UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 KALAKALANG AGRIKULTURAL NG PILIPINAS SA PANAHON NG KOLONISASYON: PAGBUBUKAS, PAGSASARA AT PAGTATANGKANG PAG-AHON Gloria Esguerra Melencio Department of Social Sciences, College of Arts and Sciences, University of the Philippines Los Baños, College, Laguna E-mail: gemelencio@up.edu.ph (Corresponding author) Received 05 October 2018 Accepted for publication 05 July 2019 Abstrak Mula sa mga primaryang batis na nasusulat sa wikang Espanyol at pawang isinalin sa wikang Ingles ng historyador at paring Heswitang si Horacio dela Costa ang limang artikulong ito ni Maria Lourdes Diaz- Trechuelo. Pananaw ng Espanya ang pinagmulan ni Diaz-Trechuelo ng kanyang limang artikulo dahil mga dokumentasyon, ulat at mga personal na liham ang kanyang mga batis mula sa Real Sociedad Economica de Amigos del Pais, may atas mula sa Hari ng Espanya, na maglunsad ng pang-ekonomiyang plano sa Pilipinas. Masusi niyang sinaliksik at nagbunga ang mga ito ng mga pang-akademya niyang artikulo hinggil sa kalakalang agrikultural ng Pilipinas. Hinggil sa mga ginawang pang-ekonomyang plano ng Espanya, paano ipinatupad ang mga ito at anu-ano ang mga pangyayari sa kasaysayang pangkalakalan ng Pilipinas noong ika-17 at ika-18 daantaaon ang lima niyang artikulong ito. Ipinapakita niya kung paanong sinolo at inangkin ng Espanya ang Pilipinas sa pamamagitan ng pagsasara nito sa mga pamilihan sa mga bansa sa Timog-Silangang Asya na aktibong nakikipagkalakalan noon sa kolonya nito bago pa man dumating ang mga kolonisador na Espanyol. Mga susing-salita: Kalakalang Galyon, ekonomiya ng Pilipinas, produktong agrikultural, Timog-Silangang Asya 125
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Introduksyon binasa ng antropologong si Antoon Postma noong 1992. Masigla ang Kalakalan Bago pa Dumating ang mga Kolonisador Apatnaraang dantaon bago pa man dumating ang mga Europeo, naglalakbay na sa karagatan at nakikipagkalakalan na ang mga tao sa Timog-Silangang Asya. Naging daanan ng kalakalan ang mga karagatan pati na ang kalupaang bahagi ng timog mula India papuntang China at tumatawid pababa sa peninsula ng Malay. Mula rito, sumasakay naman ng mga sasakyang dagat ang mga Tsino patungong Borneo, Singapore, Sumatra at iba pang isla sa Indonesia. Sa kalupaan naman ng Arabia at India dumaraan ang mga manlalakbay at mangangalakal sa loob ng Timog Silangang Asya.1 Mula sa pinakamataas na pinuno ng Tundun (pinaniniwalaang Tondo ngayon) ang pahayag ng pagpapatawad sa utang dahil sa ginawang pagbabayad. Bagaman at napilas ang kalahati ng tansong may inskripsyon, may malinaw itong pinatutunayan: May nagaganap nang kalakalan at may kabihasnan na ang Pilipinas 621 taon bago pa man dumating rito ang mga Espanyol noong 1521 batay sa LCI na may tinatayang panahong 900 Bago sa Kasalukuyan. Nakikipagkalakalan na ang mga ninuno natin sa mga naglalakbay mula sa mga kaharian sa Timog-Silangang Asya katulad ng sa Sumatra, Kampuchea, Champa at Siam bago pa man mag-ikasampung daantaon. Ang Laguna Copperplate Inscription (LCI) Pinapatunayan sa pagkakatagpo ng Laguna Copperplate Inscription na may buhay na buhay na kalakalang nagaganap na sa Pilipinas bago pa man manakop ang mga Espanyol. Sa opisyal na dokumentong yari sa tanso na natagpuan sa Laguna de Bay noong 1989, nasasaad na nagbayad na ng utang si Namwaran pati na ang kanyang pamilya ng halagang 1 kati at 8 suwarnas ng ginto (865 g. o nagkakahalaga ng USD 12,000 sa kasalukuyang panahon) sa pinagkakautangang Datu noong 900 AD. lumang wikang Kavi ng Nasusulat sa Indonesia ang nakaukit LCI na natagpuan ng isang nag-aalis ng burak sa lawa at matapos ang pagpapasa-pasahan sa pagtatangkang ibenta ito, nauwi ito sa National Museum kung saan sinuri at sa Pinapatunayan ng mga nahukay na artefact na may kalakalang nagaganap sa India, Champa pagitan ng Pilipinas, (sinaunang pangalan ng Vietnam), China, Saudi Arabia at Borneo bago pa ang pananakop ng Espanya. Nag-aangkat na ng ginto at perlas mula sa Pilipinas ang Funan, China noon pa mang 618-906 AD sa panahon ng Tang Dynasty. Nagbebenta katutubong naman mangangalakal sa Lingayen at Mindoro ng kahoy panggawa ng mga sasakyang pandagat, bulak, abaka, bunga (para sa nganga), mani, perlas, sandalwood, rattan at bees wax sa iba't ibang bahagi ng Asya hanggang 1417. May mga porselanang gawa sa panahon ng dinastiya ng Sung na natagpuan sa Sta. Ana, Maynila na lumalabas sa carbon dating na dumating sa Pilipinas daantaon. Nagpapatunay na aktibo na ang China sa ang mga noong ika-13 126
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 pakikipagkalakalan sa panahong ito. Naungusan nila ang mga Arabong mangangalakal na dumating sa Pilipinas noong maagang bahagi ng ika-13 daantaon. sa Pilipinas interesado ang mga Espanyol na Mas mangalakal kaysa sa magpaunlad ng likas na yaman ng Pilipinas dahil mas mabilis ang akyat ng pera sa kabang-yaman ng Espanya at mas diretsong sa kamay ng negosyante ang tungo ng pera. Hindi nagmalasakit ang mga negosyanteng ito na produktong ang mga mapaunlad agrikultural. Kung naplano mang paunlarin ito sa ilang bahagi ng Pilipinas sa ilang takdang panahon, mas nangibabaw pa rin ang interes ng mga Espanyol na magnegosyo at magpataw ng buwis na tinatawag na indulto de comercio sa bawat sa Kalakalang produktong Galleon kasabay ng pagbebenta ng mga produktong agrikultural tulad ng pulot- pukyutan, beeswax, tubo, tabako, trigo, bunga, paminta at sutla - mga produkto ng lupang