Volume 01 Issue 04 | November 2023 Article 14 E- ISSN: 2980-4760 P- ISSN: 2980-4752 DOI: 10.17613/nn02-ep52 Pag-Ukad at Paglilirip: Masusing Pag-Aaral sa Ibat-Ibang Form ng Nawn Preys sa Isla ng Biri Gina Bernaldez Araojo, Ph.D. gina_araojo@tup.edu.ph Associate Professor, Technological University of the Philippines Manila, Philippines Angelica Bruzola-Harris, D(Min)PA Angelica_harris@tup.edu.ph Associate Professor, Technological University of the Philippines Manila, Philippines Cynic Jazmin Tenedero, LPT, MAEd Cynic_tenedero@tup.edu.ph Instructor, Technological University of the Philippines-Manila Manila, Philippines International Journal of Multidisciplinary Educational Research and Innovation is an international peer-reviewed academic journal that highly values the importance of developing knowledge in multidisciplinary educational and innovative research. The journal's scope is broad, with the goals of disseminating information and providing a place for discussion, theoretical inquiry, practical applications, research discoveries, and experimentations in the field of education. Recommended Citation Araojo, G., Bruzola- Harris, A., & Tenedero, C. (2023). Pag-ukad at Paglilirip: Masusing Pag-aaral sa ibat- ibang Form ng Nawn Preys sa Isla ng Biri. International Journal of Multidisciplinary Educational Research and Innovation. 1(4), 196-212. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon. An appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made are indicated. 196 Published by IJMERI, Saint Joseph College, Southern Leyte, Philippines Website: This is an open access article under the CC BY license
International Journal of Multidisciplinary Educational Research and Innovation ORIGINAL ARTICLE PAG-UKAD AT PAGLILIRIP: MASUSING PAG-AARAL SA IBAT-IBANG FORM NG NAWN PREYS SA ISLA NG BIRI Gina Bernaldez Araojo, Ph.D.1, Angelica Bruzola-Harris, D(Min)PA2, Cynic Jazmin Tenedero, LPT, MAEd3 1Technological University of the Philippines, Manila, Philippines Received: August 2023 Revised: September 2023 Accepted: October 2023 Available: November 2023 ABSTRAK Ito ay pag-aaral sa ibat-ibang form ng nawn preys sa isla ng Biri, Northern Samar. Ang balidasyon, muling pagsusuri, at pag-aanalisa sa mga datos ay ginawa mismo ng mananaliksik bilang taal na mananalita ng Biri-Waray.Inilimita lamang ang pagsusuring ito sa mga fityur at istraktyur ng nawn at mga konstityuwent na bumubuo sa nawn preys sa Biri-Waray. Ang analisis sa pag-aaral na ito ay ibinatay lamang mula sa nakalap na datos mula sa siyam na informant na nagmula sa walong (8) barangay (Poblacion, Sto. Nino, Progress, Pio Del Pilar, Causwagan, MacArthur, San Pedro, at San Antonio) ng munisipalidad ng Biri. Batay sa ginawang pagsusuri, ang NP sa Biri-Waray ay isang preys na maaaring: (1) binubuo ng marker, pronawn, kwantifayer at adjektiv na kumakatawan bilang hed ng nawn, at (2) binubuo ng nawn bilang hed at sinusundan ng mga konstityuwent na nagsisilbing modefayer. May mga form ang NP sa Biri-Waray na binubuo ng mga marker at nawn na kung saan ang marker ang nagpapakilala sa gamit at relasyon sa iba pang mga konstityuwent sa loob ng sentens. May kaibahan ang mga form ng NP ng Biri-Waray sa wikang Tagalog at iba pang mga Bisayan na mga dayalekto kapag binubuo ang NP ng posesiv pronawn + nawn (possessed) dahil hindi nagyayari ang pagkakabit ng ligatyur bilang pang-ugnay. May mga NP rin sa Biri-Waray na nabubuo sa pamamagitan ng relatibisasyon. Sa pamamagitan nito, nangyayari ang pagkatanggal sa nawn na minomodify ng predikeyt na hindi nawn at relativizer na at ang predikeyt na hindi nawn ang sumusunod sa nominativ marker an 'ang'. Ang pag aaral na ito ay nakitang kahalagahan ng pagsusuri na magagabayan higit lalo na ang mga hindi taal na mananalita ng Biri-Waray sa pag-unawa sa gramatikal na istukrtura ng naturang wika. Susing-salita: biri-waray, nawn Preys, gramatikal, istraktyur, wika PANIMULA Bahagi ng kasaysayan ang pagpapahalaga sa wika kung saan nabibigyan diin ang pagbibigay halaga sa kultura. Hindi maikakaila na ilan sa mga naging pag-aaral sa gramar ay ang pagbibigay tuon sa form ng mga NP bilang mahalagang elemento sa gramatika. Mahalagang masuri ang mga konstityuwent na bumubuo sa iba't ibang from ng NP. Ayon kay Dixon (2010), mayroong posibilidad na mas maraming set ng istraktyur ng NP ang mabubuo kapag common nawn ang hed nito. Dagdag pa ni Dixon, ang palaging makikitang sitwasyon ng pagkakapareho ng mga wika ay ang pagkakaroon ng ilang mga adjektiv na nagmomodifay sa common nawn bilang hed ng nawn sa loob ng NP. Nariyan din ang pagtukoy ni Dixon sa mga marker, nawn, adjektiv, at kwantifayer bilang mahahalagang mga konstityuwnet sa pagbuo ng iba't ibang from ng NP. Isang proseso sa pagbuo ng NP ay ang paggamit ng marker bilang hed ng NP. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 197
