for a Democratic Philippines na noon ay ginawa nang ilegal. Komunikasyon ng mga Rebolusyonaryong Pwersa T4: Paano ka nakipagkomunikasyon sa mga kadre sa iba't ibang lugar sa kanayunan? Paano naman ang ugnay sa mga organisasyon ng partido at iba pang grupong pampulitika na nakabase sa lunsod? S: Bago pa man idineklara ang batas militar ay kinailangan nang harapin ng mga proletaryong rebolusyonaryo ang pagiging iligal ng PKP at ng BHB. Sinanay sila sa lihim na komunikasyon na dumaraan sa iligal at ligal daluyan, magkahiwalay man o magkakombinasyon. Sa proseso ay nakapagpaunlad ng isang sistema ng lihim na komunikasyon sa pamamagitan ng mga hiwalay na daluyang iligal at sa pamamagitan din ng mga daluyang legal. Sa paglaki ng PKP at BHB pati na ng nagkakaisang prente, lalo na ng NDF, lumawak ang sistema ng lihim na komunikasyon, dumami ang iba't ibang klase ng daluyan ng komunikasyon, at hindi na mabilang ang tipo't kombinasyon ng mga tauhan at paraan sa komunikasyon. Ang mga karaniwang mamamayan na sumuporta at lumahok sa rebolusyonaryong pakikibaka ang nagbigay ng di-mabilang na paraan sa lihim na komunikasyon sa hanay ng mga rebolusyonaryong pwersa at sa hanay ng mga alyado. Sa kabila ng mga panghihigpit ng batas militar at pagtindi ng pagmamanman ng kaaway, hindi gaanong naging mahirap ang patuloy na pakikipagkomunikasyon sa mga organisasyon ng partido at iba pang grupong pulitikal na nakabase sa lunsod. Ang mga taong may kakayahan sa pulitika at teknika ay may natural na ugnayan sa isa't isa para takpan ang mga iligal na entidad. Mayroon silang normal na relasyon--halimbawa'y bilang magkamag-anak, magkaibigan, magkasamahan, magkapitbahay, at magkababayan--na hindi takaw-pansin. Malinis ang pagkaligal at may angkop na dahilan ang kadre o kuryer na kumontak nang tuwiran o di-tuwiran sa isa pang tao na malamang na minamanmanan ng kaaway. Mas masinop ang kinailangang pag-iingat kapag kumontak ang isang iligal na entidad sa isa pang kapwa iligal na entidad. Sa simula pa lamang ay kinailangan nang malikha ang isang sistema ng komunikasyon kapag nagtatalaga ng mga kadre at pulang mandirigma sa iba't ibang lugar sa kanayunan. May mga kuryer, poste at koda para sa bawat layunin. May mga hakbang ng pag-iingat laban sa pagmamanman at iba pang kilos ng kaaway sa magkabilang dulo ng linya ng komunikasyon, sa pagitan ng dalawang dulo, at sa paglapit sa magkabilang dulo. Pinakaligtas ang isang kuryer kapag siya'y may kasamang armadong bantay, pero lumalaki ang panganib pag dumaan siya sa mga lugar na may malamang o kumpirmadong pagmamanman ng kaaway. Napaunlad ang mga teknika sa lihim na komunikasyon sa kanayunan batay sa karanasan ng pagharap sa mga malakihang operasyon ng kaaway sa ikalawang distrito ng Tarlac noong 1969 hanggang 1972. Sumapat ang mga teknikang ito para sa karamihan sa mga sonang gerilya sa iba't ibang dako ng bayan. Pero mula noong 1972 hanggang 1974, mga malakihang panghaharang ng kaaway na walang kapantay sa
nakaraan ang ginamit sa mga pangunahing pwersa ng BHB sa kagubatan ng Isabela at sa mga namumukod na larangang ge rilya tulad ng nasa Sorsogon at Aurora. Sa mga purok na ito na may malalakas na harang ng kaaway, napakahalagang may mga kadreng marunong umalam ng patutunguhan kahit walang instruksyon mula sa nakatataas na organo sa loob ng isang panahon at makapamumuno rin sa pagpapalawak ng mga rebolusyonaryong purok o sa paglilipat ng isang bahagi ng mga pwersang gerilya para makalusot sa harang ng kaaway. Pagkaraan ng 1974, nawalan ng saysay ang panghaharang ng kaaway sa ilang rebolusyonaryong purok sapagkat nagsipaglawak na ang mga ito at dumami na rin ang mga bagong rebolusyonaryong purok sa ibang lugar. Kasunod nito, mula noong 1981, nakayanan na ng mga rebolusyonaryong pwersa ang manamsam o manguha ng marami-raming kagamitang radyo para sa komunikasyon at mga operasyong panlaban. Papel ng PKP sa National Democratic Front T5: Ano ang tingin mo sa papel ng PKP sa National Democratic Front? Hindi mo ba napapansin na sa mga naunang panahon sa bayan mo ay nagkawatak-watak ang mga organisasyon ng nagkakaisang prente dahil sa nagsasalungatang mga interes? S: Ginampanan ng PKP ang tungkulin nitong mamuno sa pamamagitan ng pagbubuo ng NDF; pagiging pinakamahalagang bahagi nito sa pamamagitan ng puspusang pakikibaka at pagpapakasakit; pagbibigay-sigla sa BHB, sa mga lihim na organisasyong masa bago mag-1972 at sa mga organisasyong masa na ipinagbawal noong 1972 (pangunahi'y sa ilalim ng Movement for a Democratic Philippines) para sumanib sa NDF; at paglalatag ng mga organo ng kapangyari hang pampulitika na nilikha sa kanayunan bilang pundasyon ng NDF. Ang papel ng pamumuno ng PKP ay hindi lamang kaugnay ng NDF kundi ng buong rebolusyong Pilipino. Namumuno ito hindi sa pamamagitan ng pang-aangkin o pagmamanipula kundi sa pamamagitan ng puspusang pakikibaka at pagpapakasakit sa rebolusyonaryong pakikibaka. Pwedeng ihayag ninuman na siya ang sulong na destakamento ng pinakaprogresibong uri. Pero rebolusyonaryong praktika at gawa lamang ang makapagpapatunay sa gayong pahayag. Ang NDF ang pinakakonsolidado at pinakamatatag na lihim na organisasyon ng nagkakaisang prente dahil sa kabilang dito ang mga progresibong organisasyon ng mga batayang pwersa na tulad ng uring manggagawa, uring magsasaka at petiburgesyang tagalunsod. Ang mga organisasyong ito ay malaon nang napanday sa rebolusyonaryong pakikibaka at tiyak na lalo pang lalakas. Ang NDF ay isang solidong organisasyon pero hindi naman napakatigas. May pagkapleksible ito para tanggapin na ang pambansang nagkakaisang prente ay hindi lamang nakakulong sa sarili nitong hangganan bagkus ay handa nitong idagdag sa umuunlad na lakas ng pambansang nagkakaisang prente at pamahalaang bayan ang iba pang pwersa at elementong nasa labas ng balangkas ng NDF. Ang NDF ang pinakamaaasahang entidad na naghahandang magbuo ng mas malalawak na konsehong konsultatibo at mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Hindi ito ang tanging ekspresyon ng nagkakaisang prente, pero ito ang pinakamatatag na organisasyon ng nagkakaisang prente ng mga batayang pwersa ng rebolusyon. Noong mga naunang panahon sa Pilipinas at iba pang bayan ay may mga halimbawa ng pagkakawatak-watak ng mga organisasyon ng nagkakaisang prente dahil sa may mga pwersang di-matatag at di-maaasahan na pumasok sa organisadong balangkas, nangibabaw at nagpatalsik sa mga progresibong pwersa na matatag at maaasahan. Pwedeng magkaroon ng mga organisasyon ng nagkakaisang prente o kaya'y mga
kaayusang konsultatibo na may iba't ibang saklaw. Pwedeng makipag-ugnayan ang NDF sa pambansang burgesya o sa ilang may pagka-"progresibong" bahagi ng reaksyunaryong uri, depende sa kalagayan, sa pamamagitan ng kaayusang konsultatibo o layason. Pero ang NDF ay maaari at dapat manatiling solido na may sarili kabahaging mga pwersa. Hindi totoong laging papalansag ang tunguhin ng mga organisasyon ng nagkakaisang prente. Nakatagal at patuloy sa paglago ang NDF. Sa ibayong dagat, may mga nagtagal na organisasyon ng nagkakaisang prente na tulad ng Algerian National Liberation Front, Vietnam Fatherland Front, Democratic Front for the Reunification of the Fatherland ng Korea, Palestine Liberation Organization, African National Congress, FSLN ng Nicaragua, FMLN ng El Salvador, MPLA ng Angola, FRELIMO ng Mozambique, NANU ng Zimbabwe, PAIGC ng Guinea Bissau, Democratic Front ng Albanya, Fatherland Front ng Bulgaria, National Front ng Czechoslovakia, National Front ng German Democratic Republic, People's Patriotic Front ng Hungary, Socialist Alliance of Working People ng Yugoslavia, at marami pang iba. Mga Tugon ng mga Organisasyong Di-Progresibo T6: Ano ang ginawa ng konserbatibong oposisyon, ng mga relihiyosong organisasyon, at ng grupong Lava bilang tugon sa rehimeng batas militar? S: Karamihan sa mga pambansa at lokal na lider ng Partido Liberal ay nagsipanig kay Marcos o kaya'y nanahimik na lamang dahil sa armadong pananakot, panganib na mawalan ng ari-arian, o panunuhol. Iilang lider lamang ang nagpasyang lumaban sa pasistang rehimen sa loob ng bayan o sa kanilang pagkadestiyero. Si Benigno Aquino, Jr., pangkalahatang kalihim at nangungunang pag-asa ng Partido Liberal sa pagkapangulo, ay nadisengganyo sa kanyang partido noong siya'y nasa bimbinan dahil sa hindi nito nakayang ipaglaban siya. Sa eleksyong lokal at eleksyon sa senado noong 1971 ay papataas ang Partido Liberal. Nakuha nito ang malaking bahagi ng Senado at ang mayorya ng posisyon sa lokal na ehekutibo. Pero halos lahat ng gobernador at meyor ay nagsipanig pa rin kay Marcos. Kunsabagay, gusto naman ni Marcos na panatilihin ang estado ng burgesyang komprador at uring panginoong maylupa. Ang mga paraang ginamit niya ay yaon ding ginamit ng mga kolonyalistang Espanyol, mga imperyalistang Amerikano, at mga pasistang Hapones nang sakupin nila ang bayan at panatilihin ang mga lokal na katutubong pinuno. Buong pangangayupapang nagpahayag agad ng suporta ang CBCP sa awtokratikong rehimen nang ideklara ang batas militar. Ang linya ng suportang kritikal na inilahad ni Jaime Cardinal Sin, arsobispo ng Maynila, ay noong huling bahagi na lamang ng dekadang setenta. Ang linyang ito ay nangahulugan ng paminsan-minsang pagpuna sa mga garapal na paglabag sa mga karapatang tao at patuloy na pakikipagksabwatan naman sa pasistang rehimeng Marcos kaugnay ng mga saligan ng mapang-api at mapagsamantalang sistemang panlipunan. Pinaganda pa ng institusyonal na simbahan at ng mga sagadsaring antikomunista sa hanay nito ang mapaniil na rehimen sa pangangatwirang mainam na ito kaysa komunmismo. Ang mga kleriko-pasista, na nangalandakang sila'y mga Kristiyanong demokrata o mga sosyal demokrata, ay nagbigay-papuri sa despotikong paghahari sa malaking bahagi ng dekadang setenta dahil sa diumano'y itinaguyod ng paghaharing ito ang isang malusog at malakas na ekonomya at binigo ang sandatahang rebolusyonaryong pakikibaka. Habang nagkukunwaring sila'y para sa mga kalayaang sibil at karapatang tao, sa kabuuan ay tinuligsa nila ang rebolusyonaryong kilusan at sa
praktika'y sinuportahan ang pasistang rehimen. Paminsan-minsan, ang Nagkakaisang Partido Demokratiko Sosyalista ng Pilipinas (NPDSP) at ang Movement for a Free Philippines (MFP), isang grupo ng mga destiyero sa Estados Unidos, ay nagbantang maglunsad ng sandatahang paglaban sa rehimen, pero nilustay lamang nila ang pondong laan sa armas at itinago ang ilang armas na nabili nila. Wala silang nilunsad na anumang popular na sandatahang paglaban. Subalit ang Christians for National Liberation, isang organisasyong kasapi ng NDF, kasama ng paparaming ligal na organisasyong Katoliko at Protestante, ay nagsipagtayo upang tuligsain ang mga paglabag sa karapatang tao at punahin din ang mga saligan ng pang-aapi at pagsasamantalang pasista, dayuhan at pyudal, at upang itaguyod o lahukan ang sandatahang rebolusyon batay sa pambansang demokratikong linya. Batay sa isang tunguhing nagsimula noon pa mang bago ideklara ang batas militar, itinakwil ng marami-raming namumunong aktibista at kasapi ng Federation of Free Workers (FFW) at Federation of Free Farmers (FFF) ang repormistang liderato ng mga organisasyong ito at nanindigan sila sa rebolusyonaryong linya. Ang Task Force Detainees of the Philippines, mula noong 1974, ang namukod-tangi sa pagtataguyod sa mga karapatang tao, pagtatanggol sa mga detenidong pulitikal, at pagtulak sa CBCP upang manindigan laban sa mga paglabag sa mga karapatang tao. Binigyan ng mahalagang suporta ng mga progresibong pari, madre at manggagawang simbahan ang mga kilusang welga ng mga manggagawa na naganap noong Oktubre 1975 hanggang Enero 1976, at ang ligal na gawaing masa sa hanay ng mga manggagawa at magsasaka. Ang grupong Lava, mga labi ng partido ng pinagsanib na PKP-PSP, ay nahati sa pagitan ng mga sagadsaring maka-Lava at ng Marxist-Leninist Group (MLG) noong 1973 sa usapin ng pakikipagkolaborasyon sa pasistang rehimeng Marcos. Para maigiit ang palasukong linya, ginamit ng mga sagadsaring maka-Lava sina Danilo Pascual at Federico Maclang bilang mga punong berdugo para pahirapan at paslangin ang dalawampu't pitong kasapi ng MLG. Noong Oktubre 1974, tuluyan na silang nagpatiwakal sa pulitika nang hayagan nilang isinuko sa pasistang rehimen hindi lamang ang kanilang mga rebolusyonaryong pagmamayabang kundi pati na ang mga listahan ng mga kasapi at armas. Bilang kapalit ay pinakawalan ni Marcos ang nakabimbing sandakot na maka-Lava, hinirang ang ilang maka-Lava sa menor na mga posisyon sa burukrasya, at binigyan ang isang maka-Lavang grupo ng magsasaka ng pribilehiyong magkaingin sa ilang matarik na dahilig ng Sierra Madre sa San Miguel, Bulacan, na kanugnog ng isang plantasyon ng AFP. Inasahan pa ni Marcos na magbibigay ang grupong Lava ng impormasyon laban sa mga rebolusyonaryo. Para sa layuning ito, hinirang niya si Federico Maclang, pinsan ng matatandang Lava at dating pinuno ng kagawarang pang-organisasyon ng Politburo-In noong 1950, upang pamunuan ang grupo ng mga impormer na maka-Lava sa ilalim ng Constabulary Security Unit. Sa buong panahon ng diktadura, pinaganda pa ng grupong Lava si Marcos sa pagsasabing siya ang "kinatawan ng sumisibol na pambansang burgesya", sa kabila ng katotohanang siya ang prinsipal na ahente ng imperyalismong E.U. at pasistang burukrata-kapitalistang kinatawan ng malaking burgesyang komprador at uring panginoong maylupa. Ang mga maniking Lava--ang pangkalahatang kalihim na si Felicisimo Macapagal at ang pangunahing tagapagsulat na si Merlin M. Magallona-- ay sumunod at nagngangawa pa ng mga pinagandang pormulasyon ng IMF at World Bank tungkol sa pagpapanibagong-estruktura, pagpapaunlad at modernisasyon ng ekonomyang Pilipino upang ito'y maging isang industriyal na kapitalistang ekonomya.
Paglaganap ng mga Akda T7: Ang mga libro mong Pakikibaka para sa Pambansang Demokrasya at Lipunan at Rebolusyong Pilipino ay patuloy na kumalat sa panahon ng rehimeng Marcos. Paano ninyo naipalimbag at naipala ganap ang mga ito? S: Ang dalawang libro ay muling inilimbag sa Pilipinas at sa ibayong dagat at ipinalaganap sa loob at labas ng bayan. Ang ikalawang edisyon ng Pakikibaka para sa Pambansang Demokrasya na may mga bagong artikulo ay lihim na inilimbag ng isang alyadong may-ari ng isang palimbagan at ginastusan ng Amado V. Hernandez Foundation at College Editors' Guild of the Philippines (CEGP). Ang martir at bayaning si Antonio Tagamolila, noo'y pangulo ng CEGP, at si Antonio Zumel, noo'y patnugot ng Liberation (tagapamansag ng NDF) at tagapangulo ng Amado V. Hernandez Foundation, ang pinakamasusugid sa paglalathala ng isang bagong nirebisang edisyon dahil sa maraming aktibistang masa ang humihiling nito bilang isang mabisang paraan sa pagrerekluta sa pambansang demokratikong kilusang masa. Ang Lipunan at Rebolusyong Pilipino ay inilimbag nang ilang ulit, sa iba't ibang lenggwaheng Pilipino at sa Ingles, ng Sentral na Palimbagan ng Komite Sentral ng PKP. Naglathala rin ng iba pang edisyong Ingles ang isang tagapaglathalang komersyal at ang ilang organisasyong pansolidaridad sa ibayong dagat. Ang libro ay patuloy na ginawang batayang teksto ng paparaming kasapi ng Partido at ng mga sulong na elemento sa mga organisasyong masa. Malaking panganib ang magkaroon ng kopya ng libro, pero patuloy na dumami pa rin ang humihiling nito. Mga Partikular na Katangian ng Digmang Bayan sa Pilipinas T8: Noong 1974 ay sinulat mo ang "Mga Partikular na Katangian ng Digmang Bayan sa Pilipinas". Umani ito ng pilit na paghanga kahit ng mga awtoridad na Amerikano at Pilipino. Maaari bang talakayin mo ang katuturan at mga ibinunga ng akdang ito? S: Tinatalakay sa akdang ito ang mga partikular na kalagayan ng digmang bayan sa Pilipinas. Ang mga partikular na kalagayang ito ay ang mga sumusunod: 1. ang ating digmang bayan ay umaalinsunod sa linya ng bagong-tipong pambansang demokratikong rebolusyon; 2. kailangang maglunsad tayo ng matagalang pakikidigma sa kanayunan; 3. ang pakikipaglaban natin ay nasa isang bulubunduking kapuluan; 4. ang kaaway ay malaki at malakas, at tayo naman ay maliit at mahina; 5. lumitaw ang isang pasistang diktadura sa gitna ng krisis sa pulitika at ekonomya ng naghaharing sistema; 6. nangingibabaw sa bayan ang isang imperyalistang kapangyarihan kung kaya't umiiral ang pinag-isang sandatahang reaksyon; at 7. ang Estados Unidos ay pabulusok sa Asya at buong daigdig, at ang rebolusyong pandaigdig ay sumusulong sa gitna ng pangkalahatang krisis ng pandaigdig na sistemang kapitalista.
Hindi lamang simpleng inilarawan ang mga partikular na kalagayang ito. Isinaalang-alang din ang aktwal na katayuan, karanasan at kakayahan ng sandatahang rebolusyonaryong kilusan, ipinaliwanag ang mga susing problema sa kagyat at sa matagalan, at inilahad ang mga pangkalahatan at partikular na hakbang sa pagpapaunlad ng digmang bayan. Ang mga kaibigan at kaaway ay kapwa humahanga sa ideya na ang pagiging kapuluan ng bayan--isang panimulang disbentahe--ay pwedeng gawing matagalang bentahe ng mga rebolusyonaryong pwersa, at sa ideya ng desentralisadong operasyon sa ilalim ng sentralisa dong pamumuno. Ang mga ideang ito ay itinuturing na nagbigay ng tiwala at nagpasigla sa inisyatiba at pagkamalikhain ng mga rebolusyonaryong pwersa. Pero sa tingin ko'y higit na mapahahalagahan ang mga ideang ito kung iuugnay sa iba pang ideya sa buong artikulo. Binibigyang-diin ng artikulo na pinakikilos ng rebolusyonaryong linyang maka-uri sa pambansang demokratikong rebolusyon ang mga mamamayan alang-alang sa sarili nilang makatarungang layunin; na kailangan ang mahabang panahon upang makapag- ipon ng sandatahang lakas sa kanayunan sa hanay ng mga magsasaka hanggang sa mapahina sa estratehiya ang kaaway at makapag-ipon ng sapat na lakas para makuha ang mga lunsod; na dahil sa pagiging kapuluan ng bayan, bukod pa sa kanayunan, ay napipilitang maghati ng pwersa ang kaaway; na maaaring harapin muna ng mga rebolusyonaryong pwersa ang mga mayor na pulo at saka na ang ibang pulo, at mapakikinabangan nila ang mabundok na katangian ng mga pulo upang mabawi ang pakitid na epekto ng mga pulo; na may daraanang proseso ng paglago mula sa maliit at mahina tungo sa malaki at malakas; na ang pasistang rehimen ay hindi tanda ng lakas kundi ng krisis, kahinaan at desperasyon; na ang pinag-isang sandatahang reaksyon na ibinubunga ng isang nangingibabaw na imperyalistang kapangyarihan ay tuluyang hahantong sa sandatahang labanan ng mga reaksyunaryo sa harap ng lumalakas na sandatahang kilusang rebolusyonaryo; at ang Estados Unidos at ang pandaigdig na sistemang kapitalista ay humina nang malaki bunga ng krisis na higit na malalim kaysa dati. Hindi ko na maidedetalye pa ang artikulo. Pwedeng basahin na ito ng mga mambabasa. Sa tingin ko'y isa nang mahalagang bagay ang pagbibigay ng kalinawan sa sandatahang rebolusyonaryong kilusan, lubha pa't ang ginagawa noon ng pwersa ng mamamayan at ang malaking potensyal ng digmang bayan ay hindi pa malinaw at pinalalabo pa nga ng pagdaluhong ng kaaway sa larangan ng labanan at sa masmidya. Ang artikulong ito ay ibinase sa mayamang karanasan ng aming digmang bayan sa unang apat hanggang limang taon. Isinaalang-alang nito ang malulubhang problema at sinikap na lutasin ang mga ito. Hayaan mong ilarawan ko nang husto ang katuturan ng "Mga Partikular na Katangian ng Digmang Bayan sa Pilipinas." Pinatibay ng artikulong ito ang teorya at praktika ng paglulunsad ng matagalang sandatahang rebolusyon sa pambansang saklaw sa Pilipinas. Ito ay radikal na tumaliwas sa lumang kaisipan na imposibleng gawin sa isang kapuluan ang isang matagalang sandatahang rebolusyon sa pambansang saklaw at ang pagtatagumpay sa rebolusyon ay tangi o pangunahing usapin ng paglulunsad ng matagalang pakikibakang ligal na susukdol sa isang sandatahang pagbabangon sa Maynila at mga karatig na rehiyon. Bilang patunay sa kawastuan ng artikulong ito, nilampasan na ng kasalukuyang sandatahang rebolusyon ang teritoryong saklaw, laki at tindi ng lumang demokratikong rebolusyon, ng paglaban sa Hapon, at ng rebelyong Huk. Mga Kakulangan, Kalutasan at Mahihigpit na Tungkulin
T9: Noong 1976 ay sinasabing sinulat mo para sa komite sentral ng PKP ang "Mahihigpit Nating Tungkulin" na tumukoy sa mga pagkakamali at pagkukulang sa gawain ng Partido. Paano naremedyuhan at napangibabawan ang mga ito? S: Sinuri ng "Mahihigpit Nating Tungkulin" ang gayong mga kamalian at kakulangan at nagharap din ito ng mga kaukulang kalutasan. Matagumpay na ginabayan ng saligang dokumentong ito ang paglago ng rebolusyonaryong kilusan alinsunod sa linyang antipasista, anti-imperyalista at antipyudal mula noong 1976. Pangunahing inilahad nito ang problema ng malawak subalit mababaw na suportang popular, at ng isa ring malalim subalit makitid na suportang popular. Hinarap nito ang problema ng wastong ugnayan ng pagpapalawak at pagpapatatag. Ipinakita nito kung paano tutugon sa mga opensibang militar ng kaaway. Bulnerable ang sandatahang rebolusyonaryong kilusan kung malawak pero mababaw ang suportang masa. Bulnerable rin ito kung malalim pero makitid ang suportang masa. Ang pinakamasahol ay kung kapwa mababaw at makitid sa matagal na panahon ang suportang masa. Ibinase ang dokumento sa mayamang karanasang nahango ng komite sentral bago at sa panahon ng plenum nito noong Disyembre 1975. Nilagom nito hindi lamang ang mga negatibo kundi pati mga positibong karanasan at malinaw na inilahad hindi lamang ang mga tungkulin kundi pati ang mga paraan ng pagtupad sa mga tungkuling ito. Ipinakikita ang mga kinakailangang hakbang sa pagpukaw, pag-oorganisa at pagpapakilos sa mga mamamayan. Kabilang sa mga ito ang isang serye ng mga hakbang na pang-organisasyon, gaya ng mga kontak at grupong tagapag-ugnay, grupo at komiteng pang-organisa ng bayan, mga organisasyong masa, at mga probisyonal at regular na organo ng kapangyarihang pampulitika. Para maitayo ang rebolusyonaryong kilusan, kailangang magsagawa ng mga kampanyang masa tungkol sa mga kongkretong isyu laban sa paghaharing dayuhan, mga pasistang paglabag sa mga karapatang sibil at pulitikal, pamamanginoong- maylupa, korupsyon at burukrasya, at iba pa. Ang pinakamainam na kalagayang dapat matamo sa kanayunan ay ang pagtatayo, batay sa linya ng nagkakaisang prente, ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika (mga komite ng pamahalaang bayan) na tinutulungan ng mga kumikilos na komite sa orga nisasyon, edukasyon, reporma sa lupa, pinansya, kabuhayan, depensa, kalusugan, arbitrasyon, at usaping pangkultura. Ang mga komiteng ito ay dapat namang may malakas na suporta ng mga organisasyong masa ng mga manggagawa, magsasaka, kabataan, kababaihan, aktibistang pangkultura at iba pa. Kailangan din ang gawaing lihim sa kalunsuran. Maaaring buuin ang mga grupo at komiteng pang-organisa sa mga lugar ng trabaho, mga komunidad, organisasyon at institusyon upang magawang progresibo ang lumang entidad o kaya'y makalikha ng isang bagung-bagong progresibong entidad. Tinutukoy na sa lupit ng pasistang diktadura ay napakadaling ibaling ang pang-ekonomyang pakikibaka tungo sa pampulitikang pakikibaka. Mangyari pa, kailangang itayo ang partido sa kanayunan man o sa kalunsuran, at kailangan ding ikoordina ng partido ang mga rebolusyonaryong pwersa sa dalawang lugar na ito. Tungkol naman sa sandatahang pakikibaka, tinatagubilinan ang hukbong bayan na maglunsad lamang ng mga taktikal na opensibang maipananalo. Pinapayuhan ito na
lumigid sa kaaway, pasuntukin siya sa hangin at hayaan siyang magpakapagod pag pumasok siyang dala ang nakalalamang na pwersa at handang labanan ang ating hukbo. Ang "Mahihigpit Nating Tungkulin" ay napakakomprehensibo at puspusan kaya hindi ko ito pwedeng talakayin sa isang maikling sagot. Kinikilala ng marami na ito ang dokumentong nagbunga ng malaking tagumpay ng rebolusyonaryong kilusan hanggang sa mga taon ng dekadang otsenta. Matapos kong sulatin ito noong Mayo 1976, naramdaman ko na mahuli o mapatay man ako ay malalaman na ng rebolusyonaryong pwersa kung paano pa susulong. Nang mga panahong iyon ay napakaraming panganib ang sinusuong ko sa pagpunta sa iba't ibang lugar at pakikipagpulong sa mga tao sa iba't ibang larangan ng rebolusyonaryong gawain. Naniniwala ako na ang "Mahihigpit Nating Tungkulin" ay isang dokumentong kapakipakinabang pa rin sa rebolusyonaryong kilusan kahimat nakapagtayo na ng isang malaki-laking sandatahang lakas. Binibigyang-diin nito ang mga rekisitong pulitikal para sa sandatahang rebolusyon at ang kahalagahan ng pagsapol sa kumpas ng mga proseso ng pagpapalawak at pagpapatatag. Sa ngayo'y 25 porsyento pa lamang ng mga mamamayan ang naoorganisa ng rebolusyonaryong kilusan. Sa mas maraming lugar ng bayan ay kailangan pang organisahin sa kauna-unahang pagkakataon ang mga mamamayan. Kung sa sarili lamang ay makakayanan ng BHB na mandurog ng kaaway at maggiit ng kapangyarihang pampulitika sa ilang lugar at sa loob ng ilang panahon. Subalit kung walang pamumunong pampulitika at popular na suporta, malilito ang mga pwersang ito at magtatamo sila ng mga pagkatalo. Kahit lumaki na ang hukbong bayan ay hindi nito pwedeng maliitin ang mga rekisitong pulitikal ng sandatah ang pakikibaka kung nais nitong maipanalo ang rebolusyon. Relasyon sa Moro National Liberation Front T10: Nagkaroon ba kayo ng kontak sa Moro National Liberation Front? Ano ang pagturing ninyo rito? Sinikap ba ninyong magkaroon ng praktikal na relasyon? S: Kahit noong bago pa itatag ang Moro National Liberation Front (MNLF), batid na ng Partido Komunmista ng Pilipinas sa Programa para sa Demokratikong Rebolusyon ng Bayan na umiiral ang pambansang pang-aapi na dinaranas ng mga minorya, lalo na ng mga mamamayang Moro at mga mamamayan sa Kordilyera. Isang mayor na punto sa programang iyon ang paggalang sa kanilang karapatan sa pagpapasya sa sarili, kabilang ang karapatan sa awtonomyang pangrehiyon hanggang sa karapatang humiwalay. Walang dapat na maging problema tungkol sa pagkontak at pagpapaunlad ng relasyon sa MNLF. Marami-rami sa kanilang mga lider at kasapi ang kumuha ng ilang pagsasanay na pulitikal sa Kabataang Makabayan noong dekadang sesenta. Kilala ko nang personal ang marami sa mga lider ng MNLF. Ilang estudyanteng Moro sa Maynila ang nabigyan din ng pagsasanay na pulitiko-militar sa Isabela noong 1970-1972. Noong Agosto 1972, isang buwan bago mag-batas militar ay pumunta sa Luzon si Nur Misuari upang makipag-alam sa komite sentral ng PKP. Pero pumunta siya upang ideklara lamang na hindi dapat pasukin ng PKP at BHB ang Mindanao kahit na nga ipinaliwanag sa kanya ng mga kasama ang mga datos tungkol sa demograpiya ng Mindanao. Noong Disyembre 1973 ay nakipag-usap kami kay Desdemona, ang yumao niyang kasama't asawa, tungkol sa pagpapalakas ng pagkakaisa, pagtutulungan at koordinasyon. Subalit walang sagot mula sa MNLF.
Magkagayon man ay nagkatulungan ang mga yunit ng BHB at ng Bangsa Moro Army, ang sandatahang lakas ng MNLF sa Mindanao. Gustuhin man o hindi ng pinakaliderato ng MNLF, sa obhetibo ay sinuportahan noon ng MNLF ang sandatahang rebolusyong pinamumunuan ng PKP habang naglulunsad sila ng sandatahang pakikibaka laban sa panlahatang kaaway. Nadismaya ang PKP sa pakikipagkasundo ng MNLF sa pasistang rehimeng Marcos kaugnay ng Kasunduang Tripoli noong 1976; at ipinayo ng PKP sa MNLF na igiit ang karapatan sa pambansang pagpapasya sa sarili hanggang sa karapatang humiwalay dahil sa mapang-aping katangian ng estadong Pilipino at malinaw na pandaraya ng pasistang rehimen. Sa ilalim ng Kasunduang Tripoli, ang MNLF ay napatali sa balangkas ng soberanya at pambansang integridad ng Pilipinas kahit nasa ilalim ng diktadurang Marcos. Dahil sa kasunduan ay may mga humiwalay sa MNLF at marami-raming lider at grupo ng MNLF ang nakuha ni Marcos. Subalit patuloy na inialok ng PKP, BHB at NDF ang pakikipag-kaisa, pakikipagtulungan at koordinasyon sa MNLF at iba pang rebolusyonaryong organisasyong Moro. Nagkaroon ng pagtutulungan at suportahan ang NDF at MNLF nang idaos ang isang pandaigdig na paglilitis sa rehimeng Marcos dahil sa malulubha at sistematikong paglabag nito sa mga karapatan ng sambayanang Pilipino at ng mga mamamayang Moro, sa isang sesyon ng Permanent People's Tribunal noong Nobyembre 1980 sa Antwerp, Belgium. Kinalaunan, ang delegasyon ng NDF na pinamumunuan ni Luis Jalandoni ay nagkaroon ng mapagkaibigang pakikipag-usap sa delegasyon ng MNLF sa komperensya sa Mathaba sa Libya noong 1987. Hanggang ngayo'y inaasam kong sana'y mas malapit ang pakikipag-uganayan ng MNLF sa NDF kaysa sa mga entidad na sa katunaya'y nagkanulo dito, tulad ng rehimeng Marcos at ng tinatawag na mga sosyal demokrata sa koalisyong Aquino. Ang paglaban ng MNLF sa pamahalaan sa Maynila ay hindi kasintindi ng paglaban nito noong bago mag-1976. Hindi ito dapat palinlang sa pakana ng panlahatang kaaway na lipulin muna ang pwersa ng NDF bago ang pwersa ng mga mamamayang Moro. Arawang Lihim na Pagkilos T11: Maaari bang ilarawan mo sa amin ang pang-araw-araw na aktibidad mo noong ikaw ay nasa kilusang lihim? S: Mahirap ilarawan sa iyo ang isang karaniwang araw ko sa siyam na taon ng lihim na pagkilos mula 1968 hanggang 1977. Paiba-iba ang aktibidad ko sa bawat araw. Ang pagkakaiba-iba ay bunga ng partikular na kombinasyon ng karaniwan at di-karaniwang mga aktibidad at ng katangian ng lugar na napupuntahan ko. Hayaan mong tukuyin ko muna ang mga karaniwang tungkulin na sa anumang oras ay maaaring putulin ng ilang mahihigpit na usapin o ng mga kadahilanang panseguridad. Ang mga karaniwang tungkuling ito ay nagmumula sa posisyon ko bilang tagapangulo ng komite sentral ng PKP. Nagsulat ako ng borador ng mahahalagang dokumento ng komite sentral, nagsulat ng mga libro at nagsulat din ng mga artikulo para sa Ang Bayan, ang tagapamansag ng komite sentral, sa likod ng pangalan ko sa pakikibaka; bumasa ng mga ulat ng pangkalahatang kalihiman, mga komisyon ng komite sentral, Bagong Hukbong Bayan, mga komiteng pangrehiyon ng partido, mga artikulong di ko isinulat para sa Ang Bayan, at mga interesanteng babasahin, kabilang ang mga peryodiko at libro; nagsulat ng mga sagot sa mga ulat at liham; at nag-isyu ng mga nakasulat na direktiba at mga instruksyong berbal.
Tinawag at pinanguluhan ko ang mga pulong ng komite sentral, kawanihang pampulitika, komiteng tagapagpaganap, komisyong militar at iba pang komisyong tuwirang nasa ilalim ng komite sentral. Nakipagkonsultahan ako sa mga kasapi ng komisyong tagapaghanda ng National Democratic Front, mga pambansang grupo ng partido sa mga mayor na organisasyong masa na pinamumunuan ng partido at sa mga elemento ng partido sa mga mayor na institusyon at organisasyong reaksyunaryo. Nang mga taong iyon ay hindi ako nagpa-interbyu sa mga pahayagan. Sa pana-panahon ay gumawa ako ng panlipunang pagsisiyasat, lalo na sa kanayunan, upang maunawaan kung ano ang tipikal at makatulong sa paglutas ng isang mahalagang suliranin. Pumunta-punta rin ako sa kabundukan o kaya'y nanirahan sa mga kubo sa bundok upang panguluhan ang mga pulong o kaya'y lumahok sa pagsasanay sa pulitika at militar. Pinanguluhan ko ang pagbabalak ng mahahalagang operasyong militar bilang tagapangulo ng komisyong militar. Napuputol ang mga karaniwang gawain kapag ipinatawag ako nang biglaan para harapin ang ilang malalaking problema sa ibang lugar o kaya'y para lumipat ng lugar dahil sa napipinto o malapit na panganib mula sa kaaway. Napakahirap gampanan sa kanayunan ang mga tungkulin bilang tagapangulo ng komite sentral noong kapanahunan ko dahil sa wala pa namang maraming malalawak na larangang gerilya. Pero may mga panahong nakapaglalaro ako ng basketbol sa baryo bilang libangan. At kapag nasa bundok ako, kinalulugdan ko ang umakyat sa bundok, kumanta nang kung ilang oras, magsanay sa pagbaril na ang gamit kadalasa'y ripleng kalibre .22 o kung minsa'y iyong may mataas na kalibre. Mga Panganib T12: May mga pagkakataon bang muntik ka nang mahuli o mapatay? Isaysay mo kahit man lamang yaong pinagmuntikanan ka na. S: Matapos ideklara ang batas militar noong 1972, may di kukulangin sa sampung pangyayari na pinagmuntikanan akong mapatay o madakip bago ako nabihag noong 1977. Kahit may batas militar, ligtas ang mga sentral na organo ng partido hanggang noong Enero 1973, nang lusubin ng kaaway ang pangunahing lihim na bahay ng kawanihan ng unyon sa paggawa na nasa ilalim ng kagawaran sa organisasyon ng pangkalahatang kalihiman. May isang nasa mataas na posisyon noon na nagkanulo kaagad pagkaraang maaresto. Mabuti na lamang at hindi siya nadala sa alinmang lihim na bahay ng komiteng tagapagpaganap ng komite sentral. Pero itinuro niya ang pangkalahatang lugar na kinalalagyan ng isang bahay ng komite sentral. Pero bago natukoy ito ng kaaway ay nakaalis na kami ng sarili kong istap. Noong 1974 ay nagkaroon ng malakihang operasyong paniktik ng kaaway sa kanlurang baybayin ng Hilagang Luzon. Nahuli ng kaaway ang dalawang kasapi ng komite sentral. Isa sa mga ito ay may tuwirang ugnay sa kinalalagyan ko. Nang hindi siya sumipot sa isang tipanan, ipinalagay namin ng aking istap na may nangyaring diperensya at ipinasya naming lumipat sa Gitnang Luzon bago pa man nakapagkonsentra sa lugar ang pwersa ng kaaway. Noong Nobyembre 1974 ay namiligro ang bagong lugar sa Gitnang Luzon ko nang lusubin ang isang lihim na bahay ng pangkalahatang kalihiman at pambansang
komisyong tagapag-ugnay sa Maynila at nahuli ang isa sa mga kuryer ko. Dalawang kasapi ng komite sentral ang nadakip. Inutusan ko ang isang kuryer para alamin kung bakit hindi bumalik ang naunang kuryer. Muntik na siyang nasukol sa harapan ng bahay at pinagbabaril, pero nakatakas siya. Kami ng aking istap ay kinailangang lumipat ng lugar sa isang bahagi ng Gitnang Luzon bago nagsimula ang pagreyd sa bahay. Noong Hunyo 1975, nireyd ng naman ang lihim na bahay ng pambansang komisyong tagapag-ugnay sa Maynila. May nagturo sa isang poste ng komunikasyon sa syudad ng Cabanatuan sa Nueva Ecija. Dahil dito'y nareyd din ang isa pang kalapit na lihim na bahay, na nagbunga ng pagkahuli ng dalawang kuryer, isang kasapi ng istap at anak niya. Sa hinalang alam ng tatlong nakatatanda ang kinalalagyan namin ng istap ko, sila'y isa-isang pinahirapan ng kaaway hanggang sa mamatay, sa tangkang pigain sila tungkol sa ki nalalagyan ko. Noong Nobyembre 1975, kami ni Kumander Dante ay muntik nang masukol nang katagpuin at kausapin namin ang isang taong nag-alok na ayusin ang isang donasyon ng armas para sa kilusan. Napaligiran na kami ng mga ahente ng kaaway, subalit ang taong dapat magbigay ng hudyat para barilin o dakpin kami ay hindi nakapaghudyat sa takot na mabaril din siya. Walang pinsala sa amin ni Kumander Dante. Pero kasunod nito'y nadakip ng kaaway ang kuryer namin. Noong Enero 1976, pagkatapos na pagkatapos ng ikatlong plenum, ipinadala sa Isabela ang isang kuryer upang ihanda ang pag-uwi ng dalawang kasapi ng komite sentral. Siya ay nadakip at nagturo ng kinalalagyan ng dalawa sa Maynila. Ang mga reyd ng kaaway ay humantong sa pagkahuli ng apat pang kasapi ng komite sentral, kabilang ang pangkalahatang kalihim. Kami ng istap ko ay kinailang ang magbago ng lugar nang hindi matanggap ng kuryer na kasama namin sa bahay ang tumpak na hudyat na panseguridad mula sa kuryer sa labas ng bahay na noon pala'y nasa kamay na ng kaaway sa sarili niyang bahay. Mula Mayo hanggang Agosto 1976, kami ni Kumander Dante at isa pang mataas na ranggong kadre ay magkakasama sa Mexico, Pampanga sa Gitnang Luzon. Pinaalalahanan ko si Kasamang Dante noong Agosto na sobra na ang tagal ng pamamalagi namin sa isang lugar at baka mahimatungan na ng kaaway ang kinalalagyan namin. Nagkaisa kaming lisanin na ang lugar subalit hiniling niyang maiwan nang ilang araw pa at hinikayat akong mauna na, na siya ko namang ginawa. Makaraan ang ilang araw ay nadakip siya. Isa sa mga kuryer namin ang halos nakupot, subalit nakapagbigay siya ng napapanahong babala sa akin na umalis na. Noong Disyembre 1976, natiktikan ako ng kaaway sa Bataan. Pinakilos ang isang buong batalyon para kunin ako. Subalit bago nakupot sa isang baryo ang komiteng tagapagpaganap ng komite sentral, nakaakyat na kami sa kabundukan. Kami ay nasa pook na iyon hanggang Enero 1977. Nagkaroon ng ilang putukan nang makaengkwentro ng mga makilos na patrolya ng kaaway ang aming mga taliba at makilos na patrolya. Sa isang engkwentro, nabaril at nasugatan si Kasamang Purificacion Pedro. Binihag siya at pagkatapos ay tinortyur at pinaslang sa kanyang silid sa ospital dahil sa hindi niya kumpirmahin na naroon ako sa lugar. Mahaba ang iminartsa namin para makalusot sa isang mahinang bahagi ng kordon ng kaaway. Noong Hulyo 1977 ay dumalo ako sa pangrehiyong komperensya ng partido sa Gitnang Luzon sa Bundok Terrano sa may hangganan ng Bataan, Pampanga at Zambales. Natiktikan na naman ako roon. Pinakilos ng kaaway ang mga pangkat sa paniktik at isang buong batalyon para tugisin ako. Pero nakalusot ako. Mula sa insiden teng ito ay nakakuha ng estratehikong paniktik ang kaaway na nagpunta ako sa komperensya na kasama ang isang kasapi ng komite sentral na mula sa Hilagang
Luzon. Batay sa impormasyong ito ay naglatag ng isang lambat paniktik sa buong Hilagang Luzon. Magagaang na Sandali sa Buhay sa Kilusang Lihim T13: Pulos seryosong trabaho ba sa rebolusyonaryong kilusan? May magagaang sandali ba sa buhay mo sa kilusang lihim? Dahil alam ko ang pagkamapagbiro ng Pilipino, palagay ko'y hindi naman salat dito ang buhay ng isang rebolusyonaryo. Gusto kong balikan mo ang mga nakatatawa at nakaaaliw na insidente. S: Ang pagrerebolusyon ay kapwa nakatutuwa at seryosong gawain. Marami akong maikukwentong nakaaaliw at nakatatawang mga insidente. Ang problema'y kung alin ang pwede kong ikwento. Ang karamihan sa mga naaalala ko ay yaong may kinalaman sa pamumuhay na mapanganib. Milyun-milyong piso ang nagastos ng kaaway upang malaman ang kinalalagyan ko at kung ilang tao (hindi kukulangin sa siyam ang tanda ko) ang tinortyur at pinatay sa tangkang mapiga sa kanila ang ilang impormasyon tungkol sa kinalalagyan ko. Hindi alam ng kaaway na ako'y nasa kalapit lamang ng kanyang mga opisyal at tauhang militar kapag ako'y nasa Tarlac o Pampanga; at ako ay tumira sa isang bahay sa tabi ng haywey na pinapatrolya nila, o kaya'y nagmomotorsiklo at kung minsa'y dumaraan sa tungki ng kanilang ilong. Minsan sa Tarlac ay nakalusot ako sa pagkubkob ng kaaway sa pamamagitan ng pagbibihis na tulad ng isang titser sa lokal na paaralang publiko, na may attache case at nakasakay sa traysikel. Minsan naman sa Pangasinan, ang sinakyan kong kotse ay nabalaho at tumirik sa tabi mismo ng nakahimpil na trak ng militar na puno ng sundalo ng kaaway na malakas na nag-uusap sa Ilokano. Alalang-alala ang mga kasamang kasabay ko. Pero ang ginawa ko'y lumabas sa kotse at nakipagbiruan pa sa ilang sundalo ng kaaway sa katutubo kong wikang Ilokano at pinakiusapan silang magtulak para maiahon ang kotse sa pagkabalaho. Sa pagpapalipat-lipat ko sa mgarehiyon o larangang gerilya ay madalas na gamitin ang mga makabagong sasakyan tulad ng trak, dyip, kotse o motorsiklo. Pero sa pagpapalipat-lipat sa mga baryo, kailangang maglakad na lamang. Wala nga akong malalapad na paa ng isang magsasaka na may malalaking daliri ng paa na pwedeng ipangunyapit sa lupa, pero natutuwa akong maglakad sa mga pilapil ng palayan, lalo na pag umuulan. Tiyak na tuwang-tuwa sa akin ang mga kasamang magsasaka kapag pahapay-hapay na ako at maya't maya'y bumabagsak sa putikan. Pag nalaman kong nanliligaw ang isang kasama sa isa pang kasama at nakita kong pareho silang nagkakagustuhan, masaya na ako at sisikapin ko pang tulungan ang ligawan hanggang sa matuloy sa kasalan. Ako ang madalas mahilingang mamuno sa kasalan. Sesermunan naman ako ng iba pang kasama dahil sa pangrereto ko na ang interes lamang ay makakain ng masarap na handang ihahain sa kasalan. Mas interesado akong mangreto kapag ang isang panig sa ligawan ay mula sa mababang uri at ang isa naman ay mula sa mataas na uri. Natutuwa ako, hindi dahil sa anupamang klase ng pagkakasundo ng mga uri, kundi sa pag-iisip kung paano tatanggapin ito ng mga konserbatibong magulang mula sa mataas na uri.
