Marami na tayong nabasa o napakinggan na mga magsasakang yumaman buhat sa kanilang kita sa pagsasaka - mga milyonaryo, malalaki ang bahay, at magagara ang mga sasakyan. Samantalang marami sa kanila ay nagmula rin sa hirap, ang iba ay kusang galing sa mayamang angkan, parang hindi na sila madaling sundan. Marami sa atin ay mabibilib pero mananatiling hahanga na lang. mula sa sakahan. Ito ay mga dagdag pagkakakitaan na kayang-kayang gayahin para kayo rin ay umangat tulad nila. mamangha Sabay-sabay ibang kung papaanong nagmula ang pagkakakitaan mula sa palay. Handog namin ay kwento ng tagumpay mula sa iba't ibang klase ng tinapay, kakanin hanggang pampaganda - lahat mula sa palay! tayong Layunin namin sa isyung ito ng PhilRice magasin na magkwento tungkol sa mga magsasakang hindi pa milyonaryo pero malapit na doon - millionaire in the making kumbaga. Sa kanila ay maaaring makakuha tayo ng mga ehemplo para kumita ng ekstra sa pagsasaka. Karamihan sa mga kwento sa isyung ito ay mga taong nagpapatakbo ng mga small and medium enterprises ng mga produktong May kwento rin kami tungkol sa negosyo sa farm resort na tila nauuso na sa ngayon. Paano ba ito ginagawa? Kailangan ba parati ng napakalaking halaga? At mayroon ding mga tips kung paano ang farm diversification, partikular kung paano mas mainam na gamitin ang lupa para mas mataas ang kita. Taglay at pursigidong pag-uugali, pasasaan ba't maaatim din natin ang jackpot! ang malikhaing pag-iisip NEW WAVE OF FARMERS EDITOR'S NOTE 1
Magkatulong ang mag-asawang Arsenio at Josie Mambalo ng Brgy. Suguit, Ma. Aurora, Aurora sa pagtataguyod ng kanilang isang ektaryang lupang pansakahan. Palay lamang ang kanilang itinatanim at inaani sa kanilang bukid. Gayunman, hindi nagtatapos sa pag-aani ng kanilang pinagpapaguran sa kanilang bukid ang kanilang pagpupunyagi. Mayroon pa silang ibang idinaragdag na gawain sa kanilang ani upang lalong lumaki ang kanilang kita. Pagkatapos ng anihan, ipinakikiskis nila bilang brown rice o pinawa ang kanilang inani sa kalahating ektaryang bahagi ng kanilang bukid. Yaon namang ani sa natitirang kalahati ng bukid ay ipinakikiskis nila bilang maputing bigas na kanilang iniimbak pangkain. Ang brown rice o pinawa ay dumaraan din sa proseso ng paggiling kung saan ang balat lamang ng palay ang tinatanggal. Alam nila, batay sa narinig nilang resulta ng mga pag-aaral, na ang brown rice kapag siyang laging iniluluto at kinakain ay mabisang pananggalang sa iba't-ibang uri ng karamdaman gaya ng sakit sa puso, kanser, at dyabetes. Alam din nila na lahat ng uri ng inaning palay ay maaaring gawing brown rice. Naibebenta nina Nanay Josie sa halagang P50 kada kilo ang kanilang brown rice. Ginagamit din nila ang brown rice sa pagluluto ng biko, suman, kalamay, muryekos, at bilo-bilo. Ayon kay Nanay Josie, mas nagiging masarap ang EDITOR'S NOTE NEW WAVE OF FARMERS 2 2 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016
Noong nakaraang taon lamang ipinakilala ng lokal na pamahalaan ng Aurora kina Nanay Josie ang brown rice. Noong una ay nag- alinlangan pa sila kung susubukan nga nilang gamitin ang brown rice bunsod na rin ng mas mataas na presyo nito kumpara sa maputing bigas. "Mabuti na lamang at kaming mag-asawa ay nakumbinsi na gamitin ito. Napansin ko pa nga na nakapagpapayat din pala ito gawa ng kaunti pa lang ang nakakain mo ay mabigat na sa tiyan agad. Mas busog, kumbaga, masayang pagbabahagi ni Nanay Josie sa kanyang karanasan. mas marami ang naproprodyus na bigas kumpara sa maputing bigas kapag nagpapakiskis ng palay. Ayon kay Sergio Francisco, isang ekonomista, bababa ang importasyon ng Pilipinas ng 50,000 tonelada kung ang bawat Pilipino ay kakain ng brown rice ng 36 beses man lamang kada taon. Ito ay katumbas ng 3 beses na pagkain ng brown rice bawat buwan. KWENTO NG DENTISTANG MAGSASAKA ... Idinagdag pa niya na bumaba ang kanyang cholesterol level sa pagkain ng brown rice. PALIGSAHAN SA PINAKAMASARAP NA SUMAN Hindi inakala ni Dr. Roy M. Ramos, Talavera, Nueva Ecija na mamahalin din niya ang pagsasaka gayong isa na siyang tanyag na dentista sa kanilang lugar. Kabilang ang grupo nina Nanay Josie na lumahok sa paligsahan na "PINAKA" na itinaguyod ng lokal na pamahalaan ng Aurora. Ito ang kauna-unahang paligsahan na may ganitong uri sa Aurora kung saan ang pangunahing sangkap ng suman ay brown rice. Ayon sa kanya, mas umunlad ang kanyang buhay sa pagpapalaot niya