Hindi matatawaran ang kahalagahan ng mga nagawang pag-aaral ng ilang mga iskolar higit lalo na sa gramar ng mga wikang Pilipino. Makikita sa naging pag-aaral ni Zorc (1975, p.107) na may tatlong case marker ang Waray-Leyte sa nominativ (indefinit - qin; definit past - qan; definit nan-past- qit) at genitiv (indefinit - sin; definit past - san; definit nan-past- sit). Taliwas naman sa aklat ni Romualdez (1908), na may tatlong marker na nominativ ang Waray-Tacloban: (a) ang definit marker na an (b) ang indefinit in, at (c) ang personal na article na hi o si. Samantalang sa Biri-Waray, may iisang marker lamang na ginagamit para sa case na nominativ at ito ang marker na an katumbas ng case marker na nominativ 'ang' ng Tagalog (Schachter at Otanes, 1972). Mula rito, nakita ng mananaliksik ang pangangailangan sa mas masusing pag-aaral kaugnay sa gramatika ng wikang Waray lalo higit sa iba pang mga varayti ng Waray na wala pang gaanong naisasagawang pagsusuri tulad ng Biri-Waray. Nakita rin ng pag-aaral na ito na mahalaga ang anumang pagsusuring maisasagawa sa larangan ng dokumentasyon ng wikang Biri-Waray. Dahil dito, nakita na mahalagang magkaroon pa nang malalimang pagsusuri higit lalo na sa pagbuo ng NP upang maipakita ang kalakasan at gamit nito sa gramatika ng mga wikang Waray at mga wika sa Pilipinas sa pangkalahatan. Layunin ng pag-aaral na ito na suriin at mailarawan sa pamamagitan ng isang deskriptibong freymwork ang istraktyur ng NP sa Biri-Waray. Nilalayon din nito na mailarawan ang mga konstityuwent na bumubuo sa iba't ibang form ng NP at sa gamit ng NP sa istrukturang gramatikal sa Biri-Waray. Bilang isang linggwist, at isang taal na mananalita ng wikang Waray, nakita ang kahalagahan ng pag- aaral sa mga wika sa Pilipinas higit sa mga wikang hindi pa nabibigyang-tuon sa larangan ng pananaliksik. Nakita rin ang kahalagahan at pangangailangan para sa isang masusing pagtingin sa kung aling freymwork ang aakma sa pagsusuri ng isang dayalektal na wika tulad ng Waray. Maituturing mang hamon, ngunit, ito ang naging daan ng mananaliksik upang maisagawa ang pag-aaral sa wikang Waray- Nortehanon, partikular sa Biri-Waray na wala pang nagawang anumang mga pag-aaral. Sa gabay ng gagamiting freymwork ng pagsusuring ito, umaasa na mailalahad ang tiyak na layunin na masuri ang katangian ng NP sa Biri-Waray. Mailarawan ang mga konstityuwent na maaaring isama sa pagbuo ng NP at sa gamit ng NP sa gramar sa Biri-Waray. Makikita sa Biri-Waray ang kahalagahan ng mga marker sa pagtukoy sa gamit ng NP sa sintaktik na istraktyur. Mahalaga na masuri ang gamit ng NP ayon sa case marker sapagkat may mga nabubuong sentens sa Biri-Waray na higit sa isang NP ang itinatakda bilang argumento ng transitiv predikeyt. Mapapansin sa Biri-Waray na kapag ang hed ng nawn ay isang posesiv pronawn walang ligatyur g o ŋa na nagsisilbing pang-ugnay sa posesor at possessed (halimbawa: qá:kuq bálay na sa Tagalog ay aking bahay kung saan ang posesiv pronawn na akin at possessed na bahay (Schachter at Otanes, 1972) ay pinag-uugnay ng ligatyur -g ). Isa ito sa ilang katangian ng wikang Biri-Waray at iba pang mga varayti sa wikang Waray sa ibang mga Bisayan dayalek. Halimbawa, qá:kuŋ bálay ng Cebuano at qá:kuŋ báłay ng Aklanon na obligadong may ligatyur -ŋ kapag ang konstruksyon ng NP ay may hed na posesiv pronawn (Zorc, 1975). Sa Cebuano, ang ligatyur ay inilalagay sa pagitan ng nauunang genitiv pronawn at ang nawn o verb na nagmomodefay. Ngunit, sa Samar-Leyte ang ganitong konstruksyon ay hindi nakikita (Wolff, 1967). Halimbawa ni Wolff ay ang Ceb. qa:kung ba:y 'my house'; Samar-Leyte qa:kun balay 'my house' (1967, p. 71). Naniniwala ang mananaliksik na mahalaga ang pagsusuri na ito upang magsisilbing sandigan at gabay ng mga mananaliksik sa hinaharap na magtatangkang magsagawa ng pag-aaral hinggil sa istraktyur ng wikang Biri-Waray. Makatutulong ito sa pag-unawa kaugnay sa mga umiiral na mga tuntuning panggramatika ng wika partikular sa wikang Waray. Malaki rin ang maitutulong nito sa hindi taal na mananalita ng wikang Waray na makita ang katangian ng Biri-Waray mula sa iba pang varayti ng Waray- Nortehanon at higit sa lahat, malaki ang maiaambag ng pag-aaral na ito sa dokumentasyon ng mga wika (language documentation) sa Pilipinas. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 198
Mga Katanungan sa Pananaliksik Upang maisakatuparan ang mga layunin, sinikap nang mananaliksik na matugunan ang mga sumusunod na mga tanong: 1. 2. 3. Ano ang ibat ibang form ng Nawn Preys(NP) sa Isla ng Biri? Ano-ano ang mga konstityuwent na bumubuo sa iba't ibang anyo ng NP sa Biri-Waray? Ano ang iba't ibang halimbawa at gamit ng NP kaugnay sa istruktura sa Biri-Waray? METODOLOHIYA Disenyo ng Pananaliksik Ang kwalitatibong pag-aaral na ito ay gumamit ng pagsusuring palarawan upang lubos na maunawaan ang ibat ibang form ng Nawn Preys(NP) sa Isla ng Biri, mga konstityuwent na bumubuo sa iba't ibang form ng NP at ang iba't ibang halimbawa at gamit ng NP kaugnay sa istruktura sa Biri-Waray. Respondente sa Pananaliksik Nagsilbing datos sa pag-aaral na ito ang mga salita at sentens na nakuha mula sa pag-elicit ng datos sa pamamagitan ng informant work. Ito isang deskriptibong pamamaraan ng pag-aaral na gumamit ng eliciting materyal para sa pagkalap ng mga pangngalan o nawn (N) ng Biri-Waray. Instrumento sa Pananaliksik Isa sa ginamit bilang eliciting materyal ay ang 100-word Swadesh list na ginamit ni McFarland (1972). Ang listahan ng mga sentens ay binuo mismo ng mananaliksik bilang neytiv ispiker ng Biri-Waray. Upang mabigyang diin ang paglalahad sa deskripsyon ng NP sa gramar sa Biri-Waray, inilimita lamang ang pagsusuring ito sa mga fityur at istraktyur ng nawn at nawn preys sa Biri-Waray. Hindi kasama sa pagsusuri ang pagtukoy sa iba pang mga dayalekto na umiiral sa Biri-Waray dahil, ang analisis sa pag- aaral na ito ay ibinatay lamang mula sa nakalap na datos mula siyam (9) na informant na nagmula sa walong (8) barangay (Poblacion, Sto. Nino, Progress, Pio Del Pilar, Causwagan, MacArthur, San Pedro, at San Antonio) ng munisipalidad ng Biri. Paraan ng Pagsusuri ng mga Datos