PANGLAW SA HINDI MATANAW Page 1 of 14
BAKANTE Parang laging may puwang sa aking dibdib na hindi mapunan punan. Damang dama ko ang kawalan, na para bang ito'y kasing lawak ng isang parang sa gitna ng islang nalulumbay, na halos hindi mo matukoy, ni hindi mo matanaw, kung mayro'n pa ba itong hangganan. Damang dama ko ang kawalan, na para bang hindi ko matantiya kung paano makaramdam ng tuwa, lungkot o kahit ano; na para bang kay dali ko silang malimot pagkapihit ko pa lang ng tingin at sabay talikod. Posible palang mangimi ang buong katawan. Damang dama ko ang kawalan ngunit mayroon rin pala itong ibang pangalan - pananabik para sa hindi mabanggit na bagay, tao, kaganapan; labis na pagnanais na makamit ang kung ano man ang pilit na inaabot, kahit ang braso ay hindi hamak na mas maiksi, kahit ito na mismo ang nagdesisyon na patuloy na lumayo, pinalalaki itong agwat mula sa kung saan ako nakapuwesto: isang perpektong imahe ng panglilimos. Ako'y nakahiga sa parang, 'di alintana ang lumalangoy na ilaw sa kalangitan, damang dama ang kawalan sa aking dibdib. Page 2 of 14
HANGOS Mula sa parehas na sandata ang pinagmulan ng sugat nating dalawa. Mula sa parehas na sandata pero magkaibang magkaiba ang resulta. Heto ako nakatayo, nanginginig sa lamig, sa kaba na hindi pa tapos ang engkuwentro. Habang ikaw ay nakahiga na sa sahig, sa maduming lupa na may tinta ng iyong dugo. 'Di ko makita ang iyong mukha, ayokong makita ang iyong mukha - hindi sa ganitong paraan. Ako ay nagmamasid, nakabukas naman ang mata, pero walang makita, walang maaninag na liwanag. Nakapirmi lang ako sa gitna ng kagubatang 'di ko kilala, 'di pamilyar ang mga dahon at damo. Ni 'di ko maalala kung paano ba 'ko nakarating dito. Pero tandang tanda ko ang takot, na para bang isa itong matalik na kaibigan, mahigpit ang kapit sa nangangatal kong kabuuan. Nakapirmi lang ako, 'di makagalaw ang paa. 'Di ko maudyok na kahit isang hakbang ay tama na para simulan ang pagtakbo na parang hinahabol ng pulutong ng mga multo at demonyo. Nakapirmi lang ako - tila estatwang nililok sa marmol; tila tinubuan na 'ko ng ugat, humihimpil sa aking pag-larga; tila isang poste na may kakabit pang puting watawat. Ang manghang nadarama ko ay kakambal ng gimbal sa pag-silip sa aking alaala ng mga balang nagsisiliparan. Sila'y mas mabilis pa sa iyong pagkurap o 'di kaya'y pagkindat. Pilit ka nilang bibigyan; walang pakundangan, nakabuka o nakasara man ang 'yong bibig. 'Di ko maunawaan kung ba't tayo nagsasakitan. 'Di ko pa rin maunawaan kung para saan ang lahat ng iyan. Page 3 of 14
DAING Sisipot sila, kayo'y hitik sa pawis, banas. Hindi mismong sila, kundi mga mukha nila, pinagdikitan sa panandaliang ginhawa: mga plastik ng bigas, tsinelas, sardinas. Baka lang naman sila ay nakakalimot sa ibig sabihin ng pampublikong serbisyo. Sariling interes, ginawang matimbang kaysa sa akin at sa 'yo, sa bawat Pilipino. Isusubo nang buo ang nabalatang ponkan, sisipsipin ang katas habang nakapikit, ninanamnam ang tamis; walang bakas ng pait. Tira-tira na lang ang kanyang iiwanan. Nagmamalaking ituturo ang mga butong galing sa bunganga, lumapag sa palad niya. Akala mo kung anong sinasabing biyaya. Lahat ay nilamon. Nauuwi lang sa busong. Pakalat kalat sa mapa. Ganap na hunyango: papalit palit lang ng mukha, ng panahon. Kayamanang nakupit - isisilid sa kahon. "Para ito sa lahat!" Sino'ng niloloko niyo? Tayo pang walang laban ang ginawang mangmang. Page 4 of 14