hindi madaling mabulok at kayang hanggang mapanatiling maganda makarating ang mga ito sa destinasyon nitong Acapulco at kalaunan ay Espanya. isinasakay - Nagsimula ito sa paniningil nila ng tribute sa ilalim ng sistemang enkomyenda3. Isa sa mga mababanggit na negosyanteng nagtangkang magpatanim sa Mindanao si Nicholas Norton. Maiipit si Norton sa sagad na katiwalian sa pagbubuwis. Tutuligsain ni Leandro De Viana ang talamak na katiwaliang ito sa daungan ng mga barko. Upang mahikayat naman ng pamahalaang Espanyol na pumasok sa larangan ng pagmimina, inalok si Don Francisco Xavier Salgado ng pagkakataong masolo o mamonopolisa ang paggawa ng alak mula sa nipa at tubo. May mga mahihigpit katulad nina siyang Gobernador Heneral Simon Anda at Gobernador Jose Basco, magiging kaalitan ni Salgado kalaunan. kakumpetensya Magpapalit-palit ang mga Gobernador Heneral sa Pilipinas. Magyayao't parito rin sa ang mga negosyanteng Espanyol paniniwalang sentro ang Pilipinas ng kalakalan sa pagitan ng mga mayayamang bansa sa Europa. Sistemang Encomienda Mas nakinabang sa Kalakalang Galleon hindi lamang ang mga mangangalakal na Espanyol kundi pati na ang mga Intsik at ilang mestizo at principales na tumayong middlemen sa pagitan ng mga magsasaka sa lalawigan at mga negosyante sa pantalan ng mga barkong dinadaungan ng Galleon. Mas extractive2 mapanikil at mapagsamantala ang patakarang Espanyol sa mga likas na yaman at produktong agrikultural ng Pilipinas sa pangkalahatan. May kabuhayang kayang bumuhay ng kanilang balangay ang mga sinaunang Pilipino bago dumating ang mga Espanyol. May sarili silang pananim na kayang magpakain ng apat katao - mag-asawa at dalawang anak4. Magbabago ito kalaunan nang ipinatupad ng mga mananakop ang saan sistemang ipapailalim ang mga taniman at mga taong namamahala nito sa encomienderong Peninsulares o mestizo, pinagkakatiwalaan ng Espanyang mangalaga sa mga taong kailangang maging Kristiyano habang encomienda kung 127
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 pinamamahalaan encomiendero. ang mga ito Sa ilalim ng encomienda, walang pag-aari ang mga karaniwang magsasaka. Sila ang pagkukuhanan ng tributo upang masustina at may makain ang mga dayuhang mananakop mula sa kanilang pananim. Ang pagtatakda ng tribute at sistemang compras5 ang magpapawalang gana sa mga mamamayang magtanim ng mga produktong agrikultural na maaari nilang ibenta at paikutin sa kalakalan upang kumita. Nagtatanim na lamang silas ng palay, mais, mga gulay na pampagkain ng sariling pamilya. Bigo ang layunin ng compras na mag-ipon ng mga produktong agrikultural at ekstensyon ng patakarang tribute. Sa katunayan, may utang na Php 200,000 katumbas na palay ang lalawigan ng Pampanga sa kabang-yaman ng Espanya noong 16615. bilang pandagdag Kalaunan, papasok ang mga korporasyong relihiyoso at magkakaroon ng asyenda. Itatakda ng Hari ng Espanya ang pagkakaroon ng "hacienda." Malakihan ang produksyon ng palay, prutas at karneng baka upang may suplay ng pagkain ang mga relihiyoso, guwardia civil pati na mga opisyal ng pamahalaang Espanyol mula sa mga asyenda. Naging pribadong pag-aari ng mga relihiyosong Dominikano, Franciscano, Agustino at Rekoletos ang mga asyenda sa mga lalawigan ng Laguna, Bulacan, Cavite, Bataan, Cebu, Rizal, Isabela, at Mindoro. ng bigas, prutas, karne at iba pang pagkain ng mga relihiyosong grupo at ng mga Kastila at Europeong residente ng buong Manila7. Gayundin ang Hacienda San Pedro Tunasan na naging Laguna kalaunan. Nasa ibaba at kumakating bahagi ang San Pedro Macati samantalang nasa bandang itaas naman ng burol ang San Pedro Tunasan. Naging bahagi ng Santa Ana de Sapa8 (Santa Ana, Manila) ang San Pedro Macati sa ika-19 na daantaon dahil naging gobernadorcillo ng Manila si Don Pedro Pablo Roxas9, apo at tagapagmana ng may- ari ng Hacienda de San Pedro Macati na si Don Domingo Roxas.10 Ama ni Don Pedro si Don Jose Bonifacio Roxas, kapanahunan ni Fr. Jose Burgos, at naging aktibo sa pagbabago ng Cadiz Constitution noong 1812. 11 Isa si Pedro P. Roxas sa mga insulares na nagtaguyod ng Rebolusyong 1896, kasama nina Dr. Jose Rizal, Andres Bonifacio12, Antonio Luna at iba pang mga kasapi ng Katipunan13. Tumakas siya sa bansang Pransya nang hinuli at ikinulong si Rizal at doon na namatay. Kinumpiska ng kanyang pamahalaang Espanyol minanang asyenda sa Batangas, pati na ang Hacienda de San Pedro Macati. 14 ang Kung mga peninsulares, insulares at mga relihiyoso ang nagmamay-ari ng Hacienda de San Pedro Macati at mga kanugnog- pook nito, mga labandera, custorera, sastre, minero, trabahador at iba pang nagbibigay sa mga Franciscanong pari ng Santa Ana de Sapa ang mga nakatira rito. 15 ng abuloy Napakahalaga, halimbawa, ang Hacienda de San Pedro Macati para sa Espanya dahil isa ito sa mga asyendang pinagkukunan ng Pag-aari ng mga Dominikano ang Laguna. Paborito nilang bakasyunan ang Laguna dahil sa maiinit na bukal ng mga ito kaya nagkaroon ng bayang Los Baños kung saan 128