Ang mga eliciting materyal na sinagutan ng mga napiling informant ay nilikom ng mananaliksik pagkatapos mapasagutan ang mga ito. Ang balidasyon, muling pagsusuri, at pag-aanalisa sa mga datos ay ginawa ng mananaliksik bilang taal na mananalita ng Biri-Waray. Sa Biri ginugol ng mananaliksik ang pundasyon ng kaniyang edukasyon mula elementarya at sekondarya; at nagturo ng labing-anim (16) na taon sa Biri Central Elementary School at naging Teacher -In- Charge ng clustered school sa distrito ng Biri, Northern Samar. Malaking tulong ang pagiging taal na mananalita ng mananaliksik sa wikang inaaral dahil nakikita mismo ng mananaliksik na hindi naging tumbasan lamang sa pagitan ng Tagalog at Biri-Waray ang mga naging sagot ng mga informant sa mga datos sa eliciting material. Dahil dito, mas nakita ang pagkakaiba ng Biri-Waray sa iba pang varayti ng Waray gayundin ang pagkakaiba nito sa wikang Tagalog. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 199
RESULTA AT DISKUSYON Ang mga form ng nawn preys ng Biri-Waray Inilalahad dito ang naging pagsusuri sa mga kategori katulad ng marker, nawn, pronawn, modifayer at adjektiv na bumubuo sa iba't ibang from ng NP sa Biri-Waray. Ginamit ang naging dulog ni Dixon (2010) bilang batayan sa pagsusuri sa iba't ibang from ng NP sa Biri- Waray. Susuriin ang mga bahagi ng pananalita kasama ang mga marker, modifayer, kwantifayer, at pronawn bilang mga konstityuwent na bumubuo sa NP ng Biri-Waray. Bawat kategori ng NP na mabubuo ay ilalahad batay sa iba't ibang gamit ng NP sa sentens. Halimbawa, sa sentens sa Biri-Waray na Nagkáwil an qámaq 'Nangisda ang ama.', ang NP na an ámaq 'ang ama' ay binibuo ng nominativ marker an 'ang' at nawn qama 'ama'. Makikita sa nawn preys an ámaq na binubuo ito ng marker an na nagsisilbing hed ng nawn qámaq. Ang mga NP sa kategori na ito ay maaaring gamitin bilang gramatikal sabjek ng istraktyur. Ayon pa kay Dixon, ang palaging makikitang sitwasyon ng pagkakapareho ng mga wika ay ang pagkakaroon ng ilang mga adjektiv na magmomodifay sa common nawn bilang hed ng nawn sa loob ng NP. Dagdag pa niya ang bilang ng mga kwantifayer, mga demonstrativ o article, relativ klos (na karaniwang nagmomodify sa taym, place, preys) ngunit opsyunal lamang sa ibang mga wika. Nariyan ang posibilidad na ang hed ng NP ay maaaring mamodifay ng posesor NP at mahalagang maipakita kung alin ang magsisilbing hed ng NP kapag may gamit bilang posesor. Maaari ring gamitin pamalit sa common nawn ang proper nawn, free pronawn, demonstrativ at interogativ bilang hed ng nawn (Dixon, 2010, p. 50). Ang NP sa Biri-Waray ay isang preys na maaaring: (1) Binubuo ng marker, pronawn, kwantifayer at adjektiv na kumakatawan bilang hed ng nawn (halimbawa: an kabábayinqan 'ang kababaihan', si Ali); at (2) Binubuo ng nawn bilang hed at sinusundan ng isa pang nawn at posesiv pronawn (halimbawa: qína ku, 'ina ko', búgtu san/sin laláki 'kapatid ng lalaki'). Sa bahaging ito, sisimulan ang pagsusuri sa NP na binubuo ng marker, pronawn, kwantifayer at adjektiv plus nawn. 1. Ang mga Marker + N na NP sa Biri-Waray Ilan sa mga nominal marker na ginagagamit sa Biri-Waray ay ang mga sumusunod:: (a) ang nominal marker na nominativ an at si; (b) ang nominal maker na genitiv indefinit sin at definit san na karaniwang iminamarka sa mga common nawn (san/sin darága 'ng dalaga'; san/sin búrak 'ng bulaklak') at ni na iminamarka naman sa mga personal na ngalan ng tao ( halimbawa: ni Gina; ni Ali; ni Arnel); at ( c) ang nominal marker na oblik sa na iminamarka naman sa mga common nawn at naglalahad sa lokasyon (halimbawa: sa UP; sa bátaq 'sa bata') at kan 'kay' na iminamarka sa mga personal na ngalan ng tao (halimbawa: kan Gina 'kay Gina'; kan Arnel 'kay Arnel). Ang mga sumusunod ay paglalarawan sa NP ng Biri-Waray na binubuo ng marker + nawn. 1.1 Nom. Marker + N Sa Biri Waray, ang marker na nominativ an 'ang' ay karaniwang sinusundan ng common nawn. Sa pamamagitan nito, nabubuo ang NP na maaaring gamitin bilang sabjek na argumento ng intransitiv verb (1) at transitiv verb (2) sa sentens. Upang madaling masundan ang gamit ng NP sa loob ng sentens, ang NP na may nominativ marker na an 'ang' bilang sabjek na argumento ay ginuhitan (underlined) at naka-italic naman ang NP na nagsisilbing komplemento ng transitiv predikeyt. Halimbawa: 1.1.A Bilang Sabjek na Argumento ng Intransitiv Verb 1. Nagsáyaw V-Perf-AF an Nom.M dáraga. dalaga 'Nagsayaw ang dalaga.' Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 200
1.1.B Bilang Sabjek na Argumento ng Transitiv Verb 2. Gindákup V-Perf-PF 'Dinakip ng pulis ang magnanakaw.' san púlis Gen.M.def pulis an mákawat. Nom.M.kom magnanakaw Ang mga konstruksyon sa itaas, naglalahad na ang gamit ng NP na binubuo ng nominativ marker an 'ang' + common nawn ay sabjek na argumento ng intransitiv at transitiv predikeyt ng sentens. Halimbawa sa sentens (1), ang NP an dáraga 'ang dalaga' ay nagsisibing sabjek ng intransitiv verb nagsáyaw 'nagsayaw'. Makikita naman sa sentens (2) na higit sa isang NP ang nagsisilbing argumento. Nangyayari ito kapag ang predikeyt verb sa sentens ay isang transitiv. Ang NP na may nominativ marker an 'an' (an mákawat 'ang magnanakaw') ay nagsisilbing sabjek na argumento at ang NP na may genitiv marker san 'ng' (san púlis 'ng pulis') naman bilang komplemento na tagaganap ngunit hindi fokus ng transitiv predikeyt na gindákup 'dinakip'. Karaniwan din ang paglitaw ng plural marker na mga sa pagitan ng nominativ marker na an 'ang' at Nawn (3). Sa pamamagitan nito, nabubuo ang NP na nagpapahayag na maramihan ang nawn na tinutukoy sa loob ng NP. Halimbawa: 3. Nagsàrayaw an Nom.M. V-Perf-AF 'Nagsayawan ang mga tiga-Biri.' mga taga-Biri. taga-Biri. Pl. 1.1.C Nom. Marker si + N May mga NP ang Biri-Waray na nabubuo sa pamamagitan ng nominativ marker si at sinundan ng personal na nawn. Ang NP sa form na ito ay maaari ring magsilbi bilang sabjek na argumento ng isang nominal predikeyt (4), intransitiv verb (5) at transitiv verb (6) sa sentens. 