ALULONG Bakit umaalulong ang mga lobo kapag nagpapakita ang buwan? \Bakit tila ako'y nakatira sa kapanglawan?\ Maaaring ang kanilang pangkat ay nangangailangan ng pabor. \Marahil hindi naman kasi ako kusang lumalabas sa aparador.\ Siguro sila'y nahahalina sa liwanag na dala nito - pinauubaya sa kakahuyan ang maluwalhati nitong pagbabaga. Sa kanilang umaalingawngaw na palakat, ang kanilang pagsamba sa pilak na hiyas, dito mababakat. Sa hangin naman mababakas ang pagsabay ng himig ng pulutong. Kay bilis nang kanilang pagdagundong ngunit kung ano man ang nais nilang ipakahulugan ay kay tagal bago pa man natin maintindihan. Siguro ito ang kanilang paraan ng pag-aalala na kay dagli ring magpapaalam mula sa langit itong parola, at sa lugar nito ay magbabalik ang karimlan - isang hudyat para bumalik na sa kani-kanilang tahanan. Siguro ito ang basal nilang hiling mula sa nagbibigay ng hiram na ningning - na malamnan ang kanilang tiyan, mabuhay at manatiling buhay - para matanaw ang namumukadkad na bagong liwayway. Bakit umaalulong ang mga lobo kapag nagpapakita ang buwan? \Bakit tila ako'y nakatira sa kapanglawan?\ Maaaring malapit na nating malaman. \Marahil ito ay dulot ng nagbabadyang tawag ng kapalaran.\ Page 5 of 14
NERBYOSA Ito'y pumupulso - medyo malakas, medyo marahas - pilit na kumakawala't kumikislot sa marupok na kalooba't tapang na kay tagal bago maipon. Bawat tibok ay sinasabayan ng marahang pagbulong ng kaba. Ang alingawngaw nito'y narinig sa bawat selula ng katawan. Ang ebidensiya nito ay kapuna-puna at ang kalinawan nito ay nakakasawang makita. Pinapatotoo ito ng mabuway niyang titig, kahawig ng sa kuneho pagkatapos masilip ang nagbabadyang trak, ang makinang dumadagundong. Ang nangangatal na labi ay kagat kagat para hindi nito masatsat ang walang humpay na nerbyos. Lahat ng pag-aagam-agam at kawalan 'ko ng kapanatagan ay isinalin sa isang pulang laso, nakabuhol sa daliri, hinihikayat na huwag makalimot. Ang nasabing daliri ay mukha nang bangkay, tila pinamumulaklakan ng kulay-lilang mga talulot. At para ito'y 'di makatakas, kasabay ng paghele ng hangin, ang pagkakakumpol nito ay mahigpit. Naputol ang pagdaloy ng dugo. Nagsawa ako sa kawalan ng oksiheno at habang nakatingin pa ang buwan, ginupit na ang laso't ako'y tumakbo. Akala mo ay mayro'ng karera at ako ang nangunguna. Ang pulang laso'y iniwang kumakampay sa mga puno hanggang sa ito ay sumadsad na sa lupa, idiniin sa patag ng pagdaluhong ng ulan. Page 6 of 14
ANG KULAY NG LUMBAY Ito ay marupok at kay bilis mabuwag - pabagu-bago ang pagsuyo, ang panliligaw. Katulad ng sirenang labis labis ang pagkagiliw sa mga nilikhang mayroong paa, imbis na buntot, walang kakayanang magpasya kung tatanggapin ba ang gayuma mula sa pugitang kay lamlam nang panghihimok, o makukuntento na lamang sa kanyang pagmamasid. Ito ay isang matulin na mananakbo. Lagi lamang siyang nasa likuran. Lagi ka niyang naaabutan kapag hinayaan mong bumagal ang iyong paghakbang. Madadama mo ang amihang nakaakap sa kanya habang siya'y umaarangkada. Ang mga mismong kulay niya'y banyaga: hindi mabibigyan ng pangalan, hindi mailalagak sa isang sisidlan. Hindi ito itim; hindi tulad ng tintang pinapalaya ng pusit, ng usok mula sa tambutso ng sinasakyang bus, ng paldang bagong plantsa, suot papuntang punerarya hanggang sa bagong pinta na nitso. Hindi ito puti; hindi tulad ng bistida ng ikakasal, ng kumpol ng mga bula sa plangganang puno ng labada, ng uban ng 'yong ama't ina na bawat linggo ay pinatatanggal nila. Ito ay naglalakbay sa magkabilang dulo ng espektro. Ito ay lahat ng kulay, subalit ang paglitaw nito ay may kakupasan. Ang kulay na ito ay hindi pinipigaan, hindi ginagamitan ng pwersa tulad ng sa hapis o pighati. Para itong mababaw na kislot, magaan na kirot sa 'yong dibdib. Pwedeng mataboy, mapalayas sa paningin, ngunit hindi agad agad tulad ng 'yong nais. Page 7 of 14
