Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. Mga Morposintaktikong Katangian ng Tagalog na Sinasalita sa Morong, Rizal Unang Pambansang Kumperensiya sa Kasaysayan at Pamanang Bayan ng Lalawigan ng Rizal Bukluran sa Kasaysayan at Pamanang Bayan ng Lalawigan ng Rizal Huwebes, Ika-1 ng Setyembre, 2022 | 9:00 n.u.-12:00 n.t. | Online ABSTRAK Ang pag-aaral na ito ay sumisiyasat sa mga katangian ng morposintaks o pagbuo sa mga salita at pangungusap sa Tagalog na sinasalita sa bayan ng Morong, lalawigan ng Rizal. Sa mga naunang pag- aaral na nagtampok sa Tagalog Morong at iba pang mga varayti ng Tagalog sa Rizal, pinagtuunan ng pansin ang mga antas ng ponolohiya o mga tunog ng wika at leksikon o mga salita ng wika. Apat (4) na partikular na aspekto ng gramatika ng Morong Tagalog ang aanalisahin sa papel na ito: 1.) positibong pormang pinimiran ng at superlatibong pormang pinakang; 2.) pananong na at ano?; 3.) mga pormang imperatibo o pautos; at 4.) pagkiling sa mga preposed na panghalip, hal., iyong alulor versus alulor mo. Sa pagtingin sa mga partikular na halimbawang ito, inihahambing at itinatambis ang Tagalog Morong sa mga varayti ng Tagalog na sinasalita sa iba pang mga karatig-bayan ng Rizal, mga diyalekto ng Tagalog sa iba pang mga lalawigan sa Timog Katagalugan, at sa iba pang mga wikang Bisayan at Bikol. Mga susing salita: Tagalog Morong, diyalektolohiya, morposintaks ISO 639-3 language codes: tgl 1
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. Panimula Tatalakayin ko sa papel na ito ang ilang mga katangiang morposintaktiko ng Tagalog na sinasalita sa bayan ng Morong, lalawigan ng Rizal. Sa lingguwistika, ang MORPOSINTAKS ay sumasaklaw sa kung paano bumubuo ng mga salita, parirala, at pangungusap ang wika. Ang mga naunang pag-aaral na tumalakay sa mga varayti ng Tagalog sa Rizal ay pawang nagtuon ng pansin sa antas ng PONOLOHIYA o mga tunog ng wika (Paz, 1994a, 1994b), LEKSIKON o mga salita ng wika (Tiamson, 1970; Paz, 1994a, 1994b; Santiago, 2013), at maging INTONASYON o iyong kung tawagin ay puntó (Santiago, 2014). Mahalagang sanggunian din ang disertasyon ni Peneyra (2003) na bumuo ng mga rekonstruksiyon ng ilang mga berbal na panlapi at salita sa Pre-Tagalog o ang ipinagpapalagay na naunang estado ng Tagalog. Nais kong linawin na ang mga tatalakayin kong estruktura at pormasyon ng pangungusap ay nagmula sa datos na aking nakalap noong taong 2012 sa mga residente at aking sariling mga kapamilya sa Morong. Mataas ang tsansang matatagpuan din ang mga estruktura at pormasyong ito sa pananalita ng mga taga-Teresa, Baras, Tanay, at Cardona sapagkat nabibilang din sila sa tinatawag ni Consuelo J. Paz na R1, isa sa dalawang ERYANG RELIK na tinukoy niya sa Rizal (Paz, 1994a, 1994b). Ang isang eryang relik ay lugar kung saan napanatili ang naunang hitsura ng wika at hindi naapektuhan ng mga pagbabago sa wika ng mga nakapaligid na lugar. Maaaring hindi eksklusibong Morongueño ang mga ibabahagi ko sa pag-aaral na ito. Maaari pa ngang marinig ang mga katangiang ito sa ibang bayan ng Rizal at baka sa iba pang mga lalawigang Tagalog. 2