4. Púlis Pulis si Nom.M Arnel. Arnel 'Pulis si Arnel.' 5. Paragkáwil Mangingisda Nom.M 'Mangingisda si Ali.' si Ali. Ali 6. Kúnuha V-Perf-AF si Nom.M Arnel Gen.M isda Arnel sin qísdaq. 'Kumuha si Arnel ng isda.' Ang nominativ marker na plural na síra 'sina' ng Biri-Waray ay ginagamit kapag tinutukoy ang isang tao sa kaniyang pangalan maging ang kaniyang mga kasama. Karaniwang sinusundan ng proper nawn ang marker plural na síra. Mula rito, nabubuo ang NP na may taglay na kahulugang maramihan na maaaring magsilbi bilang sabjek na argumento ng intransitiv (7) at transitiv verb (8) sa sentens. Halimbawa, ang NP na síra Gina 'sina Gina' sa sentens (7) ay nagsasaad sa gamit bilang sabjek na argumento ng intransitiv predikeyt verb nagsílhig 'nagwalis' sa sentens. At sa sentens (8), ang NP na síra Ali 'sina Ali' ay nagsisilbing sabjek na argumento naman ng transitiv verb gináhuy 'tinawag'. 7. Nagsílhig V-Perf-AF síra Nom. M. Pl Gina. Gina 'Nagwalis sina Gina.' Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 201
8. Gináhuy V-Perf-PF ni Gen.M Jose Nom.M.Pl. Jose síra Ali. Ali 'Tinawag ni Jose sina Ali.' 1.2 Gen. Marker + N Sa wikang Tagalog, ginagamit ang genitiv marker ng sa pagmamarka ng mga nawn na maaaring magsilbing komplemento ng mga transitiv predikeyt ng sentens (Schachter at Otanes, 1972). Sa naging pagtalakay kaugnay sa genitiv marker ng pagsusuring ito, nakita ang kaibahan ng Biri-Waray sa wikang Tagalog hinggil sa genitiv marker. Lumilitaw na ang genitiv marker 'ng' ng wikang Tagalog ay katumbas ng dalawang magkaibang genitiv marker sa Biri-Waray na sin at san. Ang genitiv sin 'ng' sa Biri-Waray ay ginagamit bilang indefinit marker samantalang ang san 'ng' naman ay definit marker. 1.2.A Gen. Marker sin + Nawn Kapag ginagamit ang genitiv marker na sin + nawn ng Biri-Waray, nabubuo ang NP na maaaring magsilbi bilang peysyent na komplemento (9) at nagsasaad na indefinit ang nawn. 9. Kináqun V-Perf-PF sin Gen.Indef. 'Kinain ng ina ang isda.' qínaq ina an Nom.M qísdaq isda Inilalahad sa sentens (10) na ang genitiv marker na sin sa NP na sin qínaq 'ng ina', naglalahad na indefinit ang nawn bilang tagaganap ng aksyon ngunit hindi fokus ng verb na kináqun 'kinain' 1.2.B Gen. Marker san + Nawn Ang NP na binubuo ng genitiv marker san + nawn ay nagsasaad na definit ang nawn at maaaring magsilbi bilang peysyent na komplemento ng transitiv predikeyt ng sentens. 10. Hinímu an V-Perf-PF 'Ginawa ang bigasan ng ama.' Nom. M bugásan bigasan Gen.def. ama san qámaq Ang genitiv marker san at sin 'ng' ng Biri-Waray ay natural na ang pagkakapalitan (11). 11. Kunúhaq V-Perf-PF san/sin Gen.M tínapay tinapay an Nom.M bàtaq. bata 'Kumuha ng tinapay ang bata.' Karaniwan din ang paglitaw ng plural marker na mga sa pagitan ng genitiv marker sin at san at nawn (12). Sa pamamagitan nito, nabubuo ang NP na naglalahad sa fromng maramihan. 12. Binákal V-Perf-PF 'Binili ng mga magkakaibigan ang bulaklak.' san Gen. Def Pl.M magkakaibigan mga magsáraŋkay an Nom. M bulaklak búrak 1.2.C Gen. Marker ni + N Ang genitiv marker naman na ni at plural form nitong níra 'nina', karaniwang sinusundan ang mga ito ng personal na ngalan ng tao. Sa pagsasama ng marker ni 'ni' at nawn, nabubuo ang NP na naglalahad sa proper na kahulugan. Maaaring magsilbing argumento na aktor o tagaganap ng kilos ngunit hindi fokus ng transitiv predikeyt ang mga NP sa form na ito (13 bilang unang referens). Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 202
13. Tinápuk ni Gen.M prap V-Perf-PF 'Tinapon ni Gina ang papel.' Gina an Gina Nom.M. pápil. papel 14. Dinákup V-Perf-PF 'Dinakip nina Arnel ang magnanakaw.' Arnel nira Gen.M Pl. Arnel an Nom.M magnanakaw makáwat. 1.3. Obl. Marker sa + N Sa Biri Waray, kapag ginamit ang oblik marker sa, sinusundan ito ng common (15) at proper nawn (16). Mula rito, nabubuo ang NP na nagsasaad ng lokasyon ng aksyon. Makikita sa halimbawa ng mga sentens sa ibaba na naka- italic ang gamit ng NP na may oblik marker sa. 15. Kunádtu V-Perf-AF 'Pumunta sila sa tubuhan.' síra sa 3p.Nom Obl.M kátubuhan. tubuhan 16. Nagqískwila qàku V-Perf-AF 'Nag-aral ako sa UP.' 1s.Nom. sa UP. Obl.M UP Malinaw na inilalahad ang gamit ng NP na binubuo ng marker sa + Nawn bilang argumento na lokasyon ng pinangyarihan ng aksyon na tinutukoy sa predikeyt. Halimbawa sa sentens (15 bilang unang referens), isinasaad ng NP sa kátubuhan 'sa tubuhan' bilang lokasyon kung saan naganap ang aksyon na kunàdtu 'pumunta'. 2. Pronawn + N na NP sa Biri-Waray Ang mga pronawn maliban sa nakatatayo mismo sa sarili bilang NP, maaari rin ang mga ito magsilbi bilang konstityuwent upang makabuo ng panibagong from ng NP. Halimbawa, ang first person na genitiv pronawn ng Biri-Waray na qá:kuq 'akin', kapag susundan ng nawn na bálay 'bahay' ay makabubuo ng NP na qákuq bálay 'akin [g?] bahay' na nangangahulugang posesiv. 