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 sila nagbabad at naliligo. Matatamis ang mga prutas at tubo sa Laguna, Pampanga at Bulacan kung kaya ang mga ito ang ipinatanim ng mga Espanyol sa mga bayang ito. Bukod pa sa mga pananim na indigo, kape, bulak, sutla mula sa mga ipinatanim ng mulberry, paminta, pinya, cacao, bunga, bulak, abaka (karamihan sa Bicol) at niyog partikular sa Batangas, Quezon, Laguna at iba pang mga lalawigan sa Timog-Luzon.16 Pag-unlad ng Ekonomya Noong Ika-18 Daantaon Sa unang artikulong may pamagat na The Economic Development of the Philippines in the Second Half of the Eighteenth Century, tinalakay ng akademikong awtor ang mga pang-ekonomiyang kontribusyon Nagsimulang ng Pilipinas sa Espanya. magpakita ng interes ang Espanya sa ekonomiya ng Pilipinas nang nakita ng mga gobernador heneral na bumubuti ang kabuhayan ng Pilipinas noong ikalawang bahagi ng ika-18 daantaon, ayon kay Diaz- Trechuelo. Mula 1750, nagsimula nang mapansin ng Espanya ang problema sa ekonomiya ng kolonya nito. Kailangan umanong tulungan ang sa kinasasadlakan nitong kahirapan. Bukod pa, "kapaki- pakinabang" 17 at hindi na magiging sanhi pa ng "pinansyal na pananagutan"18 na magdudulot ng kabigatan para sa Espanya ang Pilipinas. Malaki ang pag-asam nila na maaaring pagkunan ng pang-ekonomiyang ambag ang Pilipinas bilang kolonya ng Espanya. Katunayan, pumasok sa kabang- yaman ng Espanya ang unang kargamento Pilipinas na makaahon inaasahang magiging ng pilak mula sa Pilipinas at inilarawan itong sa pang- "bagong panahon"19 ekonomiyang kasaysayan noong 1784. 20 Inilarawan ni Father Jose Calvo, gumawa ng plano para sa pangkalakalang pag-unlad sa Mexico, ang kalagayan mineral at metal sa Pilipinas, partikular ang ginto. Sa Paracale, Camarines Norte lamang ang nabanggit niyang pinagmumulan ng ginto ngunit naniniwala siyang kapag pinaunlad ang sistema ng pagmimina nito sa Paracale, tataas rin ang produksyon nito sa iba pang bayan sa Pilipinas. Ipinaliwanag ni Diaz-Trechuelo sa unang artikulo na hindi itinuloy ng mga Espanyol sa Pilipinas dahil mas maraming ginto ang namimina sa mga kolonya nito sa Latina Amerika sa mas murang bayad sa lakas- paggawa. ito Gayunpaman, walang tiyak na datos kung gaano karaming ginto ang nakuha ng hindi Pilipinas Espanya pinagbabayad ng ikalimang bahaging karaniwang ibinibigay sa Hari ang mga nagbebenta Malayang nito. nakapagbebenta ang sinumang nagmimina nito at hindi obligadong maglaan ng ikalimang bahagi para sa Hari, hindi ibang metal at produktong katulad sa agrikultural. Ang kaluwagang ito ang dahilan kung bakit isinasakay ang tumbaga mula sa mga barkong patungong Acapulco at iniluluwas sa Tsina at Batavia nang maramihan. sa dahil sa Pilipinas Mga Plano sa Pagpapaunlad ng Ekonomya Ipinaliwanag sa ikalawang artikulong may pamagat na Philippine Economic Development Plans, 1746-1779 ang mga pang-ekonomiyang ni Diaz-Trechuelo 129
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 planong pangkaunlaran sa Pilipinas sa ika-18 daantaon. gitnang bahagi ng ng mga Nagpadala negosyante at isang botanist upang manguna sa eksplorasyon ng mga likas na yaman sa agrikultura at mina at magtala ng mga halamang likas sa Pilipinas. ang Espanya ilalim ng Pangkalahatang Pang- Sa sa Pag-unlad ni ekonomiyang Plano Gobernador Basco, nagkaroon ng monopolyo sa tabako ang pamahalaang kolonyal. Nagkaroon ng malawakang pagtatanim ng tabako sa hilaga at timog ng Luzon, pati na sa Kabisayaan. Kasing kalidad umano ang tabakong sa tabako matatagpuan sa Havana, Cuba. Heneral Jose sa Pilipinas Isang aktuwal na plano ang pagtatatag sa Sociedad Economica de Manila ni Basco noong 1781 na tahasang makikinabang umano sa mga likas na yaman ng Pilipinas. ito ni Diaz-Trechuelo na Inilarawan "pagsasamantala sa likas na yaman ng ito ng Royal bansa." Philippine Company sa 1785, mas organisado at may mas malawak na saklaw. 21 Mapapalitan Sa Plano de Reforma del Gobierno de Filipinas ni Gobernador Heneral Felix Marquina, ang pakikipagkalakalan sa ibang mga bansa matapos ang paglusob ng Britanya sa Pilipinas noong 1762. Iminungkahi rin ni Marquina ang pandarayuhan ng mga Espanyol sa Pilipinas. Kahawig ito ng patakaran ng Espanya sa mga kolonya nitong bansa sa Latin Amerika kung saan naghugusan at tinambakan ang mga kolonyang bayan nito ng mga Espanyol upang dumami ang puti ("whitening of binuksan niya Argentina") at pagdami ng mga creoles, 22 mabigyan ng gawain ang maraming Espanyol na walang trabaho at tuluyang maangkin ang kolonya nito. Iyon nga lang, hindi kasing dami ng mga ipinadalang Espanyol sa Latina Amerika ang ipinadala sa Pilipinas. Kakaunti lamang ang mga Espanyol na ito. Walang gaanong gustong pumunta sa Pilipinas maliban sa mga misyonerong itinalaga ng mga Heswita, Augustiniano, Fransiscano, Dominiko at Recoletos. Nalalayuan sila sa Pilipinas, bukod pa sa walang katiyakan ang hinaharap nila rito. Iminungkahi ng ekonomistang paring si Fr. Jose Calvo, SJ, na magkaroon ng isang pandaigdigang sa pamamagitan ng pagbubuo ng isang kumpanyang tututok sa ekonomiya ng Halos 188 taon umanong Pilipinas. kolonya ng Espanya ang Pilipinas at ginastusan na ng milyun-milyong piso rin umaangat ang ngunit hindi pa kalagayan nito sa panahong yaon. pamamaraan Inirekomenda ni Calvo ang pagbubukas ng kalakalan sa pagitan ng Espanya at Pilipinas. Sa loob umano ng anim hanggang walong taon, tinatantiya niya ang pagtaas ng produksyon ng paminta, bawang, cocoa, bulak at mulberry na panggagalingan ng silk para magkaroon ng industriya Pilipinas. sutla Iminungkahi niyang obligahin ang mga magsasakang magbigay ng regular na tributo mula sa kanilang mga pananim. ng sa iminungkahi niyang dahan- Gayundin, sa dahang awatin pakikipagkalakalan sa mga Intsik para maobligang bumili ang Pilipinas ng mga produkto mula sa Espanya. Ayon pa sa ang Pilipinas 130