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. Positibong Pormang Pinimiran ng at Superlatibong Pormang Pinakang Tampok sa Tagalog ng mga Morongueño (at marahil din sa mga taga-Teresa, Baras, Tanay, at Cardona) ang positibong porma ng pang-uri na pinimiran ng [pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾan naŋ]. Narito ang ilang mga halimbawa: (1) a. Pinimiran ng/Pinimirang ganda ni Monique. [pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾan naŋ/pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾaŋ gan.ˈda nɪ mʊ.ˈnɪk] ng/pinimira=ng pinimiran POS GEN/POS=GEN 'Napakaganda ni Monique.' ganda ni=Monique ganda GEN.PER=Monique1 b. Pinimiran ng/Pinimirang talino ni Joy. [pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾan naŋ/ pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾaŋ ta.ˈlɪː.nʊ nɪ dʒʊj] ng/pinimira=ng pinimiran POS GEN/POS=GEN 'Napakatalino ni Joy.' talino ni=Joy talino GEN.PER=Joy Sa pagsasabing "positibong porma", inilalarawan ang pormasyon ito bilang modipikasyong nagreresulta sa INTENSIPIKASYON o pagpapasidhi ng katangiang ipinapahayag. Maaari rin namang negatibong katangian ang pasidhiin ng pinimiran ng. Halimbawa: (2) a. Pinimiran ng/Pinimirang ganit [pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾan naŋ/pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾaŋ ˈgaː.nɪt/ ˈgaː.nejt] pinimiran ng/pinimira=ng ganit b. Pinimiran ng/ Pinimirang ruag [pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾan naŋ/pɪ.nɪ.ˈmɪː.ɾaŋ ˈɾʊː.ʔag] pinimiran ng/pinimira=ng ruag Kung alam ng ilan sa ating mga tagapakinig/nanonood ang kahulugan ng mga salitang ganit at ruag, mangyaring ilagay lamang ito sa mga komento sa Zoom o sa livestream. Maaaring itumbas ang pinimiran ng sa mga intensibong konstruksiyong ubod ng/saksakan ng/nuknukan ng/pagka- 1 Sa papel na ito, ang mga halimbawang Tagalog Morong lamang ang binigyan ng transkripsiyon sa pamamagitan ng International Phonetic Alphabet (IPA) upang maitampok ang kanilang aktuwal na bigkas. Sila at ang mga halimbawa mula sa iba pang mga varayti at wika ay binigyan din ng anotasyon batay sa mga kumbensiyong inihain nina Balthasar Bickel, Bernard Comrie, at Martin Haspelmath sa Leipzig Glossing Rules (2015). Makikita sa duluhang bahagi ng papel ang mga simbolo at daglat na ginamit. 3
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. (salitang-ugat)~(salitang ugat) sa iba pang mga diyalekto ng Tagalog katulad ng sinasalita sa Kamaynilaan. Katulad din siguro ito ng gamit sa konstruksiyong gulping sa Tagalog Marinduque, hal., gulping itim 'ubod ng itim' (Soberano, 1980, p.189). Mapapansin din natin ang porma ng SUPERLATIBONG pinakang [pɪ.na.ˈkaŋ] kung saan matatagpuan pa rin ang LINKER o pang-ugnay na =ng [ŋ] sa dulo nito.2 Halimbawa: (3) a. Pinakang bata sa magkakapater si Ricky. [pɪ.na.ˈkaŋ ˈbaː.ta sa ˌmag.ka.ka.pa.ˈtɛɾ sɪ ˈɾɪː.kɪ] pinaka=ng=bata sa mag-ka~ka-pater si=Ricky b. Si Efren "Bata" Reyes ang pinakang magaling sa bilyar. [sɪ ʔɛp.ˈɾɛn ˈbaː.ta ˈɾɛː.jɛs ʔaŋ pɪ.na.ˈkaŋ ma.ga.ˈlɛŋ sa bɪl.ˈjaɾ] si=Efren "Bata" Reyes ang=pinaka=ng=ma-galing sa=bilyar Sa karamihan ng mga tagapagsalita ng Tagalog sa Kamaynilaan (o maging sa iba pang mga pook sa Rizal at iba pang lalawigan), madalas ay hindi na binibigkas ang pang-ugnay sa hulihan. Halimbawa, kung sasabihin sa paraang "Greater Manila" (Paz, 1994a, 1994b) ang mga pangungusap na 3a. at 3b.: (4) a. Pinakabata sa magkakapatid si Ricky. [ˌpɪː.na.ka.