PAGSASANAY SA PAGTULOG NANG MAG-ISA 1. Mga pakinabang ng nasabing ensayo A. Sa mga panahong ang nais mo ay ikaw lang ang tao sa loob ng isang silid, ikatutuwa mo ang pagtulog nang mag-isa sa kuwarto, na bagamat may kaliitan ay masasabi mong sa iyo. Sa mga panahong ang nais mo lang marinig na boses ay 'yung nanggagaling sa isip mo, ikatutuwa mong iisa lang ang kama sa 'yong kwarto, at wala kang kasabay - maging tao, multo o engkanto man 'yan - sa paghimbing. B. Hindi bantay sarado ang iyong paggalaw. Hindi mo kailangang umasta na para bang nasa entablado na laging may sinusundang script. Sa sariling puwesto, maaari kang makapagpahinga, nakakubli, nakatago mula sa mga nakatinging mata. C. Walang aabala sa siyesta mo. Walang nagbabagsakang pinto, walang mangungutang, walang boses na nag-sisigawan sa linya ng telepono - magaspang at garagalgal. Sa gabing anino ang kayapos, kalakip nito ang panandaliang kapayapaan. D. 'Di ka matatakot madapa o matisod dahil sa gamit ng iba na nakakalat padaskul-daskol sa sahig. Pwede kang maglakad nang nakapikit, nakapiring, mga kamay lang ang gamit na alalay. Kung mahulog man, walang bubog mula sa binatong salamin, dahil sa galit o kawalan ng pagtitimpi, ang makakasakit sa 'yo. E. Makakaiyak ka nang mag-isa. Hindi kailangang pigilin ang nagbabadyang luha, ang mga hikbi na nais kumawala. Hindi kailangang magmadali sa banyo upang doon ay maupo sa malamig na sahig, nakasandal sa saradong pinto, kamay na nakatakip sa 'yong bibig, guwardiyado mula sa pagdadalamhati ng kalooban. Page 8 of 14
2. Mga dahilan sa pag-aalinlangan A. Ikaw lang ang bahala sa mga bayarin. Wala kang kasama, kasangga, kaagapay. Solusyon: Mag-ipon, 'wag padaig sa peer pressure, kumain ayon sa kaya ng sweldo. B. Madalas ang brownout sa Pilipinas. Matakot ka kung may takot ka sa dilim. Solusyon: Bumili ng flashlight at isa pa na may kaliitan para ito'y lagi mong bitbit. C. Hindi lahat ng tao ay may magandang intensiyon. Nandiyan ang mga akyat bahay gang at mga magnanakaw. Solusyon: Bumili ng pepper spray, magandang kandado; magdasal. D. May mga panahong pagkauwi mo galing trabaho, mapapansin mong parang may kulang. Bubuksan mo ang tv para magsilbing libangan at napapunta sa pelikula na idinidiin kung ano ang wala: lambing mula sa sinisinta. Puspos ang kirot. Nilipat mo ang channel. Barkadang nagtitipon. Kurap. Kislot. Nilipat mo ang channel. Pamilyang nagsasalu-salo sa hapag-kainan. Pikit. Hapdi. Nilipat mo ang channel. Solusyon: Bumili ng aso, pusa, pagong. Tawagan mo naman ang mga mahal mo. E. Iiyak ka nang mag-isa. Iindahin mo ang dinamdam nang walang nakakaalam. Walang yayapos, walang aalo, mangtatahan. Solusyon: Pinag-iisipan ko pa. Page 9 of 14