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 ekonomistang pari, maghihikayat ang direktang kalakalan sa pagitan ng Espanya at Pilipinas ng paninirahan sa Pilipinas ng mga Espanyol, tataas ang populasyon nila dito sa kolonya at rin ang pangangailangan para sa mga produkto mula Espanya. tataas Isang Englishman na naturalisadong mamamayan ng Espanya, si Nicholas Norton Nichols, sa pagpapaunlad ng ekonomiya ng Pilipinas. Inilarawan siya ni Diaz-Trechuelo na mas praktikal ("less utopian")23 sa pagtingin sa pagpapaunlad ng agrikultura at ekonomiya ng isang Lumaki Protestante at nagpabinyag na Katoliko sa Espanya matapos na makakilala at makipagkalakalan sa mga Katoliko sa Pilipinas. Bumalik siya sa Pilipinas upang manguna sa pagtatanim ng cinnamon at iba pang sa Zamboanga. ang tumulong Pilipinas. siyang sangkap sa pagkain Sa panahong sinusustentuhan ng Espanya ang Pilipinas, nais ipakita ni Norton na maaaring hindi maging pabigat ang Pilipinas sa Espanya kung mapapabuti ang agrikultura nito. Tinataya niyang magiging tagatustos ng cinnamon at paminta ang Mindanao sa mga bansa sa Scandinavia sa loob ng lima hanggang anim na taon. Katumbas ng ginto kung hindi man mas mataas pa ang halaga ng cinnamon at paminta sa pandaigdigang palengke sa panahong ito. Mababawasan rin umano ang pagkaubos ng pilak ng Espanya kung hindi na ito bibili ng troso at pisi sa Scandinavia. Gayundin, plano niyang magkaroon ng tahasang kalakalan sa pagitan ng Cadiz at Mindanao na hindi na daraan pa sa Acapulco. Natatangi rin ang Attorney-General ng Audiencia ng Manila noong 1756 na si Francisco Leandro De Viana. Nagsumite siya ng ulat sa Hari na naglalaman ng pagsisiyasat pang-ekonomiyang kalagayan ng Pilipinas. Bagaman at tumugon ang Attorney-general ng Hari at nagsabing hindi maaaring pagmulan ng atas ng Hari ang ulat, iginiit pa rin niya ang pang- kanyang ekonomyang planong nagsasabing hindi dapat iwanan ng Espanya ang Pilipinas. sa "Demostracion," Tinuligsa rin ni De Viana ang paniningil ng almojarifazgo24 (kahit na nangatwiran si Gobernador Heneral Jose Raon na inalis na ito noon pang 1765). Pabigat umano ang buwis na ito at pinagmumulan ng katiwalian sa mga daungan. May mga puntos na ipinaliwanag si De Viana sa kanyang "Demostracion:" lupa, Una, may pinakaproduktibo, pinakamayaman at pinakamagandang lupain sa buong Indies ang Pilipinas. Pangalawa, may estratehiko itong lokasyon sa Asya; kapag iniwan ito ng ito ng Britanya. Espanya, Pangatlo, maaaring magbukas ng kalakalan sa New Spain (Mexico, Panama, West Indies) sa pamamagitan ng pagdaan sa Pasipiko kapag mananatiling hawak ng Espanya ang Pilipinas. sa Maynila pinakamatabang lalamunin Naitatag ang Royal Philippine Company makalipas ang 20 taon simula nang magbigay ng planong "Demostracion" si De Viana sa Hari. Isa itong kumpanyang pangkalakalan ng Espanya na maglalakbay sa bagong ruta sa dagat batay sa mungkahi ni De Viana. 131
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Kalagayan ng Pagmimina sa Panahon ng Espanyol Sa ikatlong artikulo ni Diaz-Trechuelo na may pamagat na Eigtheenth Century Philippine Economy: Mining, sinabi niyang minimina ang bakal sa Pilipinas dahil inaasahang makapagtutustos ito ng pangangailangan sa buong mundo. Isa pa ring pagtatangka ito ng Espanya na bumalik sa dati niyang posisyon at kapangyarihan sa buong mundo. Napakahalagang pagkukunanan ng bakal ang Pilipinas para sa Espanya dahil sa pangangailangan nito sa paggawa ng mga gamit-pandigma tulad ng bala, baril, kanyon, malalaking pakong ginagamit sa barko, angkla, araro, kawa at kawali. sa bakal Obando, tinulungan ni Archbishop Manuel Antonio Rojo si Salgado sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga trabahador na Intsik ngunit nawalan na ng interes si Salgado sa pagmimina ng bakal, sa kalaunan, sanhi ng hinihinging mga rekisitos ng pamahalaan sa pagmimina ng bakal. Gayunpaman, mababa ang kalidad ng bakal sa Camarines Norte kung kaya itinigil ito. Muling bumalik ang interes ng Espanya sa pagmimina ng bakal matapos ang 27 taong paghinto sa pagmimina dito. 26 May mga nagpakita ng interes na magmina muli ng bakal ngunit inatasan na lamang ni Rojo ang inhinyerong militar na gumawa ng mga bala, bomba, angkla at mga pako para sa pamahalaan kolonyal. Pinakaaktibo si Don Francisco Xavier Salgado sa pagmimina ng bakal sa Pilipinas noong ika-18 siglo. 25 Suportado siya ni Francisco Gobernador Heneral isang Obando na nagtakda pa ng dekretong nagsasaad ng pagbubukas ng kalsada patungong Tayabas at Camarines noong Disyembre 1753. Bukod pa rito, namuhunan nang sarili niya si Salgado sa pagmimina ng pagmomonopolyo niya sa industriya ng paggawa ng alak mula sa niyog at nipa sa loob ng anim na taon. Nakatagpo si Salgado ng mayamang pinagkukunan ng bakal sa San Isidro sa Tanay. Bukod pa, madali niyang naibibiyahe ang hydraulic machine sa ilog ng Tanay patungo sa minahan. Jose ng bakal kapalit Naging matagumpay ang operasyon ng minahan sa loob ng apat na taon sa panahong si Obando ang Gobernador Heneral. Nang wala na sa posisyon si Nahinto ang pagmimina ng bakal nang lumusob sa Manila ang Britanya noong 22 September 1762. Dahil sa sapilitang pagpapatrabaho sa ilalim ng polo y servicio, sinunog ng nag-aalsang mga Indio ang minahan ng bakal sa panahong ito ng digmaan. Matapos ang digmaan, inihinto na ang pagmimina ng bakal. Ano ang gagawin kung gayon sa mga malalaking hukay na ginawa at maiiwang nakatiwangwang? Ginawa na lamang itong imbakan ng tubig ni Don Fausto Cruzat, isa pa ring negosyanteng Espanyol. ng pamahalaang kolonyal sa minahan ang Nasa pagmimina ng tumbaga, hilaw na ginto. Napagtanto ng Espanyang kakaunti lamang ang makukuhang tumbaga sa Pilipinas. Mayroon nito sa Masbate at nagbaka- sakali si Gobernador Heneral Simon de Anda sa iba't ibang bahagi ng Burias, Ticao, Samar, Leyte, Cebu, Negros at Panay ngunit pawang walang nakuha rito. ikatlong artikulong rin 132