Minsan habang lumulusot sa isang pagkubkob ng kaaway, kami ng ilang kasama ko ay naglakad sa kagubatan nang ilang araw at gabi sa Isabela. Malakas ang buhos ng ulan at kailangang paghatian namin ang kaunting pagkain. Sa mahabang martsa, ang ilang kasama naming taga-Maynila ay paulit-ulit na nagsabing pag napalapit kami sa poblasyon ay ikukuha nila kami ng napakaraming pritong manok. Pero sa unang baryo pa lamang na dinatnan namin pagkalabas ng gubat ay pinakain at binusog na kami ng mga magsasaka sa pritong manok sa umaga, tanghali at gabi. Maging sa kagubatan ng Isabela ay nakikipag-alyansa kami sa mga negosyanteng magtotroso. Isa sa kanila ang nakipagtagpo sa amin sa pusod ng gubat at dinalhan kami ng litsong baboy, sorbetes at cake. Maya-maya'y inalok na kami ng repridyereytor, stereo set, at mesa ng pingpong. Tinanggihan ko na ang kaganda hang-loob ng ginoo sapagkat nagkakandakuba na ang mga gwardiya naming pulang mandirigma sa dala-dala nilang armas at pagkain. Hindi alam ng negosyante na ang aming baseng gerilya na nakagiliwan naming tawagin na Republika ng Dipogo ay napakalayo at mararating lamang sa pamamagitan ng paglalakad sa napakahirap na kalupaan. Hilig ko ang maglaro ng basketbol sa mga may-katatagang sonang gerilya, kapag may basketball court doon. Pero kung magkaminsa'y napakapeligrosong maglaro sa gayong lugar. May mga kasama ngang namatay dahil sa nagreyd ang kaaway habang sila'y nagbabasketbol. Pero minsan, kami ng ilang kasama ay nalagay sa panganib nang hindi namin nalalaman. Nakasakay kami noon sa kotse at nakita namin ang isang sementadong basketball court. Nagkataong may dala kaming bola. Kaya huminto kami at nagsimulang maglaro. Maya-maya'y ilang tao ang nakisali sa amin. Natuklasan agad namin na ang palaruan ay nasa harapan mismo ng isang lihim na detatsment ng isang platun ng kaaway at nakikipaglaro pala kami sa mga sundalong kaaway. Yaon ay noong maliit pa ang kilusan. Kaya, huwag kaming sisihin sa kadahupan sa paniktik. Pero dahil sa kakulangang iyon, nakakuha kami ng mahusay na paniktik. Pagkaraan ng ilang araw, bumalik ang isang iskwad lamang ng BHB para disarmahan ang detatsment ng platun nang walang pagdanak ng dugo. Pag-unlad ng Rebolusyonaryong Pakikibaka Hanggang 1977 T14: Maaari bang tuntunin mo ang pag-unlad ng sandatahang pakikibaka at ng kilusang masa sa kalunsuran mula sa pagsisimula ng batas militar hanggang sa bisperas ng pagkadakip sa iyo? Ano ang katayuan ng mga rebolusyonaryong pwersa noong bago ka mabihag noong Nobyembre 1977? S: Masasabing ang 1972 hanggang 1974 ay mga taon ng kahirapan para sa mga rebolusyonaryong pwersa sa lunsod man o kanayunan. Subalit sila'y matatag na lumago sa buong bayan at malalim na nagkaugat. Dalawa ang naging epekto ng pasistang diktadura. Pinahirapan nito ang mga rebolusyonaryo at mga mamamayan at pinatawan sila ng sakripisyo. Kaalinsabay nito'y itinulak silang lumaban. Bago nagtapos ang 1974, naging matatag, nakaaasa sa sarili at nagkalaman na ang mga panrehiyong komite ng PKP at ang mga pangrehiyong komand ng PKP sa Hilagang Luzon, Hilagang-silangang Luzon, Gitnang Luzon, Maynila-Rizal, Timog Katagalugan, Bikol, Kanlurang Bisaya, Silangang Bisaya, at Mindanao. Mula 1974 hanggang 1977 ay bumilis ang paglago ng mga rebolusyonaryong pwersa sa kanayunan man o kalunsuran.
Noong 1974, pinanipis ang pangkalahatang kalihiman at ang malaking bilang ng tauhan nito ay ipinadala sa mga rehiyon upang dagdagan ang mga pwersa sa rehiyon. Sa pagpapanipis na ito ay humina ang seguridad ng komiteng tagapagpaganap at iba pang sentral na organo. Ang mga responsabilidad ng mga datihang awanihan sa ilalim ng pangkalahatang kalihiman ay halos isinabalikat ng isang manipis at nakalutang na organo, na tulad ng pambansang komisyong tagapag- ugnay (national liaison commission o NLC). Hiningan pa ng tulong ang National Democratic Front para tulungan ang komiteng tagapagpaganap ng komite sentral at ang NLC. Patuloy na nabalaho ang partido at hukbong bayan sa Hilagang-silangang Luzon dahil lamang sa ang pangrehiyong liderato ay sutil at maling nagsumiksik sa kagubatan ng Isabela. Hawak nila ang pinakamaraming ripleng awtomatiko pero salat naman sa bala dahil sa naaksaya ang mga ito sa mga walang-kapararakang taktikal na opensiba. Noong bandang huli ng 1976, sa paulit-ulit na paggigiit ng komite sentral, ay saka lamang nagkaroon ng malaki hang paglipat mula sa Isabela patungong Cagayan upang muling pasiglahin at palawakin ang partido at hukbong bayan. Noong 1973 at 1974, dramatiko ang naging paglaki ng hukbong bayan sa mga lalawigan ng Sorsogon (Bikol) at Aurora (Hilagang-silangang Luzon) bunga ng mga taktikal na opensiba. Pero dahil sa mga kamaliang pampulitika at pangmilitar at sa napakalaking reaksyon ng kaaway, nabugbog nang husto ang hukbong bayan. Gayon man, bago ang 1977, nagsimula nang makabawi sa Bikol ang mga pwersang rebolusyonaryo na may limitadong armas at bala. Yaong nasa Timog Katagalugan ay nagtagumpay na rin sa pagpapalawak at pa gpapatatag ng pwersa sa lalawigan ng Quezon, bagamat dahop pa rin sa mga tagumpay sa sandatahang pakikibaka. Ang panimulang limang sandatahang yunit sa propaganda sa Mindanao ay nalusaw noong 1972 bago pa man idineklara ang batas militar bunga ng mga panloob na problema at ng pagkakamaling ipadala ang mga pangkat na ito sa mga lugar ng mga armadong tribo sa bundok at pagpapabaya sa mga magsasaka sa kapatagan na mas handang tumanggap sa kanila. Gayon man, nakahango ng mga aral at ginampanan ang gawaing masa bilang batayan ng sandatahang pakikibaka. Mula noong 1973, lumalawak na ang rebolusyonaryong pwersa sa Mindanao at matagumpay pang nakakakuha ng armas sa kaaway. Mula 1975 hanggang 1977, ang mga pwersa sa Mindanao, kabilang na yaong nasa Gitnang Luzon at Timog-silangang Luzon, ang may pinakamaraming armas. Dahil sa kanilang estratehikong kagalahagan, ang mga rebolusyonaryong pwersa sa Hilagang-kanlurang Luzon, lalo na sa Kordilyera, ay binigyan ng natatanging pansin ng komite sentral noong 1974 at 1975 at tinustusan ng ilampung ripleng awtomatik. Ang mga rebolusyonaryong pwersa sa Gitnang Luzon ay kumalat sa ibang lalawigan at nakapagdagdag ng armas sa pamamagitan ng maliliit na taktikal na opensiba mula noong 1972. Ang mga rebolusyonaryong pwersa sa Silangang Bisaya, lalo na sa Samar, ay nakapagpalawak ng kanilang baseng masa, at kahit walang natanggap ni isang armas mula sa sentro ay ipinakita nila sa buong kilusan mula noong 1974 kung paano makakakuha ng mga sandata sa mas mabubungang taktikal na opensiba. Ang mga pwersa ng Kanlurang Bisaya ay nakapagpalawak ng kanilang baseng masa at mas mahusay na naarmasan kaysa sa Silangang Bisaya noong 1975 at 1977, subalit hindi kasing-aktibo sa paglulunsad ng mga taktikal na opensiba.
Ang pangrehiyong organisasyon ng partido sa Maynila-Rizal ang patuloy na nagkaroon ng pinakamalaking kasapian kahit natalaga sa ibang rehiyon ang mga kasapi nito, at ito ang nagpakita ng paraan sa pagpapaunlad ng nagkakaisang prente, ng paraan ng pagkilos sa loob ng mga unyon, mga organisasyong pang- estudyante, mga organisasyong pangkomunidad, at iba pang tipo ng ligal na organisasyong masa, at ng paraan sa paglulunsad ng mga ligal na porma ng pakikibaka. Sinimulan nito ang pambansang welga ng mga manggagawa sa 300 pabrika mula Oktubre 1975 hanggang Enero 1976, at ipinagpatuloy ang paglulunsad ng mga panloob at panlabas na rali ng pagprotesta ng mga manggagawa, iba pang maralitang tagalunsod, at kabataan laban sa batas militar. Bago ako nadakip noong 1977, ang PKP ay umabot na sa mahigit na 4,000 kasapi sa sampung rehiyon sa buong bayan. Ang BHB ay mayroon nang mga 1,000 malalakas na riple, kabilang ang armalayt, karbin at garand. Nakapagtatag na rin ito ng ilampung sonang gerilya sa maraming estratehikong lugar na angkop sa pakikidigmang gerilya sa sampung rehiyon, kabilang ang seksyong Sierra Madre ng Rizal. Ang baseng masa ay umabot na sa isang milyong mamamayan. Noon pa mang 1975 ay inasahan ko nang ang huling dalawang taon ng dekada ay magiging panahon ng madalas na ga-platung taktikal na opensiba sa pambansang saklaw at mga aksyong masa sa lunsod sa saklaw na mas malaki pa kaysa noong 1970-1972, at sasalihan ng mas maraming manggagawa. Ikalimang Kabanata Pagkabimbin at Paglaban Mga Bagay-bagay Hinggil sa Pagkaaresto T1: Tingnan naman natin ang pagkaaresto sa iyo noong 1977. Anu-ano ang mga kondisyong nagbunga nito? S: Noong 1977 ay umabot sa dalawang bilyong piso ang inilaan ng kaaway sa paniktik-militar. Batid ko na tatlong mayor na proyektong paniktik ang inihanda para ako'y hulihin at iregalo kay Marcos sa kanyang kaarawan sa Setyembre 11, 1977, o kaya'y sa ikalimang anibersaryo ng batas militar sa Setyembre 21, 1977. Ang dalawa sa mga proyektong ito sa paniktik ay inilantad ng Ang Bayan, opisyal na publikasyon ng komite sentral, noong maagang bahagi ng 1977. Unang hati ng Hulyo 1977 na lamang nakakuha ang kaaway ng ilang kapakipakinabang na pangkalahatang impormasyon--na ako'y madalas maglagi sa Hilagang Luzon--mula sa isang impormer sa Gitnang Luzon. Nakita ako ng impormer na ito nang kasama ko ang kalihim ng partido ng Hilagang-kanlurang Luzon sa pagdalo namin sa pangrehiyong komperensya ng partido ng Gitnang Luzon sa Bundok Terrano sa hangganan ng Pampanga, Bataan at Zambales. Kaya mula noong huling linggo ng Hulyo ay inilatag ang lambat-paniktik sa Pangasinan, La Union, Baguio City , at Ilocos Sur. Ang balak ng kaaway ay gawing kahalahalata ang paglagi at pagkilos ng mga ahenteng paniktik at unipormadong tropa sa Pangasinan, Baguio City at Ilocos Sur para itulak akong mamalagi sa La Union. Ito ay isang malaking operasyon sa isang
malawak na lugar at walang takdang panahon. Alam ko ito. Subalit minaliit ko ito dahil sa nakakalabas-masok naman ako sa Hilagang-kanlurang Luzon hanggang sa mabihag ako. Dumating ako sa Pangasinan mula sa Pampanga noong gabi ng Nobyembre 9, 1977. Humiwalay ako sa mga eskort ko at nagmotorsiklo na kaangkas ang isang kasama. Tumuloy kami sa La Union, isang oras ang layo kung mabilis ang patakbo. Maliwanag na namataan ako ng mga ahente ng kaaway--ilang minuto bago maghatingga bi--sa paglampas namin sa sangandaan sa Bauang, La Union, kung saan nagsisimula ang daang paakyat sa Baguio City. Napukaw ang hinalang malamang na ako ang nagmamaneho ng motorsiklo dahil sa malinaw na salaming suot ko noon. Nang magmenor ako para hanapin ang bahay na dapat naming pasukan sa Baryo Pagdalagan del Norte sa San Fernando, La Union, sumalubong sa kabilang direksyon ang isang panel car at nagmenor din, pero patuloy sa pagtakbo. Nang lingunin ko ang mga pangyayari matapos akong arestuhin, napagtanto ko na ang mga nakasakay sa panel car ay tiyak na tinawagan sa radyo ng mga nakaispat sa akin sa sangandaan sa Bauang. Ilang minuto makalipas ang hatinggabi, nang nasa bahay na ako, nakita ko ang panel car ding iyon na nakahimpil nang pahilis sa harapan ng bahay sa direksyong pinuntahan nito nang una ko itong makita. Naghinala ako at nakiusap sa mga kasambahay na tingnan ang sasakyan. Pero binale-wala nila ito at sinabing walang dapat ikabahala. Sa inip ko'y dumungaw ako sa bintanang may ilaw. Ayon sa mga nakahuli sa akin, iyon ang eksaktong sandaling nakilala nila ako. Umalis ang panel car. Bandang alas-2:15 ng madaling araw ng Nobyembre 10, 1977, nilusob ng kaaway ang bahay at inaresto ako, kabilang si Julie at ang tatlo ko pang kasambahay--isang titser sa kolehiyo sa bayan, ang kanyang asawa at ang kanilang kaibigang babae. Ang bahay ay transit house para sa amin ni Julie. Nagpunta ako roon para tagpuin siya dahil sa makaraan ang ilang araw ay pupunta kami sa isang pambansang komperensyang-pag-aaral ng NDF. Kaming lima ay pawang nagulantang dahil sa tulog na kami noon. Nang magising ako ay nasa kabahayan na ang kaaway at nasunggaban na nila ang mag-asawang naninirahan. Habang pinupukpok ng mga tao ang kahoy na dinding ng bahay at sinisigawan kaming huwag kikilos kung di'y magpapaputok sila, isang opisyal na naka-M-16 ang tumadyak sa pintuan upang makapasok sa silid-tulugang kinalalagyan namin ni Julie. Tinutukan kami ng baril at inutusang bumaba sa unang palapag. Sa unang palapag ay tinanong namin kung sino ang mga nangrereyd at nasaan ang kanilang mandamyento. Sa halip ay hiningan nila ako ng mga papeles na pagkakakilanlan. Sinalat ng isang opisyal ang nunal ko sa ibaba ng kaliwang taynga upang tiyakin kung sino nga ako. Mga Salik sa Pagkahuli ng mga Kadre ng PKP T2: Mula 1973 hanggang 1977, nagkaroon ng sunud-sunod na pag-aresto sa mga kasapi ng inyong komite sentral. Paano mo ito maipaliliwanag? S: Kapag may naaresto, ito ay iniimbestiga at puspusang nililinaw ng komite sentral. Masyadong hahaba kung iisa-isahin ko ang bawat kaso. Pero pwede akong magbigay ng ilang paliwanag tungkol sa mga pagkaaresto.
Relatibong pinakaligtas ang mga kasapi ng komite sentral na kabilang sa komiteng tagapagpaganap at kung gayo'y may sapat na istap at pasilidad, gayon din ang mga kasapi ng komite sentral na nasa iba't ibang himpilang pangrehiyon at may sekyuriti na hindi bababa sa isang armadong platun. Pero sa pana-panahon ay kailangan din silang sumuong sa malaking panganib. Kami noon ay isang maliit na partidong limitado ang rekurso pero nagsisikap na sumaklaw sa buong Pilipinas. Kinailangang pamunuan namin ang sampung pangrehiyong organisasyon ng Partido at siyam na pangrehiyong komand ng BHB. Hindi maiwasang sumuong sa panganib ang mga kasapi ng komite sentral pag kailangan nilang magyao't dito mula sa sentro patungo sa mga rehiyon, mula sa isang rehiyon patungo sa iba pang rehiyon, o kaya'y sa malalawak na lugar sa loob ng isang partikular na rehiyon. Mayroon ding mga aktibidad na partikular na mapanganib. Kailangang mamuno ang mga kasapi ng komite sentral sa mga pulong-pag-aaral, panlipunang pagsisiyasat, gawaing masa, operasyong militar, pakikipag-usap sa mga alyado at kung anu-ano pa. Bago mapatunayang praktikal o angkop sa pangkalahatang paglalapat ang isang bagay, kinailangang maging bahagi ng karanasan ang mga kasapi ng komite sentral. Nang lumaganap na sa buong bayan ang partido at BHB, mas nangailangan naman ng karagdagang kadre ang mga rehiyon. Noong 1974 ay ipinasya ng komite sentral na magpadala pa ng mga kadre sa mga rehiyon at panipisin ang pangkalahatang kalihiman at iba pang sentral na organo. Ang pagkabawas sa istap ng sentro ay nangahulugan ng dagdag na mga responsabilidad at panganib sa mga natirang istap. Dahil dito'y higit na naging bulnerable kaysa dati ang mga sentral na organo. Sa kalaunan na lamang (hindi aaga pa sa 1978) napabalik o kaya'y naitaas ang mga kadre para sa gawain sa sentro. Pag napakamatagumpay ang gawaing rebolusyonaryo sa isang rehiyon o saan man, lagi namang may panagot na hakbang ang kaaway. Mangyari pa, saan man mas malakas ang rebolusyonaryong pwersa ay mas marami ang paraan para makaligtas ang kilusan. Pwedeng pagsanibin ang pag-iingat at sigla sa pagkilos para sa pangkalahatang pagsulong, pero may mga pagkakataong nagiging epektibo ang kaaway na nakalalamang sa bilang ng mga tauhan at rekursong materyal. Sa pana-panahon ay may nadadakip o napapatay na kasapi ng komite sentral. Pero kailanma'y walang pagkakataong nalipol sa isang bigwas ang buong komite sentral o isang buong organisasyong pangrehiyon. Patuloy na lumawak at tumatag ang buong kilusan. Epekto ng Pagkaaresto sa Pakikibaka T3: Ano ang epekto ng iyong pagkaaresto sa PKP at sa rebolusyonaryong kilusan? Kung isasama ang pagkaaresto kay Bernabe Buscayno noong 1976, pangkalahatang kumander ng BHB, hindi ba napakalaking pinsala sa kilusan ang pagkaaresto sa inyo? S: Hindi mainam sa isang kadre kung ang resulta ng kanyang gawain ay maglalahong parang bula kapag siya'y nadakip o namatay. Ang mga rebolusyonaryong kadre ay lumilikha ng mga buhay na kolektibo sa hanay ng mga mamamayan. Ang pagkawala ng isang kadre, ano man ang kanyang ranggo, ay hindi nangangahulugan ng pagkamatay ng buhay na kilusan. Ang halaga ng isang kadre ay nasa kanyang kakayahang lumikha ng isang bagay na patuloy sa pagkabuhay at paglago, kahit malipat na siya ng gawain o kaya'y mabilanggo o mamatay.
Nang iharap agad ako kay Marcos matapos akong dakpin, ipinamukha ko sa kanya, "Nakabilanggo ako ngayon pero hindi mo maibibilanggo ang rebolusyonaryong kilusan." Upang maitaas ang mapanlabang diwa ng mga kasama at mga mamamayan, gayon din ang winika ko sa kauna-unahang pagkakataon kong magsalita sa publiko noong 1979. Lagi akong naiinsulto sa tuwing may pupuntang opisyal ng kaaway sa aking selda para bolahin ako at sa gayo'y siraan ang mga kasamang aktibong nakikibaka sa labas ng bilangguan. Ang pagkaaresto sa akin, sa sarili nito o kaya'y kasama ng naunang pagkaaresto kay Kasamang Buscayno, ay hindi nagdulot ng malaking pinsala sa rebolusyonaryong kilusan. Bago natapos ang 1976 ay nagkonsolida ang komiteng tagapagpaganap ng komite sentral, naglinaw sa linya ng mga kahalili, at naghahanda na sa isang kongreso ng partido para bumuo ng isang bagong komite sentral. Alam namin ng mga kasamang humalili sa mga tungkulin ko ang buong estruktura ng PKP, BHB at NDF, at magkasama kami sa pakikipagpulong sa mga tauhan ng partido sa iba't ibang antas at iba't ibang larangan. Walang nangyaring malaking gulo matapos na madakip ako. Walang tuwiran at kagyat na pakinabang na nakuha ang kaaway sa ilang dokumento at kaunting perang nasamsam sa akin. Sing-aga ng 1976 ay nakinikinita ko na ang pagkabihag o pagkamatay ko dahil sa sobrang panganib na sinusuong ko. Yao't dito ako sa Gitna at Hilagang Luzon at sa loob ng bawat rehiyon, at patuloy akong nakikipagpulong sa napakaraming tao. Nakonsyensya nga ako't hindi ko mapuntahan ang iba pang rehiyon dahil sa patuloy na kahilingan ng mga namumunong kasama doon na dapat silang babaan ng mga kasapi ng komiteng tagapagpanap, na para bagang napakadali at napakaligtas ang magpalipat-lipat sa mga pulo. Sa tindi ng hangad ng kaaway na makuha ako ay bubuhusan niya ng napakalaking pwersa sa matagal na panahon ang isang lugar kung saan ako o isang kamukha ko ay namataan ng mga impormer. Nangyari ito sa Kordilyera, sa Pangasinan, sa Bataan, at sa Pampanga. Nang maaresto si Kasamang Buscayno noong 1976, walang malulubhang pinsala sa rebolusyonaryong kilusan. Upang hindi magamit ng kaaway sa propaganda ang tagumpay sa paghuli sa kanya, panunod na nilusob namin ang ilang baryo sa Pampanga at kinumpiska ang maraming armas kasunod ng pag-aresto sa kanya. Komprontasyon Kay Marcos T4: Maaari bang ikwento mo pa sa amin ang komprontasyon mo kay Marcos matapos kang arestuhin? Ano ang pinag-usapan ninyo? Paano siya kumilos? S: Mula sa himpilan ng paniktik ng PC ay dinala ako sa himpilan ng presidential security command sa Malacañang Park nang araw ding inaresto ako. Naroon si Marcos at ang ilampung heneral at nagparetrato silang kasama ako sa gitna. Matunog na matunog ang Ilokano sa kanilang pag-uusap. Pagkatapos ay pinaalis ni Marcos ang kanyang mga heneral, liban kay Heneral Ver, at pinaupo akong katabi niya sa isang sopa. Magiliw naman niya. Nakipag-usap siya kay Heneral Ver sa Ilokano, na para bagang gusto niyang magsalita ako sa wika ring iyon, at nabanggit niya na may ilang panahon ding nanirahan ang heneral sa probinsya ko at kilala nito ang aking pamilya. Sinabi ni Marcos na nabasa niya ang mga libro ko. Hanggang sa banggitin niyang lipas na sa panahon ang sandatahang pakikibaka. Binanggit niya na ang yumaong presidente ng Chile na si Salvador Allende ay naluklok sa kapangyarihan sa
pamamagitan ng eleksyon. Binanggit din niya na si Regis Debray ay nagbago na ng pag-iisip. Kanyang iminungkahi na pwedeng magkaroon ng isang pambansang rekonsilyasyon sa mga komunista at tinukoy ang pakikipagkolaborasyon ng grupong Lava sa kanyang rehimen. Ipinaalaala ko sa kanya na si Allende ay ibinagsak sa isang kudeta pagkaraang mahalal siya. Sinabi ko sa kanya na kung nais niya ng pambansang rekonsilyasyon ay kailangang bitiwan niya ang kanyang mga kapangyarihan bilang pasistang diktador, tugunin ang mga kahilingan ng mga mamamayan laban sa imperyalismo at pyudalismo, at pakilusin ang mga mamamayan sa sarili nilang kapakinabangan. Pinaalalahanan ko siya na sa bandang huli'y mauubos ang mga dayuhang pautang, gigiray ang kanyang rehimen, at maging ang mga panginoon niyang Amerikano ay magpapasyang palitan siya. Sinabi niya na nais patayin ni Benigno S. Aquino, Jr. ang presidente ng Partido Liberal na si Gerardo Roxas at tinanong ako kung ang una ay nagbigay ng armas sa BHB at kasangkot sa pambobomba sa Plaza Miranda. Pinanindigan kong ang BHB ay isang maka-prinsipyong pwersa ng mga mamamayan at walang kinalaman sa hidwaan ng mga kaaway niya sa pulitika. Pagkatapos ay sinabi niya na ipinagtapat sa kanya ni Representante Jose Yap ng Tarlac na inayos daw ni Aquino ang unang pakikipagpulong ko kay Kumander Dante. Sumagot ako na hindi na kailangang mamagitan si Aquino dahil sa ang mga rebolusyonaryo sa Maynila at Gitnang Luzon ay may libu-libong paraan ng pakikipag-alam sa isa't isa. Sinabi ko sa kanya na pinapaslang ng kanyang mga tauhan ang mga nabibihag sa rehiyon ng Timog Katagalugan. Nangako siyang mag-iimbestiga. Sa isang bahagi'y sinabi kong matalino siya dahil sa pinamayani niya ang mga kapwa Ilokano sa AFP. Pero binalaan ko siya na sa paglala ng krisis ay hindi na niya mabibigyan ng kasiyahan ang kanyang mga tropa at ang isang maliit na butas sa AFP ay maaaring ikabagsak niya. Sumagot siya na ang mga opisyal at tauhang Ilokano ay nasa AFP na bago pa man siya naging pangulo. May ilang punto pa kaming pinag-usapan sa loob ng mga tatlumpung minuto. Para kaming nagduduwelo. Pagkaraan ng dalawang buwan ay naisulat ko sa papel ang aming pinag-usapan. Pagkaraan ng labingwalong buwan ay naibigay ko ito sa aking abogado. Sa anu't anuman, tinapos ni Marcos ang usapan sa pamamagitan ng pahiwatig na banta. Sinabi niyang maaari ko siyang sulatan dahil sa baka hindi ko na siya makita pa. Kasama ng mga kapwa inaresto na ibinimbin sa isang maliit na silid sa himpilan ng presidential security command, mabilis akong ibinalik sa himpilan ng PC intelligence. Karanasan sa Bimbinan T5: Maaari bang isalaysay mo ang karanasan mo sa bimbinan? Tinortyur ka ba tulad ng malaganap na iniulat ng mga organisasyon sa mga karapatang tao? Humiling ng makataong pagtrato sa iyo ang mga kilalang intelektwal na tulad nina Simone de Beauvoir, Heinrich Boll, Raymond Williams, Chinua Achebe, Amiri Barake, Jan Myrdal, Noam Chomsky, Daniel Berrigan, Dave Dellinger, at iba pa. Anu-ano ang mga kalupitang dinanas mo? S: Bago ko sagutin ang tanong mo ay hayaan mong tukuyin ko na isang matalik kong kaibigan, si Dr. Epifanio San Juan, Jr., na isa mismong tanyag na intelektwal na
Pilipino, ang siyang namahala sa pagkuha ng suporta sa mga tanyag na taong binanggit mo. Nasa solitary confinement ako nang mahigit sa limang taon at nasa partial isolation naman (kasama ng asawa ko) nang dalawang taon sa kabuuang walong taon, tatlong buwan, at dalawampu't apat na araw (Nobyembre 10, 1977 hanggang Marso 5, 1986) na detensyong pulitikal. Sa unang linggo ng pagkabimbin ko, noong Nobyembre 13 at 14, 1977 kung eeksaktuhin, ako ay binugbog at ginamitan ng "water cure". Ang kagyat na pagtortyur na pisikal ay naglayong mamiga ng impormasyon, manakot at mangyurak ng pagkatao ko. Nang gawin akong punching bag, hinubad ang kamiseta ko na siyang ipiniring sa akin; isa pang pirasong damit ang idinagdag sa piring ko. Ang mga kamay ko'y nakaposas sa aking likod at ang mga paa ko'y iginapos sa isa't isa sa pamamagitan ng mga posas na pangkamay. Ipinirmi ako sa isang silya. Ang pinakamasasakit na suntok ay sa aking tadyang at sikmura. Palibahasa'y nakapiring, hindi ko malaman kung kailan dadapo ang sunud-sunod suntok. Patuloy sa pagbanta ang nagpapahirap sa akin na ibubunggo ang ulo ko sa pader. Nang gamitan ako ng "water cure" ay nakapiring ako. Ang mga kamay at paa ko ay iginapos sa higaan sa pamamagitan ng posas na pangkamay na kumakagat sa kalamnan pag nahahatak ko. May kung sinong tumakip sa bibig ko sa pamamagitan ng isang tuwalyang idiniin dito. Paulit-ulit na binusan ng tubig ang butas ng ilong ko. Sa bawat buhos ay para akong nalulunod. Mga anim na oras ang itinagal ng "water cure". Pag hindi ako ginagawang punching bag o ginagamitan ng "water cure", halinhinan ang mga interogador para ako'y panatilihing gising, tanungin, takutin, himukin, o insultuhin na lamang. Yamot na yamot sila dahil sa wala silang makuha sa akin na sukat nilang ikasiya. Pero ang pinakamasahol na tortyur na naranasan ko--masahol pa sa pambubugbog at "water cure", o masahol pa nga sa limang taon kong pagkapiit nang nag-iisa--ay ang 18 buwang pagkakaposas at pagkakagapos ko sa higaan. Lagi akong nakagapos, maliban sa ilang minutong pagkakakalas ko sa higaan kapag ako'y kumakain o tumutugon sa personal na mga pangangailangan. At ang selda ay napakainit sa araw at malamig naman mula hatinggabi hanggang madaling-araw. Parang impyerno sa mga buwan ng tag-araw. Solido ang pintuan ng selda at ipinako sa pagkakasara ang mga bintana, na may maliliit na siwang na pasukan ng hangin. Bahagi na ang karahasang pisikal. Ang pangunahing bahagi ng tortyur ay ang pahirap sa isipan. Ito ay inilarawan sa aking mahabang tulang "Fragments of a Nightmare". Inihahayag din ng tulang ito ang buong pananaw ko sa gitna ng pahirap. Pangingibabaw sa Tortyur T6: Paano mo napangibabawan ang tortyur? At ano ang ginawa mo sa pangmatagalan para mapanatili ang linaw ng isip at mapakinabangan ang mga oras mo? S: Ang pinakamahalaga sa akin ay patuloy kong mapanindigan ang aking rebolusyonaryong paniniwala at mapanatili ang aking diwang mapanlaban. Ang naramdaman ko'y galit sa halip na takot. Nakatulong ang mag-isip na kahiya-
hiyang bagay ang magkanulo sa iba, at isaalang-alang na sadyang nagsasara ang utak pag di na matiis ang sakit. Hindi kailanman sumagi sa isip ko na ako'y mawawalan ng malay habang tinotortyur sa bugbog at "water cure". Bagamat madalas akong hilo, parati ko namang napananatili ang tala s ng isip. Sa labingwalong buwan ng matagal na pahirap sa aking isipan, nakapangibabaw ako sa pamamagitan ng pag-alaala sa mga paksa at pangyayari at paggamit ng materyalistang diyalektika para suriin ang mga ito, pagkatha ng mga tula, pag-iisip ng mga sanaysay, at paglikha ng mga tema ng nobela at maikling kwento. Sa kalaunan ay naisulat ko ang mga tula. Ang mga ito ang mas malaking bahagi ng aking koleksyong Prison and Beyond. Matagal din akong pinagkaitan ng mababasa, at nang matapos ito ay unang ibinigay sa akin ang Bibliya, na mahigit na pitong beses kong nabasa. Sa kalaunan ay pinahintulutan akong tumanggap at bumasa ng maraming klase ng libro at peryodiko. Bagamat hindi progresibo ang punto de bista ng mga may-akda, ang mga babasahin ay kapakipakinabang dahil sa kritikal ko namang nababasa ang mga ito at nakapagbigay ang mga ito ng impormasyon. Ilang doktorado na sana ang natapos ko. Natutuwa ako sa tuwing ako'y makakatanggap ng impormasyon tungkol sa kilusang bayan at kokonsultahin tungkol sa ilang problema. Sumapit ang panahong pwede akong magsulat at magpuslit ng mahahabang artikulo hinggil sa iba't ibang aspekto ng lipunang Pilipino, ng rebolusyonaryong kilusan, ng karanasan ko sa bimbinan, at ng mga kaso laban sa akin. Isang libro ang pwedeng buuin agad mula sa mga ito. Para mapanatiling buhay ang katawan at diwa, nakibaka ako bilang pagtatanggol sa aking mga demokratikong karapatan at lagi kong sinikap na makilahok sa mas malaking pakikibaka sa labas ng bilangguan. Kahit noong epektibong naihiwalay ako ng kaaway sa daigdig sa labas, may tiwala ako na ang nagawa at naisulat ko noon ay bahagi pa rin ng lumalagong kilusang rebolusyonaryo. May mga pagtatangkang papanghinain ang loob ko ng ilang ambisyosong opisyal ng kaaway. Lumapit sila para purihin ako at siraan ang kilusan. Pero paano magtatagumpay ang kanilang taktika? Mula pa sa halos wala ay alam ko na ang kilusan. At pumasok ako sa bilangguan nang may sapat na kaalaman sa kilusan, kaya madali kong nahalata ang pinakamapanirang mga balita dito ng kaaway. Kung magiliw ang pakikitungo ng mga opisyal ng kaaway, ganoon din ang tugon ko at sinikap kong ilaban sila kay Marcos at liwanagin ang kanilang isip sa pamamagitan ng pagsisimula sa antas ng kanilang kamalayan. Pag nagbanta at nang- insulto sila, ipinakita ko sa kanila na hindi nila ako kayang takutin. Sa iba't ibang pagkakataon ay pinagmumura ko ang hindi kukulangin sa apat na opisyal at sinabihan silang magsama na sila sa impyerno ni Marcos at ng commanding general ng Military Security Command (MSC) na siyang namamahala sa pagbimbin sa akin. Upang mapanatili ang linaw ng isip ay sinadya kong balanse hin ang diwang mapanlaban at diwang mapagbiro. Kahit pinagbabawalan ang mga gwardiya na makipag-usap sa akin liban kung talagang kailangang-kailangan, inengganyo ko silang kausapin ako at sinikap kong paliwanagan at kaibiganin sila. May tendensyang makipagkaibigan sa akin ang mga nagmula sa sarili kong rehiyon at sa mga lugar na malakas ang rebolusyonaryong kilusan. Pero pinag-iingatan nila ang mga electronic bugs na nakatanim na selda ko. Paglilitis sa mga Kaso
T7: Ikaw ba ay nilitis? Maaari bang isalaysay mo sa akin ang mga kaso laban sa iyo? Ano ang naging tugon mo sa mga kasong ito? S: Hindi kailanman ako nilitis, kung susundin ang tumpak na ligal na kahulugan ng katawagan. Totoong iniharap ako ng rehimen o ng mga militar na mayhawak sa akin sa dalawang komisyong militar para anila'y litisin ako. Subalit ang mga komisyong militar na ito ay walang ligal at kaukulang kapangyarihan para litisin ako at ang mga kapwa ko akusado. Sa pamamagitan ng aking abogadong si Juan T. David ay nilinaw ko na hindi ko kinilala ang awtoridad ng mga komisyong militar at, higit sa lahat, ang awtoridad ng rehimeng Marcos. Lagi naming pinanindigan na ang mga komisyong militar ay walang awtoridad na litisin kami at isang anomalya na ang militar ay panabay na tagadakip, tagausig, tagahatol at tagapamarusa. Marami-rami pang usaping ligal liban sa usapin ng paglilitis sa amin ng angkop na hukuman, maging ito'y hukumang sibil na normal na gumaganap ng tungkulin o hindi. Ako at ang mga pag-aari ko ay kinuha nang walang mandamyento ng hukuman o kahit mandamyento ng pangulo mula kay Marcos. Ako'y tinortyur at ginawan ng kung anu-ano para papanghinain ang aking loob. Pinagkaitan ako ng abogado mula Nobyembre 10, 1977 hanggang Agosto 7, 1978, bagamat hiniling kong magkaroon ng abogado sapul pa sa simula. Gayon man, hinarapan ako ng paratang na rebelyon at subersyon sa Special Military Commission No. 1 at Military Commission No. 25, ayon sa pagkakasunud- sunod. Ang paratang na rebelyon ay nakatuon sa diumano'y pagpupuslit ng mga sandata mula sa ibayong dagat. Ang parusang pwedeng igawad dito ay habambuhay na pagkabilanggo. At ang sumunod na paratang na subersyon ay nakatuon naman sa alegasyon na ako ang tagapangulo ng komite sentral ng PKP. Ang paratang ay pwedeng gawaran ng parusang kamatayan. Ikinatwiran namin ng abogado ko na ang dalawang paratang na ito ay paglabag sa karapatan laban sa double jeopardy dahil sa ang mga ito ay kapwa pumapatungkol sa iisang kasalanan ng paglalayong ibagsak ang pamahalaan. Ang mga paratang laban sa akin ay sinagot ko sa batas at sa pulitika. Ang ligal na estratehiya ay mapigil ang kaaway na madaliin ang pagpapataw sa akin ng kamatayan. Sinamantala namin ng abogado ko ang bawat pagkakataon upang paralisahin ang mga komisyong militar sa pamamagitan ng mga petisyon sa Korte Suprema batay sa batas na konstitusyonal. Ang layunin ay magkaroon ng panahon at mahayaan ang mga mamamayan na tuluyang ibagsak ang rehimeng Marcos. Kasabay nito'y ginamit kong pagkakataon ang mga pa gdinig ng mga komisyong militar at Korte Suprema para makapag-isyu ng mga pampulitikang pahayag laban sa pasistang rehimeng E.U.-Marcos. Kami ng abogado ko ay handang dumulog sa Korte Suprema nang mahigit sa dalawampung pagkakataon dahil sa napakaraming garapal na paglabag sa mga konstitusyonal na karapatan at sa napakaraming di-resolbadong usapin sa batas. Subalit bumagsak na si Marcos bago kami nakaharap sa Korte Suprema sa ikapat na pagkakataon. Komunikasyon sa mga Pwersang Rebolusyonaryo T8: Paano ka napaabutan tungkol sa mga nagaganap sa partido at rebolusyonaryong kilusan?