sa pagsasaka. Taong 2012 nang subukan niya ang sistemang reduced tillage. Sa paraang ito, ang paghahanda ng lupang sakahin ay hindi na inaararo at limitado lamang ang paraan ng pagsuyod. MGA KUHA NI CARLO G. DACUMOS mga kakaning ginagawa niya kapag brown rice ang ginamit. Binebenta nila ng P500 bawat bilao ng biko. Gumagamit lamang siya ng 2 ½ kg ng brown rice sa isang bilao. Hindi sila pinalad na manalo. Gayunman, pursigido silang lumahok na muli sa paligsahang ito sa susunod na taon at manalo. Ang paligsahan sa paggawa ng pinakamasarap na suman ay bahagi ng partnership ng lokal na pamahalaan ng Aurora at ng BeRICEponsible Campaign ng Department of Agriculture- Philippine Rice Research Institute. Napatunayan ni Dr. Ramos na mas nakatipid siya sa gastusin sa paghahanda ng lupa,pagpapataba, at pagpapatubig. Tumaas din ng 5 kaban ang kanyang ani kung tag-ulan at 10 kaban naman kung tag-araw. Ang ani niya sa tag-ulan ay 135 kaban kada ektarya samantalang 170 kaban naman kung tag-araw sa bawat isang ektarya. Masayang ibinalita ni Dr. Ramos na mula sa kanyang pagsasaka, siya ay nakabili ng bagong sasakyan at ilang kagamitan sa bukid. "Sa una ay di-maiwasang manibago ang kakain ng kakanin na gawa sa brown rice dahil parang may nakakagat daw silang plastik. Ngunit sa kalaunan naman ay naibigan na nila ito dahil may thrill daw itong kainin at mas masarap," sabi ni Nanay Josie. Ayon kay Hazel V. Antonio, direktor ng BeRICEponsible Campaign, layunin ng kampanyang ito na magbigay kamalayan ukol sa kabutihang dulot ng pagkakaroon at pagkain ng brown rice. Isa na ring mahalagang kabutihang dulot nito ay pagtatamo ng higit na mas mataas na milling recovery kaya't Sa kabuuan, mayroon siyang 10 ektarya ng lupang sinasaka na ginagamitan niya ng sistemang reduced tillage. NEW WAVE OF FARMERS EDITOR'S NOTE ENERO-MARSO 2016 PHILRICE MAGASIN 3 3
PHILRICE MAGASIN JAN-MAR 2016 44 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016 KUHA NI ASHLEE P. CANILANG
Huwag mong ilagay ang lahat ng itlog sa iisang basket. 2 tonelada at naibebenta niya ito ng P30 kada kilo. "Tiyaga lang, at dapat bukas ang isipan mo sa mga makabagong pamamaraan," sabi ni Mang Rafael. Ito'y isang matandang kasabihang may tinutukoy na magandang kadahilanan. Maiaakma ito kahit sa mga gawain sa bukid. Sa Brgy. San Jose, Candon, Ilocos Sur, hindi lamang sa pagpapalayan iniaasa ni Rafael Abaya, 47, ang kanyang mapagkakakitaan. Bukod sa pagtatanim ng palay, pinagkakakitaan din niya ang kanyang bukid sa pag-aani ng bunga ng iba't-ibang pananim. MGA PUNLA NG PAG-ASA Sa kalabasa naman na itinanim sa 3,000m2, umaani siya ng 3 tonelada kada taniman, at naibebenta ito ng P10 kada kilo. Umaani naman siya ng 1 tonelada ng pakwan sa 2,000m2 at naibebenta niya ito ng P20 kada kilo. Para naman mapataas ang ani niya sa palay, nagtatanim muna siya ng munggo sa halos 5 ektarya bago ang tag-ulan. Nabatid niya kasi mula sa mga eksperto na mainam itanim ang mga halamang legumbre gaya ng munggo sapagkat nakapagbibigay ito ng PAMAMAHAGI NG BIYAYA Tagapamahala ngayon si Mang Rafael ng isang samahan na binubuo ng 100 na magsasaka sa Candon. Para masubukan ang mga makabagong pamamaraan ng pagsasaka, inilaan niya ang 1 ektaryang lupain para gamiting experiment site. Dito niya sinusubukan at ng kanyang mga kasama ang iba't-ibang makabagong barayti ng palay at gulay, pati na rin ang paggawa ng organikong pataba. Dati, palay lamang ang itinatanim ni Mang Rafael sa kanyang 7.8 ektaryang lupa. Sa kanyang tradisyunal na pamamaraan, mahigit 100 kaban lamang ang naaani niya, Napakababa kung tutuusin. Dahil dito, nagdesisyon si Mang Rafael na magbago ng pamamaraan sa pagsasaka. Sa tuwing mayroon silang pagtitipon, ibinabahagi ni Mang Rafael sa kanyang mga kapwa magsasaka ang kanyang mga natutunang pamamaraan sa pagsasaka. Isa din siya sa mga takbuhan ng mga magsasaka na nangagailangan ng murang binhi ng palay at gulay. "Sapagkat kulang ang aking karanasan at kaalaman sa pagsasaka, nagtanong ako sa lokal na Kagawaran ng Pagsasaka ng mga pamamaraan at napapanahong teknolohiya sa pagsasaka," kwento ni Mang Rafael. Ang kanyang lupang sakahin ay naging isang model farm sa kanilang lugar. Bunga nito, ang kanyang mga kamagsasaka sa mga katabing bukid ay unti-unti na ring gumagaya sa kanyang pamamaraan. Idinugtong niya na tinuruan naman siyang mag-diversify o pagtatanim ng halaman bukod sa palay. Dahil kulang sa