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Hindi itinatala ng mga nagpapamina ng tumbaga sa opisyal na tala ng kaban ng Pilipinas ang nakukuha nila. Bagkus, ibinibiyahe ito at itinalang nagmumula sa Mexico ang ginto. Kahit na "primitibo" ang pamamaraan ng pagkuha ng ginto, nakita pa rin ni Diaz-Trechuelo ang ulat na nagsasabing marami ring ginto ang nakuha sa Pilipinas. Sa ulat ni De Viana noong 1765, nakatalang nakakuha siya ng 500,000 piso mula sa mga multa sa mga nakumpiskang 22-carat na gintong nahuling lumulusot sa buwis. 27 iniuulat at Caracas o higit pa. Gayundin, tumutubo agad nang maramihan ang tubo sa Pampanga kung saan maaari nang anihin sa loob lamang ng 11 buwan. Mas mataas pa nga ang produksyon ng asukal sa Pilipinas kaysa sa India at China, ayon pa sa pananaliksik ni Diaz-Trechuelo. Dahil kaunti noon, ang inaasahang magiging mahal ang bentahan Ngunit kalaunan, nito sa palengke. pansamantalang inihinto ang pagluluwas ng asukal dahil hindi malinaw ang mga regulasyon sa kalakalan nito. 28 lamang asukal Kalagayan ng Agrikultura sa Pilipinas Tinalakay ni Diaz-Trechuelo sa ikaapat na artikulo ang pang-ekonomyang kalagayan ng agrikultura sa Pilipinas. Sa pagbubuo ng Sociedad Economica de Manila na magsusulong ng Pangkalahatang Planong Pangkaunlaran ni Gobernador Heneral Jose Basco noong 1781, tinutukan ang pagpapatanim ng bunga, paminta, kakaw, bulak at mga niyog. Naging interesado rin si Nicolas sa pagpapatanim ng Norton Nicols cinnamon, isa mga sangkap na interesado ang Espanya dahil monopolisado ito ng Holland noon. Ang cinnamon, katumbas rin ng ginto, ang isa sa pinagkukunan ng yaman ng Holland. sa pamumuno Tinatantya ni Norton sa ilalim ng kanyang planong tinawag niyang Proyecto na kapag naging matagumpay ang pagtatanim ng cinnamon sa Mindanao, na inilipat niya sa Laguna sa kalaunan, matatalo ng Espanya ang mga Dutch sa larangang ito. Ayon pa rin sa ulat na natanggap ng Hari, maraming kakaw sa gubat ng Pilipinas. Kasing ganda ang kalidad nito sa kakaw sa Maganda rin ang tabako sa Pilipinas. May mga uri ng tabakong mas higit pa ang kalidad kaysa sa Havana. Itinatanim ito ng mga magsasaka at napansin lamang ng mga Kastilang mainam na pagkuhanan ng buwis at hilaw na materyal matapos ang ilan pang taong pag-iikot nila sa mga taniman. Kalagayan ng Kalakalan Nasa ikalimang artikulong "Eighteenth Century Philippine Economy: Commerce" naman ang kalagayan ng kalakalan sa Pilipinas daantaon. Ipinapaliwanag rito ni Diaz-Trechuelo kung paanong nagtatangka ang mga Espanyol na magkaroon pa ng ibang ruta ang mga sasakyang Pilipinas pandagat mula papuntang Espanya nang hindi na sa Acapulco. Aktibo ang dumadaan kalakalan, nagyayao't parito ang mga barko at masigla ang singilan sa buwis. ang Nananatiling populasyon sa Manila at Cavite dahil sa pagiging daungan ng mga ito kung kaya sa mga pook na ito nakakakuha ng mataas na buwis. noong ika-18 nakakosentra rin 133
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Sinipi ni Diaz-Trechuelo si Fr. Murillo Velarde sa paglalarawan ng kalakalan sa Pilipinas. Anya: "Wala ng ibang bansa pa sa buong mundo (kundi ang Pilipinas) ang sa mahusay na nakaaangkop kalakalan dahil nasa gitna ito ng siyang na dalawang Indies sa bansa pinakamayayamang sansinukob." 29 (Akin ang salin) sa pakikipagkalakalan ng Pilipinas sa Asya. Ganti ito ng Holland sa Espanya na naunang nagsara ng daungan sa Lisbon upang hindi makapagkalakalan ang mga Dutch sa mga Portuges. Nakasaad sa kasunduang maaaring makipagkalakalan ang Espanya sa pamamagitan ng Pilipinas ngunit walang itong gagawin. Nangangahulugang nakatali ang kamay nito sa pakikipagkalakalan. pagpapalawak Bago pa man sakupin ng Espanya ang Pilipinas, nakikipagkalakalan na ang bansa sa Tsina at iba pang mga bansa sa Asya at Americas noong ika-16 na daantaon. May regular na apat na sasakyang pandagat ang mga Intsik, tinatawag na Chinese junk, noong imbudo ("funnel")30 ng mga Intsik ang Maynila noon kung saan iniipon ang mga produkto galing sa mga lalawigan at saka isasakay palabas ng bansa. Umabot naman sa 15 junks ang nagpasok ng mga Chinese produkto sa Maynila noong 1575. Mas higit pang bilang ng Chinese junks ang nagpayao't parito sa Pilipinas dahil sa mataas na demand sa Acapulco ng mga produkto mula Japan, Moluccas, sa Borneo, Siam, Cambodia at iba pa. 1571. Ginagawang Nang naging kolonya na ng Espanya ang Pilipinas, ang pakikipagkalakalan sa Asya31 at itinakda ang Kalakalang Galleon kung saan bukod- tanging sa Acapulco lamang dadalhin ang mga kalakal mula sa Pilipinas. isinara nito Sa bisa ng nilagdaang Kasunduang Munster na nagwakas sa 30-taong Digmaan sa pagitan ng mga Katoliko at Protestanteng pinuno sa mga bansa sa Europa noong 1648, naghigpit ang Holland Naunsyami ang kalakalan simula noong 1762 at nagsara ang mga daungan sa Maynila. Sa bisa ng isang Dekreto ng Hari ng Espanyang nagtatag ng Compania Royal de Filipinas noong 1785, muling binuksan ang pakikipagkalakalan ng Pilipinas sa Asya. Opisyal na magwawakas ang 250- taong Kalakalang Galleon sa Pilipinas sa taong 1815. Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Umahon sa Kabuhayan Nagtangka ang Espanyang paunlarin ang ekonomya ng Pilipinas sa pamamagitan ng pagbubukas sa ilang panahon at pagsasara sa mas mahabang panahon ng kalakalan ng Pilipinas sa iba pang mga bansa. Umangat bahagya ngunit hindi umunlad ang ekonomiya ng bansa sanhi ng mga panloob at panlabas na mga salik katulad ng mga sumusunod: sa Una, pagpapaunlad ng ekonomiya ang mga opisyales na Espanyol dito sa Pilipinas. Bagaman nag-aanyong tumutulong ang mga patakarang kolonyal hinggil sa ekonomyang pagpapaunlad, makikitang walang malayong narating sa usaping pagkita sa pagluluwas ng mga agrikultural na produkto. hindi talagang nakatutok 134