21. Gen.Pron. + N Sa Biri-Waray, kapag ginamit ang genitiv pronawn, sinusundan ito ng common nawn na nagsasaad ng kahulugang pagmamay-ari. May kaibahan ang istraktyur ng NP na binubuo ng genitiv pronawn na sinusundan ng nawn sa Biri-Waray sa wikang Tagalog. Tulad ng mga nabanggit na sa unahan, sa wikang Tagalog ang ligatyur ŋ ay ikinakabit kapag ang pronawn ay nagtatapos sa vawel (halimbawa: iyo + ŋ + N > iyong N) at ligatyur g naman kapag nagtatapos sa nasal /n/ ang kinakabitan (halimbawa: akin + g + N > aking N) na hindi nangyayari sa Biri-Waray. Nananatili sa sariling from ang pronawn sa Biri-Waray kahit sinusundan ito ng nawn. Halimbawa sa qímu (Gen.2s) + bálay (N) mabubuo ang NP na qímu bálay 'iyo [ƞ?] bahay' na nangangahulugang posesiv. Narito ang ilan pang mga halimbawa ng NP na may genitiv pronawn at gamit ng mga ito sa sentens na naka-italic. 17. qá:kuq 1s.Gen. bálay bahay an Nom.M may píntura may pintura 'Akin [g?] bahay ang may pintura' 18. qí:mu 2s.Gen. báduq damit an Nom.M tináhi. tinahi 'Iyo [ƞ?] damit ang tinahi.' Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 203
19. qíra katúnaqan 3p.Gen. lupain an Nom.M binákal. binili 'Kanila [ƞ?] lupain ang binili.' Batay sa halimbawa ng mga sentens na nakuha sa Biri-Waray, malinaw ang gamit ng NP sa form na genitiv pronawn + nawn bilang nominal predikeyt. Halimbawa sa sentens (17), ang NP na qá:kuq bálay 'akin [ƞ?] bahay' tumatayo sa slot ng predikeyt ng sentens. 2.2 Obl. Pron. + N Ang NP ng Biri-Waray na binubuo ng oblik pronawn + common nawn ay naglalahad ng kahulugang lokasyon. Maaaring magsilbi bilang komplemento na argumento (20) at predikeyt ng sentens (21). 20.Nagkádtu Perf-AF qíra bálay 3p bahay Nom.M 'Nagpunta sa kanila [ƞ?] bahay ang magkapatid.' sa Obl.M an magbúgtuq. magkapatid 21.Sa Obl.M kánira bálay bahay 3p an Nom.M karáqun. kainan 'Sa kanila [ƞ?] bahay ang kainan.' 2.3 Sa Biri Waray, ang isang demonstrativ pronawn ay kalimitang ginagamitan ng ligatyur na ŋa 'na' bago ang nawn. Pinag-uugnay ng ligatyur na ŋa ang demonstrativ pronawn na nagsasaad ng layo at ang nawn na tinutukoy ng mananalita sa sentens na maaaring malapit o malayo sa mananalita at adresi. Sa pagkakataong ito, ang nominal demonstrativ at oblik demonstrativ pronawn lamang ang maaaring magsilbing hed ng nawn. Dem. Pron. + Lig + N 2.3.A Nom. na Dem. Pron + Lig. + N Ayon sa mga naunang pagtalakay kaugnay sa nominativ na demonstrativ pronawn sa Biri-Waray, maaaring gamitin ang isang nominativ na demonstrativ pronawn sa pamamagitan ng pagpapahayag ng layo o layo ng tao, bagay, o hayop na tinutukoy mula sa mananalita at adresi. Sa Biri-Waray, may mga from ng NP na binubuo ng nominativ pronawn + lig. + nawn tulad ng mga sumusunod na halimbawa: 22. qíni Nom.Dem prok. 'Itong babae ang guro.' ŋa Lig. bábayi an babae máqistra Nom.M guro(babae) 23. qítun ŋa lálaki Nom.Dem mid Lig lalaki 'Iyang lalaki ang magsasaka.' an Nom.M. magsasaka paragqúm 24. Yádtu madúrutu. Nom.Dem dis Lig magsasaka Nom.M. masipag 'Iyong magsasaka ang masipag.' ŋa paragtánum an Makikita sa mga sentens na inilahad sa itaas, ang NP na binubuo ng mga nominativ demonstrativ pronawn na ini, itun at yadtu + ligatyur ŋa + nawn ay may gamit bilang nominal predikeyt ng sentens. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 204
Halimbawa sa sentens (22), ang NP na qíni ŋa bábayi 'itong babae' ay nagsisilbing nominal predilkeyt ng NP an maqístra 'ang guro' sa sentens. 2.3.B. Lokativ na Dem. Pron + Lok.M. sa + N Kapag ang lokativ na demonstrativ pronawn na sa ay sinusundan ng nawn, nabubuo ang NP na nagsasaad ng lugar na tinutukoy ng mananalita at adresi na maaaring magsilbing nominal predikeyt ng sentens. Halimbawa nito ay ang mga sumusunod: 25.Dídi Loc.Dem prok Lok.M. bahay Nom.M 'Dito sa bahay ang padasal.' sa bálay an páŋadyi. padasal Makikita sa mga sentens sa itaas na ang NP na binubuo ng lokativ na demonstrativ pronawn ay may gamit bilang nominal predikeyt ng mga sentens. Halimbawa sa sentens (25), ang NP na dídi sa bálay 'dito sa bahay' ay may gamit bilang nominal predikeyt at tumutukoy sa lugar na kasalukuyang kinaroroonan ng mananalita at adresi. 3. Kwantifayer + Lig + N na NP sa Biri-Waray Itinatakda ng kwantifayer ang dami ng nawn na tinutukoy sa isang sentens. Sa Biri-Waray kapag kwantifayer ang nagsisilbing hed ng nawn, kalimitang lumilitaw rin ang ligatyur na ŋa upang pag-ugnayin ang kwantifayer at nawn. Karaniwang ginagamit ang particle na adverbyal la 'lang' na makikita sa pagitan ng kwantifayer at ligatyur ŋa upang maipakita ang dami ng kwantifayer. Halimbawa: binákal 26. Dámuq ŋa ságiŋ an níya. 3s.Gen. Kwanti Lig saging Nom.M. binili 'Maraming saging ang binili niya.' Sa halimbawa sa itaas, makikita na ang NP na may kwantifayer sa unahan bago ang nawn ay ginamit bilang nominal predikeyt ng sentens at nagsasaad ng kwantiti ng nawn na tinutukoy mismo sa loob ng NP. Ang mga uri ng kwantifayer katulad ng: díyuq 'kunti', dámuq 'marami', búgqus 'buo', qíntiru 'lahat', at iba pa na naglalahad ng kwantiti ang kalimitang ginagamit sa kategori na ito ng NP. 4.Adj + Lig + N na NP sa Biri-Waray Sa Biri-Waray kapag adjektiv ang nagsisilbing hed ng nawn, lumilitaw din ang ligatyur. Ginagamit ang particle na adverbyal la 'lang' na makikita sa pagitan ng kwantifayer at ligatyur na ŋa 'na' sa pagitan ng adjektiv at nawn. Pinag-uugnay ng ligatyur ang adjektiv bilang modifayer at nawn na minomodify. Halimbawa: 27. Hátaqas ŋa Adj Lig 'Matangkad na lalaki ang asawa ko.' lálaki lalaki an Nom.M asawa qásawa ku. 1s. Gen 5. N1 + Gen.M + N2 na NP sa Biri-Waray May mga NP ang Biri Waray na maaaring mabuo sa pamamagitan ng pagsasama ng N1 + genitiv marker san/sin + N2. May mga konstruksyon ng NP na nagsasaad ng relasyon gaya ng posesiv at posesor na relasyon kung saan nabubuo ayon sa nominal hierarchy. (Dixon, 2010). Ayon pa sa kay Dixon, makikita ang relasyong tinatagalay sa internal na kayarian ng NP na kagaya sa relasyong posesor at possessed. Ang hed nawn ang nagsisilbi bilang pagmamay-ari at ang sumusunod na nawn ang nagsisilbing nagmamay-ari na maaaring common o personal/proper nawn depende sa marker na sinusundan. Sa mga Bisayan dayalek, may dalawang nominal na tumatayo sa isang konstruksyon kung saan ang isa ay nagsisilbi bilang hed at ang isa ay bilang posesiv na naaayon sa order na hed nominal na Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 205