MAPA NG MGA ALAALA Palipat lipat ng tahanan. Bitbit bitbit ang iilang natatanging kagamitan. Kasabay 'ko sa paglalakbay ang isang kahon na pinaglalagyan ng mga ito. Idadako sa paanan ng higaan, laging nasa agwat na kaya 'kong maabot. Hindi 'ko ito kailanman tatanggalin mula sa pagkaka-impake, bagamat ang mga laman ay malimit inilalabas upang matitigan ang damdaming hindi mabigyan ng pangalan; lumilikom ng lakas mula sa pamilyar nitong mukha. Kay hiwaga ng kilos ng pagkabit ng kahulugan sa kahit anong bagay, animo ritwal na hindi matapus-tapos kahit ilang taon na itong kinaugalian - isang tradisyon na paulit-ulit ang pag-ahon at pag-bagsak. Ang tirang piraso ng nasirang pulseras ay nakatabi pa rin, mas nabigyan ng halaga matapos maganap ang pagkawasak ng mismong kabuuan. Sa pahina ng lumang kwaderno, dito naman maaaninag ang dating paggalaw, pag-asta. At ang mga liham na lang, na may iba-ibang sulat-kamay, ang naiwang buo kahit hindi na nakikita ang taong dati'y nasabing kaibigan. Pinapanood ko ang sarili sa mga nakaimbak na alaala. Iba pa ang balat noon, mas manipis, mas madaling magasgasan. Iba pa ang paraan ng paghinga noon, parang mauubusan ng hangin, humahangos. Iba pa ang puso noon, birhen, musmos itong maituturing. Page 10 of 14
SARI-SARING ANYO NG PAGTANGGI i Sa wakas ay inamin na niya sa mahal ang matagal nang dinadama ngunit nagkamali siya - sa tao na pinag-alayan niya ng simbuyo, sa panahon, sa pag-aakalang ang kanyang pagsuyo'y maibabalik May pagkakaiba ng damdamin, hindi magkapares ang saloobin. Ibinalik ang sulat na puspos sa salita ng lambing at paghanga; Kulang na lang punitin sa harap niya ang lasug lasog na pagsinta. ii Umiyak ang sanggol. Patuloy ang ina sa pagbenta ng mga dyaryo. Lumapit sa kinauukulan, pinapila't binigyan ng numero, siniyasat kung kayang magbayad. Kay daming papeles na kailangan! Kay haba: prosesong pinagdaanan! Tahimik na ang sanggol sa kuna. Patuloy pa ang ina sa pag-iyak. iii Pinilit na inabot mula sa langit - hindi ganun katangkad, hindi mahigpit ang pagkakapit. Aba'y nahulog. Deretso ang pagbulusok. Page 11 of 14
MGA 'DI NAPADALANG SULAT Sa kaibigang 'di ko na maipinta ang indayog ng tinig: kay raming pangakong natala sa mababaw na dako ng Pasipiko, mga pag-aming hindi nasambit, mga panatang nahayaang sumisid na lang sa palapag nang dumating ang bagyo sa karagatang dati naman ay kalmado. Marahil 'pag ito ay huminahon na sa isang pagagil, magbubunyi na muli ang mga pinagmulang dalampasigan. Hinihintay lang ang pagbalik ng mga binulong na pangako, pabunsod sa bisig ng mga napagsabihan ng dating paglambing, pagmamahal at pagkakaibigan. Sa mga mahal ko na patuloy ang pananatili: sa tindi ng hampas at bugso ng hanging nagdugtong sa 'ting bagnos, hindi na mapagkatiwalaan ang banoglawin pagkat nakaturo ito sa apat na gawi, paikut-ikot lang, kay bilis ng pagbalik sa sarili. Ang mapanlinlang na hangin ay binabatak ako. Mismong ang katawan ang pinipilit mabukod sa tarantang kaluluwa. Ang puso naman, maharot ang pagtibok, mas nagiging maingay ang pagtawag para sa iyong tulong. Walang ibang maaaring humalili. Ikaw ang unang hinahanap nang hindi namamalayan. Sa paghihintay, nagtipak tipak na ang kinatatayuang sahig at hindi ako nagmadaling umalis; iniingatang 'wag malaglag, sa takot na baka lumawak ang nagsisilitawang biyak. 'Di nila inintindi ang mahinahong paghakdaw at ako'y lumublob, ga'no man katatag kong hinubog ang aking balanghay. Gayunpaman, ang 'yong mukha pa rin ang aking nababakas, hindi alintana kung ika'y totoo o kathang-isip lang; 'di sinasadyang binigyan mo ng lakas para pumailanglang. Sa taong nagmamay-ari ng pangalan at edad ko: nakakapanghinayang ba ang panandaliang alinlangan? 'Di malaman kung uurong o tutuloy sa pag-sulong. Nakahinto sa pagitan ng magkabilang pampang. Alin ang mas maaabot agad? Alin ang mas madaling languyin? Aling isla ang mas sagana sa mga kabibe at buko? Alin ang tinitirahan ng mabubuting samaritano? Ano ba ang magiging basehan? Mayro'n bang mapaglalagyan? Paano ang proseso ng pagpili? Sumabay sa pagkati at humanda sa nagbabadyang sunami. Alam mo ba na ang kasunod na trahedya ay mas mahirap indahin kumpara sa naunang pighati? Page 12 of 14