ˈbaː.ta sa mag.ˌkaː.ka.pa.ˈtɪd sɪ ˈɾɪː.kɪ] pinaka-bata sa mag-ka~ka-patid si=Ricky b. Si Efren "Bata" Reyes ang pinakamagaling sa bilyar. [sɪ ʔɛp.ˈɾɛn ˈbaː.ta ˈɾɛː.jɛs ʔaŋ ˌpɪː.na.ka.ma.ga.ˈlɪŋ sa bɪl.ˈjaɾ] si=Efren "Bata" Reyes ang=pinaka-ma-galing sa=bilyar Pananong na At Ano? May natatangi ring pormasyon ang Tagalog Morong sa salitang pananong na bakit o iyong pormang INTEROGATIBONG humihingi ng dahilan. Ang naoobserbahan nating porma sa Tagalog Morong ay at ano [ʔa.ta.ˈnʊ]. Narito ang ilang mga halimbawa: 2 Ang buong porma ng pang-ugnay ay na [na]. 4
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. (5) a. At ano't pinalalamig ninyo 'yung plastik sa ref!? [ʔa.ta.ˈnʊt pɪ.na.ˈlaː.la.mɪg nɪn.ˈjʊ jʊŋ plas.ˈtejk sa ɾɛp] at=ano=(a)t CONJ=Q=CONJ 'Bakit ninyo pinapalamig 'yung plastik sa ref!?' p<in>a-la~lamig CAUS<TR>-PROG~lamig 2PL.GEN DEM.DIST=LNK plastik OBL=ref ninyo (i)yon=ng plastik sa=ref b. At ano't uulik-ulik ka riyan sa karsada? [ʔa.ta.ˈnʊt ʔʊ.ˌʔʊː.lɛk.ˈʔʊː.lɛk ka ˈɾɪː.jan sa kaɾ.ˈsaː.da] at=ano=(a)t CONJ=Q=CONJ 'Bakit ka paroo't parito diyan sa kalsada?' u~ulik~ulik REP~paroo't.parito ka 2SG.ABS DEM.MED riyan sa=karsada OBL=kalsada Mapapansin ang estratehiya ng pagtatambal o COMPOUNDING ng isang CONJUNCTION na at at ng isa pang salitang pananong na ano. Sa Tagalog, karaniwang ginagamit ang ano sa paghingi ng impormasyon. May makikita tayong katulad na kaayusan sa mga wikang Bikol kung saan binubuo rin ng isa pang salitang pananong (o bahagi nito) at conjunction o pang-ugnay ang salitang pananong na humihingi ng dahilan.3 Tingnan ang mga sumusunod na halimbawa mula sa Bikol Sentral (Mintz, 1971, p. 106): (6) Bikol Sentral a. Áno an binakál ni Romy? an=b<in>akal ABS=<TR.PFV>buy ano Q 'What did Romy buy?' ni=Romy GEN.PER=Romy b. Tá'no ta nagdigdí ka? ta=(a)no=ta CONJ=Q=CONJ 'Why did you come here?' nag-digdi INTR.PFV-DEIC.PROX ka 2SG.ABS 3 Sa katunayan, ang mismong pormang bakit ay orihinal na binubuo ng dalawang bahagi: bakin + at. Kalaunan ay dumikit na sa naunang salita ang pang-ugnay na at kung kaya't nagresulta ito sa mas ginagamit nang pormang bakit sa Kamaynilaan at iba pang mga lalawigang Tagalog. May mga pook sa ibang lalawigan sa Timog Katagalugan na gumagamit pa ng bakin. 5
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. c. Nagdigdí akó ta inapód mo akó. nag-digdi INTR.PFV-DEIC.PROX 1SG.ABS CONJ 'I came because you called me.' ako ta <in>apod=mo <TR.PFV>call=2SG.GEN ako 1SG.ABS Mga Pormang Imperatibo o Pautos Sa ilang mga diyalekto ng Tagalog sa Marinduque, Batangas, Laguna, Quezon, at Oriental Mindoro, maririnig natin ang mga sumusunod na pormang IMPERATIBO o pautos sa 7b. at 8b. (Peneyra, 2003, p. 65-66): (7) a. Dalhin (mo/ninyo) ang baldi sa labas. ang=baldi dal(a)-hin(=mo/ninyo) dala-TR.IMP(=2SG.GEN/2PL.GEN) ABS=baldi sa=labas OBL=labas b. Dalha ang baldi sa labas. dal(a)-ha dala-TR.IMP ang=baldi ABS=baldi sa=labas OBL=labas (8) a. Takpan (mo/ninyo) ang baldi. tak(i)p-an(=mo/ninyo) takip-APPL(2SG.GEN/2PL.GEN) ang=baldi ABS=baldi b. Takpi ang baldi. tak(i)p-i takip-TR.IMP ang=baldi ABS=baldi Ipinagpapalagay na isa ito sa mga katangian ng "naunang estado ng Tagalog" (Peneyra, 