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Nangangalakal rin nang personal ang mga ito. Mayroon rin silang opisyales na sa pangunahin. interes personal na Sinasabi ni Diaz-Trechuelo na mababa ang kanilang sahod na nagmumula pa sa Espanya. Patunay rito ang mungkahi ni Fr. Calvo na dagdagan ang sahod ng mga Espanyol na opisyales sa Pilipinas upang hindi na sila umano pumasok pa sa negosyo. Pang-apat, matindi rin ang kumpetisyon sa pagitan ng mga Espanyol na namamahala sa Pilipinas at sa mga nagbubukas ng bagong industriya. Mayroong matinding banggaan sina Salgado at Gobernador Heneral Simon Anda sa pagtatanim at pagpaparami, trigo. Gayundin, may matinding hidwaang namagitan kina Salgado at Basco sa pagtatanim ng cinnamon. halimbawa, ng Pangalawa, talamak rin ang katiwalian sa mga opisyales na Espanyol. Ginawa nilang dahilan ang kababaan ng kanilang sahod upang kanilang nahahawakang salapi sa pamamagitaan ng katiwalian. Patunay rito ang komersyal na relasyon ng mga Gobernador at Capitan Heneral na nabuo bunsod ng Kalakalang Galleon. Pati na ang pangongolekta ng indulto de comercio na naibubulsa lamang ang kalakhan. Simula pa noong ika-17 daantaon, may mga nang natatanggap ang Hari ng Espanya na nagbebenta ng mga posisyon ang mga nasabing opisyal sa iba pa. Bahagi ito ng istrukturang nilikha ng pampulitikang obedézcase pero no se cumpla (I obey but not comply) na pinagtibay ng Recopilación de Leyes de los Reynos de las Indias. 32 magdagdag ng babala Inakusahan ni Basco si Salgado na nagmomonopolyo sa pagtatanim ng cinnamon. Suportado naman ni Cuellar si Salgado sa lahat ng kanyang ginagawa upang mapaunlad ang produksyon ng cinnamon. Aksidente man o hindi ang pagkamatay ni Norton sa kasagsagan ng kanyang Proyecto kung saan pinapaunlad niya ang pagpapatubo ng cinnamon, nakapagdududang inaayawang matindi ito nina Anda at Basco. Nang iginigiit naman ni Salgado ang Instruccion ni Norton sa pagtatanim ng cinnamon pagkamatay ng huli, si Salgado naman ang pinuntirya ni Basco. Ani Diaz-Trechuelo: "After his death (bad fall struck his rifle), his Instruccion was found in the cultivation of cinnamon." 33 Pangatlo, hindi tahasang nagtatrabaho sa komersyo ang mga opisyales na Espanyol. Nakaasa sila sa mga taong pinamumunuan nila. Maliban kina Calvo, ekonomista; Don Juan de Cuellar, botanist; at Norton at Salgado, mga negosyante, puro walang alam sa agrikultura at pagnenegosyo ang ipinadala ng Espanya sa Pilipinas mga upang manguna sa at pagpapaunlad ng kalakalan. tumulong Kahit pa may Dekreto ng Haring nag-aatas ng malawakang pagtatanim ng cinnamon, tumanggi ang Royal Philippine Company at Consulado na suportahan si Salgado. Panglima, matindi rin ang kumpetisyon sa pagitan ng mga Kastilang nagbubukas ng bagong industriya at mga Intsik. Binitiwan ni Salgado ang pagmimina ng bakal at kumuha si Anda ng mga Intsik upang mamahala sa operasyon sa minahan noong 1772 (kahit nauna nang ipinatapon 135
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 ang mga Intsik ng Espanya) dahil sa kawalan ng lakas-paggawa. Ipinagbawal ng Royal Cedula noong 1776 ang tahasang sa pamamahala pamahalaan pagmimina ng bakal. ang Ibinigay sa mga pribadong pagmimina nito negosyante. Pangunahing dahilan ito kung bakit tinanggap kahit na ang mababang tawad ng mga Intsik sa pagmimina. Wala nang may iba pang gustong mamuhunan rito, ayon kay Diaz-Trechuelo. ng Nagkaroon ng pagluluwag sa mga Intsik sa ganitong panahon ngunit mahigpit sa mga kakumpetensyang negosyanteng Espanyol katulad ni Salgado. Mahihinuhang may interes ang mataas na pamunuan sa negosyo at tinitingnan nilang kakumpetensya nila ang mga kapwa Espanyol na may alam at agresibo sa pagnenegosyo ng at agrikutultura at pagmimina sa Pilipinas. pagpapaunlad lokal na pambenta palabas sa Pilipinas, ngunit natatalo ito ng mga produktong galing sa Tsina. May manipulasyon at monopolisasyong nangyayari sa pagitan ng mga opisyal at Intsik na handing magbigay ng malaking halaga upang makapagluwas sa ng pamamagitan ng barkong Galleon. rito produkto Mahihinuhang mas may kiling sa mga produktong galing sa Tsina kaysa sa mga produktong galing sa Pilipinas ang kalakalan. Dinadala rito sa daungan ng Maynila ang produkto at saka isinasakay sa Galleon. Natatalo kahit noon pa ang mga produktong galing sa Pilipinas. Ito ang dahilan kung bakit masidhi ang galit ng Espanya ang kumpetensya nila sa pandaigdigang kalakalan. Gayundin, galit ang mga Indio sa nagsisilbing mga Intsik tagapagitna o middlemen. sa Tsina. Matindi na siyang Pang-anim, hindi talaga tumulong sa pag- alam, pag-aaral at pagpapaunlad ng mga likas na yaman ng Pilipinas ang mga Espanyol, ayon pa kay Diaz-Trechuela. Mas nakatuon sila sa pagnenegosyo at hindi sa pagpapaunlad ng ekonomiya ng Pilipinas. Sabi niya: "The colonists were wholly absorbed in the trade and did not bother to understand or exploit the natural resources of the country." 