patubig sa tag-araw, mais ang isa sa napili niyang ipatanim. Nagtanim na rin siya ng tabako, kalabasa, at pakwan. "Sa tag-ulan na lamang ako nagtatanim at umaani ng palay," sabi ni Mang Rafael. PAG-AANI NG TAGUMPAY Sa 2,500m2 na tinatamnan niya ng yellow corn, siya'y umaani ng 1.5 tonelada na naibebenta niya ng P12 kada kilo. Sa white corn naman na itinanim sa 2,500m2, umaani siya ng karagdagang nitroheno sa lupa. May karagdagan na siyang kita sa gawaing ito, nakatitipid pa siya sa pataba tuwing taniman ng palay. Kumikita si Mang Rafael ng halos P70,000 sa munggo kada ektarya tuwing anihan at umaani naman siya ngayon ng halos 8 toneladang palay kada ektarya. Kung susumahin, aabot sa halos P230,000 ang kita ni Mang Rafael sa kanyang ibang mga pananim sa loob ng isang taniman. Hindi pa kasama dito ang kanyang kinikita sa palay. Sa ngayon, lalong bumubuti ang kalagayan ng pagsasaka at kabuhayan ni Mang Rafael. Nakikinabang na rin ng husto ang kanyang mga "kasugpong" at umaasenso na rin ang antas ng pamumuhay. Hindi maikakailang, nakikinabang na rin ang iba pang mga magsasaka sa Candon sa pamamagitan ng kanilang samahan. Kaya nga, bagama't salat ang kanilang bayan sa kinakailangang patubig, hindi ito naging hadlang upang patuloy na maghanap ng ekstrang mapagkakakitaan. ENERO-MARSO 2016 PHILRICE MAGASIN 5 5
Lubak-lubak, makipot, at maputik ang iyong daraanan. Ngunit sariwang hangin naman ang iyong mararamdaman, nakabibighaning tanawin ang iyong matutunghayan, at tila umaawit na mga ibon ang iyong mapakikinggan. Hindi mo aakalain na sa liblib na bahaging ito ng Sogod, Southern Leyte ay bubungad sa iyo ang isang mala-paraisong lugar - ang Gerona's La Caridad Farm. Ang "Farm" na ito ay ipinagmamalaking kayamanan ng pamilya Gerona mula sa simbuyo ng damdamin at pinalagong kaalaman sa agrikultura sa nakalipas na 25 taon. PATOK NA PASYALAN Hindi nagtagal, unti-unting na-develop ng pamilya Gerona ang kanilang lupain para sa isang agri-turismong negosyo. Sa halagang P15 para sa mga bata at P25 naman sa nakatatanda bilang entrance fee, natutunghayan ng mga namamasyal ang mga pasilidad dito. Maraming puno, halaman, at hayop ang matatagpuan sa nasabing pook. Mayroon ding videoke para sa mga nais magkantahan. Nagagawa rin ang pamimingwit ng isda sa anim na fish ponds. Ang nahuhuli ng mga bisita ay maaaring ipaluto naman sa kanilang restawran sa halagang P280 kada kilo. KUMIKITANG KABUHAYAN Ayon kay Mang Jun, tinatayang P1,500 kada araw ang kinikita nila sa hostel pa lamang. Sa restawran naman, umaabot ng P2,000-3,000 ang kita nila tuwing Sabado at Linggo. Limang daang piso naman ang bayad sa pre-nuptial shoot at P4,000 sa kasalan. Pagdating sa isdaan, hindi bababa sa P15,000 bawat buwan ang kabuuang kita nila. Naibebenta ang tilapia at red paco sa halagang P230-280/kilo. Ang ornamental fish naman na may iba't ibang kulay ay nagkakahalaga ng P1,500 bawat isa mula sa puhunang P20-50 nang maliliit pa lamang ang mga ito. PAYAK NA SIMULA Si Mang Jun Gerona, 52 at nakatapos ng BS Commerce, ang siyang nagpasimuno sa pagpapagawa ng farm resort na ito. Nagsimula ito sa namana niyang 1.5 na ektarya ng lupa at lumawak hanggang 5 ektarya nang mabili ang mga katabing lupa. "Palayan lang lahat ito noon. Noong una, hindi ko naman inisip na gawin itong isang negosyo, libangan ko lang," sabi ni Mang Jun. Sa kanilang fish ponds, hindi maiisipang ismolin ang mga naglalanguyang tilapia na umaabot sa 12 pulgada o katumbas ng isang ruler ang haba ng bawat isa. Ang restawran ay nabuo dahil naman sa hilig ni Aling Beth sa pagluluto. Inihahanda rito ang iba't ibang putaheng isda at manok. Mayroon din silang mga prutas at pampalamig tulad ng buko juice at halo-halo na lubhang naiibigan ng mga parokyano ng restawran. Sa tulong ng Bureau of Fisheries and Aquatic Resources (BFAR), nabigyan sila noon ng tilapia fingerlings at libreng seminar ukol sa pag-aalaga at pagpapalago nito. Ngayon, nagbebenta na rin sila ng libu- libong tilapia fingerlings sa lokal na merkado sa halagang piso bawat isa. Tinatayang 4 hangggang 5 buwan lamang ang hihintayin upang lumaki nang husto ang mga isda. Kailangan lamang ng apat na fingerlings ang bawat metro kwadrado ng isdaan. Isang furniture shop noong 1990s ang pinagkaabalahan ni Mang Jun at ng kanyang asawang si Aling Beth, 54. "Kapag wala s'yang ginagawang trabaho sa shop namin noon, kinahihiligan niya talaga ang paghahardin," pagbabalik-tanaw