S: Ang pamamaraan ng pag-alam ko sa mga pangyayari sa labas ng bilangguan ay nagsimula sa wala at unti-unting nabuksan. Ilang panahon ding epektibo akong napigilan sa pagkuha ng bagong impormasyon. Nang pahintulutan akong magkaabogado noong huling dako ng 1978, pira-pirasong balita lamang ang nakuha ko sa kanya. Hindi kami puspusang makapag-usap tungkol sa mga pampulitikang kaganapan dahil sa tatlumpung minuto lamang ang ibinigay sa kanya sa bawat madalang na dalaw na ipinahintulot sa kanya sa loob ng silid ng pook-bimbinan na may nakatanim na electronic bugs. Yaon din ang maximum security detention center na pinagpiitan kay Benigno S. Aquino, Jr. Noong Hunyo 1979 ay pinahintulutan akong magkaroon ng isang radyo (walang shortwave at FM bands) at magbasa ng dyaryo. Dahil sa naipon kong kaalaman tungkol sa partido at rebolusyonaryong kilusan noong 1977, nabigyan ko ng angkop na kahulugan ang mga ulat ng masmidyang kontrolado ni Marcos. Halimbawa, pag iniulat ng kaaway na gayon karaming mandirigma ng BHB ang sumurender o kaya'y napatay sa isang lugar na hindi pa naaabot noong bago ako mahuli, malalaman ko na matagumpay na palang nakapagpalawak sa lugar na iyon ang partido at ang BHB. Mula noong 1982, pinahintulutan akong magligid sa sala ng hukuman kahit matamang minamatyagan ng mga gwardya. Nakausap ko ang aking abogado at mga kapwa akusado, at ibubulong naman ng huli sa akin ang mga datos hinggil sa partido at rebolusyonaryong kilusan. Noong una'y pinigilan akong makalapit sa mga kapwa akusado. Di naglaon ay nakatanggap na ako ng maliliit na pirasong papel na naglalaman ng impormasyon tungkol sa pinakamahahalagang pangyayari at humihingi ng mga opinyon at mungkahi ko. Ang mga maikling sulat ay ipinuslit sa pook bimbinan. Pero hindi ko na maidedetalye dito ang mga paraan--malinaw naman ang mga dahilan. Nakatanggap na rin ako ng mga libro at peryodiko na pwedeng makuha sa legal. Ang pinakamahalaga sa akin bilang isang militante ay lihim akong nakapagpadala ng mga sulat, pahayag, mga tugon sa mga nakasulat na tanong, at kahit mahahabang artikulo. Matapos palayain si Julie nang una sa akin noong 1982 at nang dinalaw na niya ako nang lingguhan, nakaabot sa akin ang mga impormasyong nakayanan niyang kunin sa daigdig sa labas ng bilangguan. Ang mga militar na tuwirang may hawak sa akin ay madalas na gipitin ng mga nakatataas sa kanila sa tuwing may malalathalang anuman mula sa akin. Hihigpitan na naman ako. Subalit lagi namang mapangingibabawan ang kanilang mga panagot na hakbang. At sila mismo ang nagpaliwanag sa mga nakatataas sa kanila na ibang tao ang nagsusulat sa pangalan ko. Aktitud sa Eleksyon noong 1978 T9: Inkomunikado ka nang idaos noong 1978 ang eleksyon para sa interim na Batasang Pambansa. Nabalitaan mo ba ito? Kung lilingunin, ano ang aktitud mo sa isyung boykot o partisipasyon na namagitan sa sentral na liderato ng PKP at pangrehiyong pamunuan ng Maynila-Rizal? S: Nabalitaan ko ang eleksyon ng 1978 nang dumating ang isang koronel para himukin akong kumandidato gaya ni Benigno S. Aquino, Jr., na pinayagang kumandidato sa kabila ng katotohanang siya'y isang detenidong pulitikal. Pero ang sabi ko, "Paano ako kakandidato gayong hindi ako makalakad man lamang sa makipot na seldang ito?" Noon ay nakakadena pa ako sa aking higaan.
Tinantya kong nilalansi ni G. Marcos ang mga bilanggong pulitikal para magharap ng kandidatura at sa gayo'y sumang-ayon sa kanyang pasistang rehimen at pumayag sa kanilang pagkakatanikala. Pinayuhan ako ng koronel na magharap ng katibayan ng pagkakandidato upang mailabas ako sa solitary confinement. Pero tumanggi ako. Noong huling dako ng 1978 ay sinabihan ako ng isang mayabang na junior officer na ang pangrehiyong komite ng partido sa Maynila-Rizal ay humiwalay na sa partido dahil sa diumano'y isyu ng boykot o partisipasyon sa eleksyon, at sa isyung ito ay nanindigan daw sa boykot ang komite sentral at pinarusahan ang pangrehiyong komite dahil sa pagpanig sa partisipasyon. Ang kagyat kong reaksyon ay huwag siyang paniwalaan. Paano mahahati ang rebolusyonaryong kilusan dahil sa isang eleksyong pinakana ng kaaway sa uri? Ang PKP ay hindi obligadong sumagot sa tanong kung lalahok o hindi sa eleksyon ng kaaway sa uri sapagkat ito ay isang partidong namumuno sa isang sandatahang rebolusyonaryong kilusan na nagtatayo ng isang bagong pamahalaan kahit umiiral pa ang reaksyunaryong pamahalaan. Mapaninindigan ng PKP, gayon din ng BHB at NDF, ang rebolusyonaryong katangian nito at tandisang matatawag nitong sarswela lamang ang eleksyon ng kaaway sa uri, at kasabay nito'y makagagawa pa rin ito ng rebolusyonaryong dalawahang taktika at mapahihintulutan ang mga ligal na organisasyon sa paglalantad at pagtutol sa kontra-rebolusyonaryong dalawahang taktika ng kaaway sa uri na lumilikha ng ilusyong may demokrasya dahil lamang sa eleksyon. Ang mga kadre ng partido na hindi lantarang nagdadala ng bandila ng PKP ay gumagampan ng rebolusyonaryong gawain sa loob ng mga reaksyunaryong institusyon at reaksyunaryong proseso. Pwedeng magkaroon ng mga kadre ng partido sa lahat ng klaseng reaksyunaryong institusyon na tulad ng estado at sandatahang lakas ng kaaway, simbahan, paaralan, tanggapang pangnegosyo, at kung anu-ano pa; at sa loob ng napakaraming proseso ng mga institusyong ito. Ang tungkulin ng mga kadreng ito ay pasiglahin ang lahat ng posibleng agos na progresibo at dagukan ang kaaway sa lahat ng posibleng paraan. Halimbawa, kung hindi ako kumuha ng isang mahusay na abogado at kung hindi ko ginamit ang ligal na proseso sa abot ng makakaya ko para magtanggol sa sarili, napadali sana ang pagkalibing ko sa hukay o kaya nama'y naging malaking kalamangan sana ni Marcos sa akin ang maagang sentensya ng kamatayan. Syanga pala, ang aking abogadong si Juan T. David ay siya ring abogado ng mga kasapi ng Politburo-In ng pinagsanib na PKP-PSP na naaresto noong 1950. Pagsulong ng Rebolusyonaryong Kilusan Hanggang 1986 T10: Paparami ang nalaman mo tungkol sa mabilis na pangkalahatang pagsulong ng rebolusyonaryong kilusan mula nang madakip ka noong 1977 hanggang sa bumagsak si Marcos noong 1986. Anu-ano ang mga pagsulong na nagawa? Anu-ano sa palagay mo ang mga salik sa mga ito? S: Lumaki ang kasapian ng partido mula sa mahigit na 4,000 hanggang sa 30,000. Dumami mula sa sampu hanggang sa labing-apat ang mga pangrehiyong organisasyon ng partido, at malaki ang nadagdag sa kasapian ng bawat isa sa mga ito. Ang kasapian ay hindi na nakakonsentra sa tatlong rehiyon lamang. Tumingkad ang pambansang katangian ng partido; at nangibabaw ang pangmasang katangian nito mula sa katangiang pangkadre. May halos 5,000 kadre sa mahigit na 30,000 kasapi.
Lumakas at napanday ang PKP sa gitna ng rebolusyonaryong pakikibaka. Ang mga kadre at kasapi nito ay malalim na umugat sa hanay ng mga manggagawa at magsasaka gayon din sa hanay ng intelihensya sa mga organisasyong masa at mga lokalidad. Maliit pa noon ang kasapian nito kung isasaalang-alang ang buong sambayanan subalit ito'y napaliligiran ng daan-daang libong rebolusyonaryong aktibistang masa. Hindi lamang napanatili at napangalagaan ng pamunuan nito sa iba't ibang antas ang partido at ang rebolusyonaryong kilusang masa, bagkus ay napalaki pa ang mga ito. Mas naidetalye ng komite sentral ang estruktura ng partido, napaunlad ang kakayahang maglikom at maglaan ng malalaking rekurso, at hinayaan ang mga pangrehiyong organigasyon ng partido na maging higit na umaasa sa sarili at kumilos sa sariling inisyatiba. Ang mga pultaym at partaym na gerilyang mandirigma ng BHB ay dumami mula sa ilang libo hanggang sa mga 25,000. Sa bilang na ito, mga 14,000 ang may hawak ng iba't ibang tipo ng armas, kabilang ang 7,000 ripleng awtomatiko na nasa kamay ng mga pultaym na mandirigmang gerilya. Noong 1979, dumalas sa ilang rehiyon ang mga operasyon ng mga platun at pinalaking platun. Ang BHB ay aktibong humanap at lumikha ng mga pagkakataon para lipulin ang kaaway at sadyang akitin siya sa mga patibong. Noong 1983 ay narating ang tinatawag kong critical mass ng halos 5,000 ripleng awtomatiko. Ang mga lugar na kinikilusan ng BHB ay dumami mula sa ilang larangang gerilya hanggang sa 59 na larangan sa 63 lalawigan, na sumasaklaw sa 11,000 baryo sa mahigit na 750 munisipyo. Sa lakas ng BHB ay nadagdag pa ang libu-libong kasapi ng milisya na sinanay sa paglaban at nasasandatahan ng mga mababang klaseng armas, gayon din ang mas malaking bilang ng mga aktibistang masa na may kakayahang sumuporta sa gawaing militar. Sunud-sunod na ipinakita ng BHB sa iba't ibang rehiyon kung paano gagapiin ang kaaway sa mga taktikal na opensiba at kung paano mag-iipon ng lakas: Samar noong 1979 hanggang 1981, at Mindanao noong 1981 hanggang 1984. Sumunod ang iba pang rehiyon sa paggawa ng halimbawa sa sandatahang pakikibaka. Subalit para magkaroon ng matibay na pundasyon, ang sandatahang pakikibaka ay ikinombina sa tunay na reporma sa lupa at pagtatayo ng baseng masa. Lumawak ang NDF at lalo itong nakonsolida bilang pinakamatatag na lihim na organisasyon ng nagkakaisang prente ng mga saligang pwersang rebolusyonaryo. Napagbuklod sa loob ng balangkas nito ang labing-apat na lihim na organisasyong masa. Sinikap nitong mapadali ang pagtatatag ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika sa antas na mas mataas sa baryo. Ang baseng masa ng PKP, BHB at NDF ay dumami mula sa isang milyon hanggang sa siyam na milyon sa ilalim ng mga lokal na organo ng kapangyarihang pampulitika at sa mga organisasyong masa sa kanayunan at kalunsuran. Anim na milyon sa mga ito ang nasa kanayunan at tatlong milyon naman ang nasa kalunsuran. Ipinakita ng matagumpay na "noise barrage" pagkaraan ng eleksyon sa rehiyong Maynila-Rizal noong 1978 na ang mga malakihang pagsulong ng mga aksyong masang panlunsod sa loob ng rehiyon at sa buong bayan ay pwedeng nasimulan at napanatili, dangan na lamang at nagkaroon ng mapanghating epekto ang debateng boykot o partisipasyon noong 1978, na pumipil sa lakas ng mga rebolusyonaryong pwersa sa rehiyon ng pambansang kabisera. Gayunman, sinundan ito ng matatag na mga pagsulong ng kilusang masa sa lunsod hanggang sa nakamit ang malakihang muling pagsulong ng hayag na kilusang masa, kasunod ng asasinasyon kay Aquino. Ang malalaking pagsulong ng rebolusyonaryong kilusan sa lahat ng panig ay maidadahilan sa tumpak na pamumunong pang-ideolohiya, pampulitika at pang- organisasyon ng partido sa iba't ibang antas, lalo na sa antas ng rehiyon. Ang
PKP ang nasa unahan at nasa ubod ng iba pang subhetibong pwersa na tulad ng BHB, NDF, mga organisasyong masa, at mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Buong siglang nilahukan at sinuportahan ng malawak na masa ng sambayanan ang rebolusyonaryong kilusan. Naging paborableng-paborable sa kilusan ang mga obhetibong kondisyon ng palalang krisis sa pulitika at ekonomya ng naghaharing sistema. Ang teorya ng Marxismo-Leninismo, ang pangkalahatang programa ng demokratikong rebolusyon ng bayan, at ang estratehikong linya ng digmang bayan ang nagsilbing malinaw na patnubay sa pagsulong ng mga rebolusyonaryong pwersa. Bukod sa mga naunang saligang dokumento at teksto ng rebolusyonaryong kilusan, ang rebolusyonaryong praktika ay partikular na ginabayan ng "Mga Partikular na Katangian ng Digmang Bayan" at "Mahihigpit Nating Tungkulin". Subalit para maitayo ang lakas ng rebolusyonaryong kilusan sa batayang antas, kinailangang gampanan ng mga kadre, pulang mandirigma at aktibistang masa ang pinakakongkretong mga gawain upang pukawin, organisahin at pakilusin ang malawak na masa ng sambayanan na kung tutuusi'y siyang tagalikha ng kasaysayan at rebolusyon. Problema ng mga Deep Penetration Agents T11: May mga ulat na noong 1985 ay malubhang napinsala ang PKP at BHB ng mga deep penetration agents (DPA) ng kaaway at ng histeryang anti-DPA. Paano nangyari ang ganito? May nalalaman ka ba tungkol dito? Ano ang mga ginawang hakbang para mapigilan ang ganitong mga pangyayari? S: Mula 1981 hanggang 1984 ay mabilis na sumulong sa militar ang BHB sa Mindanao. Nakakuha ito ng halos 3,000 riple. Sumulpot ang probemang DPA noong 1985. Lumitaw ang isa pang problema--ang problema ng histeryang anti-DPA. Ang problemang DPA at ang histeryang anti-DPA ay nagbunga ng ilang pinsala sa rebolusyonaryong kilusan. Isang materyal na resulta ng problemang ito ang malaking pagkabawas sa bilang ng mga pulang mandirigma. Mangyari pa, ang pinsala sa pulitika at organisasyon ay nakaapekto hindi lamang sa BHB kundi sa buong partido, mga organisasyong masa, mga organo ng kapangyarihang pampulitika, at sa malawak na masa ng sambayanan-- lahat ng iba pang aspekto ng rebolusyonaryong kilusan. Ipinaalam sa akin na may kampanya ng pagwawasto mula pa noong 1986. Kinukumpuni ang pinsala at ang rebolusyonaryong kilusan sa Mindanao ay muli na namang gumagawa ng malalaking pagsulong sa kabila ng katotohanang patuloy nitong kaharap ang bulto ng mga tropa ng kaaway--tatlumpu't lima sa walumpu't dalawang batalyong pangmanyobra laban sa BHB sa buong bayan. Dapat maging mapagmatyag ang partido sa mga elementong nagmumungkahi ng madaliang tagumpay na militar pero hindi naman binibigyang-pansin ang tunay na lakas at angkop na pag-unlad ng hukbong bayan kaugnay ng mga rekisito sa pagtatayo ng partido, nagkakaisang prente, mga organisasyong masa, at mga organo ng kapangyarihang pampulitika, gayon din ang pagtupad ng mga pwersang ito sa mga tungkuling ito alang-alang sa mga mamamayan. Ang paglulunsad ng rebolusyong sosyal ay hindi simpleng paggamit ng armas, bagamat sandatahang pakikibaka ang paraan para malansag ang makinaryang burukratiko-militar ng kaaway sa uri. Pwedeng mawala ang armadong lakas na natamo o ang kapangyarihang pampulitika na naagaw, kung walang sapat na kadreng hinog ang isip at may kakayahan at mga
organisadong mamamayan na napanday sa mismong pakikibaka. Hayaan mong talakayin ko ngayon sa pangkalahatan ang problema ng DPA at ang paraan ng pagharap dito. Lagi't laging tatangkain ng mga kontrarebolusyonaryo, gaya ng ginagawa nila, na magrekluta ng mga DPA mula sa loob o kaya'y magpasok ng DPA sa partido, BHB, at iba pang rebolusyonaryong organisasyon. Dapat maging laging alerto ang rebolusyonaryong kilusan sa ganitong taktika ng kaaway. Ang partikular na taktikang ito ay magkakabisa lamang kung may mga kahinaan sa loob ng mga rebolusyonaryong organisasyon. Pag salat sa mga kadreng hinog ang isip, ang mga DPA ay hindi matiktiktikan nang husto at hindi masasala sa angkop na paraan. Ang ilang DPA ay pwedeng "magsanto sa dilang santo" at managasa ng mga tunay na rebolusyonaryo. Maaari ring sobra ang pagtaya sa bilang ng mga ahenteng ito kaya nagkakaroon ng pagdududahan, sobrang takot, at arbitraryong paghuhusga. Sa ganitong mga kalagay an, pwedeng sadyaing sirain ng mga DPA ang kilusan at kahit ang mga rebolusyonaryo ay pwedeng malito at mamaniobra sa paggawa ng mga hakbang na nakapipinsala sa kilusan. Habang ang partido ay tumpak na itinatatayo sa ideolohiya, pulitika at organisasyon; at pinamumunuan ng partido ang Bagong Hukbong Bayan, nagkakaisang prentde, mga organisasyong masa, at mga organo ng kapangyarihang pampulitika; at ang mga kadre at kasapi ng partido ay kinukuha mula sa mga pinakasulong na elemento, wala o kaunti lamang na DPA ang makalulusot sa serye ng mga pagmamasid at pagsubok. Ang ilang nakalusot ay tuluyang natitiktikan nang husto. Hindi dapat sobrang palakihin o maliitin ang problema ng DPA. May mga normal na proseso ng pagtatayo ng mga rebolusyonaryong organisasyon at ng matapang na pagpapalawak ng mga ito nang walang napapupuslit na kahit isang ahente. Pag may sumulpot na paghihinala kaninuman, ang mga kaukulang organong panseguridad sa partido, hukbong bayan at milisya ay mabisang gumagampan ng kanilang gawain sa paniniktik at pagmanman at naglalabas ng solidong ebidensya. Hindi sila kumikilos na parang lynch mob na nangungulekta ng mga hinala, ispekulasyon, tsismis o bali-balita, at itinuturing na ebidensya ang mga ito. Ang mga nakuhang ebidensya at karagdagang pagkuha ng datos ay dumaraan sa tumpak na paraan ng pagsisiyasat. Absolutong ipinagbabawal sa rebolusyonaryong kilusan ang pagtortyur. Hindi ito kailanman mapagkakatiwalaang paraan ng pagkuha ng datos at paghango ng katotohanan mula sa mga datos. Ang isang DPA na tinortyur ay pwedeng magsalita ng mga bagay na nakapipinsala sa mga tunay na rebolusyonaryo. At ang isang hindi naman ahente ng kaaway, kapag tinortyur, ay pwedeng bumigay at umamin ng kasalanan o kaya'y magsinungaling, sa pag-asang maiibsan ang pagpapahirap. Pwede niyang ituro ang walang-sala upang hulihin ang pansin ng nakatataas na organo o kaya'y patunayan ang kabalintunaan ng proseso. Ang ebidensyang nakuha sa wastong paraan ng pagsisiyasat ay dapat dumaan sa pagsubok ng isang pormal na panimulang pagsisiyasat hanggang sa paglilitis; mismong paglilitis na may mga tagausig at tagapagtanggol; paghuhusga ng hukumang bayan, o kaya'y hukumang militar sa kaso ng mga mandirigma. Ang karapatang maghabol ay dapat igalang kapag hiniling ito. Ang pinal na awtoridad sa paglalapat ng parusang kamatayan ay hindi dapat ibigay sa mga napakababang organo. Ang paglawak ng hukbong bayan ay hindi dapat tulutang lumagpas sa pansin ng mga nakatataas na organo ng PKP o kaya'y lagpas nang sobra sa pagtatayo ng partido at iba pang rebolusyonaryong organisasyon ng mga mamamayan. Kung hindi, ang mga yunit ng hukbong bayan na walang pamumuno ng partido, walang ubod ng partido, at
walang partido sa lokalidad, ay magsasabalikat at gagampan ng mga tungkuling hindi naman nila magagawa sa sapat, masinop at matalinong paraan. Sa ganitong mga kalagayan, posibleng managana ang diwa ng militarismo at magbunga ng mga nakamamatay na pinsala--sobrang pag-asa sa gamit ng pwersa, arogansya, kababawan, kapusukan, kabruskuhan, sobrang pagdududahan, at tendensyang masindak. Pundamental na prinsipyo ng PKP ang mamuno sa BHB, hindi iyong kabaligtaran. At tungkulin ng PKP na linangin ang kahinugan ng isip at kasanayan sa ideolohiya, pulitika at organisasyon, upang mapamunuan nito ang BHB at ang buong rebolusyonaryong pakikibaka. Papel ng Bilanggo sa Pakikibaka T12: Sa kabila ng katotohanang nakabilanggo ka, namukod ka bilang katunggali ni Marcos hindi lamang dahil sa itinuring kang Numero Unong bilanggong pulitikal kundi dahil din sa taon-taon ay naglabas ka ng paparaming pahayag laban sa rehimen. Maaari bang ilarawan mo sa amin kung paano ka lumahok sa rebolusyonaryong kilusan habang nasa bilangguan ka? S: Lagi kong itinuring na bahagi ng kabuuang rebolusyonaryong pakikibaka ang aking pagkabilanggo at paglaban sa pisikal at sikolohikal na pagtortyur sa akin, maging ang kamatayan sa kamay ng kaaway. Kahit noong wala akong komunikasyon sa labas na daigdig at kinailangang lumaban nang mag-isa, humango ako ng inspirasyon sa rebolusyonaryong kilusan ng mga mamamayan at batid kong dapat akong mag-ambag dito, sa kabila ng mga limitasyon at malaking kahirapan ng pagiging bilanggong nakahiwalay. Ang mga tulang sinulat ko ay hindi lamang tungkol sa sarili kong mga paghihirap at pakikibaka para lumaya, kundi mas mahalaga'y tungkol sa mga paghihirap ng mga mamamayan at sa kanilang pakikibaka para lumaya. Para sa mga proletaryong rebolusyonaryo at sa mga nagnanais na maging ganoon, sumulat ako ng isang ga- librong manuskrito tungkol sa mga batayang simulain ng Marxismo-Leninismo: diyalektikong materyalismo, istorikong materyalismo, ekonomyang pampulitika, makabagong imperyalismo, sosyalismo, at pambansang pagpapalaya. Sa tindi ng pagkahiwalay ko ay parang nabuksan sa paningin ko ang napakalawak na tanawin nang sa kauna-unahang pagkakataon ay dinalaw ako ng aking abogado noong Agosto 7, 1978, at ihaharap ako sa mga komisyong militar at Korte Suprema. Pinaghandaan ko ang bawat posibleng pagkakataon na makapaglabas ng mga pahayag at makaugnay sa mga mamamayan. Inilantad ko ang pagkabimbin at pagtortyur sa akin at ang lahat ng paglabag sa mga demokratikong karapatan. Tinuligsa ko ang pasistang rehimen at ang imperyalistang panginoon nito. Kinailangan kong lumaban kahit man lamang mapabuti ang kalagayan ko sa bimbinan, mapaluwag ang mahigpit na pagsakmal ng kaaway at mapaluwag ang mga lagusan sa panlabas na daigdig. Gumawa ako ng dalawang mayor na pahayag sa Korte Suprema noong 1979 at 1981. Nakapaglabas pa nga ako ng isang mahabang pahayag na nagtatanggol sa partido at BHB laban sa mga maling paratang nina Marcos at Heneral Ver na ang BHB raw ang kumidnap kay Tommy Manotoc, na sa katunayan ay kinidnap na isang pangkat ng presidential security command, sa pagtatangka ng mag-asawang Marcos na sirain ang pakikipagkasintahan ni Manotoc sa kanilang anak na si Imee. Ito ay isang kasong napabantog noong 1982.
Mula 1983 ay paulit-ulit akong naglabas ng mga pahayag na nagtanggol sa partido at BHB laban sa mga maling paratang ni Marcos na isang "komunistang tirador" ang pumatay kay Aquino, nag-akusa na ang pasistang rehimen ang may pananagutan sa makahayup na krimen, at nagmungkahi ng mga paraan para ibagsak ng malawak na masa ng sambayanan ang rehimen. Si Julie, na noo'y pansamantalang nakalaya, ang bumasa ng mga talumpati ko laban sa rehimen at para sa isang rebolusyonaryong pagbabago sa pamahalaan sa harapan ng iba't ibang tagapakinig. Sumulat ako ng mga artikulo hinggil sa iba't ibang paksa sa sarili kong pangalan o sa likod ng ibang pangalan. Sinadya kong maglabas ng mga pampublikong pahayag. Ang layunin ay ipakita na kung ang isang taong ibinilanggo ng kaaway ay nakapangangahas magsalita nang laban sa kanya, yaong nasa labas ng bilangguan ay mas mahusay ang katayuan para tuligsain siya. Minsan noong 1981, naputol ang paglilitis ng Special Military Commission No. 1 at painsultong tinawag ko itong isang "kangaroo court" pagkatapos na tanggihan nito ang isang mosyon ng abogado ko. Ang pakay ko noon ay ilantad ang katangian ng mga komisyong militar at pag-ibayuhin ang mapanlabang diwa ng mga biktima nito. Pero higit na mahalaga kaysa mga pahayag at aksyon ko sa publiko ay ang mga lihim na pakikipagkomunikasyon ko sa mga kasama sa labas ng bilangguan tungkol sa mga paksang tulad ng pagbabalak na itakas ako hanggang sa pagsasagawa ng iba't ibang anyo ng rebolusyonaryong pakikibaka. Mahusay ang pakikipagkomunikasyon ko sa iba't ibang klase ng mga antipasistang pinuno sa bayan at sa mga nakadestiyero sa Estados Unidos. Tumulong ako sa paghahanda ng mga papeles na pangkonsepto, saligang dokumento, at manipesto ng iba't ibang organisasyon. Higit na dumami at dumalas ang pakikipagkomunikasyon ko sa mga pwersang rebolusyonaryo at sa iba pang pwersang antipasista matapos ang asasinasyon kay Benigno S. Aquino, Jr. Lubos na nilampasan ng mga lihim na komunikasyon ko ang mga lantad na pahayag na ginagawa ko noon bilang paglaban sa rehimen. Ang mga abogado ko ay mahuhusay na daluyan ng pakikipagkomunikasyon sa mga oposisyong di-komunista. Pero may iba pang daluyan ng pakikipagkomunikasyon sa mga pwersang rebolusyonaryo. Reaksyon ng Kaaway sa Paglaban T13: Sa bawat kilos o pahayag mo sa publiko, wala bang ganting ginawa sa iyo? Hindi ka ba kailanman natakot na baka patayin ka ni Marcos dahil sa patuloy mong tinuligsa ang kanyang rehimen? S: May mga kagyat na ganti tulad ng mas mahigpit na piring kapag inilalabas ako sa aking selda para dalhin sa mga pagdinig ng mga komisyong militar, pagpatay sa koryente ng selda ko nang ilang araw, ilang linggong hindi pagbibigay ng rasyon ko sa bilangguan, mas masamang pagkain, pagdalaw ng opisyal para mang-insulto, mahigpit na paghalughog sa mga bisita ko, pagpapaikli ng oras ng dalaw, at kung anu-ano pa. Kapag ang mga pagtuligsa at mga kahilingang ginawa ko sa publiko ay malinaw na makatarungan at makatwiran at sinuportahan ng mga organisasyon sa karapatang tao, ang mga kagyat na ganti ay tuluyang hihinto at ang kalagayan ko ay iigi nang bahagya.
Pag maliit lamang ang ganti, tinantya kong ang gumagawa nito ay ang mga militar na mayhawak sa akin. Ito'y dahil sa ang pagbimbin sa akin, sa simula pa lang, ay tuwirang nasa ilalim ni Marcos sa pamamagitan ni Heneral Ver. Ang aktwal na kustodyan ay ang Military Security Command sa ilalim ni Heneral Josephus Ramas. Pumapasok sa isip ko ang posibilidad na patayin ako sa bilangguan, lalo na kung matindi ang aking mga pahayag na pampubliko laban kay Marcos. Napakaraming paraan para patayin ako--paglason, pagbibigay ng pagkaing may nakamamatay na mikrobyo, pamamaril ng isang sundalong inatasang magbaliw-baliwan, palabasing nagpakamatay o nagtangkang tumakas ako. Pero mahusay ko nang tantyado ang personal na katangian ng awtokratang si Marcos at hindi ako gaanong nag-alalang mapatay. Una sa lahat ay handa naman akong mamatay kung kinakailangan. Kahit noong sobrang pinalaki ni Marcos ang lakas ng mga rebolusyonaryong pwersa upang bigyang-katwiran ang panunupil, sa katunaya'y sobra niyang minaliit ang mga ito sa pribado at sobra ang kumpyansa niya. Tungkol naman sa akin, nakuha ko sa maikli naming pag-uusap matapos akong arestuhin na tinantya niyang mas mainam na panatilihin akong buhay sa bilangguan kaysa patayin ako at maharap sa di- kinakailangang panganib ng pagkapoot ng madla. Kung nakabilanggo ako, pwede akong maging buhay na patunay ng diumano'y tagumpay ng rehimen. At naging malinaw din sa akin na tinantya ni Marcos na balang araw ay pwedeng lapitan ang rebolusyonaryong kilusan para sa makasariling dahilan, sapagkat kahit noong mag-usap kami matapos akong dakpin ay bukambibig niya ang "pambansang rekonsilyasyon", sa pakanang ilagay sa isang palasukong posisyon ang rebolusyonaryong kilusan, tulad ng ginawa niyang maniobra sa grupong Lava. Si Marcos ay isang manhid at tusong pulitiko, lalo na kapag kaharap ng isang katunggaling sobra niyang minamaliit. Sinamantala ko ang sariling mga kalkulasyon ni Marcos. Binira ko siya at ang kanyang rehimen sa dalas at tinding nakayanan ko. Hindi ako naging kasiya-siyang panauhing kinupkop niya. Sa ilang pagkakataong inilabas ako sa Fort Bonifacio (kinalalagyan ng MSC compound ) para dalhin sa Korte Suprema, nasa paligid o kanugnog ng korte ang mga kasama at mga kaibigan at may dala-dalang kamera upang matiyak na mareretratuhan ang sinumang magtatangkang pumatay sa akin. Ang mga organisasyon sa mga karapatang tao ay humiling na magkaroon ako ng pribadong doktor at dentista para mag-alaga sa kalusugan ko, kahit mabigyang-diin man lamang na ang rehimen ang maypananagutan sa anumang kaimbihang gagawin sa akin. Kalagayan ng Asawa at mga Anak T14: Sa buong panahon ng lihim na pagkilos mo lihim at ng pagkabimbin mo, ano ang kalagayan ng asawa at mga anak mo? Sino ang umasikaso sa pag-aaral ng mga anak mo? S: Kami ng kasama't asawa kong si Julie ay halos laging magkasama sa buong panahon ng lihim na pagkilos ko sa alinmang mapuntahan naming silid, nayon, o bundok. Magkapareha kaming kumilos. Bukod sa sarili niyang gawain, tulad ng pagsasa-Pilipino ng mga Marxista-Leninistang akda na nakasulat sa Ingles at pamamahala sa publikasyon ng mga materyal, malaki ang itinulong niya sa akin sa pamamagitan ng paghaharap ng mahahalagang mungkahi sa mga burador ng dokumento ng partido, pagmamakinilya at pag-edit ng mga sinulat ko, at iba pa.
Noong 1969, minsan lamang siyang lihim na dumalaw nang ilang linggo sa aming tatlong maliliit na anak, si Janah na noo'y siyam na taong gulang, si Janos, pito, at Jemima, apat. Isinakripisyo niya ang karapatang makapiling ang kanyang maliliit na anak. Sing-aga ng 1968 ay ipinagkatiwala na namin ang mga bata sa mga magulang ni Julie sa Camarines Sur. Mula 1968 hanggang 1971 ay nakikita namin sila nang ilang panahon tuwing bakasyon sa Pasko at tag-araw. Ginawa namin ito kaalinsabay ng mahigpit na pag-iingat. Kinailangang mamalagi ang aming mga anak sa mga magulang ni Julie dahil sa napakahirap na isama sila sa tuwing maglilipatan. Bihira kaming tumagal nang mahigit na tatlong buwan sa isang lugar. Tiyak na magugulo ang kanilang pag- aaral at ang kanilang buhay bunga ng madalas na lipatan. Pwede naming ilagay sila sa isang mapagkakatiwalaang baryo sa Tarlac. Pero tiyak na kakalat ang balita tungkol sa kanila. Hindi nga nagluwat ay kinonsentrahan na ng atake ng isang dibisyon ng kaaway, ang Task Force Lawin, ang aming mga sonang gerilya sa Tarlac. Sa katunayan, kami ni Julie at ng mga anak ko ay nasa pinakamaaasahang baryo noon, sa Santa Rita ng Capas, Tarlac, nang lusubin ito ng mga tropa ng kaaway noong tag-araw ng 1969. Pwede namang ipaalaga namin ang mga bata sa mga kasama at matatalik na kaibigan sa Metro Manila. Subalit ang mga kasama namin ay napakabata pa, at kung wala silang sariling bahay ay kasimbuway ng pamumuhay namin ang kanilang pamumuhay. May matatalik kaming kaibigan, subalit wala naman silang sapat na pamamaraan para kupkupin ang mga bata. Kaya nang maganap ang sunud-sunod na pangyayaring ikinapanganib ng kanilang kaligtasan noong 1970 at 1971, nagpasya kami ni Julie na ipadala sila sa ibayong dagat sa likod ng ibang pangalan at sa pag-aaruga ng isang malapit na kamag-anak upang hindi magambala ang kanilang pag-aaral at hindi manganib ang kanilang buhay. Noong huling dako ng 1970, sunud-sunod na bumisita ang papalabas at papasok na mga panlalawigang kumander ng PC ng Camarines Sur sa mga magulang ni Julie, nag- ungkat kung nasaan kami at nagbantang gagawing hostage ang mga bata. Sa dalawang panunod na pangyayari, dalawang taong napakalapit sa akin ang kinidnap at hindi na lumitaw pa. Nabanggit ko na sa iyo ang tungkol sa kanila. Matagal na panahon pa, mga bandang gitna o huli ng dekadang setenta, saka nagkaroon ng kakayahan ang rebolusyonaryong kilusan na magbigay ng tuluy-tuloy na edukasyon at proteksyon sa mga anak ng kasama. Subalit nahirapan na kaming pauwiin ang mga bata mula sa ibang bayan. Agad na nakaniig namin ni Julie ang aming mga anak pagkatapos na bumagsak si Marcos at pagkaraang mapalaya ako sa bilangguan noong 1986--labinlimang taon mula nang huli kaming magkita noong 1971. Ang panganay kong anak na babae ay nakatapos ng kanyang pag-aaral sa unibersidad at nagtatrabaho na. Ang aming anak na lalaking sumunod sa panganay ay katatapos lamang sa unibersidad. Ang pangalawang anak na babae at ikatlong anak ay nasa unibersidad pa. At mayroon silang bagong kapatid na lalaki, si Jasm, ang aming anak-bilangguan na nakita nila sa kauna-unahang pagkakataon.