sinusundan ng genitiv nominal. (Zorc, 1975, pg. 115). Ayon naman kay Malicsi (2013), ang mga NP na nagsasaad ng relasyon ay karaniwang may ayos na nawn (bilang possessed) + NP na may genitiv marker bilang posesor. Nangyayari rin sa Biri-Waray ang pagsasama ng N1 + Gen.M + N2. Sa form na ito, nabubuo ang NP na nagsasaad ng iba't ibang kahulugan. Sa puntong ito, tatalakayin lamang ang NP na may N1 + Gen.M + N2 na nangangahulugang resiprokal na aktor posesiv , at kinship sa paglalayon na mailahad lamang ang form sa kategori na ito. Para ganap na mailahad ang gamit ng NP na binibigyan diin, naka-italisado ito sa loob ng sentens. 5.1 A N1 + Gen. M + N2, 'Resiprokal na Aktor' Isang katangian sa pagsasama ng N1 + Gen.M + N2 sa Biri-Waray, nakabubuo ng NP na resiprokal na nangangahulugang kasama o kaisa sa bagay o diwang ipinapahayag ng afiks ka- sa N1. Sa istraktyur na N1 + Gen. M + N2, ang N1 ang nagsisilbing hed at ang N2 ang nagsisilbing modifayer na minarkahan ng genitiv marker sin/san 'ng'. 28. Káqupud san/sin búgtuq an namátay. kapatid Nom.M. namatay Res. 'Kasama ng kapatid ang namatay.' Gen.M. Batay sa halimbawa ng sentens sa itaas, ang NP na binubuo ng N1 + Gen.M + N2 ay maaaring nagsilbi bilang nominal predikeyt ng isang nan-verbal na sentens at nagsasaad ng kahulugang resiprokal. 5.2 Isa pang katangian ng pagsasama ng N1 + Gen.M + N2 sa Biri-Waray, nabubuo ang NP na nagsasaad ng posesiv na kahulugan. Sa istraktyur na N1 + Gen.M + N2, ang N1 bilang hed ang nagsisilbing possessed at ang N2 ang nagsisilbing posesor. B. N1 + Gen.M + N2, 'Posesiv' 29.Báduq ni N1-poss Gen.M N2-pos Gina Nom.M. tinahi 'Damit ni Gina ang tinahi.' Gina an gintáhi. 6. N1 +Obl.Marker + N2 na NP sa Biri-Waray May mga NP rin ang Biri-Waray na nabubuo sa posisyon na N1 + Obl. Marker + N2 na maaaring naglalahad ng lokasyon at benifaktor na kahulugan. 6.1.A N1 + Obl. M + N2, 'Lokasyon' Ang NP na binubuo ng N1 + Obl.M + N2, ang N1 ang nagsisilbing hed at ang N2 naman na sumusunod sa oblik marker sa ay naglalahad ng lokasyaon na kahulugan. 30.qíƞkudan N1-upuan sa bálay Obl.M N2-bahay an Nom.M gagamitin gágamitun. 'Upuan sa bahay ang gagamitin.' Makikita sa mga halimbawa sa itaas na ang NP na binubuo ng N1 + Obl.M + N2 ay may gamit bilang predikeyt ng mga nan-verbal na sentens. 6.2 May mga NP naman ang Biri-Waray na binubuo rin ng N1 + Obl.M + N2 na nagtataglay ng benifaktor na kahulugan. Ang NP sa kategori na ito ay maaaring gamitan ng benifaktor marker na (para) sa tulad ng báduq (para) sa kásal 'damit (para) sa kasal' .B N1 + Obl.M + N2, 'Benifaktor' Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 206
31.Báduq N1-Damit sa Obl.M kásal N2-kasal an Nom.M binili. bínakal. 'Damit sa kasal ang binili.' 7. N + Lig + Adj na NP sa Biri-Waray Sa mga NP ng Biri-Waray na binubuo sa pamamagitan ng pagsasama ng N + Lig + Adj, ang nawn ang nagsisilbing hed at ang adjektiv naman ang nagsisilbing modifayer. 32.Bábayi ƞa Nom-babae mágayun Lig 'Babaeng maganda ang dumating.' Adj an Nom.M nagqábut. dumating 8. N + Gen.Pron na NP sa Biri-Waray May mga NP rin ang Biri-Waray kung saan nabubuo sa pamamagitan ng pagsasama ng nawn + genitiv pronawn. Sa pamamagitan ng prosesong ito, nabubuo ang NP sa Biri-Waray na nagtataglay ng kahulugang posesiv, at kinship . 8.1 Sa Biri-Waray, may mga NP na nagsasaad ng kahulugang posesiv kapag ang nawn ay sinusundan ng genitiv pronawn. Sa istraktyur na ito, ang nawn ang nagsisilbing hed na nagsasaad sa kahulugang possessed at ang genitiv pronawn ang nagsisilbing posesor. Halimbawa: N + Gen.Pron. 'Posesiv' 33.Bálay ku Poss. 1s.Gen. pos. 'Bahay ko ito.' qíni. Nom. Dem.prox Batay sa sentens sa itaas, ang NP sa form na ito ay maaaring magsilbing nominal predikeyt ng istraktyur na nan-verbal na sentens. 8.2. N + Gen.Pron. 'Kinship' Isa pang form ng NP sa Biri-Waray na nabubuo sa pamamagitan ng pagsasama ng nawn at gentitiv pronawn ay ang NP na nagtataglay ng relasyong kinship. Ang nawn sa NP ang nagsasaad sa relasyong tinutukoy. Maaari ring gumanap sa gamit bilang nominal predikeyt sa sentens ang mga NP sa form na ito. Halimbawa: 34. qínaq kinship 'Ina ko siya.' ku 1s.Gen síya. 3s.Nom. 9. NP sa Prosesong Relatibisasyon sa Biri-Waray Maliban sa form ng mga sinuring NP na nailahad sa unahan, lumilitaw rin sa Biri-Waray ang mga NP na binubuo ng nominativ marker an 'ang' at verb o adjektiv. Ang mga NP sa form na ito ay nabubuo kapag ang nawn na binibigyang-turing ay natatanggal at ang panuring ang nagiging pinaka-pangngalan sa loob ng preys. (Santiago at Tiangco, 1991). Sa halimbawang ibinigay nina Santiago at Tiangco sa wikang Tagalog, ang morpemang 'mabait' sa preys na 'ang mabait'; at 'umawit' sa 'ang umawit' ay nabuo sa pamamagitan ng pagkatanggal sa sabjek na inilalarawan at ang modifayer ang sumusunod sa marker na ang sa loob ng preys. Relatibisasyon naman ang prosesong hinahango ang malapangngalan sa mga predikeyt na hindi nawn. (Malicsi, 2013). Ayon pa kay Malicsi, sa pamamagitan ng relatibisasyon sa sabjek na hindi tukoy, at Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 207