ni Aling Beth. Kinalaunan, aniya, naging atraksyon para sa mga lokal na mamamayan ang namumukadkad na bulaklak at mabubulas na mga halaman sa kanilang hardin. Naging lokasyon ito ng photoshoot sa mga beauty pageants. Bunga nito, hinikayat sila ng mga kamag-anak at kaibigan na dagdagan ng ibang pasilidad at gawing pampublikong atraksyon ang pinagyayamang hardin ng mag-asawa. "Tuwing Sabado at Linggo, talagang marami kaming bisita. Minsan pa nga, wala kaming tulog dahil inaasikaso namin sila tulad ng mga nagpapaluto ng pansit sa alanganing oras sa gabi," ani Aling Beth. Kapag gusto namang magpahinga dahil napagod na sa pag-iikot o busog na sa mga pagkaing inihain nila, mayroon silang hostel o tulugan sa halagang P200-350 lamang bawat gabi. Hindi man airconditioned ang mga kuwarto, tiyak naman na dadampi sa mga bisita ang lamig at simoy ng malinis na hangin sa gabi. Walang duda, patok na pasyalan para sa mga magkaka-barkada, pamilya, estudyante, empleyado, at maging ng mga dayuhan ang farm resort na ito. Wala nang hahanapin pa dahil dito ay kumpleto na! Inirerekomenda rin nila ang running water o ang tuluy-tuloy na pag- agos ng tubig sa isdaan para hindi mangamoy ang fish pond at sumama ang lasa ng isda. Ang tubig sa fish pond ay diretso sa katabing palayan na nagbibigay sustansiya sa mga tanim na palay. Hindi pa rin nila tinatalikuran ang pagpapalay. Isa't kalahating ektarya ng lupa ang nakalaan para rito. Hybrid at inbred na barayti ng palay ang kanilang itinatanim. Ang mga dumi mula sa manukan at mga dayami ay ilan lang sa mga nagagamit nila na organikong pampataba rito. Para kay Mang Jun, mahalagang parte pa rin ng kanyang pang araw- araw na gawain ang pagpapalay. 6 6 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016
Umaabot sa 150 kaban ang naani niya rito na karamihan ay nagagamit sa restawran. DAKILANG KATUWANG Kabilang rin ang panganay na anak ng mag-asawang Gerona sa pagpapalago ng kanilang negosyo. Si Bendever, 30, ay nagpapanatili ng gulayan sa organikong pamamaraan. Ang mga gulay na inaani nila tulad ng pipino, papaya, at kangkong, ay nagagamit din nila sa restawran. Nakahiligan naman ng bunsong anak na si Jasmin Marie, 24, ang paghahayupan. Bilang isang veterinarian, siya ang nag-aalaga ng iba't ibang hayop sa farm resort. Mayroon siyang pinagyayamang pet shop bilang dagdag na atraksyon at negosyo. Ayon kay Jasmin, malaking tulong ang agri-turismong negosyo sa kanilang komunidad. "Nabigyan namin ng trabaho ang asawa ng mga magsasaka namin. Ang mga motorcab drivers at sari-sari store owners naman ay natutuwa sa dagdag na kita dahil sa pagdami ng mga turista," pagpapatunay ni Jasmin. ANG PAMANA "Sipag at tiyaga ang sikreto sa aming tagumpay," sabi ni Mang Jun. Ang kasipagang ito ay nagbunga na ng maraming parangal tulad ng Regional Gawad Saka Award for Outstanding Farmer/Fisherfolk Family noong 2007. Pinili ng pamilya Gerona na pag- ukulan ng pagsisikap, pahunan, at panahon ang lupang pamana. Ang farm resort na ito ay produkto ng kanilang pinagsamang hilig sa agrikultura at kaugnay na gawain. "Palakihin natin ang ating mga anak na may pagmamahal sa mga biyayang dulot ng lupa. Malaki ang ating pag- asa sa lupa para sa isang magandang kinabukasan, " pagtatapos ni Mang Jun. 7 MGA KUHA NI SONNY P. PASIONA
Ang palay, bigas, at kanin ay mas kilala bilang napagkukunan ng pangunahin at lubhang kailangang pagkain. May taglay din itong nutrisyon. Bukod sa nagbibigay lakas at buhay sa tao, may taglay din sila, o yaong mga nakukuhang mga materyal sa kanila kapag pinoproseso, na mga elementong nakapagbibigay ng ibang kabutihan sa tao. Halimbawa'y sa pagpapaganda ng kutis. Gayon nga, sa pagpapaganda ng kutis, babae man o lalake. Isa-isahin natin kung anu-ano ito at paano isinasagawa. RICE BRAN "DARAK" RICE FLOUR "HARINA MULA SA BIGAS" Ang langis na nanggagaling sa darak ay mayroong antioxidants na may protective properties na panlaban sa free radicals at UV rays na nakapagpapatanda ng kutis. Mainam itong gamitin bilang moisturizer sa mga may sensitibong balat. Ito ay popular na ginagamit sa Japan at North America. Sa Vietnam, ang gamma oryzanol mula sa darak ay ginagamit sa paggawa ng hair cream, shampoo, at conditioner. Sa Korea, Japan, at USA, ito ay ginagawang mineral face powder, primer at foundation cream dahil mayroon itong oil absorbing properties. Ang sangkap naman nitong Oryspa ay nagagamit sa paggawa ng mga iba't-ibang produkto tulad ng hand sanitizer, body powder, perfume, exfoliant soap, face mask, toner, at body wash. Ginagamit din ito bilang sangkap sa paggawa ng mga whitening products tulad ng lotion at sabon. 8 8 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016