2003, p. 66) na napanatili sa mga diyalekto ng mga naturang lalawigan. Katunayan, maihahambing ang kaayusang ito sa mga imperatibo o pormang pautos din sa mga wikang Bisayan na kapuwa miyembro ng grupo ng mga wikang Central Philippines. Halimbawa: (9) Samar-Leyte palit-á an tinapay! palit-a buy-IMP 'Buy the bread!' (Zorc, 1977, p. 126) an=tinapay ABS=bread (10) Cebuano bantay-í qunyáq siyá. bantay-i take.care-IMP 'Take good care of her.' (Zorc, 1977, p. 162) ʔunyaʔ PRT siya 1SG.ABS 6
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. (11) Porohanon qizáw pag-kuháq-a qan apidábit ʔizaw pag-kuhaʔ-a PROH STEM-get-IMP 'Don't get the affidavit!' (Ibid.) ʔan=apidabit ABS=apidabit Base sa datos na aking nakalap, hindi na natin nakikita ang ganitong mga pormang imperatibo/pautos sa Tagalog Morong. Maaaring isa ito sa mga bahagi ng gramatika na tuluyan nang naimpluwensiyahan ng mga pagbabago sa karatig-pook. Pero maaaring sa isang punto ng panahon o sa mga maliliit na sulok ng lalawigan ng Rizal, mayroon pa ring mga pandiwang pautos katulad ng dalha at takpi sa pananalita ng mga tao. Pagkiling sa mga Preposed na Panghalip Panghuli ay nais kong talakayin ang pagkiling sa mga PREPOSED na panghalip sa mga pangungusap sa Tagalog Morong. Sa isang taga-Morong (partikular ang mga matatanda), malamang ay kikilingan niya ang porma ng pangungusap sa 12a. kaysa sa 12b: (12) a. Ayusin natin ang iyong alulor. [ʔa.ˈjʊː.sɪn ˈnaː.tɪn/ ˈnaː.tejn ʔaŋ ˈʔɪː.jʊŋ ʔa.lʊ.ˈlʊɾ] ayos-in ayos-TR.IPFV natin 1PL.GEN.INCL ang=iyo=ng=alulor ABS=2SG.GEN.PRE=LNK=alulod b. Ayusin natin ang alulod mo. ayos-in ayos-TR.IPFV natin 1PL.GEN.INCL ang=alulod=mo ABS=alulod=2SG.GEN.POST Ang panghalip na iyo ay tinatawag na preposed na katumbas ng panghalip na mo. Ibig sabihin, nakapuwesto ang panghalip sa harap ng pangngalang pagmamay-ari o possessed noun. Tingnan pa natin ang karagdagang halimbawa sa (13): (13) a. Nanikip ang aking ribrib. [na.nɪ.ˈkɛp/ na.nɪ.ˈkejp ʔaŋ ˈʔaː.kɪŋ ɾɪb.ˈɾɛb/ ɾɪb.ˈɾejb] naN-(s)ikip INTR.PFV.DISTR-sikip ang=akin=ng=ribrib b. Nanikip ang dibdib ko. naN-(s)ikip INTR.PFV.DISTR-sikip ang=dibdib=ko ABS=dibdib=1SG.GEN.EXCL.POST 7
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. Ngayon, hindi natin sinasabing wala sa repertoire o kakayahang komunikatibo ng taga- Morong ang POSTPOSED na porma ng mga panghalip o iyong mga nakapuwesto pagkatapos ng pangngalan. Makikita lang natin sa mga halimbawa sa itaas na higit na pinapaboran ang preposed na kaayusan kung ikukumpara sa postposed na kaayusan. Pagbubuod Inilahad ko sa papel na ito ang apat (4) na partikular na aspekto ng gramatika ng Tagalog na sinasalita sa bayan ng Morong, lalawigan ng Rizal. Kinilala rin ang pagiging bahagi ng Morong sa tinawag ni Paz (1994a, 1994b) na eryang relik na R1 na siya ring kinabibilangan ng mga karatig- munisipalidad na Teresa, Baras, Tanay, at Cardona. Ang apat na aspektong gramatikal na tinalakay ay ang mga sumusunod: positibong pormang pinimiran ng at superlatibong pormang pinakang; pananong na at ano?;