pagtanggal ng sabjek at relativizer na na sumusunod ang predikeyt na hindi nawn sa marker na ang. Patunay nito ang inilahad na halimbawa ni Malicsi sa wikang Tagalog na magaling ang N => ang N na magaling => ang magaling. Makikita sa proseso ng relatibisasyon na ang NP ang magaling ay nabuo sa pamamagitan ng pagkatanggal sa sabjek at relativizer na na at ang predikeyt adjektiv magaling ang sumunod sa nominativ marker na ang. Umiiral din sa Biri-Waray ang mga from ng NP na nabubuo sa pamamagitan ng relatibisasyon. Sa prosesong ito, natatanggal ang predikeyt na hindi nawn at relativizer na na kung kaya sumusunod ang predikeyt na hindi nawn sa nominal marker an. Halimbawa sa sinúgba an qísdaq 'inihaw ang isda'=> an qísdaq na sinúgba 'ang isdang inihaw' => an sinúgba 'ang inihaw'. Makikita na nabuo ang NP na an sinúgba 'ang inihaw' sa pamamagitan ng pagkatanggal ng sabjek na qísdaq 'isda' at relativizer na 'na', sumunod ang predikeyt na sinúgba 'inihaw' sa nominativ marker na an 'ang'. Ipinapakita sa mga halimbawa sa ibaba ang proseso ng relatibisasyon upang makabuo ng NP. Matapos maipakita ang proseso, susundan ng sentens upang maipakita ang gamit ng NP sa loob ng sentens. Bínakal an ságiƞ 'Binili ang saging => => an ságiƞ na bínakal ang saging na binili => => an bínakal ang binili' 35. Ságiŋ an Nom-saging Nom.M 'Saging ang binili ni Gina.' bínakal ni Gina binili Gen.M Gina . Mágayun an dáraga 'Maganda ang dalaga => => an dáraga na mágayun => an mágayun ang dalaga na maganda=> ang maganda 36. Búnakal Perf.TranV an Nom.M mágayun maganda sin báduq. Gen.M damit. 'Bumili ang maganda ng damit.' KONKLUSYON Sa pagsusuri, nakita na may dalawang form ang NP sa Biri-Waray. Una, ang mga NP na binubuo ng marker (halimbawa: an bátaq 'ang bata',); pronawn (halimbawa: qá:kuq bálay 'akin bahay');kwantifayer (halimbawa: sàyuq ná búrak 'isang bulaklak') at mga modifayer bago ang nawn (halimbawa: hátaqas ŋa bábayi 'matangkad na babae'). Pangalawa, from ng NP kung saan nauuna ang nawn bago ang iba pang mga konstityuwent na nagsisilbing modifayer. (halimbawa: qínaq san bátaq 'ina ng bata'; qámaq ku 'ama ko'; bábayi ŋa m ágayun 'babaeng maganda'). Ang kahulugan at gamit ng NP sa Biri-Waray sa loob ng sentens ay nakabatay sa kayarian nito. May mga from ang NP sa Biri-Waray na binubuo ng mga marker at nawn na kung saan ang marker ang nagpapakilala sa gamit at relasyon sa iba pang mga konstityuwent sa loob ng sentens. Halimbawa, ang common nawn na qának 'anak' ay maaaring isunod sa an 'ang', sin/san 'ng', o sa 'sa' at makabubuo ng NP na an qának 'ang anak', sin/san qának 'ng anak', o sa qának 'sa anak' na maaaring magsilbi sa iba't ibang gamit depende sa marker bilang hed ng NP. Samantala, ang proper nawn na Gina ay maaaring isunod naman sa mga marker na si, ni, at kan 'kay', at makabubuo ng mga NP na si Gina, ni Gina, at kan Gina. Sa mga from na may posesiv pronawn naman, ang qàkuq 'akin'; qímu 'iyo'; qá:muq 'amin'; qíyu 'inyo'; qíya 'kanya'; kànira 'kanila' lamang ang may kakayahang tumayo bilang hed ng nawn sa NP. (halimbawa: qá:muq balay 'amin[g?] bahay'; qíyu tuna 'inyo lupa'; kánira qámaq 'kanila[ƞ?] ama'). Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 208
Nakita ang kaibahan sa istraktyur ng NP na binubuo ng genitiv pronawn na sinusundan ng nawn ng Biri- Waray sa wikang Tagalog. Nananatili sa sariling form ang pronawn sa Biri-Waray kahit sinusundan ito ng nawn. Halimbawa sa qímu (Gen.2s) + bálay (N) mabubuo ang NP na qímu bálay 'iyo [ƞ?] bahay' na nangangahulugang posesiv. Sa istraktyur ng NP na ang hed ng nawn ay adjektiv, lumilitaw ang ligatyur na ŋa sa pagitan ng adjektiv na nagsisilbing modifayer at ng nawn na minomodify. (halimbawa: dákuq ŋa qísdaq 'malaking isda'; bátaq ŋa lálaki 'batang lalaki'; dídtu ŋa bálay 'doon na bahay'). May umiiral din na mga kwantifayer (díyu 'kunti', tànan 'lahat', búgqus 'buong', kàtuŋa 'kalahati', atbp.) sa Biri-Waray na ginagamit bilang hed ng nawn sa NP. Sa istraktyur ng NP na may hed kwantifayer, kalimitan ang paglitaw ng ligatyur na ŋa 'na' sa pagitan ng kwantifayer at nawn. (halimbawa: tànan ŋa kabàbayinqan 'lahat ng kababihan; búgqus ŋa pàmilya 'buong pamilya'). Sa istraktyur ng NP na binubuo ng adjektiv at nawn, lumilitaw ang ligatyur na ŋa 'na' sa pagitan ng adjektiv at nawn. Pinag-uugnay ng ligatyur na ŋa ng Biri-Waray ang adjektiv (modifayer) at nawn na minomodify. Halimbawa, magáyun ŋa babáyi 'magandang babae', ang adjektiv magáyun 'maganda' ang nagsisilbing modifayer sa nawn na babáyi 'babae' sa loob ng NP. Ang NP sa form na ito ay maaaring magsilbing nominal predikeyt ng sentens. Halimbawa, Magáyun ŋa babáyi an námatay 'Magandang babae ang namatay', ang NP na magáyun ŋa babáyi 'magandang babae' ay nagsisilbing predikeyt ng sabjek na an námatay 'ang namatay' sa sentens. May mga NP rin sa Biri-Waray na nabubuo sa pamamagitan ng pagsasama ng N1 + genitiv marker na sin/san + N2. Sa paraang ito, may mga NP sa Biri-Waray na naglalahad ng kahulugang resiprokal na aktor posesiv at kinship . Batay sa istraktyur na ito, ang N1 ang nagsisilbing hed at ang N2 ang nagsisilbing modifayer na minarkahan ng genitiv marker sin/san. Sa form na (N1 + Gen.M + N2) sa Biri- Waray, posesiv ang N1 bilang hed ng NP ang nagsisilbing possessed at ang N2 ang nagsisilbing posesor. Sa relasyong kinship naman, ang ang N1 ang nagtataglay ng kinship sa N2 na tinutukoy naman ng gentitiv marker san/sin. May mga form rin ng NP ang Biri-Waray na nabubuo sa pamamagitan ng relatibisasyon. Sa pamamagitan nito, nangyayari ang pagkatanggal sa nawn na minomodify ng predikeyt na hindi nawn at relativizer na at ang predikeyt na hindi nawn ang sumusunod sa nominativ marker an 'ang'. Ang mga NP sa form na ito ay maaaring magsilbi bilang predikeyt o fokus na argumento ng sentens. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 209