KAGANDAHAN TIPS Huwag sayangin ang pinaghugasan ng bigas dahil maaari itong gamitin sa paggawa ng sariling face wash at conditioner. Madali lamang itong isagawa. Mga sangkap: 1/2 tasa ng bigas 2 tasa ng tubig Direksyon: 1. Sa unang paghuhugas-bigas, lagyan ng 2 tasa ng tubig ang bigas upang matanggal muna ang mga dumi. 2. Alisin ang tubig. RICE WATER "HUGAS-BIGAS" 3. Lagyan ulit ng 2 tasa ng tubig ang bigas at hayaan itong nakababad ng 10-15 minuto. Ito, ayon sa mga eksperto, ay mainam gamitin sa buhok upang mapanatili ang kulay nito at mapabilis ang paghaba. Ito ay may taglay na inositol na nakatutulong sa pag-aayos sa buhaghag at sirang buhok. 4. Tiyaking lumalabas na ang mga bitamina ng bigas. Ito ay kapag pumuti na ang tubig. Mayroon din itong amino acids na nagpapalakas sa mga ugat at nakadaragdag sa kapal ng buhok. 5. Alisin ang tubig at maaari na itong gamitin. Ipahid ito sa buhok at mukha, hayaan ng 15 minuto. Banlawan pagkatapos. MGA PINAGHALAWAN Maaari rin itong gamitin bilang ointment sa mga parte ng balat na napaso. (mother nature network) ENERO-MARSO 2016 PHILRICE MAGASIN 9 9
Nakasisiguro si Nicasio Engallado,56 ng Valencia City, Bukidnon na malinis, puro, at masarap ang ginagamit na harina sa kanyang panaderya. Mayroong malaking dahilan kung bakit tiyak na tiyak niyang natatangi ang harinang ginagamit niya. Kasi, ayon na rin kay Mang Nic, mula sa sarili niyang bukid inaani ang palay na siyang pinagmumulan ng kanyang harina. Anya pa, dahil sa pambihirang harinang kanyang ginagamit, naging patok sa mamimili ang mga produkto sa kanyang panaderya. Ito ang dahilan kung bakit lumaki ang kanyang kita at umangat ang kanyang kabuhayan. PAGBABALIK-TANAW "Noong binata pa ako, palay lang talaga ang itinatanim at inaani sa aming bukid. Pero naisip ko, hindi ako uunlad kung nagtatanim lang ako para sa pagkain lamang. Pangarap ko naman talagang magnegosyo ako pagtanda, bakit 'di ko pa simulan agad?," sabi ni Mang Nic. May maliit na panaderya ang mga magulang ni Mang Nic sa Bacolod City. Dito niya nakuha ang ideya na magtayo ng sariling panaderya gamit ang harina mula sa tanim niyang palay. Sa dinami-rami ng sari-saring pananim sa kanyang bukid, naniniwala siya na palay pa din ang makapagbibigay sa kanya ng malaking kita. pakinabang ang mga produkto galing dito, malaki talaga ang magiging kita natin. Kahit 10 beses na dagdag sa kita, kayang-kaya basta rin lang gagawa tayo ng mga produkto mula sa palay," diin ni Mang Nic. Paliwanag niya, sa kasalukuyang bilihan ng palay na P20 kada kilo, halos balik gastos lamang siya sa kanyang pagbubukid. Ngunit kung susumahin, sa kanyang paggawa ng harina mula sa aning palay, napakadaling kitain ng P300-P400 mula sa isang kilong palay. Ilan sa mga produkto ng Engallado's Bakery na gumagamit ng harina mula sa bigas ay barquirice, piaya, merengue, rice buttons, mga biskwit, at tinapay. 1010 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016 "Sa palay pa din ako. Kung alam lang natin kung paano gawing mas kapaki- Sa pamamagitan ng lokal na sangay ng Department of Trade and Industry (DTI) at Department of Science and
Technology (DOST), nabigyan si Mang Nic ng mga kagamitan sa pagtitinapay tulad ng pugon at pangmasa. Naturuan din siya ng mga ahensiyang ito ng tamang paraan sa pagbabalot ng kanyang mga paninda. Dahil sa lumago ang kaalaman ni Mang Nic sa negosyong pang-agrikultura, madalas siyang inaanyayahan ngayon bilang tagapagsalita sa ilang seminar at pagtitipon tungkol sa pagkakakitaan mula sa kabukiran. Ilan sa mga paksang kanyang tinatalakay ay organikong pagsasaka, pagpoproseso ng iba't -ibang pagkain, pangangalaga ng sakahan, at integrated farming. PALAY, PANADERYA, ATBP ang mga bagay na hindi maganda sa kalusugan. Kaya pinag-aralan ko kung ano mga natural na material na dapat gamitin ko. Sa panahon naman ngayon, mas nae-engganyo nga ang mga tao sa mga pagkaing organic kaya tama ang ginawa kong pamantayan sa pagtatanim at pag- aani ng mga produkto sa bukid," paliwanag ni Mang Nic. Sa kasalukuyan, nagbebenta din si Mang Nic ng mga organikong binhi. Gumagawa din siya ng mga pataba sa lupa at pamuksa ng