mga pormang imperatibo o pautos; at pagkiling sa mga preposed na panghalip Ipinakita ko rin ang ilang mga posibleng magkahawig na kaayusan sa iba pang mga diyalekto ng Tagalog (Kamaynilaan, Marinduque, Quezon, Batangas, Laguna, at Oriental Mindoro), at mga pangkat-wikang Bikol at Bisayan na kasama ng Tagalog sa grupong Central Philippines. Tunay ngang maraming nagpapatangi sa Tagalog Morong. Ngunit, mababakas din ang mga katangiang nag-uugat at naglulugar dito sa mas malawak na lalawigan ng Rizal, Katimugang Luzon, at Sentral Pilipinas. 8
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. Mga Sanggunian Bickel, B., Comrie, B., & Haspelmath, M. (2015). The Leipzig Glossing Rules: Conventions for interlinear morpheme-by-morpheme glosses. Huling sinanggunian noong Ika-29 ng Agosto, 2022 mula sa Mintz, M. W. (1971). Bikol grammar notes. University of Hawai'i Press. Paz, C. J. (1994a). Isang Preliminaryong Pag-aaral ng Tagalog sa Rizal. The Archive: A Journal Dedicated to the Study of Philippine Languages and Dialects, 10. Lungsod Quezon: Cecilio Lopez Archives of Philippine Languages at ang Philippine Linguistics Circle. Paz, C. J. (1994b). Ay Hao: Ang Dayalek ng Tagalog sa Rizal. The Archive: A Journal Dedicated to the Study of Philippine Languages and Dialects, 10. Lungsod Quezon: Cecilio Lopez Archives of Philippine Languages at ang Philippine Linguistics Circle. Peneyra, I. U. (2003). Isang Rekonstraksyong Internal ng Tagalog Batay sa mga Piling Dayalek [Disertasyon]. Departamento ng Linggwistiks, Kolehiyo ng Agham-Panlipunan at Pilosopiya, Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Santiago, V. C. (2013). Mga usáp-usáp: Isang preliminaryong pag-aaral ng Tagalog na sinasalita sa bayan ng Morong, Rizal. Papel na binasa sa Unang Linguistics Paper Colloquium (Di- gradwado). Silid 207, Bulwagang Palma, Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Santiago, V. C. (2014). Areal variation in Morong Tagalog: An acoustic phonetic and dialectological approach. Papel na binasa sa Ika-12 Philippine Linguistics Congress, NISMED AVR, Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Soberano, R. (1980). The Dialects of Marinduque Tagalog. Sa Wurm, S. A. (pat.) Pacific Linguistics Series B(69), Department of Linguistics, School of Pacific Studies, The Australian National University. 9
Borador pa lamang. Maaaring komentuhan. Tiamson, L. G. (1970). A Survey of the Linguistic Geography of Six Towns in Rizal (Taytay, Antipolo, Angono, Morong, Baras and Tanay) [Di-limbag na pangmasteradong tesis]. Kolehiyo ng Edukasyon, Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Zorc, R. D. (1977). The Bisayan dialects of the Philippines: subgrouping and reconstruction. Pacific Linguistics, Series C(44). The Australian National University. Mga Simbolo at Daglat = - clitic boundary - - morpheme boundary . - one-to-many correspondence ~ - reduplication 1 - 1st person 2 - 2nd person GEN - genitive case POS - positive form ABS - absolutive case APPL - applicative CAUS - causative CONJ - conjunction DEIC - deictic DEM - demonstrative DIST - distal EXCL - exclusive INCL - inclusive INTR - intransitive IPFV - imperfective aspect LNK - linker MED - medial OBL - oblique PER - personal PFV - perfective aspect PL - plural POST - postposed PRE - preposed PROG - progressive PROH - prohibitive PROX - proximal PRT - particle Q - question word REP - repetitive SG - singular STEM - stem-forming affix TR - transitive 10