Ikaanim na Kabanata Pagbagsak ni Marcos: Pag-akyat ni Aquino Ambag sa Pagpapabagsak Kay Marcos T1: May mga ambag ka sa pagpapabagsak kay Marcos. Tungkol dito, maaari bang pagtuunan mo ang mga pagkilos mo sa mga huling taon ng paghaharing Marcos, lalo na mula sa asasinasyon kay Benigno Aquino, Jr. noong Agosto 21, 1983? S: Matapos pansamantalang palayain si Julie noong Marso 30, 1982, halos apat na buwan makaraang isilang niya ang aming ikapat na anak na si Jasm noong Disyembre 1981, naging tuwiran at mas malawak ang ugnay ko sa pambansang demokratikong kilusan at sa lahat ng iba pang pwersa sa malawak na kilusang antipasista. Hiningi ng mga pwersang ito ang mga opinyon at mungkahi ko sa pamamagitan ng aking asawa o ng mga abogadong tagapagtanggol ko sa mga kasong iniharap laban sa akin. Noong 1982 rin pinahintulutan ng mga komisyong militar na kumilos ako nang mas malaya sa loob ng silid-litisan sa tuwing may paglilitis. Nakausap ko ang mga kaibigan ko gayon din ang mga mamamahayag na dumadalo sa mga pagdinig. Marami na ngayong paraan para malaman ko ang mga nangyayari sa labas na daigdig at mailabas ang mga artikulo o mga inihandang nakasulat na panayam sa mga mamamahayag sa loob at labas ng bayan. Napakahusay ng katayuan ni Julie para tulungan ako dahil sa nakadadalaw siya sa bilangguan nang minsan sa isang linggo at aktibo siya sa kilusan sa karapatang tao. Isa siyang konsultant ng Task Force Detainees of the Philippines. At naging kasapi siya ng pambansang konseho ng Nationalist Alliance for Justice, Freedom and Democracy (NAJFD) na pinamumunuan ng kilalang anti-imperyalista at tagapagtaguyod ng kalayaang sibil na si Lorenzo M. Tañada. Ito ang pinakamalaking ligal na alyansa ng mga pambansang demokratikong pwersa bago nabuo ang Bagong Alyansang Makabayan (BAYAN). Pangunahi'y sa kanya dumaan ang madalas na paanyaya sa akin na maging panauhing tagapagsalita in absentia sa mga mahalagang pulong ng iba't ibang organisasyon. Siya ang bumasa ng mga talumpati para sa akin. Sa kanya rin dumaan ang mga natanggap kong tanong mula sa mga mamamahayag at ang mga ipinadala kong sagot. Noong Linggo, Agosto 21, 1983, nang paslangin si Benigno Aquino, nagkataong dumalaw sa akin si Julie sa bilangguan. Nabalitaan namin sa radyo ang tungkol sa asasinasyon at sinabi ko sa kanya na nagawa ni Marcos ang pinakamalaking kamaliang pulitikal ng kanyang buhay. Kapagdaka'y nakipag-alam ako sa pamban sang demokratikong kilusan at sa iba pang pwersang antipasista, kabilang ang mga kamag-anak at kaibigan ni Aquino. Ginawa ko ang munting makakayanan ko para isulong ang pagpapakilos sa mga mamamayan. Hinimok ko ang mga organisadong batayang pwersa ng pambansang demokratikong kilusan na pagbuklurin nang mas mahigpit kaysa dati ang lahat ng pwersang antipasista at magsilbing bag-as ng lumilitaw na espontanyong pagbabangon ng masa na pinagdiklap ng asasinasyon kay Aquino. Ang organisadong pwersa ng konserbatibong oposisyon ay napakaliit at napakahina kung ihahambing
sa probresibong pwersa. Ang huli ang pinakamalaki sa mga pwersang antipasista at pwedeng mas lumaki pa kung mapamumunuan nito ang masa na espontanyong nag-aalsa. Hinimok ko ang rebolusyonaryong pamunuan na pabilisin ang pagtatayo ng mga progresibong organisasyong masa sa lunsod at mga organisasyong pangkomunidad sa lunsod na napipilan ng alitan tungkol sa boykot o partisipasyon noong 1978. Katarungan kay Aquino, Katarungan sa Lahat (Justice for Aquino, Justice for All o JAJA) ang naging pambuklod na islogan at pangalan din ng malawak na organisasyong nagbigkis sa lahat ng pwersang antipasista. Sumulat ako ng isang artikulo sa likod ng ibang pangalan para himukin ang mga pwersang progresibo na gamitin ang isyu ng asasinasyon kay Aquino, kondenahin ang suporta ng Estados Unidos sa pasistang diktadura, itulak ang pagbagsak ng rehimen, habang pinalalakas ang rebolusyonaryong kilusan. May kabuhaghagan ang JAJA. Binigkis ito ng mga grupo sa karapatang tao at iba pang progresibong grupo ng petiburgesyang tagalunsod. Kasunod nito'y iminungkahi kong palawakin at patatagin ang mga pwersang antipasista para mapabilang ang mga organisasyon ng batayang masang anakpawis, at sinulat ko ang isang balak para sa mungkahing Congress for the Restoration of Democracy, na sa bandang huli'y naging Coalition for the Realization of Democracy (CORD) noong 1984. Bilang tugon sa isang mungkahing iniharap ko sa isang pambansang lingguhan tungkol sa pagbubuo ng isang malawak na alyansang kabibilangan pati ng mga kinatawan ng mga konserbatibong anti-Marcos, nagkusa si Agapito "Butz" Aquino na itatag ang Kongreso ng Mamamayang Pilipino (Kompil) noong Enero 1985, inanyayahan ang mga progresibong pwersa na magpadala ng mga kinatawan, at hinilingan akong magpadala ng isang mayor na talumpati sa kongreso ng pagtatatag. Sumulat ako ng isang mahabang talumpati na nagdedetalye kung paano bubuuin ang pinakamalawak na alyansang antipasista para ibagsak ang diktador, at ito ay binasa ni Julie para sa akin sa kongreso ng pagtatatag. Ako ay nahalal in absentia bilang isa sa labinlimang kasapi ng pambansang konseho ng Kompil, at ang bawat isa sa mga ito ay tinantyang may kakayahang pumalit kay Marcos bilang pangulo ng Pilipinas. Hindi nagtagal ang buhay ng Kompil dahil sa hindi sapat na nakapaghanda antemano ang koalisyon ng mga pwersa. Nangibabaw rito ang mga konserbatibong lider na anti-Marcos mula sa matataas na uri. Gayon man, ang Kompil ay nagsilbing pampadiin sa katotohanang nagsasalubong na ang malawak na pwersa laban sa pasistang diktadura bilang konsentradong target. Ang CORD ay naging mas buhay na organisasyon dala ng masigasig na paglahok ng mga progresibong organisasyon ng batayang masa at panggitnang saray ng lipunan. Puspusang nahiwalay ang pasistang diktadura dahil sa asasinsyon kay Aquino. Hindi na kaya ni Marcos na ipapatay kaagad ang isa pang tao. Batid kong lumalalaki ang bentahe ko kaya naglabas ako ng mga pahayag na pampubliko at sumagot sa mga pakikipanayam na kumukondena sa diktadurang Marcos hindi lamang dahil sa asasinasyon kay Aquino kundi dahil din sa napakaraming krimen nito sa sambayanan--ang pagkapapet nito sa Estados Unidos, ang kasinungalingan, korupsyon at kalupitan nito. Mariin akong nanindigan laban sa pakana ng pasistang rehimen na isisi sa PKP at BHB ang asasinasyon kay Aquino. Bagamat nagtatagumpay ang CORD bilang isang organisasyon ng nagkakaisang prente, ipinalagay ng iba't ibang pwersa na hindi pa rin sapat ang lawak nito, at patuloy silang nagkainteres sa mungkahi kong magkaroon ng isang mas malawak na nagkakaisang prente. Sa abot ng makakaya ko'y patuloy akong nagharap ng maraming detalyadong mungkahi. Kaya patuloy na naigiit ang ideya ng pagbubuo ng Bagong Alyansang Makabayan (Bayan) hanggang 1985.
Nakayanan kong pagtuunan ang mga detalye ng dumadaluyong na kilusang masa at kumuha ng mga datos tungkol sa umuunlad na posisyon ng iba't ibang ahensyang Amerikano, mga reaksyunaryong paksyong pulitikal, mga grupo ng negosyante, militar, at Simbahang Katoliko. Gayon na lamang ang pagtutuon ko sa proseso ng pag-aalis kay Marcos sa kapangyarihan mula 1983 hanggang 1986, kaya nasabi kong dumating na ang kanyang wakas pagkarinig ko sa radyo na nag-aalsa na ang tambalang Enrile-Ramos at ang Reform the AFP Movement (RAM). Tulungan at Salungatan ng mga Pwersang Anti-Marcos T2: Bago idinaos ang snap election sa panguluhan noong Pebrero 1986, may mga tanda ng pagtutulungan ng iba't ibang grupong antipasista tulad ng BAYAN, KAAKBAY (Kilusan para sa Kalayaan at Kapangyarihan ng Bayan) at BANDILA (Bandilang Nagkakaisa sa Diwa at Layunin). Bakit hindi ganap na natupad ang pagtutulungang ito? Maaari bang tukuying dahilan ang diumano'y dogmatikong aktitud ng BAYAN, tulad ng sinasabi ng ibang kritiko? S: Tingnan muna natin ang ilang datos na nauna sa posibilidad ng pagtutulungan ng BAYAN, KAAKBAY, at BANDILA kaugnay ng snap election noong Pebrero 1986. Huwag tayong maging makaisang-panig sa pagpuna sa mga progresibong pwersa sa BAYAN na siyang kumilos upang ang BAYAN ang maging pinakamalakas na ligal na alyansa para sa pambansang kasarinlan at demokrasya. Tingnan din natin ang maniobra ng Estados Unidos sa pamamagitan ng mga elementong tulad ng Manindigan!, isang grupo ng malalaking ehekutibo sa mga empresang Amerikano, at tulad ng mga maka- Amerikano at klerika listang maka-Kanan sa hanay ng diumano'y mga sosyal- demokrata, na nagsikap pero nabigo na gamiting tuntungan ang mga pwersang progresibo at pagkatapos ay guluhin ang pagkakaisa sa malawak na antipasistang nagkakaisang prente. Ang mga elementong ito ay maagang sinabihan ng Washington at embahada ng Estados Unidos na noon pa mang Nobyembre 8, 1984 ay mayroon nang pagkakasundo ang mga ahensyang Amerikano na paluwagin ang mahigpit na hawak ni Marcos sa estado, lalo na sa militar, sa pamamagitan ng pagkukunwang naggigiit ng reporma; at unti- unting alisin si Marcos sa kapangyarihan, o kaya'y sipain na siya kung imposible ang unti-unting pagpapaalis sa kanya. Nagkumahog ang mga maka-Amerikanong elemento sa paghahanda sa eleksyong pampanguluhan, at noong Disyembre 1984 ay nagtagumpay sila sa pagbubuo ng convenors' group, na tusong nagpusisyon kay Gng. Corazon C. Aquino sa pagitan ng dalawa pang pangunahing convenor--ang tagapangulo ng Nationalist Alliance na si Lorenzo M. Tañada at ang malaking negosyenteng si Jaime Ongpin; at ipinangibabaw siya sa iba pang naghahangad na maging pangulo. Nang inoorganisa ang BAYAN noong Mayo 1985, na ganap na nilahukan at sinuportahan ng mga pwersang progresibo, nais ng mga maka-Amerikanong elementong ito na makakuha ng di-proporsyonal na malaking bahagi sa mga organo ng liderato at kontrolin ang BAYAN. Nang hindi nila maagaw ang BAYAN ay kumalas sila at binuo ang BANDILA, isang napakaliit na grupo. Subalit nalinlang at nadala nila ang dalawang maliit at impluwensyal na grupo ng mga abogado sa karapatang tao, ang Free Ligal Assistance Group (FLAG) at ang Movement of Attorneys for Brotherhood, Integrity, Nationalism and Independence (MABINI). Ang KAAKBAY, isang maliit na grupo ng petiburges na mga radikal sa lunsod ay madali sanang naisanib sa BAYAN subalit ipinasya nitong gawing kondisyon ng
pagsama sa BAYAN ang pagtugon sa kahilingan ng mga elementong desidido nang magbuo ng BANDILA at lumayo sa BAYAN. Nahati ang August Twenty-One Movement (ATOM) na pinamumunuan ni Butz Aquino, at ang karamihan dito ay sumanib sa BAYAN. Hindi naman pawang kontra sa BAYAN ang mga katwiran, maging sa hanay ng mga maykaya. Pero hindi nangangahulugang walang sala ang mga progresibo at iba pang pwersang nasa labas ng mga elementong maka-Amerikano. May mga di-pagkakaunawaan hinggil sa mga ideya ng pinag-isang komand at pederasyon, na pawang salungat sa kasarinlan at inisyatiba ng mga organisasyong kasapi sa isang alyansa; nakalilitong mga kategorya ng "pambansang demokrata", "liberal na demokrata", at "sosyal demokrata"; di-proporsyonadong pamamahagi ng posisyon sa mga namumunong organo ng BAYAN; at mahinang komunikasyon sa pagitan ng mga kokus at masa ng mga delegado at sa pagitan ng mga pambansa at pangrehiyong delegado. Ako nama'y lingguhan lamang kung konsultahin kaya't hindi maagap na mapaabutan ng mga detalyeng humantong sa kaguluhan sa kongreso ng pagtatatag ng BAYAN. Kasunod nito'y iminungkahi ko ang pagbubuo ng konsultatibong konseho ng BAYAN- KAAKBAY-BANDILA, na maaari pang palawakin para maisali ang mga partidong pampupulitika na nasa oposisyon. Pero umiral ang pagmamatigas ng BAYAN, KAAKBAY, at BANDILA na manAtiling magkalayo sa isa't isa batay sa kani-kanilang layon, interes at tendensya. Kung talagang ginusto ng BANDILA at KAAKBAY ang pagkakaisa, nagawa sana ito sa isang konsultatibong konseho na nagpapahintulot ng konsensus gayon din ng kasarinlan at inisyatiba ng mga kasaping organisasyon. Subalit malinaw na ang nais lamang ng BANDILA at KAAKBAY ay ipailalim ang malaking pwersang progresibo ng BAYAN sa isang di-uubrang pinag-isang komand. Inakala ng KAAKBAY na makabubuti sa sarili na sabayan ang BANDILA sa pagbanat sa pagiging dogmatiko at sektaryo ng BAYAN. Pinalalabo ang katotohanan na ang mga maka-Amerikanong elemento sa BANDILA ay interesado lamang na gamitin ang pangmasang lakas ng BAYAN pero gawin itong isa lamang tuntungan nila. Bakit kailangang ipailalim ng BAYAN ang mga pwersa nito sa komand ng mga di- mapagkakatiwalaan at mas maliliit na entidad? Kung ang mga maka-Amerikanong elementong kumukontrol sa BANDILA ay nakakuha ng malaking bahagi ng namumunong posisyon sa BAYAN noong Mayo 1985 at nakapanatili roon, tiyak na hahatiin pa rin nila ang BAYAN at posible pang nakatangay sila ng mas maraming kasaping organisasyon ng BAYAN noong Nobyembre 1985, pagkatapos na si Gng. Aquino, kasama ng kanyang kapatid na si Jose Cojuangco at bayaw na si Agapito Aquino, ay lihim na nakipagtagpo at nangako sa dating U.S. assistant secretary of state Richard Holbrooke, U.S. ambassador Stephen Bosworth at Manila CIA station chief Norbert Garrett, na hindi niya isasali sa kanyang organisasyon sa kampanyang pampanguluhan at sa kanyang bubuuing gabinete ang mga pinaghihinalaang komunista at diumano'y mga simpatisador ng komunista, at sisimulan na niyang lumayo sa posisyon noong 1984 na nananawagan ng pagbuwag sa mga base militar ng Estados Unidos. Mula nang ipahayag ni Marcos ang snap election noong Nobyembre 3, 1985 hanggang sa araw ng eleksyon noong Pebrero 7, 1986, patuloy na tumanggi ang BANDILA na makipagnegosasyon sa BAYAN, gayong ang huli ay labis ang pananabik na nagsikap na makipagnegosasyon sa pamamagitan ng mga anunsyo sa pahayagan. Ang gusto ng panloob na grupo ng mga dilaw na organisasyon (mga grupong maka-Aquino) ay suportahan ng BAYAN ang kandidatura ni Aquino, pero gusto rin naman nilang maging tagapanood at tagapalakpak na lamang ang BAYAN mula sa labas at kahit walang anumang pormal na kasunduan hinggil sa mga isyung may panlahatang interes. Sa ubod ng kampanyang elektoral ni Aquino ay naroon ang mga ahente ng Estados Unidos--kapwa Amerikano at Pilipino.
Magkagayon man, balido ang punang dogmatiko at sektaryo ang patakarang boykot ng BAYAN dahil sa ito ay naging isang matigas na patakarang nagpapataw sa malawak na masa ng sambayanan ng mga pamantayan ng partido at ng sulong na seksyon ng masa, at ihinihiwalay nito ang pinakasulong na seksyon sa mas malaking antipasistang masa. Ito ay isang patakarang hindi pumansin sa mga sumusunod na katotohanan: 1) ang BAYAN mismo ay isang organisasyon ng nagkakaisang prente, ang mga kasaping organisasyon ay may kasarinlan at inisyatiba, at ang bawat organisasyon ay may pangmasang katangian; 2) ang kritikal na partisipasyon ay isa pa ring dagok sa pasistang diktadura; at 3) posibleng dagukan sa iba't ibang paraan ang panlahatang kaaway. Kung umiiral ang isang nagkakaisang prente ng mga organisasyon, dapat ding umiral ang isang nagkakaisang prente ng mga paniniwala at pagkilos. Sa isang interbyu ay sinabi ko pa nga na ang kritikal na partisipasyon at "minimum na boykot" ay mga sipit laban sa pasistang diktadura. Kahimat sinikap ng maka-Amerikano at reaksyunaryong ubod ng mga dilaw na organisasyon na ihiwalay ang BAYAN sa organisasyon ng kampanyang pampanguluhan ni Aquino, dapat sana'y nakagawa ang BAYAN ng mga paraan para umugnay at hindi humiwalay sa malawak na masang antipasista at magpalaganap ng linya ng pambansang demokrasya sa malalaking pagtitipong pang-eleksyon. Ang mga pagtitipong pang-eleksyon ay mga panandaliang pangyayari, subalit ang mga ito ay mahalaga para maiumang ang bitag kay Marcos at magagamit din sa pagpapalaganap ng linya ng pambansang demokrasya. Bagamat tumpak na punahin ang liderato ng BAYAN dahil sa patakarang boykot na isang mayor na kamaliang taktikal na may katangiang sobrang kaliwa, lalo na dahil sa layon nitong ihiwalay ang BAYAN sa antipasistang agos ng kritikal na partisipasyon, dapat ding kilanlin na madali namang napangibabawan ng BAYAN ang kamalian sa pamamagitan ng konsistente at tumpak na pagsusuri na mandadaya si Marcos sa snap election, at sa pamamagitan ng pamumuno sa panawagan para sa isang pambansang kilusang welga upang ibagsak ang rehimeng Marcos. Hindi totoo ang ipinangangalandakan ng ilang elemento na ang BAYAN ay wala sa pag-aalsa ng mga mamamayan noong Pebrero 22 hanggang 25 dahil sa patakarang boykot. Dapat nating malinaw na kilanlin kung ano ang nawala sa BAYAN dahil sa patakaran nitong boykot. Ang nawala ay ang pagkakataong makapagdagdag ng lakas sa panahon ng kampanyang elektoral, isang pansamantalang pagkahiwalay sa malalaking pagtitipong pang-eleksyon laban kay Marcos, at tiyak na hindi isang permanenteng pagkabawas ng anumang lakas na natamo na nito bago pa man ang kampanyang pang- eleksyon. Ang linyang boykot sa snap election ay kaiba sa linya ng kilusan sa pambansang welga, na hindi ikinahiwalay ng mga progresibong organisasyon sa pinakamalawak na masa ng mamamayang antipasista bagkus ay ikinatindi pa nga ng mga ekstraligal na pagsisikap ng malawak na masa ng sambayanan na ibagsak ang pasistang rehimen. Sa katunayan, ang BAYAN ang pinakamalaking antipasistang organisasyong nasa ubod ng pag-aalsa ng mga mamamayan noong Pebrero 22 hanggang 25, 1986. Ang BAYAN nga pala ay may mahigit na 1,000 kasaping organisasyon na may kabuuang kasapiang umaabot sa isang milyon katao, di-hamak na mas malaki sa 300 kasapi ng KAAKBAY at sa kulang-kulang na 5,000 kasapi ng BANDILA. Sa anim na buwan pagkaraang bumagsak si Marcos, lumaki ang kasapian ng BAYAN at umabot ito sa mahigit na dalawang milyon katao. Pagtiyak sa Wakas ni Marcos T3: Ano sa palagay mo ang tuluyang tumiyak sa wakas ng diktadurang Marcos?
S: Noong 1979, nagsimula nang humigpit ang internasyunal na pagpapautang sa Pilipinas. Bunga nito'y nagsimulang bumagsak ang mga korporasyon ng estado at mga korporasyong kroni, na pawang mga empresa ng malalaking komprador. Parami nang paraming grupo ng malalaking komprador at panginoong maylupa ang nagsimulang pumuna nang lantaran kay Marcos at sa mga kroni niya na siya lamang nakakaahon sa krisis sa tulong ng rekurso ng estado. Nahirapan ang rehimen na tustusan ang establisimyentong militar na sobra na ang laki. Maliwanag na hindi nasupil ng pasistang diktadura ang kilusan ng sandatahang rebolusyon. Sa halip ay pinabilis lamang nito ang patuloy na paglakas ng huli. Noon naman ay nagsisimula na ang kapansin-pansing pagsulong ng ligal na kilusang demokratiko sa anyo ng mga bago't militanteng organisasyong masa, paparaming mga raling panloob at panlabas, at mga welga ng mga manggagawa. Noong 1983, inakala ni Benigno Aquino, noo'y nakadestiyero sa Estados Unidos sapul nang palayain siya sa pagkabilanggo noong 1980, na panahon na para umuwi at agawin kay Marcos ang inisyatibang pampulitika. Nagdesisyon siyang lumipad patungo sa Pilipinas noong Agosto 21, 1983. Nilukuban ng sindak sa pulitika ang pangkating Marcos at ipinasya nitong paslangin si Aquino. Lumitaw na pinakamalaking kamaliang pampulitika ng rehimen ang asasinasyon kay Aquino. Pinasambulat ng katampalasanang ito ang malalon nang kimkim na pagkapoot ng malawak na masa ng sambayanan at ibinunga ang malalaking aksyong masa na walang kapantay sa nakaraan sa kalunsuran at ang higit pang pagtindi ng sandatahang pakikibaka mula 1983 hanggang sa pagbagsak ni Marcos. Nasa ubod ng rebolusyonaryong kilusang masa ang Partido Komunista ng Pilipinas. Ang sunud-sunod na mga pagkakamali ni Marcos, mula sa pagpaslang kay Aquino, ang tuluyang nagbigay ng wakas sa diktadurang Marcos. Ang wakas na ito ay tiniyak ng papalala at papalalim na sosyo-ekonomikong krisis ng sistema na puspusan nang nalantad, gayon din ng mga dramatikong pagsulong ng rebolusyonaryong kilusang masa, lalo na ng pangmasang kilusan ng sandatahang rebolusyon. Ang rebolusyonaryong kilusang masa ang patuloy at buong lakas na nagbukod at nagpahina sa diktadurang Marcos sa loob ng matagal na panahon. At ang takot sa rebolusyonaryong kilusang masang ito na malakihan nang sumusulong ang siyang nagtulak sa Estados Unidos at sa mayorya ng malalaking komprador at panginoong maylupa, kabilang ang Simbahang Katoliko, upang magpasyang hawanin ang landas para palitan si Marcos sa harap ng inaasahang pagtatakip sa asasinasyon kay Aquino. Masasabi kong sa bandang huli ay nagsalubong laban kay Marcos ang mga rebolusyonaryong pwersa at ang mga kontrarebolusyonaryong pwersang anti-Marcos, kung paanong sa pandaigdig na antas noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay nagsalubong laban sa mga pasista ang mga pwersang rebolusyonaryo at ang antipasistang malaking burgesya. Kung tutukuyin natin ang pinakamapagpasyang salik na ikinabagsak ni Marcos, dapat nating banggitin ang rebolusyonaryong kilusang masang pinamunuan ng Partido Komunista ng Pilipinas. Subalit ang katotohanang ito ay pinalabo ng pag- akyat ni Corazon Aquino at ng mga maka-imperyalista at reaksyunaryong katoto niya sa mga posisyon sa gobyerno. Kung susuriin ang balanse ng pwersa noon, pwedeng naibagsak ng rebolusyonaryong kilusan si Marcos pero hindi pa nito kayang mang-agaw ng kapangyarihang pampulitika o kaya'y kumuha ng mayor na bahagi sa isang pamahalaang pinamunuan ni Aquino.
Nais kong idagdag na dapat mabatid na ang mga rebolusyonaryo ay hindi naisahan ng mga kontrarebolusyonaryong Amerikano at lokal. Pagtaya sa Pag-aalsang Popular T4: Ang pagpapatalsik kay Marcos ay laging sinasabing tagumpay ng "people power," isang "mapayapang rebolusyon," isang "milagro ng dasal o rosaryo," at isang "pre-emptive revolution." Paano mo tinataya ang mapagpasyang apat na araw- -Pebrero 22 hanggang 25, 1986--nang sapilitang paalisin sa bayan ang diktador na si Marcos? S: Hayaan mo munang komentaryuhan ko ang magagandang islogang ginamit ng pamahayagan ng establisimyento upang ibongga ang pag-akyat ni Aquino sa kapangyarihan at batikusin ang rebolusyonaryong kilusan ng mga mamamayan. Tunay na mapagpasya ang pag-aalsa ng mga mamamayan sa pagpapabagsak sa diktadurang Marcos. At minabuti ng mga reaksyunaryo na tawagin itong "people power" na para bagang isa itong bagay na pwede nilang gamitin at manipulahin tulad ng horsepower. Para sa mga rebolusyonaryo, mas mainam na tawagin itong people's power--kapangyarihang nauukol sa mga mamamayan. Binabanggit ng mga reaksyunaryo ang "mapayapang rebolusyon." Sa katunayan ay may dalawang armadong kampo noon--ang kampong Marcos-Ver at ang kampong Enrile- Ramos. Nagkapatas ang dalawang kampong ito habang ang iba't ibang pwersa--ang Estados Unidos at ang mga reaksyunaryo gayon din ang mga organisadong pwersang progresibo at ang espontasyong masa--ay pumasok sa puwang na namagitan sa dalawang armadong kampo. Habang nagaganap ang pagkakapatas na militar, mas maraming opisyal at tauhan ng AFP ang pumanig sa kampong Enrile-Ramos. Kasabay nito, bunga ng pag-aalsa ng mga mamamayan, hindi makapagpasya ang mga dating kampon ni Marcos kung sino ang hahalili kay Marcos. Kinailangan nilang pagbigyan si Aquino dahil sa siya ang may ligal na karapatan sa pagkapangulo at may malawak na suportang popular noon. Si Cardinal Sin, ang Catholic Bishops' Conference of the Philippines, at ang Radio Veritas na pag-aari ng simbahan ay gumanap ng namumukod na papel nang manawagan niya sa mga mamamayan na pangalagaan ang kampong Enrile-Ramos. Subalit isang tanda ng oskurantismo ang mangalandakan tungkol sa "milagro ng dasal o rosaryo" para ibale-wala ang iba pang pwersang pampulitika, lalo na ang mga pwersang progresibo, na kung wala roon ay imposibleng ibagsak si Marcos. Kabalintunaan ang ideya ng pre-emptive revolution para sansalain ang sandatahang rebolusyon. Wala namang nangyaring rebolusyon dahil sa wala namang naganap na pundamental na pagbabago sa sistemang pampulitika at panlipunan na ikinasiya ng mga mamamayan. Patuloy ang sandatahang rebolusyon laban sa sandatahang kontrarebolusyon. At lalong tumindi ang karahasan sa pagitan ng mga reaksyunaryong paksyon nina Aquino, Enrile at Marcos na may kanya-kanyang kampong mahusay na nasasandatahan. Ang pag-aalsang militar ng kampong Enrile-Ramos at ng RAM; at ang pag-aalsa ng mga mamamayan, kabilang ang mga pangmasang organisasyon ng pambansang demokratikong kilusan at ang ispontanyong masang tumugon sa mga panawagan sa radyo, ay siyang pinakatampok na mga katangian ng prosesong nagpatalsik kay Marcos. Sa likod ng entablado ay gumawa ang Estados Unidos ng mabibisang hakbang laban sa kampong Marcos-Ver upang mapigilan ito sa mas determinadong opensibang
militar laban sa kampong Enrile-Ramos. Sa bandang huli, nakialam na ang Washington para ilipad sina Marcos at ang mga alalay niya mula sa palasyong pampanguluhan patungong Clark Air Force Base hanggang sa makalabas pa ng bayan patungong Hawaii. Naganap ang pagsasalubong ng magkakasalungat na pwersa--progresibo at di- progresibo--laban kay Marcos. Bagamat gumanap ng isang mapagpasyang papel ang pag-aalsa ng mga mamamayan, dapat kong idiin na sa umiiral noong timbangan ng lakas sa pagitan ng pwersang rebolusyonaryo at pwersang kontrarebolusyonaryo, ang Estados Unidos at ang mga reaksyunaryong uri pa rin ang magpapasya sa katangian ng pamahalaang Aquino sa itaas. Mga Progresibong Pwersang Nasa Pag-aalsa T5: Hindi ba't ang "rebolusyong" Pebrero ay isang pangyayaring nakasentro sa Metro-Manila? At ano ang masasabi mo sa pahayag ng ilang tao na ang BAYAN ay wala sa pag-aalsa? S: Ang mga pinakamapagpasya at pinakadramatikong aksyong masa, mangyari pa, ay nakasentro sa Metro Manila. Subalit may mga pag-aalsang masa na pangunahing inorganisa at pinangunahan ng BAYAN sa mga kabisera ng probinsya, mga syudad at mga bayan sa labas ng Metro Manila. Ang pinakadramatiko sa mga ito ay yaong naganap sa lunsod ng Angeles, kung saan hinarangan ang mga tangke ni Heneral Palafox na nagmula sa Camp Aquino sa Tarlac. Ninyutralisa at pinaralisa ng mga pag-aalsang masa sa mga probinsya ang mga sibliyan at militar na kampon ni Marcos. Kung paniniwalaan ang mga imperyalista at mga oskurantista, ang pag-aalsa ng mga mamamayan ay yaon lamang naganap sa EDSA, sa pagitan ng Kampo Aguinaldo at Kampo Crame. Inimbento pa nila ang kasinungalingang wala roon ang mga organisasyon ng BAYAN, sa kabila ng katotohanang sila ang naging bulto ng bag-as ng pag-aalsa. Dalawampung porsyento ng nagsialsang masa ay bag-as at 80 porsyento naman ang ispontanyo. Hindi maitatatwa ang katotohanang mahigit na 90 porsyento ng mga mamamayang nakapaligid noon sa Malacañang Palace at Malacañang Park ay nagmula sa mga kasaping organisasyon ng BAYAN, lalo na ng Kilusang Mayo Uno, League of Filipino Students, KADENA at iba pa. Mahigit na 500 kasapi ng balangay ng BAYAN sa Quezon City ang siya namang lumusob sa Channel 4 (ang istasyon ng radyo at TV ng pamahalaan) sa pinakamapagpasyang sandali. Napakaliit pa noon ng mga organisasyong tulad ng BANDILA, KAAKBAY, PDP-Laban, at UNIDO. Ang mga kasapi nito ay munting bahagi lamang ng bag-as ng pag-aalsang masa kahit sa haywey ng EDSA. Papel ng Estados Unidos sa Pagpapabagsak kay Marcos T6: Ano ang papel na ginampanan ng Estados Unidos sa pagpapabagsak kay Marcos? S: Matapos na matapos ang asasinasyon kay Aquino, matatag na pinanindigan ng U.S. State Department na dapat nang unti-unting paalisin si Marcos, at iginiit nito ang linya na kailangang gumawa siya ng mga reporma o kung hindi'y mahaharap siya sa malulubhang ibubunga nito. Ang panggigipit ng Estados Unidos ay ginawa sa pamamagitan ng bantang ibibimbin ang pondo ng dalawahang-panig na tulong sa
ekonomya at militar at ipahihinto ang mga kahilingan sa pautang at pagpapanibagong-takda ng pautang. Nang malapit nang umuwi si Aquino, ang representanteng Amerikano na si Stephen Solarz at ang U.S. assistant secretary of state for East Asia and Pacific affairs na si Paul Wolfowitz ay nagpayo kay Marcos na pahintulutan nang pabalikin si Aquino at huwag siyang sasaktan. Sa tingin ni U.S. state secretary George Shultz, ang asasinasyon ay isang insulto sa pamahalaang Amerikano. Tulad nang nabunyag sa Waltzing with a Dictator ni Raymond Bonner, inengganyo ni Shultz sina Michael Armacost, Stephen Bosworth, Wolfowitz, Morton Abramowitz at John Maisto na suportahan ang pagpapatalsik kay Marcos. Ang laganap na galit na umiral sa Kongreso ng Estados Unidos ay tumulong sa U.S. State Department para igiit ang pagpapatalsik. Sa walang kapantay na pagdaluyong ng kilusang masa mula noong 1983 hanggang 1986, lagpas pa sa kilusang masa noong unang dako ng dekadang setenta, lalong nakumbinse ang U.S. State Department na kailangan nang umalis si Marcos. Lumakas ang pangamba na kung mananatili sa kapangyarihan si Marcos hanggang sa katapusan ng kanyang panunungkulan sa 1987, ang sandatahang pakikibaka at ang nagkakaisang prente ay susulong nang napakalaki kaya lubhang mamimiligro ang buong naghaharing sistema, o sa pinakamenos ay mahihirapan nang husto ang Estados Unidos sa pagharap sa sitwasyon. Ang Pentagon ang naunang tumutol sa palagay ng state department sa pamamagitan ng matwid na kung aalisin si Marcos bago mag-1987 ay dapat malikha ang paghahati sa loob ng AFP para masira ang mahigpit na hawak ni Marcos dito. Itinuring na napakamahal na kabayaran ang pagkakaroon ng paghahati. Ngunit kahit sa loob ng Pentagon, ang assistant secretary of defense for international security affairs na si Richard Armitage at ang kanyang depyuti na si James Kelly ay nag-isyu, noon pa mang Setyembre 1984, ng magkahawig na dokumento na nang-uudyok sa mga elementong anti-Ver sa loob ng AFP. Kung tutuusin ay inaakusahan nila sina Marcos at Ver ng maling pamamahala sa mga usaping militar at ipinababatid kay Marcos na hindi na niya maaaring gamiting panikwas sa pakikipagtawaran ang paggamit sa mga baseng Amerikano. Tinuya rin ni Admiral William J. Crowe, pangkalahatang kumander ng Pacific Area Command, ang kaguluhang nangyayari sa AFP at ibinabala pa niya ang lumalagong kilusan ng sandatahang rebolusyon. Noong Nobyembre 1984, inihudyat ng National Security Study Directive (NSSD) na mayroon nang konsensus ang mga ahensyang Amerikano na pabor na pahinain ang posisyon ni Marcos sa pamamagitan ng paggigiit ng "reporma" at unti-unting paalisin siya. Pero may nakalilitong pariralang diplomatiko na si Marcos hindi target ng pagpapatalsik at destabilisasyon at siya ay bahagi kapwa ng problema at ng solusyon. Noong Enero 1985, pinirmahan ni Reagan ang NSSD at ito'y naging National Security Decision Directive (NSDD). Pinasigla ng Pentagon ang pagbubuo ng RAM, na hayag na inilunsad noong Marso 1985. Kinausap ng direktor ng CIA na si William Casey si Marcos noong Mayo 1985 upang imungkahi ang isang halalang pampanguluhan. Maliwanag na sa antas ng National Security Council ay may balak na unti-unting alisin o kaya'y patalsikin si Marcos bago mag-1987 at unahan na ang mas malaking galit ng mga mamamayan sa inaasahang pagtatakip sa asasinasyon kay Aquino. Ang pagbubuo ng RAM noong 1985 at ang snap election sa panguluhan noong 1986 ay naging magkatambal na paraang ipinanlaban kay Marcos. Sa malas ay urong-sulong si Reagan kay Marcos kahit mayroon nang konsensus ng iba't ibang ahensya, hanggang sa nagkagulo-gulo na at binigyan siya ni Philip Habib ng pinal na paliwanag. Sa anu't anuman, ang
katapatang-loob at kalasag ni Reagan na si Senador Paul Laxalt ang nagtagumpay na mag-umang kay Marcos ng patibong ng snap election noong Nobyembre 1985 at siya ring nagpayo sa kanya sa wakas: "Cut and cut cleanly". Para maisagawa ang pagkakapatas na militar sa pagitan ng mga kampong Marcos-Ver at Enrile-Ramos, pinili ni Embahador Bosworth, ng U.S. military attache at ng CIA station chief si Heneral Ileto bilang tagapamagitan sa dalawang kampo. Si Bosworth ang tumiyak na hindi ibibigay ni Marcos ang pinal na utos na kanyunin ng Kampo Crame mula sa kampus ng University of Life at siya ring nag-ayos ng paglabas ni Marcos. Siya pa rin ang unang bumati ng Madam President kay Corazon Aquino. Maling sabihin na walang kinalaman ang Estados Unidos sa pagpapabagsak kay Marcos, at mali rin namang sabihin na walang kinalaman dito ang mga organisasyong masa ng pambansang demokratikong kilusan. Sabihin pa nga'y may magkakaibang motibo at layon ang dalawang pwersang magkasalungat. Kahit noong nasa bilangguan ako ay ginawa ko ang munting magagawa ko sa pagbanat sa Washington dahil sa pagsuhay nito sa rehimeng Marcos. Sa ilang interbyu ay paulit-ulit kong tinukoy na isasama ni Marcos ang buong naghaharing sistema sa kanyang pagbagsak pag pinahintulutan pa siyang manatili sa kapangyarihan hanggang 1987 o lampas pa rito, at iginiit ko sa mga reaksyunaryong Amerikano at lokal na bitiwan na nila si Marcos dahil nakapapaso na. Pero may kumpyansa ako na sakali mang matanggal si Marcos at maluklok sa kapangyarihan si Aquino ay patuloy na lalala ang krisis ng naghaharing sistema at patuloy na susulong ang sandatahang rebolusyonaryong kilusan. Aktitud sa mga Panganib sa Panahon ng Pag-aalsa T7: Noong mga araw ng pagbagsak ni Marcos noong Pebrero 1986, labis na nag-alala ang mga tao sa iyong bayan at sa ibayong dagat na baka iutos ni Marcos ang pagpatay sa mga bilanggong pulitikal na tulad mo. Hindi ka ba natakot? S: Walang panahong natakot ako. Tinantya ko na ang kampong Marcos-Ver ay abalang-abala sa pagharap sa kampong Enrile-Ramos, sa lumalaking pag-aalsa ng mga mamamayan, at sa mga dikta ng Estados Unidos, kaya hindi na nila mapag- ukulan ng pansin ang mga bilanggong pulitikal. Sa tantya ko noon, ang kampong Marcos-Ver ay takot na pumatay ng mga bilanggong pulitikal sapagkat kung magkakagayon ay lalo lamang gugulo at lalala ang sarili nitong katayuan. Batid ko at inilakas ng loob ko ang katotohanan na palala nang palala sa bawat oras ang pagkahiwalay at kawalang-pag-asa ng kampong Marcos-Ver. Ang palasyong pampanguluhan ay pinaliligiran at iniipit na ng masa mula sa mga progresibong organisasyon ng BAYAN, lalo na ng Kilusang Mayo Uno, League of Filipino Students, KADENA, at iba pa. Tiyak na nasindak si Marcos at madali niyang nahinuha na bubutasin ng masa ang hanay ng mga demoralisadong gwardya sa palasyo kapag ginawa ni Marcos ang kalapastanganan ng pagpaslang sa mga bilanggong pulitikal. Bukod dito, minsa'y pinaulanan ng putok ang palasyo mula sa isang helikopter ng kampong Enrile-Ramos. Sa payo ng mga nag-aalalang kaibigan, ang mga elementong anti-Marcos sa militar ay nagbigay ng babala sa mga elementong maka-Marcos na hindi sila makaiiwas sa pananagutan pag sinaktan nila ang mga bilanggong pulitikal. Ang International Committee of the Red Cross at mga organisasyon ng karapatang tao tulad ng Task Force Detainees of the Philippines ay nanawagan din kay Marcos tungkol sa kaligtasan ng mga bilanggong pulitikal.
Hayaan mong isalaysay ko pa kung ano ang ginawa, inisip at naramdaman ko nang mga araw na iyon. Mga alas diyes ng gabi ng Pebrero 22 ay naulinigan ko si Marcos sa telebisyong nasa katabing selda. Pasigaw kong tinawagan ang kapwa detenidong nanunuod ng TV para tanungin kung ano ang sinasabi ni Marcos. Pasigaw siyang sumagot na nagkaroon ng tangkang kudeta pero nabigo naman. Kaagad kong binuksan ang aking radyo at ipinihit ito sa Radio Veritas. Narinig ko ang balisang pahayag ni Enrile at nahinuha kong nagaganap pa ang isang malubhang pangyayari. Wala pang isang minuto'y isinisigaw ko na sa kapwa detenidong si Alex Birondo na nasa katabing selda, "Krisis!. . . Komprontasyon!. . . Bumabagsak na si Marcos!. . . Malapit na tayong lumaya!" Mula noon ay nangingilig ako sa tuwa habang nakikinig sa radyo. Pakiramdam ko'y nasa ringside seat ako ng isang makapigil-hiningang boksing. Lubos kong nagagagap ang nangyayari. Pumupusisyon sina Enrile, Ramos at ang RAM sa gusaling pampangasiwaan ng Ministeryo ng Tanggulang Bansa sa Kampo Aguinaldo. Nananawagan sila sa mga mamamayan na suportahan sila at dalhan sila ng pagkain. Nananawagan si Cardinal Sin sa mga mamamayan na pangalagaan ang kanyang mga kaibigan. Hinihiling ni Butz Aquino sa mga mamamayan na magtipon sa harapan ng isang malaking department store sa haywey ng EDSA malapit sa Kampo Aguinaldo. Tinanggap ni Enrile si Heneral Ileto bilang tagapamagitan at tagaayos ng tigil- putukan sa pagitan ng kampong Enrile-Ramos at kampong Marcos-Ver. Kinokontak si Gng. Aquino sa Cebu City. Hindi na ako natulog. Magdamag kong pinakinggan ang radyo. Mga alas-kwatro ng umaga ay dumating ang isang koronel at isa pang opisyal para mag-usisa kung bakit hindi pa ako natutulog. Sinabi ko sa kanila na bumabagsak na si Marcos, si Heneral Ileto ang pinili ng Estados Unidos na maging maka-Aquinong tagapamagitan sa dalawang armadong kampo at mawawalan na ng kapangyarihan ang kampong Marcos- Ver sa pag-aalsa ng mga mamamayan at sa pagbaligtad ng mga tropa. Alam kong malapit na ayudante ni Heneral Ver si Heneral Josephus Ramas, ang pinuno ng Philippine Army at pinunong heneral ng Military Security Command. Gayon ma'y pabiro kong sinabihan ang koronel na sabihin kay Heneral Ramas na bumaligtad na siya dahil wala naman siyang laban kay Heneral Ileto sa loob ng Philippine Army. Umalis na ang dalawang opisyal at patuloy akong nakinig sa radyo. Magtatanghali na nang natulog ako, nagising pagkaraan ng dalawang oras, at sumubaybay na naman sa mga pangyayari. Mga huling oras na ng hapon dumating si Julie para sa kanyang lingguhang dalaw. Bago dumalaw ay sumaglit muna siya sa EDSA na pinagtipunan ng masa para masaksihan ang nangyayari. Nang sinundang Linggo, Pebrero 16, seryoso at pabirong sinabi ko sa kanya na pwede akong lumaya sa loob ng isang buwan dahil sa narinig ko sa radyo ang buong teksto ng pastoral letter ng CBCP na kumukondena sa rehimeng Marcos dahil sa ito ay ilehitimo at imoral at nakasalalay sa pandaraya; sinusuportahan din nito ang di-marahas na protesta. Isang dating kamag-aral ko sa hayskul, si Obispo Teodoro Bacani, ang matagumpay na nangampanya para sa pastoral letter at militanteng lumahok sa pag-aalsa ng masa. Sa pagkakataong ito ay sinabi ko kay Julie na manatili hanggang Miyerkules ng umaga dahil sa may hinuha akong babagsak si Marcos bago magtapos ang kalagitnaan ng linggo. Pakiramdam ko'y sigurado ang aking hula, lalo na nang magpaabot si Reagan ng bantang ititigil ang tulong na pangmilitar kapag inatake ni Marcos ang kampong Enrile-Ramos. Iyon ang malinaw na hayagang pagtatwa kay Marcos ng sarili niyang panginoong dayuhan sa pinakamataas na antas. Gayon man, lubos na nakatutuwang hulaan kung kailan tuluyang babagsak si Marcos.