mga insekto gamit ang mga organikong bagay sa kanyang bukid. Sinusubukan na rin niya ang paglililok sa mga punongkahoy upang makalikha ng mga obrang maiibigan ng mga mamimili. Bilang isang negosyante, alam ni Mang Nic na marami pang pwedeng gawin sa kanyang 3 ektaryang bukid na makadaragdag sa kanilang kabuhayan. Kaya naman, sinubukan niya at idinagdag na rin bilang mapagkakakitaan ang paghahalaman, paghahayupan, at pagtatanim ng punong-kahoy. "Para sa akin, hindi ka matatawag na tunay na magsasaka kung magtatanim ka lang para umani ng para sa pagkain lamang. Dapat mong isipin na kailangan mong kumain at kumita. Kung may bigas ka nga, saan mo kukunin ang pang-ulam? Dapat mayroon ka ring kita pambili ng ulam," sabi ni Mang Nic. Sa kasalukuyan, tila isang napakalawak na hardin ng gulay, punongkahoy na namumunga at pangkagubatan, palay, hayop, at iba pang mga kapaki- pakinabang na bagay ang bukid ni Mang Nic. Mula sa inaani niya sa kanyang bukid, pangkaraniwan niyang suki sa pagbili ng kanyang mga produkto ang lokal na pamahalaan at ilang mga kainan sa Valencia City. Kilala din ang bukid ni Mang Nic na pinagkukunan ng mga produktong agrikultura na organically-grown. Aniya, hindi siya gumagamit ng anumang kemikal sa kanyang mga pananim. Lahat ay mula sa mga bagay galing mismo sa kanyang bukid. "Bata pa lang ako, ginawa ko nang pamantayan sa pagsasaka na iwasan Dahil sa nagawa ni Mang Nic, hindi lamang sakahan ang kanyang bukid. Lugar na rin ito ng kasiyahan ng maraming mga bumibisita upang magmasid lamang at matuto ng mga kaalaman ukol sa mga natatanging estratehiya na isinasagawa niya. Kabilang sa mga bumibisita sa kanyang bukid ay mga estudyante, guro, magsasaka, at iba pang mga grupo na interesadong malaman ang kanyang mga pamamaraan. "Business school at laboratory na rin itong bukid ko. Dito, sinusubukan ko lahat ng pwedeng pagkakitaan mula sa agrikultura. Kaya naman, hanggang ngayon ay madami pa din akong natutuklasan at naidaragdag sa aking bukid," wika ni Mang Nic. Isinapuso na ni Mang Nic ang pagtuklas pa ng mga bagay na maaari pa niyang maidagdag sa kanyang bukid para pagkakitaan. Kaalinsabay nito, ginawa na rin niyang panata na maibahagi sa iba ang mga ito para sila rin ay umangat sa buhay mula sa pagbubukid. Kung tutuusin, talagang halos wala nang mahihiling pa si Mang Nic sa kanyang bukirin. Bukod sa may napagkukunan na siyang pagkain, may ulam pa, may dagdag pangmeryenda, at mayroon ding malaki-laking kita na naisisiksik sa kanyang bulsa. 11 MGA KUHA NINA MYRIAM G. LAYAOEN AT CHRISTINA A. FREDILES
Lakas ng loob, determinasyon, dedikasyon, at pagmamahal sa lupa. Ilan lamang ito sa mga katangiang litaw na litaw sa ating mga magsasaka. At kapag tinukoy ang katawagang magsasaka, ito ay hindi panlalaki lamang. Sa Dujali, Davao del Norte, palibhasa'y maagang naulila sa ama ng tahanan, hindi nag-atubili ang mag-iinang sina Anna, Mary Grace, at Kristel Cagulada, na ipagpatuloy ang pagbubukid ng namayapang haligi ng tahanan. Apat na ektarya ang kanilang bukirin. At sila'y walang sawang pinagyayaman ang kanilang lupa 5 taon na ang nakalipas. Ayon kay Dr. Anastacia G. Notarde, provincial agriculturist ng Davao del Norte, ang kaisipang ito ang dapat na isapuso ng mga magsasaka. "Ang pagsasaka ay talagang isang negosyo," pagbibigay-diin niya. Madalas na mayroong mga kontrata kami sa mga LGU o pribadong organisasyon sa pagla-landscaping. Malaking tulong din ito sa kita dahil nasa P20,000 ang pinakamababang presyo nito bawat isang kontrata," sabi ni Mary Grace. "Noong una, hindi namin alam kung paano namin matutulungan ang aming Nanay para mapaganda ang aming palayan," kuwento ng magkapatid na Mary Grace at Kristel. Mabilis ang produksyon ng mag- iina sa mga halamang ornamentals, na tulad ng bougainvillea, krong, pherobian, at fern. Kung tutuusin, nasa 50% kita mula sa kanilang 4 na ektaryang sakahan ay nakukuha sa halamang ornamentals. Gamit ang internet, silang mag-iina ay nagsaliksik upang magkaroon ng ideya at kinakailangang kasanayan sa pagsasaka. KOMPLETOS REKADOS Natutunan ni Aling Anna ang mainam na pamamahala sa bukid. Ito ang naging dahilan kung paano nagawa nilang mapakinabangan ang mga espasyo sa lupang kanilang sinasaka. Integrated farming o pinagsama- samang pagpapalaki at pag-aani ng mga pananim, at gayundin pagkakaroon ng palaisdaan, ang kanilang itinampok sa kanilang lupang sinasaka. Mayroon silang lugar sa