MGA SANGGUNIAN Araojo,A., & Tenedero,C. (2023) Paghinumdom at Paghihiraya: Dalumat sa Anyo ng Sintaks ng Nawn Preys sa Biri-Waray, International Journal of Open-Access, Interdisciplinary & New Educational Discoveries of ETCOR Educational Research Center (iJOINED ETCOR)2(3), 46- 60 Basic Linguistic Theory: Grammatical Topics (2010) New York: Oxford University Press. (Vol. 2). Basic Linguistics Theory: Further Grammatical Topics (2010) New York Oxford University Press. (Vol. 3). Balanquit, L., (2017). A Grammar Sketch of Ninorte Samarnon. MA Thesis. University of the Philippines, Diliman, Quezon City Bautista, M. L. S. (1977). The Noun Phrase in Tagalog-English Code Switching. Studies in Philippine Linguistics, Vol. 1, No. 1. Studies in Philippine Linguistics, 1(1), 2-16. Bilingguwal na Edisyon. Salin sa Filipino: Cañega at Limbo, 2013. Komisyon ng Wikang Filipino Blake, B., (1905). The Bisayan Dialects. JAOS, 26. p. 120-136. Buyser, F., (1938). Ang Pinulongang Binisaya. Bag-ong Kusog. XXIII:30, pp. 14, 28. Constantino, E., (1964). Sentence Pattern of the Ten Major Philippine Languages. University of the Philippines Cuenco, J.M., (1920). English-Visayan Dictionary. 2nd Edition. Cebu. Imprenta Rosario. Differences Between Tagalog and Bisayan. (2013) Journal of the American Oriental Society, Volume XXV. Dixon, R., M.W. (2010). Basic Linguistic Theory: Methodology (Vol. 1). New York: Oxford University Press. Garcia, L., (1992). Makabagong Grammar ng Filipino. Manila, Rex Printing Company, Inc. Gonzales, A., (1972). Pampangan: An Outline of Generative Semantic Description. Manila: Research Council, De La Salle College Kroeger, Paul R. 1991. Phrase Structure and Grammatical Relations in Tagalog. Ph. D. Dissertation, Department of Linguistics, Stanford University: Grammar ng Wikang Tagalog. (2013). Quezon City: Sentro ng Wikang Tagalog, Unibersidad ng Pilipinas-Diliman. Llamzon, T., (1969). A Subgrouping of Nine Philippine Languages. The Hague: Martinus Nijhoff. Lobel, J., (2009). Samar-Leyte. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Oxford: Elsevier.914-917. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 210
Malicsi, J., (2012). Pang-Ukol sa Wikang Tagalog Publication: Daluyan: Journal ng Wikang Tagalog. vol. 18 No. 1-2. McFarland, C.D., (1974). The Dialects of the Bicol Area. New Haven. Ph.D. Dissertation, Yale University. Miller, H., & Miller, J. (1991). Mamanwa Texts. Studies in Philippine Linguistics. Supplementary Series: Philippine Texts, No. 5. Summer Institute of Linguistics, Publications Dept., Box 2270 CPO, 1099 Manila, Philippines. Paz, C.J. (1996). The Morphology and Syntax of Tagalog Nouns and Adjectives. Quezon City: Philippine Linguistics Circle. Paz, et., al. 2003. Ang Pag-aaral ng Wika. The University of the Philippines Press, Diliman, Quezon City Reid, L.A., (1966). An Ivatan Syntax. Oceanic Linguistics, Publication No. 2 Reid, L. A. (2002). Determiners, nouns, or what? Problems in the analysis of some commonly occurring forms in Philippine languages. Oceanic Linguistics, 41(2), 295-309. Reid, L. A, Hsiu-Chuan Liao. (2004). A Brief Syntactic Typology of Philippine Languages. University of Hawai'i. Relational Grammar. (1990) London: Routledge Romualdez, N., (1908). Bisayan Grammar and Notes on Bisayan Rhetoric and Filipino Dialectology. Rubrico, J.G (1977). The Languages of the Philippines. Canberra: The Australian National University. Santiago, A., Tiangco, N., (1991). Makabagong Balarilang Filipino. Rex Printing Company, Inc. Schachter, P., Otanes, F., (1977). Tagalog Reference Grammar. Berkeley: University of California Press. Schachter, P., (1976). The Subject in Philippine Languages: Topic, Actor- Topic or None of the Above. In Li, 491 518. Sentence Pattern of Twenty-Six Philippine Languages. (1965) Lingua 15-71-124. North-Holland Publishing Co., Amsterdam The Deep Structures of the Philippine Languages. (1970) The Archive 2. Quezon City: Philippine Linguistics Circle. Wolff, J., (1967). History of the Dialect of the Camotes Islands and the spread of Cebuano Bisayan. University of Hawai'i Press. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 211
Wolff, J., Wolff, I., (1967). Beginning Waray-Waray. Ithaca, New York: South East Asia Program. Cornell University. Zorc, D.P., (1972). The western Subgroup of Bisayan. Oceanic Linguistics, Vol. 11, No. 2 (Winter, 1972), pp.110-139. The Bisayan Dialects of the Philippines: Subgrouping and Reconstruction. (1975). Pacific Linguistics. Australian National University. Authors retain copyright. Articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 (CC-BY) International License. This license allows this work to be copied, distributed, remixed, transformed, and built upon for any purpose provided that appropriate attribution is given, a link is provided to the license, and changes made were indicated. 212