Hinuhulaan ng mga lider ng konserbatibong oposisyon noong Martes ng hapon na makapamamalagi si Marcos sa Palasyo ng Malacanang sa loob ng isang linggo hanggang isang buwan. Lumipad si Marcos mula sa palasyong pampanguluhan noong alas-9:05 ng gabi o 21:05 oras ng Maynila noong Martes. Narinig ko sa radyo DZRH ang ingay ng mga helikopter at inakala ko na sa mga sandaling iyon ay inililipad nang palabas si Marcos, ang kanyang pamilya at malalapit na katoto. Noong alas- 9:25 ng gabi, pagkaraan ng mga dalawampung minuto, ay saka lamang nanghula ang anawnser sa radyo na si Marcos ang lumipad na kasama ang kanyang mga alalay. Kinumpirma niya ang katotohanan noong alas-9:40 ng gabi na lamang. Tanawan ng Utang na Loob T8: Hindi ba dapat kang tumanaw ng utang na loob kay Gng. Aquino sa ginawa niyang madaliang pagpapalaya sa iyo at sa iba pang kilalang bilanggong pulitikal matapos na umakyat siya sa panguluhan? S: Nagpapasalamat ako kay Presidente Aquino, partikular sa pag-uutos niyang palayain ako, sa kabila ng panggigipit ng Estados Unidos at ng militar na huwag niyang gawin iyon. Gayon man, una sa lahat ay nagpapasalamat siya noon sa pambansang demokratikong kilusan, na kinabibilangan ko, dahil sa mahigpit na pakikipagtulungan sa kanya sa pakikibaka laban sa diktadurang Marcos. Dapat kilanlin na ang mga organisasyon ng pambansang demokratikong kilusan ang pinakamatatag, pinakamalaki at pinakasolidong mga organisasyong antipasista na siyang naging bag-as ng walang kapantay at sustenidong mga aksyong masa mula 1983 hangang 1986. Dahil sa tinatawag na patakarang boykot, ang mga organisasyong ito ay pansamantala at di-tumpak na nahiwalay sa malawak na espontanyong masa sa panahon lamang ng kampanyang elektoral. Sa pinakamenos na'y dapat kilanlin ng bawat isa ang pagtatanawan ng loob namin ni Aquino. Ginawa ko ang kaunti kong magagawa sa pagsuporta sa kanya laban kay Marcos. Upang masuportahan siya, ang ginawa ko'y higit pa sa paglalathala ng mga panayam na paborable sa kanya habang nakabilanggo ako. Upang makuha ang suporta at kooperasyon ng mga mamamayan sa pakikibaka sa mortal na kaaway, ipinangako niyang palalayain ang lahat ng bilanggong pulitikal. Sabihin pa'y may iba pa siyang ipinangako. Sa partikular na kaso ko, walang mapagpipilian si Aquino kundi iutos na palayain ako. Kung hindi, para na rin niyang inaprubahan ang arbitraryong paghahari ni Marcos at ang awtoridad ng mga komisyong militar na umusig sa kanyang asawa. Hindi naman ako maipwera sa kanyang pangakong palalayain ang lahat ng bilanggong pulitikal gayon din sa ibinunga ng pagkakapawalambisa sa ilang pasistang proklamasyon (Blg. 2045 at Blg. 2045A) at pagpapanumbalik sa pribilehiyo ng kautusang habeas corpus. Kailangang linawin ko na hindi ako binigyan ng amnestiya o ng patawad ni Gng. Aquino, di tulad ng ilang mababaw na balita sa pahayagan. Ang lahat ng paratang ng pasistang diktadura laban sa akin ay kagyat nang napawi ng pagwawalang-bisa sa mga proklamasyon at dekretong iyon na ginamit para pamalagiin ako sa bilangguan at labagin ang aking mga karapatang konstitusyonal. Muling Pagtaya sa Posisyong Boykot
T9: Ayon sa isyung Mayo 1986 ng Ang Bayan, ang muling pagtaya sa posisyong boykot ng PKP sa "snap" election ng Pebrero ay nagbunyag na hindi sinunod ang demokratikong sentralismo para marating ang gayong posisyon. Paano nangyaring ang ganitong desisyon na may matagalang implikasyon sa pakikibaka ng mga mamamayan ay hindi puspusang tinalakay kahit man lamang ng isang responsableng organo liban sa komiteng tagapagpaganap (KT), at sa halip ay minadali ng KT ng komite sentral? S: Sa abot ng alam ko, ang konstitusyon ng PKP ay nagbibigay ng kapangyarihan sa komiteng tagapagpaganap na gumawa ng mahahalagang desisyong pulitikal at ehekutibo alinsunod sa mga nakatayong patakaran at desisyon. Gayon man, may pinal na pananagutan ito sa mas mataas at mas responsableng mga organo na tulad ng kawanihang pampulitika o ng komite sentral sa pangkalahatang pulong nito. Kung noong pinag-usapan ng KT ang snap election ay pwedeng tumawag ng pulong ng mas mataas na organo na tulad ng kawanihang pampulitika ng komite sentral nang walang gaanong balakid, ang mas mataas na organo ay may ganap na karapatang magreklamo tungkol sa paglabag sa demokratikong sentralismo, lalo na't kung kahit isang kasapi ng KT ay nagharap ng mosyon na idulog ang usapin sa mas mataas na organo. Nang ginawa ng KT ang linyang boykot at sinikap na ipataw ito sa malawak na antipasistang kilusang masa, pinangahasan ng KT ang paggawa ng isang mahalagang desisyon at sa bandang huli'y pinapanagot ito ng mas mataas na organo. Hindi sana naging malaking usapin ang isyu ng paglahok o hindi sa snap election sa panguluhan kung antemano'y malinawag sa PKP na pwede naman itong mangibabaw sa usapin at hinayaang pumusisyon ang mga ligal na organisasyong masa at alyansa sa balangkas ng pagtutol sa diktadurang E.U.-Marcos. Sa panahon ng digmaan sa Biyetnam, may narinig ka bang nagkahati-hati ang Partido ng mga Manggagawa ng Biyetnam o ang Prente sa Pambansang Pagpapalaya ng Timog Biyetnam hinggil sa usapin ng paglahok o hindi sa mga sarswelang elektoral ng papet na pamahalaan ng Saigon? Ang Usapin ng Estratehiyang Insureksyonaryo T10: Sa matitinding talakayan sa loob ng partido kasunod ng pag-akyat ni Gng. Aquino sa kapangyarihan, nagkaroon ng mungkahi na sa halip na magpatuloy sa estratehiya ng matagalang digmang bayan ay dapat pagtuunan ng partido ang isang "estratehiyang insureksyonaryo" na ayon sa mga nagtataguyod nito ay magpapaikli sa landas tungo sa tagumpay, tulad ng nangyari sa Nicaragua. Maaari bang komentaryuhan mo ito? S: Nang iharap noong 1986 ang mungkahing talikdan ang estratehiya ng matagalang digmang bayan at lumipat sa estratehiya ng sandatahang pag-aalsa sa kalunsuran gaya ng rebolusyon sa Nicaragua, halos 7,000 awtomatikong riple lamang ang hawak ng BHB. Hindi sapat ang bilang na ito para maagaw at mapanatili ng mga pwersang rebolusyonaryo at ng mga mamamayan ang kapangyarihan sa mga syudad. Ang paglusob nang may ganito lamang kaliit na sandatahang lakas bilang bag-as ng mga pag- aalsang masa sa mga mapagpasyang labanan sa kalunsuran ay para na ring paghiling ng tiyak na pagkalipol.
Kakailanganin ang dagdag na panahon upang makapag-ipon ng sapat na sandatahang lakas ang mga pwersang rebolusyonaryo para makayanan nilang mang-agaw at magpanatili ng kapangyarihan sa mga syudad. Ang mungkahing talikdan ang estratehiya ng matagalang digmang bayan ay salungat sa kasalukuyang antas ng lakas ng rebolusyon at nagbabale-wala sa sandatahang lakas ng kaaway. Ito ay manipestasyon ng petiburges na kapusukan at adbenturismo na kahawig ng kamalian ng lideratong Lava sa partido ng pinagsanib na PKP at PSP noong 1950. Ang estratehiya ng pagkubkob sa mga lunsod mula sa kanayunan ay nagdudulot ng malawak na maniobrahan, malalim na lakas, at pinakamaraming pagkakataon sa paglulunsad ng mga matagumpay na taktikal na opensiba, pagsasanib ng sandatahang pakikibaka at rebolusyong agraryo, at pagtatayo ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika at mga organisasyong masa. Sa idinami at inilawak ng mga larangang gerilya ay nasasaklaw na ng mga ito ngayon ang ilang poblasyon at ilang bahagi ng kabisera ng mga probinsya at mga syudad. Nariyan din ang mga sandatahang yunit ng partisano at mga yunit ng pagtatanggol sa sarili sa kalunsuran. Kung gayon, ang posibilidad ng sandatahang pag-aalsa sa mga syudad sa hinaharap ay hindi winawalang-bahala kundi nasa proseso ng katuparan. Maling isalungat ang estratehiya ng matagalang digmang bayan sa estratehiya ng insureksyon sa lunsod at itaguyod ang pagtalikod sa una. Anumang katamtamang lakas na sandatahan na natamo ng rebolusyonaryong kilusan ay resulta ng estratehiya ng matagalang digmang bayan. Ang estratehiyang ito ay magbubunga ng mga armadong pag-aalsa sa mga syudad, paminsan-minsan marahil sa yugto ng estratehikong pagkakapatas, pero tiyak na papalawak sa yugto ng estratehikong opensiba. Sa pagtingin sa anumang patakaran ng pakikidigma, dapat na gagap natin nang husto ang panig ng rebolusyon at ang panig din ng kontrarebolusyon. Kinakailangang maitaas ng panig ng rebolusyon ang antas ng lakas nito sa pulitika at militar upang makapagkamit ito ng mas malalaking tagumpay. Magpapatuloy ang proseso ng pagkalansag ng panig ng kontrarebolusyon. Ito ay tiyak na magpapatuloy hindi lamang dahil sa walang-kalutasang mga problema ng sistema kundi dahil din sa paglakas ng rebolusyonaryong kilusan. Dapat unawain ang mga partikular na kondisyon ng bawat rebolusyon. Nagtagumpay ang mga sandatahang pag-aalsa sa mga syudad sa Nicaragua noong 1979 sa iba't ibang natatanging dahilan, kabilang na na rito ang katotohanang noo'y matagal nang kinamumuhian ng mga mamamayan ang rehimeng Somoza at mabilis na itong nalalansag, at hindi alerto ang Estados Unidos sa mga plano, kapasidad at momentum ng mga Sandinista. Ang katapusang opensiba ng FSLN ay hindi dapat ibukod at ihiwalay sa matagal na paghahandang nauna rito. Ang tendensyang insureksyonista ay hindi dapat ibukod at ihiwalay sa tendensya ng matagalang digma at tendensyang proletaryo. Dapat ganap na maunawaan ang pagsasalubong ng tatlong tendensyang rebolusyonaryo at ang mabilis na pagkabulok ng panig ng kaaway. Noong 1984 ay sinikap ng mga rebolusyonaryo ng El Salvador na ulitin ang ginawa ng mga rebolusyonaryo sa Nicaragua. Sa pagkakataong ito, ang mga reaksyunaryo ng Estados Unidos at El Salvador ay higit na nakapaghanda para harapin ang mga sandata hang pag-aalsa kaysa nagawa nila sa kaso ng mga rebolusyonaryo ng Nicaragua. Sa Pilipinas, ang mga rebolusyonaryo ay hindi dapat umasa sa birang ala-swerte para magtagumpay. Hindi nila dapat maliitin ang kahandaan at kapasidad ng mga
reaksyunaryong Amerikano at lokal sa pagharap sa sandatahang rebolusyon. Hindi basta sinadya na ang digmang bayan sa Pilipinas ay maraming pagkakatulad sa mga digmang bayan sa Tsina at Biyetnam nitong nakaraan. Ito ay isang bagay na hinihingi ng mga kondisyon sa Pilipinas. Ipagpalagay natin na italaga sa kalunsuran ang kasalukuyang lakas ng BHB. Aangat ito sa lupa at tiyak na malilipol. Babangga ito sa pader sa halip na makaswerte ng banat. Katangian ng Rehimeng Aquino T11: Nagpapahiwatig ka ng suporta sa pamahalaang Aquino nang maluklok ito sa kapangyarihan. Ngayon naman ay sinasabi mong "rehimeng E.U.-Aquino" ang pamahalaan sa Maynila. Ano ang dahilan ng ganitong pagbabago? Papaano naiiba ang rehimeng E.U.-Aquino sa rehimeng E.U.-Marcos? S: Kailanma'y wala akong ipinahiwatig na suporta sa pamahalaang Aquino nang lampas sa paghimok dito na tugunin ang mga antipasista, anti-imperyalista at antipyudal na mga kahilingan ng mga mamamayan. Sa pagsisimula pa lamang ng rehimen ay malinaw na inilarawan ko ito na sa pangunahin at sa esensya'y isa lamang maka-Amerikano at reaksyunaryong pamahalaan ng mga naghaharing uri ng malalaking komprador at panginoong maylupa, na may galit sa diktadurang Marcos at mayroon ding isang tendensyang liberal- demokrata dahil sa loob ng gabinete nito ay may mga abogadong burges-liberal at makabayan na nagtataguyod ng mga karapatang tao. Sa lahat ng pahayag ko, lalo na sa serye ng mga lektura ko na pinamagatang Philippine Crisis and Revolution sa Asian Center ng Unibersidad ng Pilipinas kasunod ng pagpapalaya sa akin, idineklara ko na ang saligang katangian ng rehimeng Aquino ay maka-imperyalista at reaksyunaryo. At ang pinakamadaling paraan para patunayan ito ay tukuyin ang mga mga susing posisyon sa gabineteng Aquino na pawang nasa kamay ng pinakamasusugid na maka- imperyalista at reaksyunaryong elemento. Hawak pa rin ni Juan Ponce Enrile ang ministeryo sa depensa. Ang ministeryo sa pinansya at iba pang ahensyang pang- ekonomya ay ibinigay sa mga elementong tulad nina Jimmy Ongpin, Jobo Fernandez at iba pa, na pawang mga ahente ng IMF at World Bank at ng malaking negosyo. Ang mga abogadong tagapagtaguyod ng mga karapatang tao na nasa gabinete ay nasa segundaryong posisyon at hanggang sa pagpapanumbalik lamang ng mga pormal na karapatang burges-demokratiko sa isang pamahalaang monopolisado pa rin ng mga mapagsamantalang uri. Ang ilan sa mga abogadong ito na tagapagtaguyod ng mga karapatang tao ay pinararatangan ng masusugid na antikomunista ng pagiging diumano'y mga komunista at simpatisador ng komunista, gayong ang pinakamabuting masasabi sa kanila ay ang pagiging burges na makabayan at liberal, at personal na pinagkatiwalaan sila ni Aquino dahil sa umalis sila sa kongreso ng pagtatatag ng BAYAN noong Mayo 1985. Lagi kong pinupuna ang walang-muwang na paglalarawang liberal-demokratiko ang rehimeng Aquino, isang paglalarawan na para bagang posibleng itayo ang liberal na demokrasya sa batayan ng malakolonyal at malapyudal na mga kondisyong lalong pinalalala ng pagkabangkarote ng ekonomya at ng marahas na labanan ng mga reaksyunaryo mismo.
Pinupuna ko rin ang katawagang "kritikal na suporta" sa rehimeng Aquino, isang katawagan na ilang panahon ding ginamit ng mga progresibong organisasyon noong 1986. Isa itong nangangayupapang katawagan. Kadalasan ay nagkakamali ang mga progresibong organisasyon sa debatehan at hatian kung suporta o salungat sila sa isang bagay o proseso ng mga reaksyunaryo, pero nakakaligtaan naman ang mas mahahalagang suliranin at tungkulin. Ang pagtingin ko sa rehimeng Aquino ay nagkaroon ng ilang pagbabago batay sa higit na paghuhubad ng balatkayo at paglalantad ng rehimen. Kung magbabatay sa komposisyon ng komisyong konstitusyonal noong Mayo 23, 1986, maliwanag na si Presidente Aquino ay desididong gumawa ng isang konstitusyong pabor sa mga imperyalista, malaking komprador at malaking panginoong maylupa, isang konstitusyong may palamuti ng mga probisyon sa mga sibil at pulitikal na karapatan ng indibidwal na inilalahad sa abstraktong paraan at ng mga probisyon sa isang sistema ng checks and balances ng tatlong saligang sangay ng pamahalaan. At tunay ngang ang konstitusyong ito ay lumitaw at nagsilbing pormal na balangkas o panuntunan ng rehimeng Aquino. Noong Mayo 1986 o mas maaga pa, dapat sana'y tinawag ko nang rehimeng E.U.- Aquino ang bagong rehimen. Subalit dahil sa malaking tuwa ng maraming tao sa pagbagsak ni Marcos at pag-akyat ni Aquino at sa ilang hakbang ni Aquino na may pagkaprogresibo kung ihahambing sa tiraniya ni Marcos, kinailangan pa ang ilang panahon para mailantad ng rehimen ang sarili. Kung hindi, sa pagbanggit ko o ng kilusang progresibo ng tungkol sa rehimeng E.U.-Aquino, baka natawag kaming dogmatista o sektaryo. Hindi naglaon ay nalantad sa publiko ang sangkaterbang pruweba ng pagkapapet ni Presidente Aquino sa Estados Unidos at ng pagkakanulo niya sa sambayanan. Napagtibay ang teksto ng konstitusyong Aquino. Nabulgar ang mga katotohanan hinggil sa pagsunod ni Aquino sa mga imposisyon ng Estados Unidos dahil sa panggigipit naman ni Enrile sa ngalan ng Estados Unidos. Ang pakanang "low- intensity conflict" para paslangin ang mga lider at aktibista ng mga ligal na progresibong organisasyon ay kapansin pansing ipinakita sa pagkidnap at makahayup na pagpatay kay Rolando Olalia, tagapangulo ng Partido ng Bayan at Kilusang Mayo Uno at pangalawang tagapangulo ng BAYAN. Noon pa mang huling dako ng Nobyembre 1986 ay sinimulan ko nang tukuyin ang rehimeng E.U.-Aquino dahil sa nalaman ko ang buong saklaw ng pagsunod ni Presidente Aquino sa mga imposisyon ng Estados Unidos: 1) pagtanggal sa gabinete ng mga abogadong tagapagtaguyod ng mga karapatang tao; 2) pangakong palalampasin sa 1991 ang pamamalagi ng mga baseng militar ng Estados Unidos; 3) mas maagap na pagtalima sa mga patakarang ipinataw ng IMF at World Bank, kabilang na rito ang mababang pasahod, liberalisasyon ng import, privatization, kumbersyon sa sapi ng mga utang sa dayuhan, at iba pa; at 4) implementasyon ng pakanang "low- intensity" conflict. May ilang panahon noong Nobyembre 28, 1986 hanggang Pebrero 8, 1987, na nagmukhang nakalilito ang kasunduan sa tigil-putukan sa pagitan ng rehimeng Aquino at National Democratic Front. Gayon man, dahil sa pagtanggi ng rehimen na makipagnegosasyon sa NDF hinggil sa mga isyung mas sustantibo at dahil sa pagmasaker sa labinsiyam na magsasaka at simpatisador na tagalunsod sa harapan ng palasyong pampanguluhan noong Enero 22, l987, higit kailanma'y luminaw ang imbi at makahayup na katangian ng bagong papet na rehimen. Sa negosasyon, habang umiiral ang kasunduan sa tigil-putukan, iginiit ng rehimeng E.U.-Aquino na bago magkaroon ng anumang talakayan sa mga isyung sustantibo (tulad ng pagpapatalsik sa mga pasista, paglutas sa problema sa lupa at pagtataguyod ng pambansang
kasarinlan), ay kailangan munang sumuko ang NDF sa awtoridad, konstitusyon, institusyon at proseso ng estado ng mga komprador at panginoong maylupa. Kung napatali ang NDF sa konstitusyong Aquino, tiyak na wala nang silbi ang mga negosasyon sa mga isyung sustantibo. Pagsasabihan na lamang ang NDF na maghintay sa mga aksyon ni Aquino at ng Kongreso. Interesado lamang ang rehimeng E.U.- Aquino na igiit ang pampulitikang awtoridad nito, pagkalooban ng maliliit na konsesyon ang mga rebolusyonaryo, at tanggihan ang mga sustantibong kahilingan ng NDF. Kaya nga bumagsak ang negosasyon. Patuloy ang rehimen sa pagkabulok at sa paglalantad sa sarili. Papalala ang pang-aapi at pagsasamantala sa mga mamamayan. Hindi malulutas bagkus ay palulubhain lamang ng rehimen ang mga ugat na suliranin ng mga mamamayan. Walang humpay sa paglala ang krisis ng sistema. Hanggang sa mga sandaling ito ay hindi pa pormal at lantarang awtokratiko o pasistang diktador si Presidente Aquino na tulad ni Marcos. Pero nakasiksik sa kanyang rehimen ang mga pasista, at gumagawa sila ng mga makahayup na krimen laban sa mga mamamayan sa antas na mas mabilis pa kaysa noong panahon ni Marcos. Binabantaan pa ang mga mamamayan na idedeklara ang isang kalagayang pangkagipitan at ipagbabawal ang mga progresibong organisasyon. Nais ng Estados Unidos na gamitin ang mga papet na opisyal at tauhan ng AFP sa paggawa ng higit pang kalupitan sa mga mamamayan sa likod ng isang "demokratikong" rehimen kaysa sa ilalim ng isang garapal na pasistang rehimen. Gayon man, ang tunguhin ay papunta sa ibayong pamamasista at, bilang tugon dito, sa mas determinadong paglaban ng mga mamamayan. Relasyon Kay Aquino T12: Nang magtagpo kayo ni Gng. Aquino pagkalaya mo noong Marso 5, 1986, ano ang inyong pinag-usapan? Muli pa ba kayong nagkita pagkaraan noon? Inalok ka ba niya ng posisyon sa pamahalaan? S: Nang magtagpo kami pagkalaya ko, taus-puso kaming nagkumustahan tungkol sa mga pamilya namin at sa isa't isa rin. Nagpasalamatan din kami sa pagsusuportahan at pagtutulungan namin sa pakikibaka sa pasistang diktadura. Sa pangkalahatan ay hiningi niya ang tulong namin ni Kumander Dante. Sinabi ko naman sa kanya na maaari siyang magpaabiso. Ang sumunod na okasyon ng pagtatagpo namin ay sa Quirino grandstand noong Mayo 1, l986. Masigla kaming nagkumustahan. Iyon ay noong isa ako sa mga nakaupo sa bandang kaliwa niya. Nauna rito'y inimbita ako ng liderato ng KMU na maging susing tagapagsalita sa kanilang pagdiriwang ng Mayo Uno. Subalit nang imungkahi ng pamahalaan ang isang pinagsanib na rali ng KMU at pamahalaan para ipagdiwang ang Araw ng Paggawa kung saan susing tagapagsalita ang pangulo, kami ng liderato ng KMU ay nagbigay sa kanya. Mahigit sa 80 porsyento ng mga nagsilahok sa malaking rali ng pagdiriwang ang nagmula sa hanay ng KMU. Sa pagkakataong iyon ay nagsanib ang malalaking sagisag ng uring manggagawa at uring magsasaka habang inaawit ng mga mamamayan ang Internasyunal sa mismong harapan niya. Kailanma'y hindi ako inalok ni Presidente Aquino ng anumang posisyon sa pamahalaan. May mga pasakalye sa pahayagan tungkol sa posibilidad na maging tagapangulo ako ng isang mungkahing pambansang komisyon sa rekonsilyasyon o mahirang ako sa komisyong konstitusyonal. Subalit ang mga ito ay mga
ispekulasyon ng mga mamamahayag, o kaya nama'y lalang na psywar ng mga tusong propagandista na nasa kanyang pamahalaan. Sa anu't anuman, talagang nag-alala ang Estados Unidos sa posibleng paghirang sa tatlong diumano'y komunista sa komisyong konstitusyonal ni Aquino. Sa katunaya'y binigyan ng huling babala si Gng. Aquino ng "di-tukoy na mga opisyal sa Washington" sa pamamagitan ng isang pabalita sa Washington Post noong Mayo 1986. Tinitiyak ko sa iyo na kahit inialok sa akin ang mga posisyong iyon ay tatanggihan ko pa rin. Hindi bagay sa akin ang maging tagapangulo ng isang pambansang komisyon sa rekonsilyasyon ng rehimen. Hindi rin bagay ang maging isang palamuting delegado sa isang komisyong konstitusyonal na kontrolado ng Estados Unidos at pinangingibabawan ng mga delegado ng malaking komprador at panginoong maylupa. Kasunduang Tigil-Putukan ng GRP at NDF T13: Sino ang higit na nakinabang sa animnapung-araw na kasunduang tigil-putukan mula Disyembre 10, 1986 hanggang Pebrero 8, 1987--ang pamahalaan o ang NDF? Bakit nilagdaan ang kasunduan? S: Nagtangka pero nabigo ang rehimeng E.U.-Aquino na lansihin ang rebolusyonaryong kilusan tungo sa pampulitikang pagsuko sa awtoridad at konstitusyon ng rehimen, at nabigo rin ito na mang-upat ng pagkakahati sa hanay ng mga rebolusyonaryo. Pumirma nga ang NDF sa dalawang memorandum ng pagkakasundo sa isang pansamantalang tigil-putukan; at sa mga garantiya sa kaligtasan at imunidad at mga physical center, kalakip ng sumusunod na di-katanggap-tanggap na probisyon: "Ang kasunduang ito sa isang preliminaryong tigil-putukan at alinmang susunod na kasunduan, probisyon o mga probisyon nito, ay hindi magkakaloob sa National Democratic Front ng status of belligerency sa ilalim ng mga batas sa digma", at iba pang probisyong maaaring ipakahulugang nagtataguyod sa awtoridad at mga batas ng kontrarebolusyonaryong estado. Subalit ang mga rebolusyonaryong organo ng kapangyarihang pampulitika o ang Probisyonal na Pamahalaang Rebolusyonaryo (PPR) ay hindi kailanman naging bahagi sa kasunduang tigil-putukan. Hindi dapat akalain ng mga estratagong pulitikal, militar at ligal ng rehimeng E.U.-Aquino na maiisahan nila ang rebolusyonaryong kilusan at matatalo ito sa hapag ng negosasyon sa halip na sa larangan ng labanan. Bago pa man ang kasunduang tigil-putukan ay batid na ng rebolusyonaryong kilusan ang pakana ng mga reaksyunaryo na hatiin ang hanay ng mga rebolusyonaryo sa pamamagitan ng negosasyon. Kaya, binigyang-diin ng PKP ang alituntunin na isa lamang ang panig na makikipagnegosasyon sa ngalan ng lahat ng rebolusyonaryong pwersa sa lahat ng antas. Nais ng kaaway na itulak ang mga lokal na negosasyon at lansagin ang rebolusyonaryong kilusan sa pamamagitan ng mga lokal na negosasyon at kasunduang ito, gaya ng nangyari noong unang bahagi ng dekadang singkwenta nang inulit ng mga lokal na kumander ng hukbong bayan ang negosasyong Taruc-Quirino noong 1948. Sa teksto ng dalawang memorandum ng pagkakasundo, walang napala ang NDF. Hindi man lamang itinakda at binigyang-katuparan ang minimum na kondisyon sa tigil- putukan, na kinabibilangan ng pagpapabalik ng mga tropa ng kaaway sa kanilang baraks, pagbuwag sa mga pwersang paramilitar at pagpapailalim ng pulisya sa mga
lokal na sibilyang opisyal na hinirang ni Aquino. Ang panig ng rehimeng Aquino lamang ang nakinabang, bagay na mapawawalang-bisa ng pagbanggit sa katotohanan na ang mga rebolusyonaryong organ o ng kapangyarihang pampulitika ay hindi kalahok sa kasunduang tigil-putukan. Sa labas ng teksto ng kasunduang tigil-putukan, sinasabi ng ilang tao na dahil sa tigil-putukan, ang NDF at ang mga organisasyong kasapi nito ay nakagawa ng rebolusyonaryong propaganda, nakapagpakita ng pagiging tao, at nakapagpamalas ng rebolusyonaryong lakas. Tunay ngang nakapagparami ng propaganda ang NDF sa pamamagian ng pamahayagan ng establisimyento nang higit kaysa dating nagawa. Gayon man, ang rehimeng E.U.- Aquino, lalo na ang militar, ay mas mabilis namang nagparami ng sariling propaganda at paninira sa mga rebolusyonaryong pwersa. Anuman ang laki ng ganansya sa propaganda na nagawa ng NDF sa pamamagitan ng tigil-putukan, dapat nating isaalang-alang ang pagkalantad sa pagmamanman ng kaaway. Ipinagyabang ng ministro sa depensa na si Heneral Ileto at ni Heneral Ramos na 25 porsyento ang idinami ng naipong paniktik ng AFP noong tigil- putukan. Kung totoo o hindi, ito ay mapatutunayan hindi lamang sa madalian kundi sa matagalan din, lalo na kung ang kaaway ay gumagawa ng matagalang paraan ng pagmanman. Ang puntong hindi dapat kaligtaan ay ito: lubhang mapanganib ang makipag-usap sa kweba ng leon, lalo na't kung ito lamang ang pwedeng pagdausan. Hindi lamang pisikal kundi pulitikal din ang panganib. Pag nagbigay ang kontrarebolusyonaryong panig ng mga garantiya sa kaligtasan at imunidad, pwede nitong lansihin ang kabila para tanggapin ang ilang probisyong nagtataguyod sa awtoridad at mga batas ng nagbigay ng garantiya. Walang gastos na pulitikal sa panig ng NDF o ng rebolusyonaryong pwersa kung ang mga preliminaryong pag-uusap sa mutwal na garantiya sa kaligtasan at imunidad at sa adyenda ng pangunahing negosasyon ay matagal na gagawin hanggat kailangan upang makarating sa puntong kapwa kasiya-siya sa magkabilang panig. Walang mahigpit na pangangailangan noon para sa anumang pambansang tigil- putukan. Kung kinondena ng rehimeng Aquino ang mga rebolusyonaryong pwersa dahil sa walang tigil-putukan, magiging okasyon lamang iyon para ilantad nila ang kawalan ng kagustuhan ng rehimen na ilagay sa adyenda ang mga saligang pambansa at demokratikong kahilingan ng mga mamamayan. Mga Eleksyon at ang Patuloy na Sandatahang Rebolusyon T14: Sa reperendum noong Pebrero 1987 tungkol sa bagong konstitusyon at sa eleksyong kongresyonal noong Mayo 1987, nakuha ni Gng. Aquino ang napakalaking suporta ng mga mamamayan. Sa wari'y naiwan sa ulan ang Kaliwa, at nagmukha pa ngang basang sisiw. Ano na ngayon ang nagbibigay-katwiran sa sandatahang pakikibaka? Hindi ba isang garapal na pagtalikod sa kalooban ng mga mamamayan ang paggigiit sa sandatahang pakikibaka? S: Ang botohan, tulad ng reperendum noong Pebrero 1978 tungkol sa konstitusyong Aquino at eleksyong konggresyonal noong Mayo 1987, ay madaling mapanalunan ng rehimeng E.U.-Aquino kahit hindi gamitan ng pandaraya at terorismo. Nakasakay pa nang husto ang pangulo sa popular na agos ng sentimyentong anti-Marcos.
Si Jose Cojuangco, kapatid ni Presidente Aquino, ang siyang utak sa ala-Marcos na manipulasyon ng mga rekord, proseso at resulta ng rehistrasyon at botohan. Hindi kapani-paniwala na 95 porsyento ng mga pwedeng bumoto ang nagparehistro at 90 porsyento ng mga rehistradong botante ang nagtungo sa presinto, at ito'y salungat sa padron ng rehistrasyon at botohan na nalikha noong dekadang singkwenta at sesenta bago sinimulan ni Marcos ang pagmanipula sa mga reperendum at eleksyon noong dekadang setenta at otsenta. Noong dekadang singkwenta at sesenta, 60 hanggang 70 porsyento ng mga pwedeng bumoto ang nagparehistro, at sa bilang na ito'y 60 hanggang 70 porsyento ang nagtungo sa presinto. Ang rurok ng rehistrasyon at botohan ay inabot noong labanang elektoral nina Presidente Quirino at Ramon Magsaysay--isang napakahusay na sinundan ni Aquino bilang "bayaning" tipong-Kano na ibinobong ga ng masmidya. Sa pagmanipula ng rehistrasyon at botohan noong nakaraang eleksyong lehislatibo, naging biktima ang lahat ng listahang kalaban ng listahan ng koalisyong maka- Aquino, ang Lakas ng Bansa. Ang mga ito ay ang Alliance for New Politics (ANP) at ang mga listahang reaksyunaryo, ang maka-Enrileng Grand Alliance for Democracy (GAD), at ang maka-Marcos na Union for Peace and Progress (UPP). Para matiyak na ang Alliance for New Politics na pinangungunahan ng Partido ng Bayan ay hindi makapagpapanalo ng mga kandidato nito kahit sa mga lugar na malakas ang progresibong kilusang masa, ang mga lider, kampanyador at aktibista nito ay pinaslang at ginulo sa napakaraming paraan, kabilang ang pangrereyd at paghahagis ng granada. Pinasidhi ang mga operasyong militar at idineklarang peligroso ang 695 sa 1,540 bayan at syudad ng Pilipinas, kaya nahayaang kontrolin ng militar ang mga presinto at napigil sa pagboto ng mga botanteng maka-ANP. Bago idinaos ang eleksyong lehislatibo, ang tagapangulo ng Partido ng Bayan na si Rolando Olalia ay kinidnap, tinortyur at pinaslang. Ang aplikasyon sa rehistrasyon ng PNB ay tinanggihan batay sa mga arbitraryo at antikomunistang kadahilanan at saka lamang inaprubahan nang magharap ng mosyon sa rekonsiderasyon ilang araw bago ang dedlayn sa paghaharap ng kandidatura, kaya nahirapang kumpletuhin ng partido ang isang listahan ng mga kandidatong pansenador at pangkonggresista. Ang masahol pa'y pinagkaitan ng mga inspektor at tagamasid ang ANP, kasabay ng GAD at UPP. Pero bakit ko sinasabing mananalo ang maka-Aquinong koalisyon ng Lakas ng Bansa kahit walang pandaraya at terorismo? Dahil sa nakikinabang pa noon si Aquino kung inihahambing siya kina Enrile at Ramos. Gayon man, tiyak na sa isang malinis at walang dayang eleksyon ay hindi pwedeng manalo ang koalisyong maka- Aquino nang may napakalaking kalamangang kahawig ng mga elektoral na tagumpay ni Marcos sa ilalim ng pasistang diktadura. Nang idaos ang eleksyong lehislatibo, ang sinasabing popularidad ni Gng. Aquino at ng kanyang koalisyon ay nabakbak na dahil sa panibagong korupsyon at patuloy na paglubha ng mga saligang sakit ng lipunan. Ang kapal ng taong naakit ni Aquino sa kampanyang elektoral ay higit na maliit kaysa naakit niya noong tumakbo siya laban kay Marcos sa snap election. May mga bentahe pa noon ang koalisyong maka-Aquino, lalo na kung itatapat sa anumang koalisyong antiimperyalista at antipyudal na tulad ng Alliance for New Politics na pinamunuan ng Partido ng Bayan.