pagpapalayan, pataniman ng mga ornamentals, mga sari-sariling espasyo para sa pag-aalaga ng isda, baboy, itik, at kambing, at may lugar din para sa mga pananim na mangga at niyog. Sa ngayon, ang halamang ornamental o mga pang-adorno ang pinakamalaki ang naibibigay na produksyon at kita para sa pamilya ni Aling Anna. Binibili ito sa kanila bilang palamuti sa mga tahanan at hotel. Ayon sa mag-iina, kailangan talaga na isaisip na ang pagsasaka ay negosyo din. Kaya hindi dapat na maging kontento sa pagtatanim at pag-aani ng isang pananim lamang. PALAMUTI "Mabilis nga at malakas ang bentahan namin ng mga ornamentals dahil dumami na ang aming mga suki mula sa iba't ibang lugar dito sa amin. Nagagamit na rin naming tulay ang social media sa aming pagbebenta na nakatutulong ng malaki sa mas mabilis at madaling promosyon ng aming ornamentals," paglalahad ng magkapatid. Bilang patunay, sinabi nilang sa mahigit na 100 klase ng mga halamang ornamentals na itinatanim at inaalagaan nila, naipagbibili nila ito sa halagang P 350-500 bawat isang puno. Tinatantiya naman nilang nagkakahalaga na ng P100,000 hanggang P150,000 na ang kanilang pinararaming bougainvillea. Dagdag nila, nagsimula sila sa pagbili ng mga halamang ornamentals sa mga flower shops. Sa loob ng 1 taon, natutunan na nila ang tamang pag- alaga nito, gaya ng pagpu-pruning. Sa pamamaraang ito, nagagawa nila at napananatili ang gusto nilang maging hugis at laki ng halaman. Sa kalaunan, gumaling na rin sila sa pagpaparami ng mga ito. "Ang mga halaman ding ito ang ginagamit namin sa landscaping. RELASYON NG PALAY, PALAMUTI, AT IBA PA Sa pagtatanim ng ornamentals, naging kalat-kalat ang peste sa palayan tulad ng uod at kuhol. Ito ay naging mainam sapagkat hindi na gaanong nasisira ang kanilang pananim sa bukid. Dito din nila napansin na ang pagtatanim ng mga halamang ornamentals sa paligid ng palayan ay nakatutulong para pangalagaan ang mga kaibigang insekto tulad ng mga kulisap. Sa ganitong pamamaraan, napararami ang iba't ibang klase ng mga kaibigang insekto dahil naaakit sila sa mga ornamentals na pwede nilang pamahayan. Ang ipa naman mula sa palay ang ginagawa nilang abono sa kanilang ornamentals. "Ngayon halos lahat ng paso ng aming ornamentals ay mayroong mga ipa. Napabibilis kasi nito ang paglaki ng mga halaman at hindi na kailangan pa ang palagiang pagdidilig. Sa pamamaraang ito, nakatitipid na rin kami dahil hindi na kami laging bumibili ng abono," ayon sa kanila. Nagagamit din nila ang mga ipa sa kanilang babuyan. Ikinakalat ito sa sahig o higaan ng mga baboy para maiwasan ang mabahong amoy at nakababawas ng tubig at oras sa paglilinis. Nagiging 12 12 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016
kapaki-pakinabang din ang mga ipa mula sa kulungan dahil sa kalaunan ay nagagamit namang abono sa mga ornamentals at palay. Dagdag ni Dr. Anastacia, kanilang ipinagpapatuloy ang pagsasanay sa mga interesadong magsasaka sa paggawa ng mga organikong pataba at lason laban sa mga mapanira sa mga pananim. Kasama ito, aniya, sa adbokasiyang karagdagang halaga mula sa iba't-ibang pinagkakakitaan ng mga magsasaka. Dagdag pa niya, ang mga dumi ng hayop ang siyang tinutuyo at ikinakalat kasama na ang mga nabulok na dayami tuwing isasagawa ang paghahanda ng lupa. "Mas napalalambot ang lupa at pwede na ring basal na abono ito sa palay," ani Dr. Anastacia. BARAYTING PATOK SA MERKADO Dalawang beses sa 1 taon ang pagtatanim ng palay ng pamilya ni Aling Ana. Sa mahigit 3 ektaryang palayan, pinipili nila ang barayti ng palay na patok sa merkado. "Namimili kasi ng palay ang aming kamag-anak, kaya kung ano ang rekomendado nilang barayti, iyon ang itatanim namin," kwento ng magkapatid. Mula sa NSIC Rc160 na itinanim nila noong tag-ulan, umani sila ng mahigit 90 kaban na tig-70 kg sa bawat sako. Nasa 85 kaban naman ang inani nila mula sa NSIC Rc300 noong nakaraang tag-araw. ISANG HUWARAN Dahil sa naipakikita nilang halimbawa kung paano nagagawang negosyo ang pagsasaka, ginaya na rin sila ng kanilang mga kamag-anak. Ngayon, pinakikinabangan na rin nila ang wastong pamamahala ng kanilang itikan, kambingan, at isdaan. "Sa pamamagitan ng aming mga ginagawa, nakatutulong na rin kami sa paghihikayat na madagdagan ang kita ng aming mga kamag-anak at iba pa sa aming lugar," pagmamalaki ng magkapatid. Si Aling Anna ay pinarangalan bilang "Outstanding Integrated Rice Farmer" ng Kagawaran ng Agrikultura noong 2011. 13 KUHA NI JAYSON C. BERTO