34 Kung maraming produkto mula sa Europa ang dumarating sa Pilipinas sa barkong Galleon, halos wala namang produktong lumalabas sa beeswax. At mailalagay lamang ito kung may natitira pang ispasyo. Naglalaan dapat ng sangkapat na bahagi sa barko ng mga sa Pilipinas, maliban Pangpito, umangat ang ekonomiya ng Pilipinas noong ikalawang bahagi ng ika-18 daantaon at aabot sa kalagitnaan ng ika-19 na daantaon ngunit pansamantala lamang ito. Tumulad ito sa mga naunang naitatag na Dutch East India Company at British East India Company noong maagang bahagi ng ika-17 daantaon upang masolo ang kalakalan sa mga pampalasang sangkap tulad ng nutmeg. Ngunit makalipas ang ilang taon, huminto ang pag-unlad ng ekonomiya ng Pilipinas. Pansamantalang tugon lamang sa pang- ekonomikong ang mga suliranin Pangkalahatang Planong Pangkaunlaran ng Espanya sa Pilipinas. 136
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Pagbabagong Anyo ng Ekonomyang Agrikultural naunang Espanyol na negosyante. Nabigo ang pag-asang "hindi na maging pabigat"40 ang Pilipinas sa Espanya. sa Sa nagbabagong mga pangyayari ang mga mundo, hindi merkantilistang35 panuntunang ipinapatupad ng Espanya bukod sa malaki ang kakulangan ng implementasyon ng mga ng ekonomya sa Pilipinas. Bagaman nakikita ng ilang Espanyol na isang mahalagang kolonya ang Pilipinas, hindi rin nito sa napaunlad oryentasyong merkantilismo36 nito kung saan naghahakot ang Espanya ng ginto at pilak mula sa mga kolonya nito, kabilang ang Pilipinas. May biglaang magandang epekto itong nakikita agad ng dalawang mata dahil sa pagtaas ng kakayahang bumili ng Espanya ng mga produkto mula sa Europa at Asya. Masigla ang kalakalan sa daungan ng Maynila at malaki ang sirkulasyon ng salapi rito. Ngunit sa pangmatagalan, naubos ito at nawala sa sirkulasyon ang ginto at pilak, 37 lalo na kapag natuyo ang pinagmumulan ng hilaw na produkto katulad ng nangyari sa Pilipinas nang hindi na magtanim ang mga magsasaka at "nakalimutan na ang kanilang mga kakayahang pagtatanim, paghahayupan, paghahabi ng tela at iba pa."38 akma programang pagpapaunlad ang bansa dahil Dagdag ang matinding kumpetensya sa Tsina. Bukod sa mga produktong galing sa Tsina, aktibo silang naging middlemen nakararating hanggang sa mga lalawigan at mga liblib na pook upang mamili ng mga hilaw na produkto sa murang halaga at ibenta ito sa mataas na halaga sa Maynila. pa rito na isinara ang Pilipinas sa Sa panahong pakikipagkalakalan sa iba pang mga bansa sa Asya sa halos 250 taon at muling pagbubukas saglit sa kalakalan sa Asya, umangat sandali ang ekonomya ngunit walang napala ang Pilipinas. Ani Diaz- Trechuela: "There had been a stagnation of economy." 41 Bagaman at nagdala sa Pilipinas ang Espanya ng mga bagong halamang maaring mabuhay rito na nagbunsod ng ng aktibong sa pagtutuon pansin ika-17 daantaon pagpapaunlad noong hanggang sa ika-18 daantaon upang mapakinabangan nila sa negosyo, hindi ang mga ito nakatulong sa pangmahabang panahon. Bumaba rin ang tributo mula sa Pilipinas sanhi ng mababang produksyon sa agrikultura.39 Oo nga't nagpakita ng pag- angat ang ekonomya ng Pilipinas matapos ang paglulunsad ni Basco ng Economic Society of Friends of the Country noong 1781 bilang kanyang reaksyon sa nabigong Kalakalang Galleon ngunit panandalian lamang ito dahil sa pag-atras ng mga Oo nga't nakapagbukas ng mga bagong industriya ng bulak, nutmeg, cinnamon, asukal at iba pa, bukod sa bagong industriya ng pagmimina ng bakal, unti- unti namang namatay at iniwan rin ito sa kalaunan, maliban sa asukal at kape. Nagbunsod ng pagbubukas ng rutang Manila-Acapulco ang Kalakalang Galleon sanhi ng mga pag-aaral at mungkahi sa 137
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Hari ng Espanya sa kapakinabangan ng mga mangangalakal ngunit hindi talaga natulungan ang mga negosyanteng katulad nina Norton, Salgado at iba pa. Gayundin, sa antas ng pagtatanim, pagsasaka at ito kinakitaan ng pagmimina, hindi pagmamalasakit sa mga magsasaka at manggagawa sa minahan. 2 Wala paglalarawan ang mga kinakatasan sa wikang Filipino. itong tahasang salin. Pinamalapit na salitang gatasan at 3 Corpuz, O.D., An Economic History of the Philippines 4 Ibid 5 Corpus, O.D. Economic History of the Philippines, p. 34. Nagbukas-sara ang Pilipinas sa kalakalan. Nagsara noong magkaroon ng Economic Society of Friends of the Country kung saan ipinatupad ang Royal Decree na nagtatakda ng monopolisasyon ng tabako. Nagbukas naman ito ng itinakda ng Royal Company of Spain, sa rekomendasyon ng ekonomistang si Calvo, na muling buksan ang Pilipinas sa pandaigdigang kalakalan. Sa ganito, putul-putol at hindi tuluy-tuloy ang pag-unlad ng Pilipinas sa larangan ng ekonomiya. 6 Ibid. 7 Ibid, p. 126. 8 Nasa Santa Ana de Sapa, sakop ng Manila, ang St. Anne Parish, itinayo ng mga paring Franciscans noong 1720. 9 Erecciones de Pueblos, Manila, 1830-1885, Book 2. 10 E. Arsenio Manuel. Dictionary of Philippine Biography, Vol. 3. Quezon City: Filipiniana Publications, 1986. 11 Ibid. Magiging padron ang cash crop economy42 ng pang-ekonomyang sistema sa Pilipinas na may mahigpit na kaugnayan sa sistemang encomienda sa bansa. Magiging simula ito ng pagkakaroon ng mga pribadong hacienda sa kalaunan. 43 Ang lupa bilang pinagkukunan ng pagkain, bigas, hilaw na produkto, materyales at mga metal, tumbaga o mina ng bakal ay mananatiling nakakabit sistemang pyudal44 na sinimulan ng kolonisasyon. Isa sa mga resulta ng daan-daang taong kolonisasyon ng Espanya ang kasalukuyang kalagayan sa ekonomiya at kalakalang agrikultural ika-21 daantaon. sa ng Pilipinas sa 12 Makikita sa mga tala ng bautismos at almos mula 1830 simbahang 1865 pinamamahalaan ng mga Franciscano ang mga apelyidong Bonifacio sa Santa Ana de Sapa. hanggang ng 13 1898 Revolucion (Rare), National Archives. 