Una, hawak ng koalisyong maka-Aquino ang malaking perang pangampanya sapagkat sila ang may pinakamahusay na koneksyon sa mga may-ari ng kasangkapan sa produksyon--ang malalaking negosyante at panginoong maylupa. Pangalawa, ito ang may pinakamahusay na koneksyon sa masmidya at sa Simbahang Katoliko (tinuligsa ng liderato nito ang ANP) at nakasakay ito sa naipon at umiiral na mga prehuwisyo. Pangatlo, pwede nitong gamitin sa sariling pakinabang ang burukrasyang sibil, lalo na ang Komisyon sa Halalan at ang Kagawaran ng Pamahalaang Lokal. Pang-apat, at ito'y partikular na laban sa ANP, nakinabang ito sa matagal nang katotohanan na ang mga makabayan at progresibong lider ay sinasagasaan ng mapamilit na aparato ng estado sa pamamagitan ng antikomunistang propaganda, panggugulo at pamamaslang. Kung isasaalang-alang ang lahat ng bentahe ng mga reaksyunaryo, lalo na ng rehimeng E.U.-Aquino, sa katamtaman ay inasahan ng ANP na makakakuha ito ng 20 hanggang 30 porsyento lamang ng 200 halal na posisyong kongresyunal (may hinirang na karagdagang limampu--katulad ng ginawa ni Marcos). Ang pag-asang ito ay ibinase sa lakas ng kilusang anti-imperyalista at antipyudal. Pero ginamit ng rehimeng E.U.-Aquino ang estilong sagasa ni Marcos para talunin ang Alliance for New Politics at dahil dito'y pininsala rin ang GAD at UPP sa sarili nilang mga balwarte. Ang pandarayang elektoral sa katunayan ang pangunahing dahilan sa tangka ng kalahating-palabas at kalahatang-kudeta ng grupong militar na maka-Enrile na pinamunuan ni Honasan noong Agosto 28, 1987. Sa kabila ng mga botohang ipinalabas ng rehimeng E.U.-Aquino at sa kabila ng mga resulta nito, hindi nagiging imbalido ang rebolusyonaryong sandatahang pakikibaka. Sa halip nga'y nagiging lehitimo ito. Ang mga botohang ito ay hindi maaaring maging isang mapagkakatiwalaang paraan at sukatan ng pagpapahayag at pagbibigay-buhay sa kalooban ng sambayanan. Hindi maaaring magkaroon ng demokrasya kung monopolisado ng mga pampulitikang kinatawan ng mga mapagsamantalang uri ang pamahalaan at ang pampulitikang proseso nito. Ang Isyu ng Legalisasyon ng PKP T15: Lalahok pa ba ang PKP sa gayong mga eleksyon? Ano naman kung pagsisikapan ang legalisasyon ng PKP? S: Palagay ko'y hindi na lalayunin pa ng PKP ang legalisasyon, maliban kung matatamo ang kapangyarihang pampulitika sa pamamagitan ng sandatahang pakikibaka o sa pamamagitan ng isang anyo ng pamahalaang koalisyon na nakabatay sa sarili nitong sandatahang rebolusyonaryong lakas. Hindi kailanman makaaasa ang mga reaksyunaryong Amerikano at lokal na tatanggapin ng PKP ang legalisasyon sa ilalim ng mga kondisyong ipinapataw nila. Pag sumuko ang PKP sa awtoridad ng estado ng malaking komprador at panginoong maylupa, hindi na ito magiging isang rebolusyonaryong partido at ang pananatili nito'y sa awa na lamang ng mga hayok-sa-dugong kontrarebolusyonaryo. Ang PKP ay namumuno sa isang rebolusyonaryong kilusan na lumilikha ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika--ang rebolusyonaryong pamahalaang bayan--kahimat napakalakas pa sa mga lunsod ang estado ng malaking komprador at panginoong maylupa. Samakatwid, walang pakialam ang PKP sa mga eleksyong inilulunsad ng mga
reaksyunaryo, liban sa pagtuligsa sa pagiging sarswela nito sa isang panig, at paggamit ng rebolusyonaryong dalawahang taktika sa kabilang panig, upang salungatin ang kontrarebolusyonaryong dalawahang taktika ng paglikha ng ilusyong may demokrasya sa pamamagitan ng eleksyon. Gayon ma'y kinikilala ng PKP ang angking katangian ng mga progresibong ligal na organisasyon na nagpapasyang makisangkot sa gayong mga eleksyon gayon din ang angking katangian ng mga ligal na anyo ng pakikibaka. Hindi dapat malulong at mahati ang PKP kaugnay ng mga inisyatiba at mga ehersisyo ng mga reaksyunaryo. Una sa lahat ay may sarili itong rebolusyonaryong inisyatiba. Sandatahang pakikibaka ang pangunahing anyo nito ng rebolusyonaryong pakikibaka. Pumapangalawa ang ligal na pakikibaka. Sa hanay ng mga ligal na anyo ng pakikibaka, hindi pa rin pangunahin ang elektoral na pakikibaka. Ipinakikita ng mga nakaraang eleksyong lehislatibo na ang mga eleksyong inayos ng mga reaksyunaryo ay hindi landas sa pagrerebolusyong pulitikal at sosyal. Ngunit, mangyari pa, wala akong ibig ipakahulugan na ang pakikibakang elektoral ay hindi kabilang sa iba't ibang ligal na anyo ng pakikibaka ng ligal na kilusang demokratiko. Mga Tangkang Kudeta T16: Nagkaroon na ng ilang tangkang kudeta para ibagsak ang pamahalaang Aquino. Paano mo tatasahin ang mga ito? S: Walang seryosong pagtatangkang magkudeta bago mag-Agosto 28, 1987. Ang nangyari lamang ay mga show d'etat at mga tsismis na kudeta para gipitin si Aquino. Tulad ng nabanggit ko na, ang Estados Unidos ang nasa likod ng mga ito para matanggal sa gabineteng Aquino ang mga abogadong tagapagtaguyod ng mga karapatang tao, makuha ang pangako ni Aquino na palalawigin ang mga base militar ng Estados Unidos nang lampas sa 1991, igiit ang pagpapatupad sa mga diktang pampatakaran ng IMF at World Bank, at igiit ang implementasyon ng pakanang "low- intensity conflict" laban sa mga mamamayan at sa kanilang rebolusyonaryong kilusan. Ang insidente sa Manila Hotel noong Hulyo 6, 1986 ay inupat ng ilang ahenteng Amerikano upang makakuha ng kagyat na positibong ganansya para sa Estados Unidos, ilantad ang mga aset ni Marcos sa AFP, at pabonggahing bayani si Aquino na nakapananatili sa kagustuhan lamang ng Washington. Ang mga bantang kudeta ng paksyong Enrile mula Agosto hanggang Nobyembre 1986 ay nagbunga ng sangkatutak na ganansya sa Estados Unidos gayon din kay Enrile na sa malas ay nalugi nang malaki dahil sa inetsapwera siya sa gabineteng Aquino. Pero nakuha ni Enrile ang Philippine Legion Award at ang pinal na garantiya na hindi gagalawin ang kayamanang nakamal niya habang nanunungkulan. Ang insidente sa Channel 7 noong Enero 26, 1987 ay parang pag-ulit lamang ng insidente sa Manila Hotel. Ipinalabas ito upang ilayo ang pansin sa masaker ng mga magsasaka sa Mendiola apat na araw lamang ang nakaraan, at upang ibongga na namang bayani si Aquino. Ito ay isang show d'etat at malinaw na paborable sa rehimeng E.U.-Aquino. Kahit ang insidente ng Agosto 28 ay may tatak pa rin ng isang show d'etat na kinunsinti ng mga military attache ng Estados Unidos at ng CIA station sa
Maynila. Lumagpas ang grupong Honasan nang ilapit nila ang mga tropa sa Malakanyang subalit malinaw na wala namang determinasyong tapusin ang kudeta. Kinailangang makialam ang mga Amerikanong handler para kontrolin ang pinsala nang magsimula nang mawalan ng giya ang sitwasyon. Ang tunay na plano sa antas ng White House at ng National Security Council ay panatilihin sa posisyon si Aquino, tiyaking sumusunod siya sa linya, at patalsikin siya pag hindi sumunod o kaya'y pag lumala ang sitwasyon kahit pa sumusunod siya sa linyang Amerikano. Sasagarin ng Estados Unidos ang paggamit kay Aquino laban sa rebolusyonaryong kilusan. Gayon ma'y bukas ang Washington sa anumang mangyayari, kabilang na ang pag-etsapwera sa kanya oras na hindi na siyang maging mabisang kasangkapan. Sa lalong pagsulong ng rebolusyonaryong kilusan, maaaring ibagsak ng Washington ang lahat ng sisi kay Aquino. Pagtaya sa Rehimeng Aquino T17: Paano mo tatasahin ang kabuuang nagawa ng pamahalaang Aquino sa larangan ng ekonomya, lipunan at pulitika sa unang dalawampu't apat na buwan niya? S: Ang rehimeng E.U.-Aquino ay walang nagawang labas sa pang-ekonomyang balangkas ng patakaran na idinikta ng Estados Unidos sa pamamagitan ng IMF at World Bank at idinikta rin ng mga tuwirang ahensyang Amerikano. Ang mga teknokrat na namumuno sa mga ahensyang pang-ekonomya ng rehimen ay walang ipinag-iba sa mga teknokrat ng diktadurang E.U.-Marcos. Sunud-sunuran ang rehimeng E.U.-Aquino sa mga dikta ng IMF-World Bank tulad ng pagpapatigil sa pagtataas ng sahod at panunupil sa paggawa, walang-takdang pag- uuwi ng tubo at kapital, liberalisasyon ng import, privatization, mataas na priyoridad sa pagbabayad ng utang sa labas, kumbersyon sa sapi ng utang sa labas, diin sa imprastruktura at agribusiness, anti-industriyalisasyon at debalwasyon ng piso. Lubhang ginigipit ng krisis ng pandaigdig na kapitalistang sistema ang malapyudal na ekonomyang likha at nakasalalay sa di-pantay na palitan ng mga eksport na hilaw na materyal at mga yaring import. Higit sa dati'y mas mababa sa pangkalahatan ang halaga ng eksport na hilaw na materyal (asukal, niyog, kahoy, konsentradong tanso, atbp.). Lumalaki ang depisit sa kalakalan. Mababawasan lamang ang depisit kung babawasan din ang pag-import ng mga esensyal na kalakal na pangkonsumo at pamproduksyon, kabilang ang mga kagamitang pangkapital at mga hilaw na materyal para sa mga empresa ng pagmamanupaktura at input sa agrikultura na pawang palaasa sa import. Lumalaki ang depisit sa badyet. Ang pinakabalintunang katangian ng badyet ay ang paglalaan ng malaking pondo para bayaran ang utang. Ang pinakawalanghiyang katangian ay ang pinalaking laang pondo sa militar samantalang pinagkakaitan naman ng pondo ang mga empleyadong sibilyan at ang serbisyo sosyal. Mas kahiya- hiya pa sa diktadurang E.U.-Marcos, binigyan ng rehimeng E.U.-Aquino ng mayor na posisyon ang "kontra-insurhensiya" sa diumano'y planong pang-ekonomya nito. Ang rehimeng E.U.-Aquino ay abalang nagpapalimos ng pagpapaliban ng bayad sa utang na may mga kondisyong mas mabigat pa kaysa ibinibigay ng mga dayuhang magpapautang sa ibang bayan. Ang naipong utang sa labas na umabot na sa $28.6 bilyon, at ang bayad sa utang para sa 1987 ay lumampas na sa $3.0 bilyon. Gayon man, ang pwede lamang utangin ng rehimen ay halagang hindi lalagpas sa halagang
dapat ipambayad ng utang sa taong nabanggit. Ang babayarang interes ay 46 porsyento ng badyet at 40 porsyento ng kita mula sa eksport sa 1987, ayon na rin sa rehimen. Sa pang-aabuso sa kapangyarihang pampulitika, isang bagong pulutong ng mga masasamang-loob na binubuo ng malalapit na kamag-anak at kaibigan ng pangulo ang pumalit sa lumang pulutong ng mga masasamang-loob na pinangunahan ni Marcos at mga kroni niya. Ang bulto ng nabawing nakaw ng pangkating Marcos ay nalipat sa pangkating Aquino. Ang pangkating Aquino ang pinakapribilehiyado at pinakamasiba ngayon sa hanay ng iba't ibang grupo ng malalaking komprador at panginoong maylupa. Gayon man, hindi pa nagluluwat ay lumalaban na sa pangkating Aquino ang iba pang grupo ng malalaking komprador at panginoong maylupa, bunga ng umimpis na pagkakataong dulot ng palalang krisis sa ekonomya. Papalala ang ligalig sa lipunan, at ito'y gumagatong sa rebolusyonaryong kilusan. Ang naipong kawalang-hanapbuhay ay lumagpas na sa 40 porsyento ng buong pwersa sa paggawa. Ang mga natirang maytrabaho ay tumatanggap ng sahod na bumaba na ang tunay na halaga dahil sa implasyon at debalwasyon. Mahigit na 60 porsyento ng mamamayan ang nabubuhay na masahol pa sa maralita. Laganap ang malnutrisyon (70 porsyento ng mga bata) at paparaming lugar ang dumaranas ng taggutom. Ang mga manggagawa ay pwersadong tumanggap ng mas mababang sahod sa harap ng bantang pagpapatalsik at ng malupit na mga hakbang ng pulis at militar. Nakatali sa 67 piso ang minimum na arawang sahod ng mga manggagawa, katumbas ng $3.19 o isang tasang kape sa mga bayang kapitalista. Ang mga magsasaka ay pinipilit na magbayad ng mataas na upa sa lupa sa kanilang mga panginoong maylupa habang pinahihirapan ng papalaking gastos sa produksyon at konsumsyon. Wala silang maaasahang reporma sa lupa mula sa kanilang asenderong pangulo. Ang pinakagipit ay ang mga mangga gawa sa mga tubuhan at niyugan dahil sa impis na sitwasyon ng mga pananim na pang-eksport. Ang papalalang krisis sa sosyo-ekonomya ay humahantong sa papalalang krisis sa pulitika. Ang rehimeng E.U.-Aquino ay kapos o walang maniobrahan para harapin ang paparahas na hidwaang panloob ng mga mayor na paksyong pulitikal ng di- nagbabagong uring mapagsamantala at ang walang humpay na paglago ng rebolusyonaryong kilusan. Maaaring tukuyin ng rehimen, bilang mga tagumpay nito sa pulitika, ang patuloy na pananatili nito sa kapangyarihan, ang pagbalangkas ng konstitusyong Aquino, ang panunumbalik ng Kongreso, at ang eleksyon ng mga lokal na opisyal na ehekutibo. Subalit hindi mabubura ng mga ito ang katotohanan na ang lahat ng mayor na reaksyunaryong paksyon, kabilang yaong kina Aquino, Enrile at Marcos, ay may malaking bilang ng mga armadong tagasunod sa loob at labas ng AFP; at nabubuhay silang takot sa isa't isa at hindi makapag-akalang makapagpanatili o kaya'y makabawi ng kapangyarihan nang walang banta o paggamit ng dahas. Ang mga show d'etat at tsismis ng kudeta nitong nakaraan ay malamang na humantong sa mas determinadong paggamit ng dahas ng isang reaksyunaryong paksyon laban sa isa pa. Kaalinsabay nito, ang pagkakahati-hati ng AFP ay maaaring hindi na lamang salamin ng paksyonalisasyon ng mga reaksyunaryong sibilyan, bagkus ay maaari pang humantong sa panghihimasok ng mga lantay na militarista sa mga usaping pulitikal.
Nais ng rehimeng E.U.-Aquino na ilayo ang pansin sa hidwaang panloob ng mga reaksyunaryong paksyon sa pamamagitan ng paglulunsad ng madudugong kampanya laban sa komunismo at rebolusyon sa ilalim ng pakanang "total war" o "low- intensity conflict" na dinidirehe ng Estados Unidos. Ang bilis ng paglabag sa mga karapatang tao sa ilalim ng kasalukuyang rehimen ay mas mataas pa kaysa noong panahon ng pasistang diktadurang Marcos. Dahil dito'y nasisira ang bagong rehimen at naglalaho ang mababaw at panandaliang popularidad na anti-Marcos ni Aquino. Ipinagkakanulo ni Presidente Aquino ang mga antipasistang layunin ng mga mamamayan. Patuloy at dumarami pa ang mga pasista sa loob ng AFP. Ang mga komisyon sa karapatang tao na sinasabing dulugan ng katarungan para sa mga walang kapangyarihan ay naging isa pang kasangkapan sa propagandang antikomunista. Wala kahit isa pang opisyal ng AFP ang naparusahan dahil sa paglabag sa mga karapatang tao sa pamamagitan ng pagsisikap ng komisyong ito. Ang burges-liberal na dekorasyon sa estado ng malaking komprador at panginoong maylupa ay buong kabuktutang ipinantatakip sa malalang pang-aapi at pagsasamantala sa mga mamamayan. Patuloy ang pananagasa ng mga pasista sa ginagawa nilang asasinasyon, masaker, tortyur, panununog, pambobomba, pamamaril mula sa himpapawid, pandarambong at sapilitang pagpapalikas sa masa. Ang malaking komprador at panginoong maylupang si Aquino, sa kabila ng katotohanang siya ang pangunahing maka-Kanan na nasa kapangyarihan, ay nangangalandakan pang siya ang "gitna" o "sentro" na may kakayahang lumaban sa Kaliwa at sa Kanan. Subalit salat siya sa rekursong nagagamit noon ni Marcos, lalo na ang pautang mula sa labas na noong dekadang setenta ay mas malaki pa kaysa ibinabayad sa utang; at kaharap niya ngayon ang mga karibal na paksyong may malalaking rekursong militar at pinansyal, gayon din ang isang sandatahang rebolusyonaryong kilusan na mas malakas pa kaysa sa hinarap ni Marcos. Ang Isyu ng Reporma sa Lupa T18: Sa bisa ng Proklamasyon Blg. 131 at Kautusang Pampanguluhan Blg. 229, nilagdaan ni Presidente Aquino ang isang Comprehensive Agrarian Reform Program (CARP). Tuluyan bang mapabubuti ng programa ang katayuan ng mga magsasaka o kasama, o ito ba'y magiging isa lamang pampamanhid sa lipunan? S: Pagkatapos ng masaker sa mga magsasaka bago sumapit sa palasyong pampanguluhan noong Enero 22, 1987, at kasunod ng pagbabale-wala niya sa Kilusang Magbubukid ng Pilipinas sa apat na pagkakataon sa loob ng anim na buwan, naglabas ng sunud-sunod na propaganda si Presidente Aquino sa loob at labas ng bayan hinggil sa kanyang malasakit sa reporma sa lupa. Kasunod ng lahat ng mga press release tungkol sa mga pabagu-bagong komite at pag-aaral sa reporma sa lupa, na una munang tinawag na Accelerated Land Reform Program at ngayo'y Comprehensive Agrarian Reform Program, sa wakas ay inihayag ni Presidente Aquino ang Proklamasyon Blg. 131 at Kautusang Pampanguluhan Blg. 229 tungkol sa paksa ng reporma sa lupa sa harap ng Kongresong nagpulong noong Hulyo 1987. Ang mga pahayag ng pangulo ay wala namang halaga kung pag-uusapan ang reporma sa lupa dahil sa ang mga ito ay deklarasyon lamang ng intensyon. Inihinto na ng mga pahayag na ito ang inisyatiba ng pangulo at ipinasa na sa Kongresong kontrolado ng mga panginoong maylupa ang responsabilidad sa paggawa ng batas sa reporma sa lupa. Ang mga pahayag na ito ay umaalinsunod sa konstitusyong Aquino na una sa lahat ay sumasabotahe at nagwawalang-bisa sa reporma sa lupa.
Taglay ng konstitusyong Aquino ang mga probisyong garapal na pabor sa panginoong maylupa, tulad ng probisyong nagtatakda ng kabayaran sa lupa sa presyong umiiral sa pamilihan at ng probisyong nagpapaubaya sa Kongresong kontrolado ng mga panginoong maylupa para pagpasyahan ang mga priyoridad sa pamamahagi ng lupa at ang takdang lawak ng lupang maaaring panatilihin. Sa anu't anuman ay tingnan natin ang deklarasyon ng intensyon ni Presidente Aquino. Wala naman siyang intensyon kundi ipagpatuloy ang bogus na reporma sa lupa ni Marcos na nag-aalok na ipagbili sa mga kasama, sa presyong umiiral sa pamilihan, ang mga 600,000 ektarya ng palayan at maisan; at, sa sarili niyang katangi-tanging estilo, alukin ang mga manggagawang bukid ng mga sapi sa mga agrikorporasyong nasa mga plantasyon ng mga pananim na pang-eksport. Ang inihaharap na reporma sa lupa ng pangulo ay negosyo sa lupa at stock brokerage para sa mga agrikorporasyon. At para tikisin lamang ang mga kasapi ng KMP na umokupa ng mga lupaing inagaw ni Marcos at mga kroni niya, itinakda pa ni Presidente Aquino na ang mga magsasakang umokupa ng ganitong mga lupain "sa maagang panahon" ay hindi kasali sa mga mabibiyayaan ng kanyang huwad na reporma sa lupa. Bago pa man makapagpatibay ang Kongreso ng anumang batas tungkol sa reporma sa lupa, ang kaloob-loobang sirkulo ng mga negosyanteng kroni ni Presidente Aquino na pinamumunuan ng kanyang kapatid na si Jose Cojuangco ay matagal nang pumupusisyon sa mga lupaing ninakaw ni Marcos at mga kroni niya at nakaamba nang mangamkam ng malalawak na lupaing publiko sa kapinsalaan naman ng mga maralitang setler at pambansang minorya. Sa saligan ay magkatulad ang pananaw nina Marcos at Aquino at ng kani-kanilang mga kroni hinggil sa reporma sa lupa. Hindi magkakaroon ng tunay at puspusang reporma sa lupa sa ilalim ng rehimeng E.U.-Aquino. Ang Pakikibaka sa Pilipinas Kung Ihahambing sa Iba pang Pakikibaka sa Timog Silangang Asya T19: Sa iba pang dako ng Timog Silangang Asya, padausdos ang mga partido komunista at ang sandatahang pakikibaka. Bakit kaiba ang sitwasyon sa Pilipinas? Sa katunayan, sinasabi pa rin ng mga awtoridad ng Estados Unidos na lumalaki ang banta ng "insurhensiya". Maaari bang gumawa ka ng ilang paghahambing? S: Dahil sa mga limitasyon ng panayam na ito, hindi ako maaaring gumawa ng isang komprehensibo at puspusang paghahambing ng PKP at sandatahang pakikibaka nito sa iba pang partido at sandatahang pakikibaka sa Timog Silangang Asya. Gayunma'y hayaan mong gumawa ako ng paghahambing hinggil sa ilang mayor na punto, lalo na sa mga partido komunista na sa isang panahon ay nagkaroon ng maaliwalas na hinaharap kaugnay ng sandatahang rebolusyon. Tinutukoy ko ang Partido Komunista ng Indonesya (PKI) noong dekadang sesenta at ang Partido Komunista ng Taylandya (PKT) noong dekadang setenta. May kaangkupan ang paghahambing sa mga partido komunista sa mga bayang ito hindi lamang dahil sa pagkakapareho ng rehiyon kundi dahil din sa saligang pagkakatulad ng mga kalagayang panlipunan at pagkakataon sa sandatahang rebolusyon. Pero hayaan mong idiin ko na bagamat umiiral ang mga obhetibong kondisyong nakabubuti sa sandatahang rebolusyon, lalo na ang tipo ng digmang bayan na nagtagumpay sa Tsina at Biyetnam, dapat ding lumitaw ang mga subhetibong pwersa at dapat na makaya nilang gagapin nang husto ang sitwasyon at
pamunuan ang mga mamamayan sa sunud-sunod na mga tagumpay hanggang sa makamit ang ganap na tagumpay. Batid kong ang pangunahing interes mo ay isang paghahambing sa layuning mapag- iba ang PKP sa iba pang partido komunista sa Timog Silangang Asya kaugnay ng sandatahang pakikibaka. Hayaan mong ipaloob ko ang aking paghahambing sa saklaw lamang ng mga datos na alam at tinatanggap sa pangkalahatan. Ang PKI ay malaki at malakas bilang isang ligal at hayag na nito nang husto ang sandatahang pakikibaka mula noong 1963, wala naman itong malinaw na estratehikong linyang katulad ng tinaglay ng mga rebolusyong Tsino at Biyetnames upang makamit ang tagumpay. May bentahe noon ang PKI dahil sa napamunuan at naimpluwensyahan nito ang isang bahagi ng reaksyunaryong sandatahang lakas, subalit hindi naman ito angkop na nagamit sa mapagpasyang pagkakataon. Ipinaubaya ng partido ang inisyatibang pampulitika nito kay Sukarno sa panahon pa namang inalisan na siya ng lakas ng mga pasistang nasa militar noong 1965. Walang nagawa at naging bulnerable ang bahagi ng sandatahang lakas na Indones na pinamunuan at nasa impluwensya ng PKI. Ang PKI ay lantad na lantad at walang kahanda-handang maglunsad ng sandatahang pakikibaka sa kanayunan kung kayat madali itong nalipol ng mga reaksyunaryo. Sa kabilang dako, nasa muling-tatag na PKP ang bentahe ng pagiging isang lihim na partido sapul pa sa simula at ng patuloy na paglulunsad ng sandatahang pakikibaka. Muling nagtipon ang PKI at sinikap nitong simulan ang sandatahang pakikibaka noong 1968, subalit kinonsentra nito ang lahat ng sandatahang pwersa sa Blitar kayat madali silang natarget ng kaaway. Sa kabilang panig, laging sinisikap ng PKP na magparami ng mga sonang gerilya at mga baseng purok at iniiwasan ang absolutong konsentrasyon sa alinmang bahagi ng Pilipinas nang simulan nito ang sandatahang pakikibaka. May isang panahong ang PKT ay nagkaroon ng malaki-laking sandatahang pwersa. Subalit ito ay nakasiksik sa maliliit na lugar sa kabundukang maliit ang populasyon. Bagamat ang PKP ay nagsimula sa isang hukbong bayang may mahihinang kagamitan, lagi nitong sinisikap na magpaunlad ng isang malakas na kilusang masa hindi lamang sa mga bundok at burol kundi maging sa matataong kapatagan at kalunsuran. Ang kilusang masa ang salalayan ng sandatahang pakikibaka. Hindi wastong naipaloob at naitalaga ng PKT ang mga taong nagsilapit dito pagkaraan ng kudeta ng 1976, at hindi ito nakapagpaunlad ng isang malakas na kilusang masa sa kapatagan at kalunsuran. Bukod sa mga panloob na kahinaan ay mayroon ding mga di-paborableng panlabas na salik at pangyayari. Sinisikap ng PKP na gawin ang dapat gawin upang makapaglunsad ng rebolusyonaryong pakikibaka na nagkakaisa, independyente at umaasa sa sarili. Upang makapanatili sa tumpak na linya at makasulong, ang PKP ay humahango ng mga aral sa sarili nitong mga karanasang positibo at negatibo, at sa gayon ding mga karanasan ng iba pang partido.
Ikapitong Kabanata Mga Tunguhin at Hinaharap Patuloy na Krisis ng Naghaharing Sistema T1: Ang mga naghaharing uri ba sa iyong bayan ay makapagpapairal pa ng katatagan sa pulitika, kasaganaan sa ekonomya, at pagkakasundo sa lipunan? S: Lipas at naghihingalo na ang malakolonyal at malapyudal na sistema ng paghahari. Ito ay nasa huling yugto na ng pagkabulok. Ang yugtong ito ay nagsimula noong 1972 nang idineklara ni Marcos ang batas militar at ipinataw ang pasistang diktadura sa kanyang mga karibal at kritikong nasa loob ng sistema at sa buong sambayanan, at tinangka subalit nabigong durugin ang sandatahang rebolusyonaryong kilusan. Ang pagpapataw ng pasistang diktadura ay hindi nangahulugan ng paglakas ng sistema. Sa halip ay nangahulugan ito ng paglala at paglalim ng di-malutas na krisis ng sistema sa sosyo-ekonomya at pulitika. May ilang taon ding artipisyal na sinuhayan ng pautang mula sa labas ang pasistang diktadura at ang sistemang panlipunan, subalit tuluyan nang nagwakas ang panahon ng maluwag na pangungutang para sa mga layuning kontraproduktibo. Mas mara has na sumulpot ang mga panloob na kontradiksyon ng mga reaksyo naryo at mas malakas na lumitaw naman ang rebolusyonaryong kilusang masa. Ang diktadurang Marcos ay isang malinaw na pagpapakitang wala nang kakayahang maghari sa dating paraan ang mga naghaharing uri ng malalaking komprador at panginoong maylupa. Sa kalalaan ng krisis na sosyo-ekonomiko ay kumitid ang larangan ng pagbibi gayan ng mga magkaribal na paksyong pulitikal ng mga mapagsaman talang uri. Sa gayon, ang krisis na pampulitika ay humantong sa pasistang diktadura. Ang mga esensyal na aspekto ng sosyo-ekonomikong krisis na litaw na litaw sa pagtatapos ng dekadang sesenta ay ang kawalan ng kakayahan ng ekonomya na saluhin ang patuloy na natitipong labis na paggawa na resulta ng pagkaubos ng lupaing pwedeng ilaan sa espontanyong paninirahan ng mga magsasaka at ng kawalan ng tunay na industriyalisasyon; at ang napakalaking depisit sa panlabas na kalakalan na resulta ng di-pantay na palitan ng hilaw na materyal na eksport at manupakturang import, depisit na kai langang punuan ng malalaking utang mula sa labas. Ang pagbagsak ni Marcos at ang pag-akyat naman ni Aquino sa panguluhan ay hindi nangahulugang nalutas na ang mga ugat na sanhi ng krisis sa sosyo-ekonomya at pulitika. Pansamantala at panandalian lamang ang tuwa sa pagbagsak ni Marcos gayon din ang matatayog na iniaasa kay Aquino, lalo na ng ilang maliit subalit masalitang seksyon ng petiburgesyang tagalunsod. Ang mga saligang suliranin ng mga mamamayan ay malinaw na mas malubha at mas malalim kaysa nakaraan. Atas ng interes nito sa uri ay lalabanan ng bagong rehimen ang mga antipasista, anti-imperyalista at antipyudal na kahilingan ng mga mamamayan, at igigiit naman nito ang dayuhan, pyudal at pasistang dominasyon nito sa mga mamamayan.
Ang naghaharing paksyong Aquino ay ginigipit ng iba pang reaksyunaryong paksyon. Wala sa posisyon ang Estados Unidos at ang buong pandaigdig na sistemang kapitalista na abutan ito ng sapat na pautang upang artipisyal na suhayan ang ekonomya gaya ng nagawa noong dekadang setenta para sa diktadurang Marcos. Mula sa $2.0 bilyong utang sa labas noong 1972, nakapangu tang si Marcos ng $26 bilyon hanggang 1986 at nakapagpatayo pa ng ilang kongkretong proyekto, gayong nagkamal na nga ng limpak-limpak na tubo ang mga empresang multinasyunal at naging napakatalamak ng korupsyon sa burukrasya. Pasan-pasan ngayon ni Aquino ang obligasyong bayaran ang utang na lampas na lampas sa ipinapasok na bagong utang mula sa labas. Inamin mismo ni Aquino na kailangang maglabas ang kanyang rehimen ng $20 bilyon bilang bayad-utang, gayong ang inaasahang bagong pautang na makukuha ay $4.0 bilyon lamang mula 1987 hanggang 1992. Ang uri ng oposisyon sa loob ng sistema na kaharap ngayon ni Aquino ay di-hamak na mas malakas sa pinansya at militar kaysa sa nakaharap noon ni Marcos. Walang lakas noon ang paksyong Aquino hanggang sa paslangin si Benigno Aquino, Jr., at tusong ginamit ng kanyang byuda ang simpatya ng taumbayan at sinakyan ang malawak na kilusang antipasista. Pero sa sobrang pagpapahalaga sa sarili, sa kanyang relati bong awtonomyang pampulitika at rekursong pang-ekonomya, ang naghaharing paksyong Aquino ay lumalayo sa mga mamamayan at nang-aatake pa nga sa rebolusyonaryong kilusang masa. Sa paglubha ng sosyo-ekonomikong krisis, ang lahat ng karibal na paksyong reaksyunaryo ay desididong papanghinain at ibukod ang naghaharing paksyong Aquino. Maging sa loob ng dating Lakas ng Bansa--ang koalisyong maka-Aquino-- umiiral ang matitind ing kontradiksyon na ipinakita na ng paghiwalay ng pangalawang pangulo ng UNIDO at ng tendensyang magsarili ng Partido Liberal na pinamumunuan ng Presidente ng Senado na si Jovito Salonga. Ang naghaharing paksyong Aquino ay ginagahis ng malulubhang problema ng sistemang panlipunan. Tiyak na lalala pa ang mga ito habang paparahas ang tunguhin sa hanay ng mga reaksyunaryo at papunta rin sa militarisasyon at pasismo. Ang sitwasyon sa Pilipinas mula noong 1986 ay higit na katulad ng nangyari sa Taylandya mula 1973 hanggang 1976--lalo na kung pag-uusapan ang karupukan ng sitwasyon--kaysa nangyari sa Gresya o Arhentina matapos na ibagsak ang mga militarista. Pag sinasabi kong nasa huling yugto na ng buhay nito ang naghaharing sistema, hindi ko nais ipakahulugan na ang yugtong ito ay nagsimula kahapon o ngayon at magtatapos bukas. Ang yugtong ito ng paglubog at paghihingalo ay nagsimula noong 1972 at malamang na magwakas sa dekadang nobenta sa pagtatagumpay ng rebolusyonaryong kilusan. Pag sinusuri ang buhay ng isang buong lipunan, mas malaki ang saklaw ng panahong dapat nating isaalang-alang. Ang pumipiho sa wakas ng sistemang malakolonyal at malapyudal ay hindi lamang ang kawalan ng kalutasan sa krisis sa sosyo-ekonomya at pulitika sa loob ng balangkas ng sistema kundi ang walang-puknat na paglago rin ng sandatahang rebolusyonaryong kilusan. Ang Hinaharap ni Aquino
T2: Sinasabi mong marupok ang pamahalaang Aquino. Ano ang hinaharap ni Aquino? Sa palagay mo ba'y mananatili siya sa kapangyarihan hanggang sa matapos ang kanyang panunungkulan sa 1992? S: May di-kukulangin sa limang posibleng mangyari kay Aquino.Sa ngayo'y hindi ko masabi kung alin sa mga ito ang magaganap. Ang tanging masasabi ko'y hindi ako magtataka kung maganap ang alinman sa mga ito. Una, tatagal si Aquino sa pagkapangulo hanggang sa katapusan ng kanyang panunungkulan sa 1992. Rerendahan ng Estados Unidos ang mga armadong kampon ng mga karibal niya sa pulitika, at sa kawalan ng mas epektibong papet ay pananatilihin siya sa kapang yarihan, kung paanong pinanatili nito sa kapangyarihan si Nguyen Van Thieu hanggang sa malapit nang agawin ng rebolusyonaryong pwersang Biyetnames ang Saigon. Pangalawa, ibabagsak si Aquino ng isang kudeta. Ituturing ng kanyang mga among Amerikano na isa na siyang inutil na papet at sa kanya ibabagsak ang sisi sa korupsyon at sa kabiguang masansala ang rebolusyonaryong kilusan. Lalo pang lulubha sa mga susunod na taon ang posibilidad ng isang kudeta, sa halip na isang show d'etat. Hindi matatanggal ni Aquino ang mga paksyong anti-Aquino sa loob ng AFP at hindi rin mapapawi ang diskonten tong laganap ngayon sa buong AFP. Pangatlo, asasinasyon kay Aquino. Ang posibilidad na ito ay nakabatay sa pagkakaroon ng mga paksyong anti-Aquino sa loob ng AFP. Ang asasinasyon ay maaaring kaugnay ng isang sabwatan ng paksyong Laurel at iba pang paksyong anti- Aquino o kaugnay ng isang tuwirang kudetang militar. Pang-apat, mapipilitang magbitiw si Aquino dahil sa matatabunan na siya ng mga problema. Sa tangkilik ng Estados Unidos ay ipapasa niya ang kanyang mga responsabilidad sa kanyang pangala wang pangulo. Panlima, sasang-ayon si Aquino na tumawag ng bagong eleksyong pampanguluhan bago mag-1992. Inilalako rin ng mga paksyong Marcos at Enrile ang posibilidad na ito bilang banayad na alternatibo sa nabanggit na pangalawa at pangatlong posibilidad. Pero dahil sa pag-aatubili ng mga paksyong anti-Aquino sa mararahas na posibilidad, maigigiit lagi ni Aquino ang pananatili niya bilang pangulo hanggang sa 1992 alinsunod sa sarili niyang konstitusyon. Sa ngayon ay mahirap ipirmi kung aling posibilidad ang tiyak o pinakamalamang na mangyari. Ito'y dahil sa nagaganap ang iba't ibang malalakas na inisyatiba. Gayon ma'y masasabi nating tunay na marupok, mabuway at nanganganib ang rehimeng Aquino. Ang Usapin ng Pagpapabagsak sa Bagong Rehimen T3: Ang tinatalakay mo lamang ay ang panloob na hidwaan ng mga paksyon ng matataas na uri. Paano naman ang rebolusyonaryong kilusan? Wala ba ito sa posisyong ibagsak nang tuwiran ang pamahalaang Aquino, o kaya'y di-tuwirang ipabagsak ito? S: Hanggang sa 1992, ang mas malamang na makayanan ng rebolusyonaryong kilusan ay iudyok o di-tuwirang ipabagsak ang rehimeng E.U.-Aquino kaysa sa tuwirang ibagsak ito. Gaya ng napakadalas ko nang banggitin, nauuna ang posibilidad ng isang kudeta bago ang ganap na pananagumpay ng rebolusyonaryong kilusan o kahit ang pagsapit man lamang nito sa estratehikong pagkakapatas.