Karaniwan na ang bigas sa pang- araw-araw na buhay natin dahil sa nakasanayan na natin na kasama ito tuwing tayo ay kakain. Gayundin sa mga magsasaka na isa ang palay sa mga pangunahing itinatanim. May ibang diskarte ang isang negosyante mula sa San Leonardo, Nueva Ecija para sa palay. Liban sa pagpapakiskis nito para maging puting bigas ay nagbebenta din siya ng pinawa o brown rice. Ang brown rice ay palay na kiniskis at tinanggalan ng balat o ipa. Naiiba ito sa puting bigas dahil sa bran o darak na hindi inalis sa proseso ng pagpapakiskis. Nagbebenta ang negosyanteng si Jorge Aguilar ng Optimized Brown Rice. Katulad din ito ng karaniwang brown rice ngunit mas pinahaba ang tagal bago ito masira pagkatapos iimbak. Ang karaniwang brown rice ay umaabot lamang ng 1 hanggang 3 buwan samantalang ang Optimized Brown Rice ay tumatagal mula 6 hanggang 9 na buwan. PRESENTASYON AT NUTRISYON Nagtapos si Mang Jorge ng kursong Business Administration sa De La Salle University. Kaya naman, nang ipinamana ng kanyang mga magulang ang negosyong bigasan at 10 ektaryang lupa ay hindi na siya nag- alinlangan pa. Taong 2010 nang magsimulang magprodyus ng brown rice si Mang Jorge. Ayon sa kanya, kahit anong barayti naman ng palay ay pwedeng gamitin maski inbred o hybrid. Ang mahalaga ay mag-demo o mag-trial upang makita kung ano ang mas magandang gamitin. Isa ang NSIC Rc158 sa itinatanim ni Mang Jorge upang gawing brown rice. Nasa 5-6 tonelada ang kanyang inaani kada ektarya. "Ang maganda sa brown rice ay mas mataas ang milling recovery nito. Mas madami ang nabibigas kumpara sa puting kanin," kwento ni Mang Jorge. Binebenta niya ito sa mga pamilihan sa Maynila sa tulong ng kanyang asawa. Ayon kay Mang Jorge, ang brown rice ay hindi masyadong mabenta sa mga palengke. Kaya, nagdedemo ang mag-asawa kung ano ang brown rice at kung paano ito iluto. Ibinebenta nila ng P65 kada kilo ang brown rice. "Ipinapakita namin mismo sa mga mamimili kung paano niluluto itong Optimized Brown Rice. Kapag nakita na nila na madali lang itong lutuin, masarap kainin, at marami 14 14 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016
itong nutrients na maganda sa kalusugan, mas magiging mabili ito," ani Mang Jorge. Mas maraming sustansya ang brown rice kumpara sa puting bigas. Ang bran nito ay mayaman sa fiber, protina, fats, at mga bitamina tulad ng B1, B2, B3, B9, at E. Sagana din ito sa mga minerals at antioxidants. Ayon kay Dr. Marissa Romero, mananaliksik ng Rice Chemistry and Food Science Division ng PhilRice, ang regular na pagkain ng brown rice ay makatutulong sa pag-iwas sa mga sakit tulad ng cancer, diabetes, at cardiovascular-related na mga sakit. Nakatutulong din ito na makaiwas sa pagkain ng sobra dahil mabilis itong makabusog. LIMITASYON NG BROWN RICE Isa sa mga karaniwang limitasyon ng brown rice ay mabilis itong masira pagkaraang iimbak. Ayon sa pag-aaral, ito ay dahil sa langis mula sa bran nito. Kapag na- expose sa hangin ay nasisira ito at nagbibigay ng hindi magandang lasa sa brown rice. "Isa sa mga limitasyon sa pagkain at pagbebenta ng brown rice ay mabilis itong masira. Mataas ang oil content nito na nagiging dahilan upang maging lapitin ng insekto at mikrobyo. Makatutulong ang maayos na packaging sa malamig na storage upang hindi agad ito masira kapag inimbak", dagdag ni Dr. Romero. Maayos at maganda ang ginagamit na lalagyan ng brown rice ni Mang Jorge dahil ito ay vacuum sealed na supot. Ayon pa sa kanya, madaling iluto ang kanyang produkto at parang paghahanda lamang ng puting bigas. Hindi na rin ito kailangang ibabad na ang resulta ay malambot at masarap na kanin. Dahil dito, maganda ang kinikita ni Mang Jorge sa kanyang negosyo. Liban sa kanyang lupang tinatamnan ay bumibili din siya ng palay na ibinebenta niya bilang bigas. Mayroon din siyang ibang produkto tulad ng iron fortified rice at puting bigas. Karaniwan na nga sa ating magsasaka ang pagtatanim ng palay ngunit upang kumita ng mas malaki ay maaaring gumamit ng iba't ibang diskarte. Maaari nating ibenta ito ng palay pa lang, gawing pinawa, puting bigas, o i-proseso bilang kakanin, kape, at iba pa na makapagbibigay ng mas mataas na kita. 15 KUHA NI HECTOR A. BADIS
PHILRICE MAGASIN JAN
MAR 2016 1616
PHILRICE MAGASIN ENERO
MARSO 2016
JAN-MAR 2016 PHILRICE MAGASIN ENERO-MARSO 2016 PHILRICE MAGASIN 1717
18 PHILRICE MAGAZINE JAN
MAR 2015 18