14 Ibid. 15 Ereccion de Pueblos, Manila, 1830-1885, Book 2. 16 Mallat, Jean, The Philippines: History, Geography and Customs 17 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo, "The Economic Development of the Philippines in the Second Half of the 18th Century," Philippine Studies 2 (April 1963):195. 18 Ibid, pahina 203. 19 Ibid, pahina 196. ___________________________ 1 Corpuz, O.D., An Economic History of the Philippines, University of the Philippines Press, Quezon City, 1997 20 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo, "Eighteenth Century Philippine Economy," Philippine Studies 14 (January 1966): 65. 138
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 21 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo, "Eighteenth Century Agriculture," Philippine Studies 14 (January 1966): 70. Philippine Economy: Economics and Liberty [Online] available from accessed 22 December 2016; Internet. 22 May kulay ang balat; mestizo. 23 Maria Lourdes Diaz-Trecguelo, Economic Development Philippine Studies 12 ( April 1964): 202. Plans, "Philippine 1746-1779," 37 Murray N. Rothbard, "An Austrian Perspective on the History of Economic Thought", Vol. 1, Economic Thought Before Adam Smith, May 13, 2010, 2016. December Acessed 22, 24 buwis sa pag-aangkat at pagluluwas ng mga produkto 25 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo. "Eighteenth Century Philippine Economy: Mining," Philippine Studies 13 (October 1965) :766. 38 Guadalupe Forez-Ganzon, trans., La Solidaridad, Vol II, 1890 (Quezon City: University of the Philippines), 1973: 533 39 Ibid. 26 Ibid, pahina 772. 27 Ibid, pahina 772. 40 Jean Mallat, The Philippines, History, Geography, Customs, Agriculture, Industry and Commerce of the Spanish Colonies in Oceania, Manila: National Historical Institute, 1983, pahina 258. 28 Ibid. 41 Ibid. 29 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo, "Eighteenth Century Philippine Economy: Commerce," Philippine Studies 14 (April 1966): 253. 30 Corpus, O. D., p. 39. 42 O. D. Corpuz, 107. Sistemang pang-ekonomyang nakabatay produktong pagbebenta agrikultural at ang pera mula rito ang kitang bumubuhay sa mga tao sa ng 31 O. D. Corpuz, An Economic History of the Philippines. Quezon City: University of the Philippines Press, 1997, 19. 43 Ibid, 52. 44 Sistemamg pang-ekonomyang nakabatay sa lupa at agrikultura 32 Alexander Coello, "Corruption, Greed, and the Public Good in the Mariana Islands, 1700-1720," Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints, Ateneo de Manila University, Vol. 61, No. 2 (2013): 196. Talasanggunian Mga Primaryang Batis 33 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo, "Eighteenth Century Philippine Economy," Philippine Studies, Vol. 14, No. 1 (January 1966): 74. 34 Maria Lourdes Diaz-Trechuelo, "Eighteenth Century Philippine Economy: Commerce," Philippine Studies, Vol. 14, No. 2 (April 1966): 270. 35 kung pamahalaan ang nakikipagkalakal mula hanggang ika-18 daantaon . Sistemang pang-ekonomya saan ika-16 Coello, Alexander. Corruption, Greed, and the Public Good in the Mariana Islands, 1700- 1720, Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints. Ateneo de Manila University, Vol. 61, No. 2 (2013): 193-222. Corpuz, O. D.. An Economic History of the Philippines. Quezon City: University of the Philippines Press, 1997. 36 Adam Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. Edwin Cannan, ed. London: Methuen & Co., Ltd. 1904. Library of Cushner, Nicholas P., SJ. Spain in the Philippines. Institute of Philippine Culture, Ateneo de Manila University, 1971. 139
UP LOS BAÑOS JOURNAL Kalakarang Agrikultural ng Pilipinas sa Panahon ng Kolonisasyon: Pagbubukas, Pagsasara at Pagtatangkang Pag-ahon Volume XVII January-December 2019 Diaz-Trechuelo, Maria Lourdes. "The Economic Development of the Philippines in the Second Half of the 18th Century." Philippine Studies 2 (April 1963): 195-231. Diaz-Trechuelo, Maria Lourdes. "Philippine Economic Development Plans, 1746-1779." Philippine Studies 12 (April 1964): 203-231. Diaz-Trechuelo, Maria Lourdes. "Eighteenth Century Philippine Economy: Mining." Philippine Studies 13 (October 1965): 763-797. Accessed Dec. 22, 2016. Smith, Adam. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. Edwin Cannan, ed. London: Methuen & Co., Ltd. 1904. Library of Economics and Liberty [Online], html; accessed 22 December 2016. Diaz-Trechuelo, Maria Lourdes. "Eighteenth Century Philippine Economy: Agriculture." Philippine Studies 14 (January 1966): 65-126. Diaz-Trechuelo, Maria Lourdes. "Eighteenth Century Philippine Economy: Commerce." Philippine Studies 14 (April 1966): 253-279. Forez, Ganzon, trans., La Solidaridad, Vol II. Quezon City: University of the Philippines, 1973. Mallat, Jean, The Philippines: History, Geography, Customs, Agriculture and Industry and Commerce of the Spanish Colonies in the Oceania. Translated by Pura Santillan Castrence, National Historical Institute, Manila, 1983. Mga Website LaHaye, Laura. Mercantilism, 1 lism.html, Accessed Dec. 22, 2016. Rothbard, Murray N.. "An Austrian Perspective on the History of Economic Thought", Vol. 1, Economic Thought Before Adam Smith, May 13, 2010, 140