Nang banggitin ko ito noong 1986, nang si Aquino ay hindi pa nalalantad na isang walang-awang papet ng Estados Unidos at nang nagaganap pa noon ang paunang pag- uusap sa pagitan ng mga kinatawan ng NDF at ng pamahalaang Aquino, idineklara ko pa nga na ang rebolusyonaryong kilusan ay pwedeng makipareha sa mga pwersang Aquino para harapin at labanan ang mga pasistang pwersang nais manaig at muling manupil sa mga mamamayan. Subalit di naglaon ay lubusang nalantad ang rehimeng Aquino nang si Aquino mismo ay magsimula nang magsalita at kumilos na parang si Marcos. Kaya kinailangang pag-ibahin ang reaksyunaryong paksyong nasa kapangyarihan at ang mga reaksyunaryong paksyong wala sa kapangyarihan. Ipagpalagay nating magtutuluy-tuloy ang rehimeng Aquino sa pagiging maka- imperyalista at reaksyunaryo hanggang sa malagim na wakas. Walang magagawa ang rebolusyonaryong kilusan kundi ang labanan ito nang matindi. Ang rebolusyonaryong pakikibaka ay may tiyak na obhetibong epektong bumabasag sa sistema at nag-uudyok sa mga paksyong anti-Aquino na isisi sa paksyong Aquino ang mga kapuna-punang sakit ng lipunan at ang kabiguang mapigil ang agos ng rebolusyon. Sa pagsulong ng sandatahang rebolusyonaryong pakikibaka, may katwirang asahan na maaabot ang estratehikong pagkakapatas sa loob ng tatlo hanggang limang taon mula sa 1986. Kung isasaalang-alang ang tantyang ito, napakalamang na bago mag- 1992 ay itinatalaga na ng BHB ang pinakamahuhusay na tropa nito para agawin ang palasyong pampanguluhan at ang pambansang kabiserang rehiyon, liban na lamang kung may malulubhang pangyayaring hindi pa natin makini-kinita. Kung ang digmang bayan ay may obhetibong epektong humahatak ng mga pwersa ng kaaway papuntang kanayunan, ang papalaking posibilidad ng kudeta ay magkakaroon naman ng obhetibong epektong humahatak ng mga pwersa ng kaaway papuntang Metro Manila. Kung gayo'y naiipit sa dalawang nag-uumpugang bato ang rehimeng Aqui no. Nais nitong salakayin ang mga pwersang rebolusyonaryo sa kanayunan pero kailangan naman nitong hatakin papuntang Metro Manila ang ilang batalyon kasunod ng tangkang kudeta ni Honasan. Pagkakataon ng Susunod pang Negosasyong Pangkapayapaan T4: Wala na bang pagkakataon pang mag-usap at pumasok sa isang kasunduang pangkapayapaan ang National Democratic Front at ang pamahalaang Aquino? S: Isinara na ni Presidente Aquino ang posibilidad ng negosasyon at kasunduang pangkapayapaan nang ideklara niya ang todo-todong pakikidigma at nang itaguyod niya ang pakanang low intensity conflict laban sa rebolusyonaryong kilusan at sa sambayanan. Sa panahon ng tigil-putukan mula Disyembre 10, 1986 hanggang Pebrero 8, l987, nang inaasahang magkakaroon ng negosasyon sa mga sustantibong usapin na kapaki- pakinabang sa mga mamamayan, ang panel ni Aquino sa negosasyon ay haling na haling sa paggigiit na kilanlin muna ng mga rebolusyonaryong pwersa ang konstitusyong Aquino bago magkaroon ng anumang usapan sa mga sustantibong usapin. Mayroon ding mga pinakanang pangyayari na naglayong sindakin ang rebolusyonaryong kilusan para sumuko, o kaya'y sirain ang negosasyon. Tinutukoy ko ang pagkidnap, pagtortyur at pag paslang kay Rolando Olalia noong Nobyembre
13, 1986, at ang pagmasaker sa mga magsasaka at iba pang demonstrador sa harapan ng palasyong pampanguluhan noong Enero 22, 1987. Palagay ko'y marami nang natutuhang aral ang rebolusyonaryong kilusan mula sa kasunduan sa tigil-putukan at sa di-natuloy na negosasyon tungkol sa mga sustantibong usapin. Balang araw, kakailanganin din ng rehimeng Aquino o ng alin mang hahaliling rehimen na makipag-usap sa rebolusyonaryong kilusan na kakatawanin ng NDF o ng Pansamantalang Rebolusyonaryong Pamahalaan, dahil sa lakas ng rebolusyonaryong kilusan. Mga Opsyong Pang-ekonomya ng Estados Unidos para sa Pilipinas T5: Hindi kaya baguhin ng Estados Unidos ang tinatawag mong lipas na sistemang malakolonyal at malapyudal at gawing isang "bagong industriyalisadong bayan" ang Pilipinas tulad ng Timog Korea sa layuning agawan ng inisyatiba ang mga rebolusyonaryong pwersa? S: Ang mga reaksyunaryong Amerikano at Pilipino ay hindi gagawa ng dapat gawin upang mabago ang malakolonyal at malapyudal na katangian ng lipunang Pilipino. Sa mahigpit na pakatuturan sa ekonomya, para mabago ang malakolonyal at malapayudal na ekonomya ay kailangang ipatupad ang pambansang industriyalisasyon at tunay na reporma sa lupa. Labag sa interes ng mga monopolyong kapitalista ng Estados Unidos na pahintulutang magtayo ang Pilipinas ng mga saligang industriya na siyang pundasyon ng makabagong industriya at kabib ilangan ng pagprodyus ng mga saligang metal, saligang kimika, machine tools, at iba pa, lalo na sa yugtong ito ng krisis sa pandaigdig na sistemang kapitalista na ang Estados Unidos ay napipilitang magbawas ng depisit, magpalawak ng produksyong industriyal, maglunsad ng opensiba sa kalakalan, at maging lalo pang proteksyonista. Sa katunayan ay ginagamit ng Estados Unidos ang mga multi lateral na ahensya at mga tuwirang ahensyang Amerikano para diktahan ang Pilipinas na magkonsentra na lamang sa produksyong agrikultural, umiwas sa industriyalisasyon, magpairal ng libera lisasyon sa import ng mga yaring produkto, at tanggalin na ang lokal na pagmamanupaktura kahimat palaasa ito sa mga imported na kalakal na pangkapital (capital goods). Ang karaniwang argumento ay: bakit magtatayo ng mga sali gang industriya gayong nangangailangan ito ng malaking puhunan at gayong mas murang mag-import na lamang ng mga yaring produkto? Matapos kubain ang Pilipinas sa mga pautang mula sa labas para sa mga di-produktibong layunin at matapos ilayo sa industriyalisasyon ang mga katutubong rekurso, sinasabi naman ngayon ng mga kapitalistang Amerikano at iba pang dayuhan, pati na ng mga Pilipinong loro sa hanay ng mga teknokrat, na talagang walang magagamit na kapital ang Pilipinas para isagawa ang isang progra ma sa industriyalisasyon. Hindi na rin pinapaboran maging ang tinatawag na import-substitution industries (mga industriya sa muling pag-empake at muling pag-asambleya) na umiral noong dekadang singkwenta at sesenta. Sa halip, ang pinapaboran ay ang tinatawag na export-oriented industries na sumasaklaw sa iilang produkto (damit at semi- conductors) na nangangailangan ng kaunting pagpoproseso, lumilimas ng mas malaking halaga ng panlabas na pamalit ng bayan, at nagbibigay ng mas kakaunting regular na hanapbuhay; ang mga industriyang ito ay itinuturing na menor na
dekorasyon sa paggasta ng mga inutang at katutubong rekurso para sa mga proyektong pang-imprastruktura, sa produksyon ng hilaw na materyal na pang- eksport, sa mga pasilidad sa turismo, at sa militarisasyon. Ngayon at kailanman ay hindi patatawarin ng mga Amerikano at iba pang dayuhang bangkong multinasyunal ang mga utang na dapat bayaran ng Pilipinas at hindi sila magsisimulang magpautang para makapagtayo ng mga saligang industriya sa Pilipinas. Ngayon at kailanman ay hindi magtatayo ang mga Amerikano at iba pang dayu hang multinasyunal na empresa ng mga saligang industriya sa Pilipinas na lalong ikasisikip ng pandaigdig na pamilihang kapitalista. Ngayon at kailanman ay hindi hihinto ang Estados Unidos at ang iba pang kapitalistang bayan sa pagkuha ng mga murang hilaw na materyal mula sa Pilipinas. May ilang paborableng salik sa pagiging isang "bagong industriyalisadong bayan" ng Timog Korea: ang katumalan sa mga bayang tulad ng Pilipinas, ang maluwag na pangungutang noong dekadang sesenta at setenta, ang pagiging tagapanguna nito sa krusadang antikomunista sa lupalop ng Asya, ang pakikibahagi nito sa Hapon sa mga benepisyo ng digmaan sa Biyetnam, ang napakatinding pagsasamantala sa uring manggagawa at mga mamamayan ng Korea, ang akomodasyon sa kapakipakinabang na pamilihang Amerikano bago naganap ang lumalaking pagkabahala sa dambuhalang depisit ng Estados Unidos sa kalakalan, at bilang panghuli bagamat di pina kamaliit na salik, ang determinasyon ng naghaharing pangkating Park Chung Hee na magtayo ng mga saligang industriya. Gayon man, ang industriya at pinansya ng Timog Korea ay tagibang at bulnerable sa mga pagbabagu-bago sa pandaigdig na sistemang kapitalista. Ang mga bentaheng ibinigay ng Estados Unidos sa Hapon, Taiwan at Timog Korea para makapagtayo ng kani-kanilang mga industriya ay hindi na kayang ibigay sa Pilipinas. Walang kahihi natnan ang tinatawag na mini-Marshall plan na binabalak para sa Pilipinas kung isasaalang-alang ang malaking panlabas na utang na dapat bayaran ng Pilipinas at ang malaking depisit sa badyet at kalakalan ng Estados Unidos. Gipit na gipit na sa pinansya ang pamahalaang Amerikano kung kayat lagi nitong binabantaan ng kudeta ang pamahalaang Aquino para lamang matiyak na hindi ito hihiling ng napakamahal na kabayaran para makapanatili ang mga ba se militar ng Estados Unidos. Ang Estados Unidos ay hindi siyang tanging salik na pumipigil sa industriyalisasyon ng Pilipinas. Nilalabanan ng uri ng malaking burgesyang komprador at panginoong maylupa ang tunay at puspusang reporma sa lupa. Kung walang reporma sa lupa, hindi mapalilibre ang mga pwersa at rekursong kailangan sa paglikha ng makabagong industriya. Sa mga subok nang paraan ay kumukuha ng labis na produkto ang malaking burgesyang komprador at uring panginoong maylupa mula sa masang anakpawis na manggagawa at magsasaka. Ang laganap na uring panginoong maylupa na kumukontrol ng mga botong elekto ral sa mga probinsya at nagdidikta sa pangulo at sa lehislatura ay tutol na ipamigay ang anumang kapirasong lupa kung walang kabayarang ibabatay sa umiiral na presyo sa pamilihan. Tanungin natin ang panginoong maylupa na nakapagtapos sa paaralan ng pagnenegosyo o ekonomya kung bakit ayaw niya ng reporma sa lupa. Sasabihin niyang hindi siya tiyak kung saan niya pwedeng ipuhunan ang ibinayad sa kanya sa lupa at kung ano ang mga hangganan at riyesgo ng pamumuhunan sa lokal na industriya sa harap ng mga higanteng multinasyunal na empresang dayuhan. Habang tumututol sa reporma sa lupa ang uring panginoong maylupa, sa katapusan ay sasabihin naman ng mga Amerikano at iba pang dayuhang mapagsamantala na
imposibleng mangyari ang industriyalisasyon sa Pilipinas dahil sa napakalimitado kapwa ng riyesgong kapital at ng pamilihang lokal. Mga Base Militar ng Estados Unidos T6: Sasang-ayon ba ang pamahalaang Aquino na panatilihin ang mga base militar ng Estados Unidos? Paano naman ang mga sandatang nuklear, pahihintulutan ba ang mga ito sa teritoryo ng Pilipinas? S: Upang makapanuyo sa progresibong kilusang masa, pinirmahan ni Gng. Aquino noong Disyembre 26, 1984 ang Deklarasyon ng Pagkakaisa, na dito'y nangako ang mga oposisyonistang naghahangad na maging pangulo na bubuwagin ang mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas nang hindi lalampas sa 1991. Subalit noong Nobyembre 1985, nagsimula na siyang lumayo sa kanyang pangako hinggil sa sa mga base nang ideklara niya na kapag nahalal na pangulo ay mananatiling bukas ang kanyang mga opsyon hanggang 1991. Para na rin siyang nanlilinlang sapagkat ang negosasyon hinggil sa base ay kinakailangang gawin nang mas maaga sa 1991. Tinalikdan niya ang naunang palagay niya na kaya matagal na nabilanggo ang kanyang asawa ay dahil sa tinugon ni Marcos ang gusto ng Estados Unidos sa pamamagitan ng pagpapanati li sa mga base, kung kayat ang mga baseng ito ay isang parusa at dapat nang buwagin. Ngayon ay maliwanag na desidido ang rehimeng EU-Aquino na panatilihin ang mga base militar ng Estados Unidos nang lampas sa 1991. Sa palagay ko, nang gawin ni Gng. Aquino ang kanyang dalaw na pang-estado sa Estados Unidos noong Setyembre 1986 ay tiniyak niya kay Presidente Reagan na mananatili ang mga base. Ipinaki kita ng konstitusyong Aquino kung paano pananatilihin ang mga ito. Isang tratado ang ipagkakasundo ng sangay na ehekutibo na naging puspusang maka- Amerikano bunga ng mga bantang kudeta at iba pang klase ng panggigipit. Ito ay pagtitibayin naman isang senadong ang mahigit na dalawang-katlo ng kasapian ay pabor sa pagpapanatili ng mga base. Sa katunayan, ang karamihan sa labin dalawang senador na sinasabing kritikal sa mga base ay pabor sa mga base, at nais lamang nilang itaas ang presyo para mapanatili ang mga ito. Gagawin ng senado ang esensyal na hakbang ng ratipikasyon. Pero maaaring tawagin pa rin ang isang plebisito na magiging pandekorasyon lamang. Ang Estados Unidos at ang mga tuta nito ay hindi magkakasya lamang sa pagmanipula sa opinyong publiko sa pamamagitan ng masmidyang pabor sa mga base, kundi mamanipulahin pa rin nila ang botohan upang patunayan na sang-ayon ang sambayanang Pilipino sa kanilang pagkakatanikala. Patuloy ang pandaraya kasabay ng pagsasabi ni Raul Manglapus, kalihim ng suliraning panlabas, na ang kanyang naunang posisyon laban sa base ay personal na opinyon na kaiba sa kanyang opisyal na posisyon. Sa ngalan ng rehimeng EU- Aquino ay nag-inisyatiba siya sa pagsulat at paglagda, kasama ng iba pang ministrong panlabas ng ASEAN, sa isang di-nalathalang rekomendasyong pabor sa pananatili ng mga baseng Amerikano sa Pilipinas, isang rekomendasyong ibinigay sa mga pinuno ng estado ng ASEAN nang idaos ang pangmataasang pulong nila sa Maynila noong Disyembre 1987. Sa kabila ng ipinamamaraling pagnanais ng ASEAN ng isang sona ng kapayapaan, kalayaan at neutralidad at sa kabila ng mungkahi ni Gorbachov tungkol sa magkatugunang pagbabawas ng mga sandatang nuklear sa rehiyon, ang ASEAN naman ay naninindigan sa pananatili ng mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas
alang-alang sa seguridad ng rehiyon, at ipinag-iingay pa nito ang diumano'y mga banta mula sa Biyetnam at Unyong Sobyet. Sa kanyang susing talumpati sa pangmataasang pulong ng ASEAN, pinatibayan ni Gng. Aquino ang mga base militar ng Estados Unidos na anya'y "salik na Pilipino" na nagsisilbing susi sa ikapananatili ng seguridad ng rehiyon at sa ikapananatiling bukas ng mga daanan sa dagat at himpapawid, kasabay ng pagtukoy niya na ang Biyetnam at ang Unyong Sobyet ay higit na mapanganib sa iba pang miyembro ng ASEAN. Sa loob ng Pilipinas, binibigyang-katwiran ng rehimeng E.U.-Aquino ang pananatili ng mga base militar ng Estados Unidos sa pagsasabing ang Pilipinas ay gipit sa pinansya at nangangailangan ng kabayaran. Pero kapagdaka'y lagi nitong idinadagdag na ang seguridad ng rehiyon ang mas mahalagang konsiderasyon kaysa sa pera. Sa loob ng kasalukuyang sistemang panlipunan, walang gaanong pagkakataong mahayag sa masmidya ang mga argumentong kontra sa mga baseng Amerikano kung ikukumpara sa mga argumentong pabor sa mga ito. Pinalalabo ang argumento na ang mga baseng ito ay lumalabag sa soberanya at integridad ng teritoryo ng Pilipinas at tumitiyak ng patuloy na panghuhuthot ng mga multinasyonal na korporasyong Amerikano. Makaaasa ang mga mamamayan na matatang gal ang mga base militar ng Estados Unidos sa pamamagitan lamang ng rebolusyonaryong kilusan na kaakibat na isang makabayang pamahalaang kataliwas naman ng rehimeng Aquino. Tungkol naman sa mga sandatang nuklear ng Estados Unidos, ang mga ito ay ipahihintulot pa rin sa teritoryo ng Pilipinas. Dahil sa maka-Amerikanong komposisyon ng Kongreso ng Pilipinas, sarado na ang posibilidad na mapagtibay ang isang batas na kum prehensibong nagbabawal sa pag-iimbak at pagdadala ng mga sanda tang nuklear gayon din sa pagbserbisyo sa mga sasakyang pandagat at panghimpapawid na may kakayahang nuklear sa teritoryo ng Pilipinas. Isang panlilinlang lamang ang probisyon sa konstitusyong Aquino na animo'y nagbabawal sa mga sandatang nuklear. Ang pagkakasulat sa probisyong ito ay hindi pautos at nasa pangkasalukuyang panahon, at ito ay isa lamang deklarasyon ng intensyon patungo sa isang pangkalahatang direksyon. Anito, "Ang pamahalaang Pilipino, alinsunod sa pambansang interes, ay sumusunod sa patakaran ng pagbabawal sa mga sandatang nuklear sa teritoryo ng Pilipinas." Ang mas masahol pa ay may ginawang talang panuntunan ang mga bumalangkas ng konstitusyon na nagsasabing ang "pambansang interes" ay hindi kinakailangang mangahulugan ng pagbabawal sa mga sandatang nuklear. Sa kasalukuyang balangkas at mga karagdagang kasunduan hinggil sa mga base militar ng Estados Unidos, may mga probisyong nagbabawal sa mga awtoridad ng Pilipinas na magkaroon ng karapa tang ganap na makapasok at lubusang makapagsiyasat sa mga base militar, pasilidad, sasakyang-dagat, at sasakyang panghimpapawid ng Estados Unidos. Ang susunod na tratado hinggil sa mga baseng ito ay tiyak na magtataglay ng katulad na mga probisyong nagpapahintulot sa mga sandatang nuklear sa teritoryo ng Pilipinas. Pagtanggal sa mga Base Militar ng Estados Unidos T7: Maipatanggal kaya ng Pilipinas o ng sambayanang Pilipino ang mga base militar ng Estados Unidos? Isaalang-alang natin na kahit nagtagumpay na ang rebolusyong Cubano noong 1959 ay hindi pa rin natanggal ang mga base militar ng Estados Unidos sa Guantanamo Bay. Gayon man, ipalagay nating nagtagumpay ang
Pilipinas na paalisin ang mga baseng Amerikano, hindi kaya mangyaring isa pang dayuhang kapangyarihan ang "pumuno sa kawalan" o kaya'y magkaroon man lamang ng malakas na impluwensyang salungat sa interes ng Pilipinas? Ano ang paggagamitan ng Pilipinas sa mga baseng Amerikano sakaling mabawi ang mga ito? S: Isang tratado ang sumasaklaw sa mga base sa Guantanamo, di gaya ng kasalukuyang kasunduang sumasaklaw sa mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas, na isa lamang kasunduang ehekutibo. Samakatwid, may isang tratadong pwedeng idahilan ng Estados Unidos para magdeklara ng pakikidigma sa Cuba. Ang naturang tratado ay wala pa ngang petsa ng pagtatapos. Sa isang bayang kasinliit ng Cuba, na may isang rebolusyonaryong pamahalaan at nagkakaisang sambayanan subalit siyamnapung milya lamang ang distansya sa Estados at napakalayo naman sa kanyang malalakas na kaibigan, walang kabuluhan ang makidigma sa Estados Unidos dahil sa Guantanamo. Minamabuti pa ng Cuba ang mag-antabay. Maaari nitong ibukod ang mga baseng Amerikano at putulin pa nga ang suplay nito sa tubig. Ngunit hindi ito gaanong poproblemahin ng Estados Unidos, na kaiba kapag pinutol o kung puputulin ng Pilipinas ang suplay ng tubig at iba pang daluyan patungo sa mga baseng Ameri kano na nasa sarili nitong teritoryo. Napakalapit ng Estados Unidos sa Cuba. Matapos ibagsak ang mga militarista noong 1973, mapayapang natanggal ng pamahalaang Taylandes, katulong ng lahat ng antipasistang partido, ang mga base militar ng Estados Unidos sa teritoryo ng Taylandya. Subalit ang pamahalaang Aquino, sa kasamaang palad, ay hindi naman makabayan na tulad ng pamahalaang Taylandes noon. Sa ngayon ay wala pang nakikitang alternatibo liban sa ibayong pagpukaw, pag- organisa at pagpapakilos sa sambayanang Pilipino laban sa paghahari ng Estados Unidos at laban sa mga base militar ng Estados Unidos, at paghandaan ang araw na sa tinipong lakas ng sambayanan ay mapipilitang buwagin ang mga baseng ito. Ang araw na iyon ay maaaring sumapit sa dekadang nobenta, pagkaraang tangkaing isalaksak ng mga reaksyunaryong Amerikano at lokal ang isang bagong tratado. Gayon man, ang mahalaga ay patuloy na magtipon ng laganap na pagkamuhi sa mga baseng Amerikano at ng malawak na lakas para matanggal ang mga ito. Ang mga baseng ito ay lumalabag sa pambansang soberaniya at integridad ng teritoryo, at nagpapalawig sa matagumpay sa pananalakay ng Estados Unidos noong Digmaang Pilipino-Amerikano. May mga disbentahe ang Estados Unidos sa pagpapanatili ng mga base militar nito sa Pilipinas sa harap ng sumusulong na rebolusyonaryong kilusan. Libu-libong milya ang agwat nito sa Estados Unidos. Ipinamalas ng sambayanang Biyetnames kung paano maaagaw ng nagkakaisang sambayanan ang mga base militar ng Esta dos Unidos sa teritoryo nila. Kung magagapi ng sambayanang Pilipino ang panghihimasok o pananalakay ng Estados Unidos at mabubuwag ang mga base militar ng Estados Unidos gaya ng ginawa ng sambayanang Biyetnames batay sa lakas ng rebolusyonaryong kilusan, hindi maaaring basta na lamang sila walain o kaya'y ituring na pipitsugin. Ang lakas na ipinantaguyod nila sa pambansang soberanya at integridad ng teritoryo laban sa imperyalismong E.U. ay siya ring lakas na maipansasansala nila sa panghihimasok ng isa pang dayuhang kapang yarihan. Salungat sa propaganda ng imperyalismong Amerikano, ang dating mga baseng Amerikano sa Biyetnam ay nasa soberanyong kontrol ngayon ng sambayanan, pamahalaan at hukbong Biyetnames. Ang mga ito ay hindi kinokontrol at inookupa
ng mga tropang Sobyet, at ang mga sasakyang Sobyet ay pumupunta upang gamitin lamang ang mga pasilidad sa pagdaong at paggagatong doon. Magkaiba ang ekstrateritoryal na kairalan ng mga baseng Amerikano gayon din ang mga ekstrateritoryal na pribelihiyo ng mga tauhan at pasilidad na militar ng Estados Unidos sa Pilipinas. Ang mga reaksyunaryong Pilipino ay walang lakas ng loob na maggiit ng ganap na soberanya at integridad ng teritoryo, at hindi sila makapangahas na ipataw sa mga sasakyan at tauhang militar ng Estados Unidos ang mga kondisyong katulad ng ipinapataw ng mga Biyetnames sa mga sasakyan at tauhang Sobyet. Kung sa paano't paano ma'y mabuwag ng sambayanang Pilipino ang mga base militar ng Estados Unidos batay sa kanilang rebolusyonaryong lakas, maaangkin nila ang gabundok na biyayang di hamak ang laki kaysa gaipot na nakukuha ngayon ng pamahalaang Pilipino sa Estados Unidos sa anyo ng karampot na mga pakete ng kompensasyong nakalaan sa militar at sa anyo rin ng mga antinasyonal at antisosyal na mga trabahong nalilikha sa mga base at sa paligid ng mga ito. Ang mga pasilidad sa pagdaong, paggatong, pagkumpuni, komu nikasyon at iba pang layunin ay maaaring papagsilbihin sa komersyo ng mga katutubo at dayuhang gagamit sa mga ito. Kung sa kikitain lamang ay ilang ulit nang mas malaki ito kaysa pakete ng kompensasyon na handang ibigay ng Estados Unidos. Ang napakalaking lupaing pumapaligid sa mga pasilidad ay magagamit sa agrikultura, industriya, komersyo, pagmimina at iba pang layunin. Ang kikitain sa mga ito ay di hamak na mas malaki kaysa anumang kikitain sa mga nakatayong pasilidad sa mga base. Pakatandaan na ang pinagsamang lawak ng mga base sa Clark at Subic ay mas malaki pa kaysa Singapore. Ang mga reaksyunaryong Pilipino, bukod sa pagiging mapagkan ulo dahil sa ipinahihintulot nilang patuloy na labagin ang pambansang soberanya at integridad ng teritoryo ng Pilipinas, at bukod sa pagiging imoral sa pinakalaganap na katuturan nito dahil sa isinusubo nila ang sambayanang Pilipino sa panganib ng anihi lasyong nuklear, ay halatang bobo rin sa aritmetik. Sa kagyat na pagbawi sa mga base militar pag natapos na ang kasalukuyang kasunduan sa 1991, ang pamahalaang Pilipino ang dapat na maging malinaw na may- ari ng lahat ng permanenteng mehora sa lupa. Pero mayroon nang isang lihim na kasunduang bumibitiw sa usapin ng pagmamay-ari at sa ligal na pangangailangang magbayad ng upa ang Estados Unidos. Mga Grupong Bidyilante at Iskwad ng Kamatayan T8: Noon pa mang maagang bahagi ng 1987 ay naglilitawan na ang tinatawag na mga grupong bidyilante at iskwad ng kamatayan sa maraming bahagi ng kapuluan. Paano mo ipaliliwanag ang pangya yaring ito? Sino ang nasa likod ng pagbubuo ng mga grupong ito at sinu-sino ang sumasanib sa mga ito? Paano hinaharap ng mga rebolusyonaryo ang mga ito? S: Ang Estados Unidos--ang Pentagon at ang CIA sa partikular--ang nasa likod ng mga paramilitar na grupong ito. Ang mga ito ay binuo sa ilalim ng pakanang low intensity conflict na ginamit muna sa Gitnang Amerika ngunit sa katunaya'y mas maaga pang ginamit sa programang Phoenix sa Biyetnam at sa kampanyang anti-Huk sa Pilipinas. Itinatakda ng pakana ang paggamit ng mga bayarang tropa at mga paramilitar na grupong Pilipino, na ang bulto ng mga myembro ay nirekruta sa hanay ng mga kriminal at iba pang latak ng lipunan, upang mamaslang at manindak
ng mga taong tukoy o pinaghihinalaang kabilang sa pambansang demokratikong kilusan. Ang pakay nito ay iwasan ang paggamit ng mga tropang Amerikano at ipasa sa mga katutubong antikomunista ang maruming trabaho ng pagwasak sa rebolusyonaryong kilusan sa batayang antas at gayon din sa mas mataas na antas. Isang mayor na bahagi ng pakikidigmang sikolohikal ang asasinasyon at masaker. Ang pangunahing pakay ng pakanang ito ay pumatay ng ilan upang sindakin ang marami. Kung anu-anong kla seng motibasyong antikomunista ang idinidikdik sa mga grupong bidyilante at iskwad ng kamatayan. Sila ay hinahayaang pumatay, mangikil at manunog; at ibinabando naman ng masmidya ng establis imyento ang kanilang ginagawa upang sindakin ang mga mamamayan at mga organisasyon nang lampas sa aktwal na mga biktima. Sa direksyon ng Estados Unidos, idineklara mismo ni Presidente Aquino ang todo- todong pakikidighma sa mga mamamayan at sa kanilang rebolusyonaryong kilusan, at inindorso niya ang mga grupong bidyilante at iskwad ng kamatayan na aniya'y mabibisang kasangkapan ng antikomunismo noon pa mang Pebrero 1987. Noong Nobyembre 1986, hinirang niya bilang kalihim ng tanggulan ang matagal nang aset ng DIA (Defense Intelligence Agency) na si Heneral Rafael Ileto, at bilang kalihim ng pamahalaang lokal at kaunlarang pamkomunidad ang isa pang matagal nang aset ng CIA na si Jaime Ferrer, para pangasiwaan at gabayan ang pagbubuo ng mga iskwad ng kamatayan at mga grupong bidyilante sa ilalim ng pakanang low- intensity conflict. Sa una pa ma'y alam at sinang-ayunan na niya ang maruming digma. Bukod sa malaki nang badyet para sa operasyon ng CIA sa Pilipinas, inaprubahan ni Presidente Reagan noong unang bahagi ng 1987 ang isa pang dalawang-taong balak na nilaanan ng $10 milyon para sa ibayong operasyong lihim ng CIA. Ang mga grupong bidyilante at iskwad ng kamatayan ay ipina mamaraling binuo nang kusa, subalit sa katunaya'y inoorganisa, pinangangasiwaan at pinamamatnugutan ng mga regular na pwersang sandatahan at binibigyang-sigla ng mga operatibang Amerikano na hindi maitatangging may katangiang opisyal, gayon din ng mga sinasabing indepenyenteng operatiba gaya nina Heneral Richard Stilwell, Heneral John Singlaub, Heneral Robert Schweitzer, at dating pangalawang direktor ng CIA na si Ray Cline. Mapangingibabawan ng rebolusyonaryong kilusan ang buong pakana ng low-intensity conflict. Malawak ang kilusang lihim at maaari pa itong higit na palalimin at palakihin. Ang mga kadre at aktibista sa hayag na nanganganib ang buhay ay maaaring saluhin ng kilusang lihim. Dapat itaguyod ng mga ligal na organisasyong progresibo ang kanilang makatarungang layunin, at dapat nilang panindigan ang ang kanilang katayuan. Dapat nilang mabatid na ang taktika ng kaaway ay wasakin sila sa pamamagitan ng pananakot tungkol sa kudeta, deklarasyon ng sitwasyong pangkagipitan, pagbabanta, at aktwal na asasinasyon at masaker. Ang bawat kahayupang ginagawa ng mga alagad na militar at paramilitar ng rehimeng E.U.-Aquino ay dapat singilin nang mahal ng mga pangmasang organisasyon at alyansa sa pamamagitan ng ibayong pagpukaw, pag-organisa at pagpapakilos sa mga mamamayan laban dito. Dahil sa asasinasyon kina Rolando Olalia, Lean Alejandro at iba pa, at dahil sa mga masaker sa Mendiola, Lupao at Bataan, nahuhubaran ng balatkayo at nasisira ang pangalan ng rehimeng Aquino na wala nang ipinag-iba sa rehimeng Marcos. Ang mga ligal na organisasyong progresibo ay lumakas at yumaman ang karanasan sa pakikipaglaban sa diktadurang Marcos. Higit pa ang magagawa nila laban sa isang mas mahinang papet na rehimen. Pinasambulat ng pagkapaslang kay Olalia ang matinding pagkapoot ng madla at ang pagkamartir niya ay lumikha ng isang martsang-libing na nilahukan ng isang milyon katao noong Nobyem bre 21, 1986, isang walang-kapantay na pagbuhos ng protesta at paggalang sa isang anakpawis.
Pinatunayan ng pambansang demokratikong kilusan ang kakayahan nitong maglunsad ng mga malakihang aksyong masa, tulad ng pambansang welga noong Agosto 26, 1987, na ikinalumpo ng transportasyon at ekonomya sa karamihan sa mga rehiyon sa buong bayan. Sa kabilang dako, ilandaang demonstrador lamang ang natipon ng rehimeng E.U.-Aquino--ang nabiyayaan ng madayang eleksyon--laban sa tangkang kudeta noong Agosto 28. Ang PKP, BHB at NDF ay hindi madaling asintahin at hindi malilipol dahil sa hindi sila lantad. Sa kabilang dako, ang mga antikomunistang grupong paramilitar at ang mga dayuhan at katutu bong amo nila sa militar at pulitika ang siya pa ngang lantad at madaling asintahin ng mga aksyong pamarusa ng mga sandatahang rebolusyonaryo. Nangangarap nang gising ang Estados Unidos at ang papet na rehimen sa pag-aakalang malilipol nila ang rebolusy onaryong kilusan. Tungkulin ng mga mandirigmang gerilya ng BHB at ng mga sandatahang partisano sa lunsod na lipulin ang mga grupong para militar gayon din ang kanilang mga among militar at pulitiko, Pilipino man o Amerikano. Habang buong-yabang na ipinaparada ng mga kaaway na ito ng bayan ang kanilang sarili, lalo pa nga silang madaling asintahin ng mga rebolusyonaryo. Nagtalaga na ang BHB ng mga pwersang gerilya at mga sandatahang partisano sa lunsod upang parusahan ang mga tauhang Amerikano na kasangkot sa "kontra-insurhensiya", wasakin ang kanilang mga pasilidad, at lipuli n ang mga iskwad ng kamatayan at mga grupong bidyilante. Ang paggamit ng mga grupong paramilitar sa sandatahang kontrarebolusyon ay hindi bago sa rebolusyonaryong kilusan sa Pilipinas. May pagkakaiba ang mga grupong paramilitar sa panahon ng rehimeng Marcos at sa ilalim ng rehimeng E.U.-Aquino dahil sa ngayon ay ginagawa na nila sa syudad ang mga pamamaslang at ang mga teroristang krimen nila ay hayagang ipinagdiriwang ng mga opisyal na sibilyan at militar hanggang sa antas ng presidente. Ang walang-pakundangang pagbubuo ng mga paramilitar na grupong mamamatay-tao ay maaaring bumalandra sa mismong naghaharing sistema. Sa pagkalat ng mga armas na ipinamamahagi sa mga kampon ng mga mayor na paksyong reaksyunaryo, ang mga ekstrahudisyal na pagpatay na may opisyal na basbas ay maaaring lumala pa at humantong sa pagpapatayan ng mga paksyong ito. Pasisidhiin nito ang marahas na hidwaang panloob ng mga reaksyunaryo, sisirain ang reputasyon ng rehimeng E.U.- Aquino, at higit na yayani gin ang buong naghaharing sistema. Dahil sa pakanang low-intensity conflict, tiyak na darami pa ang yayakap sa rebolusyonaryong kilusan at dadami rin ang magpapasyang lumahok sa sandatahang pakikibaka. Dahil sa mga pamamaslang, pangingikil, pandarambong, at sapilitang pagpapalikas ay darami pa ang aanib sa sandatahang kilusang rebolusyonaryo. Kung sa ilang lugar ay mukhang nagtagumpay ang kaaway na manindak sa mga mamamayan at mamilit sa mga organisasyon ng mga mamamayan na magbago ng taktika, wala naman siyang maibibigay na mas mainam na pamumuhay sa taumbayan. Mas masahol na pamumuhay ang tanging maibibigay niya sa kanila. Ang mga armas na walang-pakundangang ipinamamahagi ay tuluyang mapasasakamay ng mga rebolusyonaryo bunga ng mga taktikal na opensiba at iba pang pagkilos. Nabigong lipulin ng mga reaksyunaryong Amerikano at lokal sa El Salvador ang rebolusyonaryong kilusan sa pamamagitan ng paka nang low-intensity conflict. At higit silang mabibigo sa Pilipinas lalo na kung isasaalang-alang natin na ang Pilipinas ay ilang ulit na mas malaki kaysa El Salvador sa populasyon at teritoryo at nagbibigay ng mas malalaking pagkakataon para sa isang digmang bayan na makilos at may malaganap at puspusang pakikidigmang gerilya.
Dapat nating batiin ang mga rebolusyonaryo ng El Salvador sa kakayahan nilang maggiit at magsulong ng rebolusyonaryong pakikipaglaban sa garapal na panghihimasok na militar at maruruming pakana ng Estados Unidos gayong mas maliit ang kanilang populasy on at teritoryo. Panghihimasok na Militar ng Estados Unidos T9: Sa palagay mo ba'y manghihimasok sa militar ang Estados Unidos sakaling "mawalan ng kontrol" ang sitwasyon sa Pilipinas? Kung oo, makakayanan ba ng Kaliwa na pigilin o gapiin ang gani tong hakbang? S: Pinag-iibayo na ng Estados Unidos ang militar na panghihimasok nito. Naglalaan ito ng dagdag na pondo at suplay na militar; naggigiit sa pakanang low-intensity conflict; at nagdaragdag ng mga tagapayo at tagapagsanay na militar, mga ahente ng DIA at CIA para sa mga lihim na operasyon, at mga tauhang panlaban (lalo na ng mga pwersa sa mga ispesyal na operasyon) sa mga base militar ng Estados Unidos. Ang mga tauhang militar, eroplano, bapor at elektronikong pasilidad ng Estados Unidos na nasa mga base militar nito ay tumutulong sa AFP sa napakaraming paraan. Palantad nang palantad ang mga tagagapayo at tagapagsanay na Amerikano sa mga kampo ng AFP at sa ilang operasyong panlarangan laban sa rebolusyonaryong kilusan. Kung ilan na ring show d'etat ang naipakulo ng mga ahente ng Pentagon at CIA. Pinag-iibayo ng pinalakas na lambat ng CIA ang operasyon nito, kabilang ang pakikidigmang sikolohikal, pagmamanman, at ang pagbubuo't pamamatnugot sa mga iskwad ng kamatayan. Kapag nabigo ang pakanang low-intensity conflict at lalo pang sumulong ang sandatahang kilusang rebolusyonaryo, malamang na ang militar na panghihimasok ng Estados Unidos ay magkaanyo ng pagsama ng maraming tagapayong militar at panlabang tropa ng Estados Unidos sa mga operasyong pangkombat, at tumuloy pa nga sa todo-todong pananalakay na katulad ng digma sa Biyetnam. Habang ang yugto ng estratehikong depensiba ay nahihinog at nagtutulak sa mga pwersang rebolusyonaryo papalapit sa yugto ng estratehikong pagkakapatas, mas makikita ng Estados Unidos na nawawalan ng kontrol ang sitwasyon sa Pilipinas at malamang na ipasya nitong gumamit ng mga tropang Amerikano sa mga kampanyang militar sa Pilipinas. Kahit anong bilis ng panghihimasok na militar ang ipasyang gawin ng Estados Unidos, ang rebolusyonaryong kilusan ay dapat maghanda sa pinakamasahol upang makaasa ito ng pinakamainam. Ang pinakamasahol na magagawa ng Estados Unidos sa isang todo-todong digmang pananalakay ay magtalaga ng mga rehimyentong pangmaniobra at gumamit ng maraming tangke at pananggalang mula sa himpapawid. Upang mapaghandaan ito, ang hukbong bayan ay dapat gumawa ng horisontal na pagpaparami ng mga iskwad, platun at kompanya nito; at dapat umiwas sa bertikal na pormasyon ng mas malalaking yunit sa iilang bahagi ng bayan. Kung tutuusin, ang laganap ngunit maliliit at makilos na yunit ay lagi namang matitipon sa mas malalaking yunit para sa mga opensiba at iba pang konsentradong operasyon at kampanya, o sa pamamagitan ng mahigpit na koordina syon ay maaaring maglunsad ng mga kampanya ng maliliit na yunit sa iba't ibang antas mula sa lokal hanggang sa nasyonal.
Ang horisontal na pagpaparami ng mga iskwad, platun at kompanya ay kailangan sa maunlad na bahagi ng estratehikong depensiba at sa buong yugto ng estratehikong pagkakapatas upang maisagawa ang laganap at puspusang pakikidigma, maging makilos at hindi mapansin ng kaaway, makatipid sa pangkalahatang gugulin, at makayanang suportahan ng mga mamamayan. Sa gayon, ang mga Amerikano at papet na tropa ay mawawalan ng anumang ligtas na likuran at magiging madaling target ng pagbanat. Kailangang sa loob ng maikling panahon ay mapinsalaan nang mabigat ang mga tropang Amerikano upang makumbinsi ang pamahalaan at publiko sa Estados Unidos na pauwiin na ang mga ito. Pagkaraan ng mapait na karanasan ng Estados Unidos sa Biyetnam, hindi na nito gustong dumanas ng pinsalang aabot sa 50,000 patay at ilandaang libong sugatang tropa nito, at maaari na itong himu king umatras bago pa man maabot ang gayon kalaking pinsala. Ang mga tangkeng Amerikano ay maaaring wasakin sa pamamagitan ng mina at iba pang magagawang paraan. Ang pakikidigmang mina ay ginagamit na ng BHB laban sa mga armored personnel carrier at mga tangke. Hindi naman lubhang nakakatakot ang mga helikopter at iba pang sasakyang panghimpapawid ng Estados Unidos kung titing nan natin na ang mga ito ay pwedeng pabagsakin ng mga sandatang anti- aircraft na di-hamak na mas mura kaysa sa mga target ng mga ito. Ang pagkapinsala ng mga sasakyang panghimpapawid ay lubhang nakapanlulupaypay sa Estados Unidos gaya ng nangyari sa bandang huli ng digmaan sa Biyetnam. Samantalang kinikilala ng rebolusyonaryong kilusan na dapat nitong paghandaan ang pinakamasahol na maaaring mangyari batay sa kapabilidad na militar ng Estados Unidos, batid din naman nito na may hangganan din ang kapabilidad ng Estados Unidos sa ekonomya, pulitika at militar. Sapul nang matalo ito sa Indotsina, ang Estados Unidos ay hindi na tuwirang makapaglunsad ng malakihang digmang pananalakay. Sa katunayan, hanggang sa paggamit ng mga contra ang pinakamasahol na napangangahasang gawin ng Estados Unidos laban sa mga mamamayan ng Nicaragua. Ipinamamalas ng mga rebolusyonaryong Nicaraguense na makatatayo sila laban sa impe ryalistang higante. Sa pagsunod sa teorya ng digmang bayan at sa estratehikong linya ng pagkubkob sa kalunsuran mula sa kanayunan hanggang sa maaaring nang agawin ang mga lunsod, maipananalo ng sandatahang kilusang rebolusyonaryo ang isang digmang sibil laban sa mga lokal na reaksyunaryo o ang isang pambansang digma laban sa pananalakay ng isang dayuhang kapangyarihan. Ang rebolusyonaryong estratehiyang militar ay hindi maihihi walay at nagmumula sa pampulitikang linya ng pag-asa sa mga mamamayan--ng pagpukaw, pag-organisa at pagpapakilos sa kanila upang ipaglaban ang sarili nilang mga karapatan at interes na pambansa at demokratiko laban sa imperyalismong E.U. at mga katutubong reaksyunaryo. Tinutukan ko ang estratehiyang militar dahil lamang sa hiniling mong tutukan ko ito. Mahalaga ring idagdag sa puspusang pagpapakilos sa sambaya nang Pilipino ang pandaigdigang suporta sa pulitika at materyal sa harap ng lumalaking panghihimasok na militar ng Estados Unidos. Kung kaya pinalalawak ng rebolusyonaryong kilusan ang internasyunal na relasyon nito. Timbangan ng Lakas sa Pagitan ng BHB at AFP T10: Ano ang pagtaya mo sa timbangan ng lakas sa pagitan ng Bagong Hukbong Bayan at Sandatahang Lakas ng Pilipinas? Sa punto pa rin ng estratehiyang militar,
paano mananalo ang pwersa ng sandatahang rebolusyon? Maaari mo bang ipaliwanag kung paano malamang na susulong ang estratehikong depensiba patungo sa estratehikong pagkakapatas, at mula sa estratehikong pagkakapatas patungo sa estratehikong opensiba? Mayroon ka bang takdang panahon? S: Sa maagang bahagi ng 1988, ang BHB ay kulang pa sa 10,000 pultaym na gerilyang mandirigmang naaarmasan ng mga awtomatikong riple at iba pang malalakas na sandata, dagdag pa ang mahigit na 20,000 partaym na gerilyang mandirigma na may di-kukulangin sa 8,000 mahihinang sandata at mahigit na 200,000 tauhan ng mga yunit ng milisya at yunit ng pagtatanggol sa sarili, na ang ilampung libo nito'y tumanggap ng pagsasanay sa labanang militar. Ang baseng masa ng BHB ay mahigit na labing-isang milyon katao sa kanayunan at mga lunsod na nasa ilalim ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika at nasa mga organisasyong masang pinamumunuan o naiimpluwensyahan ng PKP. Ang AFP ay may 45,000 tropang panlaban na nasa 88 batalyong pangmaniobra, at 120,000 regular na tropang pansuporta; 50,000 tauhan ng pulisya; at 50,000 tauhang paramilitar. Mangyari pa, sinasabi sa batas na ang buong sambayanan daw ay kontrolado ng reaksyunaryong estado. Ang resyo sa pagitan ng mahigit na 10,000 pultaym na mandi rigmang gerilya na may mga awtomatikong sandata at 45,000 tropang pangkombat ng AFP ay hindi na kasinsama noong sisiyam pa lamang ang ripleng awtomatiko ng BHB sa ikalawang distrito ng Tarlac noong maagang bahagi ng 1969. Mga 82 batalyong pangmaniobra ng AFP ang nakadeploy ngayon laban sa BHB. Ang BHB ay may mahigit na 60 larangang gerilya sa 65 ng 73 probinsya ng Pilipinas at kumikilos sa halos 800 ng 1,540 syudad at munisipalidad ng Pilipinas, o kaya'y sa mahigit na 11,000 ng kabuuang 40,000 baryo. Ang kakayahan nito sa militar ay higit pa sa ipinahihiwatig ng bilang ng kagamitan nito dahil sa nagtatama sa ito ng suporta ng taumbayan alinsunod sa pambansang demokrati kong linya, at dahil sa pinagkukumbina nito ang sandatahang pakikibaka, reporma sa lupa at pagtatayo ng baseng masa. Maraming batayan sa panukala na sa loob ng tatlo hanggang limang taon mula sa 1986 ay aabot sa 25,000 ang mahigit na 10,000 pultaym na mandirigmang gerilya na naaarmasan ng mga awtomatikong riple. Sa nakikitang bagong antas ng lakas, ang BHB ay iiral at epektibong makakakilos sa humigit-kumulang na 1,000 ng 1,540 munisipalidad, at malamang na makarating sa yugto ng estratehi kong pagkakapatas kung walang malulubhang pagkakamali sa pamumu no. Hindi ko maidedetalye sa iyo kung paano uunlad ang estra tehikong pagkakapatas. Ang masasabi ko lamang sa pangkalahatan ay lalawak at tatatag ang mga larangang gerilya hanggang sa ang mga ito ay maging mga matatag na base o pinalayang purok. Sa napakaraming ulit na pagkatalo ng mga pwersa ng kaaway sa mga lugar na ito, hindi na sila makapapasok nang walang pangambang mapinsalaan nang malaki rito o sa ibang lugar na naiwang bukas at madaling banatan. Ang magiging tendensya nila ay magpalakas sa mga mayor na kampo at syudad, mahiwalay, at mangahas na lumabas kung nasa malalaking pormasyon lamang, bagay na hindi magiging epektibo dahil sa pwede silang abangan at paghandaan. Ngayon pa man ay may mga pagkakapatas nang nagaganap sa lokal na antas na hindi pabor sa kaaway. Ang mga ito ay palatandaan ng hinaharap. Hindi ko masabi kung gaano katagal ang estratehikong pagka kapatas. May mga salik na nagbabago at kung gayo'y mahirap hulaan, gaya ng kakayahan at kahandaang manghimasok ng Estados Unidos. Ang tanging masasabi ko'y tiyak na mas maikli ito kaysa estratehikong depensiba, na umabot na ngayon sa labinsiyam na
taon. Sa panahon ng estratehikong pagkakapatas, makapang-aagaw na ang BHB ng mga armas ng mas mahina o madaling taluning mga yunit ng kaaway nang mas malawak at mabilis kaysa sa yugto ng estratehi kong depensiba. Palagay ko'y magiging mas maikli naman ang estratehikong opensiba kaysa sa estratehikong pagkakapatas. Kapag pinagpasyahan nang kunin ang malalaking syudad at mga mayor na kampo, ang mga ito ay lubusan nang nahiwalay at hinog na para pitasin. Ang malalaking pormasyong makilos ng BHB ay makagagawa na ng mga aksyong puspusang lalahukan at susuportahan ng mga mamamayan. Ang pagkakasunud-sunod ng estratehikong depensiba, pagkaka patas at opensiba ang malamang na daanan ng pag-unlad ng digmang bayan. Ito'y nangangahulugan na sa panahon ng estratehikong depensiba ay superyor sa militar at nasa estratehikong opensiba ang kaaway; sa panahon ng estratehikong pagkakapatas, ang BHB ay lumaki at umabot na sa antas na kapantay ng kaaway; at sa panahon ng estratehikong opensiba, ang BHB ay umabot na sa superyor na pusisyon at may kakayahan nang lipulin ang kaaway, na siya nama ng nasa estratehikong depensiba. Pagpapakilos sa Sambayanan sa Sandatahang Pakikibaka T11: Ilang ulit mo nang sinabi na ang tagumpay sa sandatahang pakikibaka ay nangangailangan ng pagpukaw, pag-organisa at pagpapakilos sa mga mamamayan. Paano ninyo ito isinasagawa? S: Una sa lahat ay nariyan ang rebolusyonaryong partido ng proletaryado, ang Partido Komunista ng Pilipinas na naglalapat ng unibersal na teorya ng Marxismo- Leninismo sa kongkretong malakolonyal at malapyudal na kondisyon ng Pilipinas at sumusunod sa pangkalahatang linya ng pambansang demokratikong rebolusyon laban sa imperyalismong E.U. at sa mga katutubong mapagsamantalang uri ng malalaking komprador at panginoong maylupa. Pinupukaw, inoorganisa at pinakikilos ang malawak na masa ng sambayanan sa pamamagitan ng sandatahan at iba pang anyo ng pakikibaka sa lunsod at kanayunan, at sa pamamagitan din ng nagkakaisang prente sa buong bayan at ng antipyudal na nagkakai sang prente sa kanayunan sa partikular. Sandatahang pakikibaka ang pangunahing anyo ng pakikibaka dahil sa ito ang pinakamabisang paraan ng pagtupad sa sentral na tungkuling mang-agaw ng kapangyarihang pampulitika para sa samba yanan. Subalit ang anyong ito ng pakikibaka ay dapat dagdagan ng mga ligal na anyo ng pakikibaka upang mahimok sa ating panig ang mas malaking bilang ng mamamayan sa lunsod man o kanayunan. Kinokoordina ng partido ang lahat ng anyo ng pakikibaka. Sa kanayunan mapauunlad ang armadong pakikibaka mula sa halos wala at nang yugto-yugto (imposible sa mga lunsod) at dito maitatayo ang hukbong bayan sa hanay ng masang magsasaka kasama ng mga boluntaryong nagmula sa mga lunsod. Dito magagamit ang pinakamalawak na maniobrahan at malalalim na matitipon ang sanda tahang lakas. Ang estratehikong linya ay kubkubin ang lunsod mula sa kanayunan. Subalit ang katapusang layunin ay kunin ang mga lunsod batay sa sandatahang lakas na natitipon sa kanayunan sa loob ng matagal na panahong kinakailangan. Ang pagiging mataga lan ng digmang bayan ay mahalaga hindi lamang sa pagtatayo ng hukbong bayan kundi sa pagtatamo rin ng lahat ng ibang rekisito para makuha ang kapangyarihang pampulitika.