PAGITAN Habang naghahalughog ako sa aking silid, isang katwiran para pasyalan ang mga alaala, para bumalik sa mga naging - kaibigan, kaisipan, katangian - may nalaglag na papel mula sa dati kong talaarawan: isang sulat mula sa nakalipas kong katauhan. "Alam kong minsan wala kang pakialam para dito sa iyong katawan, itong bapor ng iyong kalooban; para dito sa iyong mga buto, itong saligan ng iyong tahanan; para dito sa iyong puso, itong nagsisilbing timbangan ng iyong katapangan; Ngunit paano mag-uumpisang gumapang ang mga ugat kung marupok ang mga lamang tumatakip sa kalooban? Baka naman ang sarili mo ay nakalilimutan mong pag-ingatan." Kung titigan mo ang mga salita, kay simple ng kanilang gayak; kahit ang isang batang sampung taong gulang ay mabibigkas ang mga ito nang walang kahirap hirap, walang pag-aalinlangan ang pagyapos ng dila sa mga letra. Hindi matitisod, para lang abakada. Ngunit para sa isang kaluluwa na kahit dalawang dekada na ang tinagal tagal sa mundong ito, na nakadadama pa rin ng pagkalumbay, kawalang katiyakan sa lahat ng bagay, pati mismo ang pagsinta ng mga pinakamalalapit sa kanya, ang mga pariralang pinagkabit kabit na iyon ay parang kutsilyong initsa sa dibdib, saktong sakto sa sentro nito, tagos hanggang sa nakaraan niyang gunita. Page 13 of 14
PITONG RITWAL SA UMAGA Madalas mababalik ka sa kamalayan nang hindi ayon sa iyong kagustuhan. Madalas ang pagpikit ng ilang minuto bago muling gigisingin ng orasan na walang pakialam sa estado ng iyong kapuyatan. Mapapabalikwas ka. Uulitin mo na lang ang panaginip kung saan ikaw ang bida ng sarili mong teleserye. Babalikan ang pakiramdam ng pagiging malakas at matagumpay. Saan pa nga naman tayo pwedeng makalipad nang hindi nasakay ng eroplano? Unti-unti kang mag-uunat sa kama. Isang ehersisiyo para sa mga buto. Habang ginagawa ito, 'di maiwasan ng utak mo na maglibut-libot muna. Pasagi-sagi sa mga temang noon pa man, 'di matapos ang pag-iimbestiga. Ilang ulit mo na rin bang naitanong sa sarili mo: "Mahirap ba 'kong mahalin?" Kinuha mo ang salamin at itinapat sa mukha. Kitang kita ng malapitan. Makilala mo kaya ang 'yong sarili, kung isang araw, mapunta ka sa katawan ng iba? Madama mo kaya ang haltak ng iyong presensiya? Hinahangaan ko ang iyong diwa pero bilang bitag ng sariling kumot at balabal, nakikita mo sa salamin ang iyong repleksiyon na puno ng kahina-hinalang mga anino. Kaunting kapanglawan sa hindi matanaw ang kasabay mo sa dasal at almusal. Doon sa silid ay iiwan ang mga buntong hininga na pilit kumakawala. Ang mga maliliit na buhol na gumagapos sa iyong lamang loob at ugat ay babatakin palabas upang ikaw ay makatakas mula sa 'yong pagkakabigkis. Nandiyan ang pag-usbong, 'di man ito halata, kasabay ng pagdagdag ng mga taon. Matatapos ang ritwal sa pagkandado at pagsara ng bawat pinto sa 'yong bahay. Saan mo binabalak pumunta? Kay lawak ng mundo. Kay tindi ng pananabik mo. Page 14 of 14