Ang sandatahang pakikibaka ay ikinakawing sa reporma sa lupa na siyang pangunahing nilalaman ng demokratikong rebolusyon, at sa mga organo ng kapangyarihang pampulitika at mga organisasyong masa. Ang pagpapalaya sa masang magsasaka sa pulitika, ekonomya at kultura ang tuntungan para maagaw ang kapangyarihang pampuli tika sa buong bayan. Ang mga organo ng kapangyarihang pampulitika ay ang mga komite ng pamahalaang bayan na binubuo alinsunod sa linya ng nagkakaisang prente. Ang mga ito ay tinutulungan ng mga kumikilos na komite sa organisasyon, edukasyon, reporma sa lupa, kabuhayan, pinansya, depensa, kalusugan, arbitrasyon, usaping pang kultura at iba pa. Ang mga ito ay sinusuportahan ng mga rebolusyonaryong organisasyong masa ng mga manggagawa, magsasaka, kabataan, kababaihan at mga aktibistang pangkultura. Ang pambansang nagkakaisang prente ay nangangahulugan ng pagsasanib ng lahat ng pwersang makabayan at progresibo--ang uring manggagawa, uring magsasaka, petiburgesyang tagalunsod, at panggitnang burgesya. Itinataguyod, ipinagtatanggol at isinusulong ang kanilang mga pambansa at demokratikong karapatan at interes laban sa imperyalismong E.U. at mga katutubong uring mapagsamantala. Sa loob ng balangkas ng pambansang nagkakaisang prente ay itinatayo sa kanayunan ang antipyudal na nagkakaisang prente. Ito ay nangangahulugan na pangunahing inaasahan ang mga maralitang magsasaka at manggagawang bukid, hinihimok ang mga panggitnang magsasaka, makatwirang tinatrato ang mga mayamang magsasaka at mulat na panginoong maylupa, at inihihiwalay at nililipol ang kapangyarihan ng masasamang panginoong maylupa. Ang National Democratic Front ang pinakakonsolidadong lihim na organisasyon ng nagkakaisang prente ng mga saligang pwersa ng rebolusyon. Ang pundasyon nito ay ang mga komite ng pamahalaang bayan at ang mga mamamayan sa antas ng baryo; at tungkulin nitong hawanin ang landas para sa mga komite ng pamahalaang bayan mula sa antas ng bayan pataas. Ang rebolusyonaryong pamahalaang bayan ay itinatatag na ngayon kahimat malakas pa sa mga lunsod ang pamahalaan ng malaking komprador at panginoong maylupa. Kung hindi patuloy na lalakas ang PKP, hindi maaaring magtagumpay sa sandatahang rebolusyon. Laging sinisikap ng partido na magpalakas sa ideolohiya, pulitika at organisasyon. Ito ang namumuno at bag-as ng rebolusyonaryong kilusang masa, at ginagamit nito ang mga sandata ng armadong pakikibaka at nagkakaisang prente. Mga Sagot sa mga Paratang Laban sa BHB T12: Paano mo sinasagot ang mga paratang na sa gitna ng tumitinding sandatahang pakikibaka ay madalas na nililikida ng BHB ang mga kalaban nito? S: Bilang pwersang panlaban ng rebolusyonaryong kilusan, ang BHB ay may pangunahing tungkulin, sa panahon ng estratehikong depensiba, na magsagawa ng mga taktikal na opensiba laban sa mga regular na tropa, pulisya at mga yunit na paramilitar ng kaaway. Sa pagsasagawa ng mga ambus at reyd, hawak ng BHB ang inisyatiba at nagtatagumpay ito sa mga labanan. Kung sa alinmang bahagi ng labanan ay nais sumuko ng kaaway o kaya'y makukumbinsi siyang sumuko, itinitigil ng BHB ang pamumutok at binibigyan siya ng pagkakataong sumuko. Pag nanalo na sa labanan, sumuko man o hindi ang kaaway ay mahusay na pinakikitunguhan ang mga bihag.
Hindi sila pinapatay o pinagmamalupitan; at ang sugatan sa kanila ay ginagamot. Ang ipinakakain sa kanila ay katulad din ng kinakain ng mga bumihag o nagtatanod sa kanila. Ang mga bihag ay kadalasang nirekluta ng kaaway sa uri mula sa mga pinagsasamantalahang uri, kaya ang mga mandirigma ng BHB ay nakikibahagi sa kanila ng karanasan, nagpapaliliwanag sa kanila ng layunin ng rebolusyon at nagsisisikap na himukin silang lumipat ng panig. Pinalalaya rin sila at binibigyan ng pang-uwi (sa kanilang tahanan o yunit ng militar) kung ayaw nilang sumanib sa hukbong bayan. Matagal-tagal na ring minamabuti pa ng BHB na palayain ang mga karaniwang sundalo ng kaaway na nagnanais umalis kaysa panatilihin silang bihag at mabigatan pa sa problema ng bawas na mobilidad at pagkaubos ng rekurso. Wala namang dapat pagsisihan kung sakaling piliin ng mga bihag na bumalik sa kanilang yunit ng militar sapagkat tiyak namang ikukwento nila ang mahusay na pagtrato sa kanila kahimat hindi pa sila kumbinsido sa layunin ng rebolusyon. Ang pananagumpay ng sandatahang pakikibaka ay hindi basta nangangahulugan ng paglipol sa pwersa ng kaaway. Sa patuloy na pananagumpay ng rebolusyonaryong kilusan at habang lumilinaw sa hanay ng kaaway ang tiyak na tagumpay nito, parami nang paraming karaniwang sundalo at maging mga opisyal ang madedemoralisa at lilipat ng panig. Isang di-nagbabagong patakaran ang mahusay na pakikitungo sa mga bihag upang makumbinsi sila na walang dapat ikatakot sa rebolusyonaryong kilusan sa sandaling tumigil sila ng paglaban dito. Lalaki pa ang kakayahan ng BHB sa pagkuha ng mga bihag. Ang pagbimbin sa mga may kasalanan at sa mga dapat litisin sa loob ng makakayanang tagal na panahon ay isang mas matalinong patakaran kaysa sa madaliin ang pagpatay sa kanila sa pamamagitan ng mabilisang paglilitis, paghusaga at pagbitay. Kung minsan, ang pagbimbin sa mga importanteng bihag ay nakapipigil sa mga makahayup na operasyon ng kaaway at nagtutulak sa kanyang makipag-usap at makipagpalitan ng bihag. Sa pagsasagawa ng mga reyd, laging sinisikap ng BHB na matamo ang layon nito sa pamamagitan ng masinop na paggamit ng elemento ng sorpresa tulad ng sa ambus, at hanggat maaari ay minimum ang gastos sa bala. Kung kayang agawin ng BHB ang posisyon ng kaaway nang wala kahit isang putok, ganoon ang tiyak na gagawin nito. Sa sarili nitong interes ay hindi inaatake ng mga yunit ng BHB ang mga alerto at matitigas na puntong hindi nila kayang gahisin. Mamabutihin pa nilang lumigid, manggahis ng mga punto ng kaaway na kayang gahisin at sa gayo'y makapagtipon ng sandatahang lakas. Hindi makakayanan ng BHB ang mag-aksaya ng bala sa mga labanang hindi tiyak na maipananalo nito. Kung magkaminsan ay gumagawa ng mga operasyong pamarusa ang mga yunit ng BHB at ang mga armadong partisano nito sa lunsod. Ang mga operasyong ito ay ginagawa lamang laban sa pinakamasasamang elemento ng kaaway na may mga utang na dugo at imbing nagpapatuloy sa pangungutang ng dugo. Gayon man, tinatarget sila pagkaraan lamang ng pinakamasinop na talakayan at pagpapasya ng mga responsableng organo ng rebolusyonaryong kilusan, kabilang ang Partido. Ang rebolusyonaryong kilusan ay may mahigpit na patakaran na kailanma'y hindi pinapatay ang sinumang reaksyunaryo sa isip o sa salita lamang. Maging yaong mukhang nakagawa ng pinakamalulubhang kasalanan sa sambayanan batay sa ebidensyang prima facie ay inaaresto at nililitis muna.
Ang rebolusyonaryong kilusan ay may mahigpit na patakarang nagbabawal sa mga arbitraryong pamamarusa na lumalabag sa makatarungang layunin ng rebolusyon at nagiging sanhi ng hindi kinakailangang pagdami ng mga lumalaban sa rebolusyon. Ang Hinaharap ng mga Ligal na Organisasyong Progresibo T13: Ikaw ang prinsipal na tagapagtatag o tagapangulo ng komisyon sa paghahanda na nagtatag ng Partido ng Bayan noong Agosto 30-31, 1986. Ngayong lumalakas ang tunguhin ng panunupil sa iyong bayan, ano ang kinabukasan ng Partido ng Bayan? Paano na ang iba pang organisasyong tulad ng BAYAN, Volunteers for Popular Democracy, BISIG, at BANDILA na tinaguriang cause-oriented sa panahon ng pagbagsak ni Maarcos at pagkaraan nito? S: Hanggat maaari ay dapat magpursige ang Partido ng Bayan sa elektoral na pakikibaka at iba pang anyo ng ligal na pakikibaka. Minsan sa ilang taon lamang naman kung gawin ang pakikibakang elektoral. Hindi ito kasing-importante ng iba pang anyo ng ligal na pakikibakang inilulunsad araw-araw upang pukawin, organisahin at pakilusin ang mga mamamayan. Kahimat sa pamamagitan ng pandaraya at terorismo ay ipinag kakait ng mga reaksyunaryo ang tagumpay sa Partido ng Bayan, may magagawa pa ring mabuti ang partido sa paglalantad nito ng pandaraya at terorismo, sa pagsamantala sa mga hidwaan ng mga reaksyunaryo, sa pagtataguyod ng linya ng pambansang demokrasya, at sabihin pa'y sa pananalo ng mga posisyon na pwedeng ipagwagi. Bukod dito, maaaring igiit ng Partido ng Bayan ang mga saligang reporma na kung ipatutupad o kahit itataguyod lamang ay makalilikha ng lamat sa naghaharing sistema. Ang Partido ng Bayan ay hindi Partido Komunista ng Pilipinas. Gayon man, ito ay isang maaasahang ligal na partido ng kilusan sa pambansang demokrasya. Makaiiwas ito sa paratang ng repormismong burges sa pamamagitan ng pagsusulong ng linyang antiimperyalista, antipyudal at antipasista; paglalantad sa kabulukan ng naghaharing sistema at sa mga reaksyunaryong kumukontrol at nagmamanipula ng sistemang elektoral; at pagtataguyod sa karapatan ng mga mamamayan na gumamit ng lahat ng paraan ng pakikibaka laban sa mga nang-aapi sa kanila. Mapagagaan din ng Partido ng Bayan ang dalahin ng mga ligal na organisasyong masa at alyansa na napipilitan pang magdebate at maghati kung lalahok o hindi sa mga botohan at kung aling partido at sinong kandidato ang susuportahan. Sa pag- iral ng Partido ng Bayan, makokonsentrahan na ng mga organisasyong masa at mga alyansang masa ang mga pundamental na isyung sektoral at multisektoral, at pwedeng magpasya at magtakda na lamang sila ng mga panuntunan para impluwensyahan ang prosesong elektoral. Nakita na ba ninyong nagdebate at naghati-hati ang mga komperensya ng mga obispo, ang mga asosasyon ng mga negosyante, ang mga samahan ng mga propesyonal, at ang tinatawag na mga asosasyong sibiko, kung aling partidong pulitikal at sinong kandidato ang hayag at buong-pagkakaisang susuportahan? Itinatakda na lamang nila ang mga pamantayan ng inaakala nilang mahusay na partidong pulitikal o listahan ng mga kandidato, batay sa kanilang interes. Sa kabila ng mga pagsisikap ng Partido ng Bayan na manatiling legal, maaaring magmaniobra ang mga Amerikano at lokal na reaksyunaryo para ipagbawal ito, at maaaring gumamit sila ng mararahas na paraan para sugpuin ito. Pag ginawa nila ito, lubusang malalantad ang huwad na pamamarali nila ng demokrasya.
Kung kailangang gawin ang lahat ng anyo ng pakikibaka upang imulat at pakilusin ang masa batay sa kanilang pundamental na interes, ang Partido ng Bayan, samakatwid, ay may mahalagang tung kuling gagampanan. Tulad ng Partido ng Bayan, ang iba pang organisasyon ay binabantaan ng lumalakas na tunguhin sa panunupil. Ang BAYAN at ang mga kasaping organisasyon nito na lumitaw na pinakamalalakas na pormasyon sa gitna ng pakikibaka laban sa diktadurang Marcos ay hindi dapat magsuko ng kanilang ligal na karapatang manatili, bagkus ay dapat patuloy na lumaban at lumago, at dapat maningil sa kaaway ng malaking kabayaran sa pulitika sa bawat tangka nitong sindakin sila. Upang makapagtanggol, maaari silang pumasok sa mas malalawak na pakikipag-alyansa sa iba pang pwersang antipasista na may kaayusang konsensus, konsultasyon at komperensya. May mga positibong aspekto at mga positibong elemento sa loob ng Volunteers for Popular Democracy (VPD) at Bukluran sa Ikauunlad ng Sosyalistang Isip at Gawa (BISIG). Ang VPD ay dapat bumagay sa mga pangangailangan ng pakikibaka sa rehimeng E.U.-Aquino kahimat noong una'y umasa ito na mapupunan ang puwang sa pagitan ng mga positibong elementong nasa reaksyunaryong rehimen o koalisyong maka-Aquino at mga pwersang progresibo. Kailangang gumawa rin ng pagbabago ang BISIG kung nais nitong makapanatili at makaligtas sa pagkasira ng reputasyon na kasama ng rehimeng E.U.-Aquino. Ang BANDILA ay isang masugid na tagapagtaguyod ng rehimeng E.U.-Aquino. Nagnanakaw ito ng mga islogan mula sa Kaliwa at nagkukunwang liberal at sosyal- demokratiko, gayong kontrolado naman ito ng mga maka-imperyalista, klerikalista at reaksyunaryong kabilang sa mataas na uri na ngayo'y nagpapasasa sa mga nakaw ng nasa kapangyarihan. Ang organisasyong ito ay tumatahak sa landas ng kleriko- pasismo, subalit ang matino-tinong mga elemento nito ay maaaring makipagtulungan sa mga pwersang progresibo kapag naging mas mabisa na ang banta ng mga reaksyunaryong anti-Aquino. Papel ng Simbahan at Relihiyosong mga Progresibo T14: Sa palagay mo ba'y isang hadlang ang Simbahang Katoliko sa tagumpay ng rebolusyonaryong kilusan at maging sa mga saligang reporma? Ano ang maaaring gawin ng tinatawag na relihiyosong mga progresibo? S: Ang Simbahang Katoliko, bilang isang institusyon, ay may katangiang malaking komprador at panginoong maylupa, at napakareaksyunaryo nito. Ito ay may pamumuhunan ng malaking komprador sa mga bangkong komersyal, empresang import- eksport, at iba pang negosyo. May hawak pa rin itong malalaking lupain. Ito ay isang institusyong ipinataw ng kolonyalismong Espanyol sa sambayanang Pilipino. Binasbasan, ginawang lehitimo at sinuportahan nito ang kolonyal na paghahari ng Espanya, at ang sumunod na dominasyon ng Estados Unidos at malapyudal na lipunan. Walang kahihiyang sinuportahan ng mga opisyal nito, sa pamamagitan ng Catholic Bishops' Conference of the Philippines (CBCP), ang pasistang diktadurang Marcos. Sa kalaunan ay ginawa ni Jaime Cardinal Sin ang islogang "kritikal na kolaborasyon." Ang ibig sabihin nito ay paminsan-minsang pagpuna sa mga napakagarapal na paglabag sa mga karapatang tao at patuloy na pakikipagsabwatan sa pasistang rehimen kaugnay ng mga saligan ng mapang-api at mapagsamantalang sistema. Noong Pebrero 14, 1986 na lamang ipinasya ng CBCP na tuligsaing ilehitimo at imoral ang pundasyon ng diktadurang Marcos. Kumilos ang CBCP sa diwa ng pagkonserba ng sistema laban sa kilusang rebolusyonaryo.
Ang Simbahang Katoliko ay sumusuporta sa rehimeng E.U.-Aquino at sa pamamagitan ni Cardinal Sin ay umabot pa sa pagdedeklarang "ketongin ng lipunan" ang mga pwersang progresibo at sa pag-indorso sa madugong kampanyang antikomunista. Ngayong tumatahak ang bagong papet na rehimen sa landas ni Marcos, ang institusyonal na simbahan ay inaasahang may malaking bahaging gagampanan sa ilang bagong pakana ng Estados Unidos at mga reaksyunaryong uri para panatilihin ang mapang-api at mapagsamantalang sistema. May mga ispesyal na kontrarebolusyonaryong komando ang simbahan, gaya ng tinatawag na Council of Trent, Jesuit Mafia, Opus Dei, at mga bayarang indibidwal na ahente ng CIA. Subalit sa hanay ng mga pari at madre at ng mga may-pananampalataya ay may mga progresibong pwersa na lumalaban sa maka-imperyalista at reaksyunaryong tendensya ng institusyonal na simbahan at nakikiisa sa mga inaapi at pinagsasamantalahan. Sa paggigiit ng mga progresibong relihiyoso ay nababawasan ang konserbatismo at ang reaksyunaryong katangian ng herarkiya ng simbahan. Nariyan ang lihim na Christians for National Liberation, na kinabibilangan ng mga myembro ng klerong Katoliko, mga manggagawa ng simbahan, at mga karaniwang nananampalataya, at kasaping-organisasyon ito ng National Democratic Front. May mga pari at madre na aktibong lumalahok sa kilusan ng sandatahang rebolusyon. Mayroon ding mga lantarang nagtatanggol sa mga pambansa at demokratikong karapatan at interes ng mga mamamayan sa pamamagitan ng mga organisasyong relihiyoso at kaugnay ng simbahan. Patuloy nilang pinatutunayan ang kanilang progresibong katangian at dumarami ang kanilang kasapi mula sa simbahan. Hindi naman bagung-bago ang pagkakaroon ng progresibong mga relihiyoso. May mga paring Pilipino na nagsibangon laban sa kolonyal na paghahari, klerikalismo, at sa mga asyendang pari sa lumang rebolusyong demokratiko. Sa katunayan, ang damdaming-bansa ay unang napukaw noong 1872 sa pagkamartir ng tatlong paring Pilipino sa kamay ng mga kolonyalistang Espanyol. Sa pagsulong ng rebolusyonaryong kilusan, ang mga Amerikano at lokal na reaksyunaryo ay lalong mahihirapan sa paggamit ng institusyonal na simbahan bilang mabisang kasangkapan ng kontrarebolusyon. Mula sa loob ng Simbahang Katoliko ay tiyak na lalong lalakas ang mga pwersang progresibo at tututulan nila ang paggamit sa simbahan bilang kasangkapan sa pagpapanatili ng sistema ng pang-aapi at pagsasamantala. Kaalinsabay nito, laging itataguyod ng rebolusyonaryong kilusan ang kalayaan sa paniniwala at ang prinsipyo ng paghihiwalay ng simbahan at estado. Lagi itong maninindigan laban sa paggamit ng relihiyon para pagsilbihan ang makabagong imperyalismo at lokal na reaksyon at para lambungan ang mahihigpit na usaping pambansa at panlipunan na kailangang harapin ng buong sambayanan nang walang pagsasalang-alang sa paniniwala o di-paniniwala sa relihiyon. Salik na Pangkultura sa Konsensus at Pagkakasundo T15: Lagi nang idinidikdik ng kulturang Pilipino sa sambayanan ang pagsisikap na matamo ang konsensus at pagkakasundo. Paano ninyo hinaharap ang ganitong aspektong pangkultura?
S: Kinakailangang ipatupad at paunlarin ang simulain ng nagkakaisang prente. Lahat ng pwersang makabayan at progresibo--mga uri, sektor, partido, grupo at indibidwal--ay dapat magkaisa upang matamo ang pambansang pagpapalaya at demokrasya laban sa imperyalismong E.U. at mga reaksyunaryong uri. Sa nagkakaisang prente ay dapat pagtugmain at pagkasunduin ang mga saligang karapatan at lehitimong interes ng lahat ng uring makabayan at progresibo. Kasabay nito'y dapat magtamasa ng kasarinlan at inisyatiba ang iba't ibang pwersang ito. Sa pamamagitan ng mga demokratikong konsultasyon at konsensus ay maaaring magkaroon ng kasunduan upang itaguyod ang panlahatang interes at labanan ang panlahatang kaaway. Maaaring isaisantabi ang mga pagkakaiba at di- pagkakasundo dahil sa ang mga ito ay mareresolba lamang sa paglipas ng panahon o kaya'y hindi talaga mareresolba kailanman. Ang mga pagkakaiba sa pilosopiya at relihiyon ay iginagalang at ipinahihintulot sa ilalim ng simulain ng kalayaan sa pag-iisip at paniniwala. Ang mga ito ay hindi dapat maging sagka sa pagkakaroon ng isang panlahatang pag-unawa sa mga suliranin ng bansa at lipunan at ng isang panlahatang kapasyahang lutasin ang mga ito. Sa alinmang kilusang rebolusyonaryo ay may namumunong uri, at ang pamumunong ito ay isinasagawa sa pamamagitan ng isang partido. Subalit ang partidong ito ay kailangang makapasa sa pagsubok ng pagkuha ng malawak na suportang popular upang mapamunuan ang rebolusyon tungo sa tagumpay. Hindi nito magagawa ang gayon kung basta na lamang ipoproklama nito ang pagiging nangungunang partido o kung ipapataw nito ang sarili sa sambayanan. Kailangang makapasa ito sa pagsubok ng pagbubuo ng isang nagkakaisang prente na may sapat na lawak at lakas upang gahisin ang kontrarebolusyonaryong estado. Komprehensibong sinasaklaw ng National Democratic Front ang lahat ng mayor na lihim na organisasyon ng mga mamamayang naninindigan sa sandatahang rebolusyon alinsunod sa linya ng pambansang demokrasya. Pinaninindigan nito ang mga saligang karapatan at lehitimong interes ng iba't ibang pwersang makabayan at progresibo. Ito ay laging handang makipag-ugnayan sa lahat ng anti-imperyalista, antipyudal o antipasistang pwersa na nagpasyang manatili sa labas ng balangkas nito. Sa batayang antas ay binubuo ang mga organo ng kapangyarihang pampulitika saanman pwedeng buuin ang mga ito sapul pa nang magsimula ang rebolusyonaryong kilusan. Ang mga ito ay itinatatag alinsunod sa linya ng nagkakaisang prente. Ang mga ito ang patuloy na lumalaking pundasyon ng National Democractic Front at ng Pansamantalang Pamahalaang Rebolusyonaryo. Ang Usapin ng mga Pambansa at Etnikang Minorya T16: Paano haharapin ng rebolusyonaryong kilusan ang mga usapin hinggil sa mga pambansa at etnikang minorya? Paano nito haharapin ang mga kilusan ng mga mamamayang Moro tulad ng Moro National Liberation Front (MNLF), Moro Revolutionary Organization (MORO), Moro Islamic Liberation Front (MILF), MNLF- Reformist Group at Bangsa Moro Army, at ang mga grupong Kordilyera tulad ng Cordillera Peope's Democratic Front at Cordillera People's Liberation Army? S: Laging kikilanlin at igagalang ng rebolusyonaryong kilusan ang karapatan ng mga minorya sa pagpapasya sa sarili, mula sa karapatan sa awtonomya sa ilalim ng
isang di-mapang-aping estado hanggang sa karapatang humiwalay at maghimagsik laban sa isang mapang-aping estado. Laging sinusuportahan ng rebolusyonaryong kilusan ang mga minorya at ang mga organisasyon nila sa kanilang pakikibaka para sa pagpapasya sa sarili at ineengganyo sila na kamtin ang demokrasya at lahatang-panig na kaunlaran alinsunod sa sarili nilang kalooban, kondisyon at pangangailangan. Ang PKP, BHB at NDF ay laging nagpupursige at patuloy na pagpupursige na mapaunlad ang pakikipagkaisa, pakikipagtulungan at pakikipagkoordinasyon sa MNLF, MORO at MILF at sa kani-kanilang mga hukbo sa pakikibaka para sa pambansang pagpapasya sa sarili ng mga mamamayang Moro laban sa mapang-aping estado. Nagsusuportahan ang rebolusyonaryong pakikibaka ng buong sambayanang Pilipino at ng mga mamamayang Moro. Ang mga tagumpay ng isa ay ikinadadali ng mga tagumpay ng kabila. Nang ikinonsentra ang mga pangunahing pwersa ng AFP laban sa mga pwersang Moro noong dekadang setenta, ang BHB ay nakapagpalawak at nakapagpalakas. Ngayong sa BHB naman nakakonsentra ang AFP, may pagkakataon ang mga pwersang Moro na magbigay ng mas matitindi at mas mabibisang dagok sa panlahatang kaaway. Ang Cordillera People's Democratic Front (CPDF) ang lehitimong organisasyon ng nagkakaisang prente ng mga mamamayan ng Kordilyera, at ito'y nasa loob ng balangkas ng National Democrat ic Front. Ito ay iniluwal ng rebolusyonaryong kilusan ng mga mamamayan ng Kordilyera na sinimulan ng PKP at BHB noong 1971. Ang Cordillera People's Liberation Army (CPLA) ay isang maliit na grupo ng mga bayarang ahente ng kontrarebolusyonaryong sandata hang lakas at ganap nang nahiwalay at nalalansag na. Katuwang ng NDF o sa loob ng balangkas nito, mabisang maipaglalaban ng mga progresibong organisasyon ng mga minorya ang mga karapatan at interes ng mga mamamayan laban sa panlahatang kaaway. Sa ilalim ng rebolusyonaryong pamahalaan ng mga mamamayan, ang mga minorya ay magtatamasa ng awtonomya; proporsyonado at konsesyonal na representasyon sa matataas na organong pampulitika; ispesyal na mga konsiderasyon, at ispesyal na mga alokasyon upang mapunan ang mga pangkasaysayang pagkukulang; at mabilis na pag-unlad sa lahat ng panig. Mga Pangunahing Tungkulin ng Rebolusyonaryong Kilusan T17: Anu-ano ang mga pangunahing tungkulin ng rebolusyo naryong kilusan? S: Ang mga pangunahing tungkulin ng rebolusyonaryong kilusan ay buong-husay na inihahayag ng Partido Komunista ng Pilipinas at ng National Democratic Front. Pero hayaan mong isaad ko ang mga ito sa sarili kong mga salita. Ang sentral na tungkulin ng sambayanan at ng mga pwersang rebolusyonaryo ay magkaisa at agawin para sa kanilang sarili ang kapangyarihang pampulitika. Sa rebolusyonaryong pakikibaka ay dapat nilang lubos na pahinugin ang estratehikong depensiba, abutin ang estratehikong pagkakapatas at tumuloy sa estratehikong opensiba upang matamo ang pambansang pagpapalaya at demokrasya laban sa imperyalismong E.U. at mga lokal na uring reaksyunaryo. Kahit pangunahing anyo ng pakikibaka ang sandatahang pakiki baka, dapat ding ilunsad ang mga ligal na anyo ng pakikibaka. Para mailunsad ang lahat ng anyo ng pakikibaka at sa gayo'y matamo ng sambayanan ang kapangyarihan, dapat palakasin
ang rebolusyonaryong partido ng uring manggagawa, ang hukbong bayan, ang nagkakaisang prente, at ang mga organisasyong masa. Dapat itayo ang mga organo ng kapangyarihang pampulitika sa iba't ibang antas alinsunod sa linya ng nagkakaisang prente. Dapat pagsikapan ng NDF ang pagbubuo ng mga organo ng kapangyari hang pampulitika at mga organisasyong masa at hawanin ang landas para sa rebolusyonaryong pamahalaan ng sambayanan. Dapat isagawa ang kampanya sa nasyonalisasyon ng ekonomya, tunay na reporma sa lupa, at pambansang industriyalisasyon. Sa makakayang antas ay dapat ipatupad ng mga pwersang rebolusyonaryo ang reporma sa lupa bilang pangunahing nilalaman ng pambansang demokratikong rebolusyon at ilatag ang pundasyon ng pambansang industriyalisasyon bilang namumunong salik sa kaunlarang pang-ekonomya. Dapat itaguyod ang bagong demokratikong kultura. Ang diwa nito ay pambansa, siyentipiko at popular. Ang bag-as ng kulturang ito ay ang rebolusyonaryong teorya ng proletaryado. Subalit dapat nitong pagyamanin ang pambansa at lokal na pamanang pang kultura, at bigyan ng puwang ang lahat ng tunguhin ng kaisipang makabayan at progresibo. Dapat palawakin at paunlarin ng PKP, ng iba't ibang organis asyon ng mga mamamayan, at ng NDF ang kanilang internasyunal na pakikipag-ugnayan upang makakuha ng suportang moral at materyal para sa rebolusyonaryong kilusan. Ang Pansamantalang Pamahalaang Rebolusyonaryo at ang kasunod na Demokratikong Republikang Bayan ng Pilipinas ay papasok sa pakikipag-ugnayang diplomatiko, ekono miko at kultural sa iba pang bayan at pamahalaan alinsunod sa isang panlabas na patakaran ng aktibong pagsasarili, non-alignment, neutralidad at kapayapaan. Mga Inaasahan sa Sitwasyong Pandaigdig T18: Ano ang mga inaasahan mo sa sitwasyong pandaigdig at paano maaapektuhan ng mga ito ang inyong pakikibaka? Ano ang tulong na inaasahan mo mula sa iba't ibang pwersa sa ibayong dagat? Paano mo haharapin ang mga pagkakaiba nila sa ideolohiya, pulitika at/o moral? Halimbawa, nariyan ang mga Greens, mga ekolohista, mga aktibistang pangkapayapaan, at mga taong simbahan na naninindigan sa kapayapaan. S: Lalala pa ang krisis ng kapitalistang daigdig. Ang walang kapantay na pagbagsak ng stock market ay nangyari nang mas maaga kaysa inasahan. Palatandaan ito ng mas masahol pang mangyayari sa hinaharap. Bunga ng depisit sa kalakalan at badyet ng Estados Unidos, ng problema sa utang ng Estados Unidos, ng tendensyang magpataw ng mataas na interes sa pautang, ng mga hidwaan sa kalakalan at salapi, ng proteksyonismo, ng malaking bawas sa tulong at serbisyong sosyal, ng pagsasapribado ng mga empresang pampamahalaan, at ng kung anu-ano pa, nagugulo ang ekonomya ng kapitalistang daigdig, nag-aawayan ang mga kapitalistang bayan, naliligalig sa loob ang bawat bayang kapitalista at nanghihina ang Estados Unidos. Ang pandaigdig na sistemang kapitalista at ang mga partikular na bayang kapitalista ay hindi mapakali sa papalalang krisis. Mahihirapan ang uring manggagawa sa mga bayang kapitalista at ang magiging tendensya nila ay lumaban. Ang problema ng napakalaking utang ng ikatlong daigdig ay hindi lamang lumilikha ng malaking gulo at malaganap na ligalig sa lipunan kundi nagiging dahilan din ng pagliit ng pandaigdig na pamilihan ng mga bayang kapitalista. Subalit pinipilit ng mga bayang magpapautang ang mga bayang mangungutang na magbayad ng
utang, magluwag sa import, panatilihing mababa ang sahod, magsa gawa ng privatization, magkonsentra sa produksyon ng mga pang-eksport na hilaw na materyal, magbaba ng halaga ng kanilang salapi, at mangutang nang may mas mabibigat na kondisyon gayong bumababa ang presyo ng mga hilaw na materyal na pang-eksport. Sa ikatlong daigdig ay lalong lalakas ang paggigiit ng pambansang kasarinlan at ang agos ng rebolusyon. Sa kapansin-pansing gulo sa ekonomya at pinansya ng Estados Unidos at ng pandaigdig na sistemang kapitalista ay makikita ang hangganan ng panghihimasok ng Estados Unidos sa Pilipinas. Ang kilusan ng uring manggagawa at iba pang progresibong kilusan sa Estados Unidos at iba pang bayang kapitalista ay malamang na pamuling dumaluhong at magtaguyod ng malakas na kilusang soli daridad na susuporta sa rebolusyonaryong pakikibaka ng sambaya nang Pilipino. Ang agos ng pagsasarili at rebolusyon sa ikatlong daigdig ay papabor sa rebolusyonaryong pakikibaka sa Pilipinas. Lalaki ang kakayahan ng mga bayang sosyalista o ng mga namumunong partido nila na sumuporta sa kilusang rebolusyonaryo sa Pilipinas. Mahigpit na kailangan ng kilusang rebolusyonaryo sa Pilipi nas ang suportang moral at materyal. Ang suportang moral o pulitikal mula sa mga pwersang progresibo at makatao ay tanda ng pagsuporta sa katarungan ng pambansang demokratikong rebolusyon at pagtuligsa sa mga garapal na paglabag sa mga karapatan ng sambayanang Pilipino. Ang suportang materyal ay maaaring sa anyo ng mga sandatang panagot sa lumalaking panghihimasok na militar ng Estados Unidos, kagamitang pangkomunikasyon (elektroniko at imprenta), gamot at kasangkapang medikal, kagamitang industriyal at agrikultural, teknikal na tulong, pondo, at iba pa. Mag-iiba ang partikular na uri ng nakukuhang suportang materyal batay sa uri ng posibleng pagkunan--partido, organisasyong masa, nagkakaisang prente, pamahalaan o ahensyang internasyunal--at batay rin sa mga tumatanggap na entidad na kabilang sa malawak na kilusang bayan, kabilang na ang mga pwersang rebolusyonaryo. May mga komprehensibong entidad gaya ng NDF at ng susunod na Rebolusyonaryong Pamaghalaang Bayan, at mayron ding mga partikular na entidad gaya ng PKP at mga pangmasang organisasyon at alyansa na maaaring makipag-ugnayan at humingi ng suportang moral at materyal mula sa mga pwersa sa ibayong dagat na may magkakaibang paniniwala sa ideolohiya, pulitika at moral. Maaaring ipaunawa sa mga dayuhang entidad na nagtataguyod ng walang karahasan na ang pinagmumulan ng di-makatarungang karahasan sa Pilipinas ay ang imperyalismong E.U. at ang mga lokal na reaksyunaryong uri; maaaring ipakita sa kanila ang garapal na karahasan ng militar, pulis at paramilitar, gayon din ang araw-araw na dahas ng pagsasamantala; maaaring ipabatid sa kanila ang katarungan ng pambansang demokratikong rebolusyon; at maaaring kumbinsihin sila na mag-abot ng suportang moral at materyal sa mga mamamayang naghihirap at lumalaban. Kasalukuyang Papel sa Rebolusyonaryong Kilusan T19: Ano ang papel mo sa rebolusyonaryong kilusan? Totoo bang nangangalap ka ng salapi at sandata para sa rebolusyonaryong kilusan? S: Hilig kong manaliksik, sumulat at magsalita hinggil sa kasaysayan, pulitika, ekonomya at kultura ng Pilipinas. Matagal-tagal na rin mula nang lumaya ako sa bilangguan. Okupado ako sa pagsusulat ng mga artikulo, paglelektyur sa mga
sirkulong akademiko, pagsasalita sa mga pampublikong pulong, pakikipanayam sa mga mamamahayag, at pakikipag-usap sa iba't ibang klaseng tao. Sana'y mas marami pa akong panahon para makatulong sa sambayanang Pilipino sa kanilang rebolusyonaryong pakikibaka. Pero sa palagay ko'y patuloy na pinauunlad ng PKP, NDF at iba pang organisasyon ng mga mamamayan ang pakikipag-ugnayan nila sa kanilang mga katapat sa ibayong dagat. Ganap na karapatan at tungkulin nila ang gumawa ng ganoon. Mainam kung magtagumpay sila sa pagkuha ng higit pang suporta, moral man o materyal, mula sa ibayong dagat, sa harap ng lumalaking panghihimasok ng Estados Unidos. Sa pana-panaho'y inaakusahan ako ng mga reaksyunaryong awtoridad sa Pilipinas ng pangangalap ng salapi at sandata para sa rebolusyonaryong kilusan. Sana'y totoo ang kanilang mga paratang. Ang sambayanang Pilipino at ang kanilang rebolusyona ryong pwersa ay dapat namang bigyan ng lahat ng posibleng tulong mula sa ibayong dagat. Banta sa Buhay sa Pilipinas T20: Ano ang epekto sa iyo ng sunud-sunod na mga tangka, matagumpay man o hindi, sa buhay ng mga kilalang lider ng kilusan sa pambansang demokrasya? Hindi ka ba nalalagay sa panganib? S: Matatalik na kasama at kaibigan ang mga kilalang lider na iyon ng kilusang progresibo. Nagpupuyos ang kalooban ko sa gayong mga kahayupan at lalo akong desidido na ilantad at labanan ang maruruming pakana ng taktika ng "todo-todong giyera" o "low intensity" na pinasisigla ng mga awtoridad ng Estados Unidos at dinidirehe ng CIA at Pentagon sa likod ng isang rehimeng nagkukunwaring demokratiko. Bukod sa kaso ni Rolando Olalia na kung ilang beses ko nang nabanggit, marami pang ganitong tangka ng asasinasyon, matagumpay man o hindi. Ang tangkang asasinasyon sa dating pangkalahatang kumander ng BHB na si Bernabe Buscayno, ang pagkakasugat sa kanya, ang pagkamatay ng dalawa at pagkakasugat sa dalawa pa niyang kasama noong Hunyo 8, 1987 ay isa na namang pagtatangkang sindakin ang mga mamamayan. Hindi pa nasiyahan ang mga pasistang Amerikano at lokal sa pagsagasa sa kanya noong tumakbo siya sa pagkasenador sa ilalim ng Partido ng Bayan. May mga pagtatangka rin sa buhay ng dalawa pang kandidato ng Partido ng Bayan sa pagkasenador na sina Jaime Tadeo at Romeo Capulong--ang mga personal na badigard nila ay kinidnap at ipinalalagay na pinaslang nang mga panahong iyon. Ang asasinasyon kay Lean Alejandro, pangkalahatang kalihim ng BAYAN, at ang malubhang pagkasugat ng kanyang mga kasamahan noong Setyembre 20, 1987 ay palatandaan ng patuloy na pagsisikap ng mga Amerikano at lokal na pasista na sindakin ang mga mama mayan. Ang krimeng ito ay isa na namang hakbang na naglayong maghasik ng malawakang lagim sa hanay ng mga mamamayan. Ang nabigong tangka sa buhay ni Dr. Nemesio Prudente, pangulo ng unibersidad at lider ng SELDA, isang asosasyon ng mga dating detenidong pulitikal, na nagbunga ng malubhang pagkasugat sa kanya at pagkamatay ng kanyang abogado noong Nobyembre 10, 1987 ay nagbibigay-diin sa determinasyon ng mga reaksyunaryong Amerikano at lokal na paslangin ang mga lider ng mga progresibong organisasyon.
Natagalan ng lahat ng lider na ito ang pagkabimbing pulitikal sa ilalim ng diktadurang Marcos na itinaguyod ng Estados Unidos. Subalit sa ilalim ng ipokritong rehimeng E.U.-Aquino, sila ay nagiging biktima ng pinakaimbing atake sa kanilang pagkatao. Ayon sa mga estratagong Amerikano, ang mga atakeng ito ay mga halimbawang hakbang ng pananakot sa kilusan sa pambansang demokrasya. Alam kong may mga panganib sa sarili kong buhay. Sa katunayan, noon pa mang unang linggo ng Agosto 1986 ay binalak na ng ilang pasistang militar na tambangan ako sa syudad ng Dumaguete sa isla ng Negros, subalit kinansela ko ang pakikipagtagpong sana'y naging pagkakataon para isagawa ang kanilang masamang balak. Tiyak na ako ang pangunahing target nila sa isa pakanang asasinasyon noong huling bahagi ng Oktubre at maagang bahagi ng Nobyembre 1986. Pero umalis ako sa Pilipinas noong Oktubre 22, 1986. At si Rolando Olalia ang naging pangunahing target dahil sa wala ako. Ang pakana ay isinagawa ng isang grupo ng mga opisyal ng AFP na binuo ng CIA, ayon sa mga imbestigador ng rebolusyonaryong kilusan. Hangad sa Pamilya T21: Ano ang hinahangad ninyong magpamilya sa mga taong darating? May mga natatanging hangad ka ba? S: Hinahangad namin ang ganap na tagumpay ng rebolusyonaryong kilusan nang hindi lalampas sa dekadang nobenta. Pagkaraan ng ganap na tagumpay ay saka lamang kami magkakaroon ng pinakamainam na pagkakataon para muling magsama ang buong pamilya.