ANG AWIT BILANG MAKASINING NA PAMAMAH~YAG NG PANLIPUNANG PAGPOPROTESTA DonPagusara ~ Ang makasining na pagsusulat ay malaki ang naiaambag para sa paglago ng kilusang pambayan na naglalayon ng pagbabago sa lipunan. Ang mga kuwento 0 salaysay bagama't kathang-isip at laIo na kung sinasalamin nito ang mga katotohanang sosyal 0 dili kaya'y pinitasmula sa mga tunay na kara nasan sa buhay ay napakalaki ang nagagawa sa pagmulat ng isipan ng mamba basa. Gayundin ang mga tula na bukod sa maganda ang pagkahabi ng diwa't damdaming sinasaad ay tiyak ang mga salitang ginagarnit ng makata. Kung ito'y nagsasaad ng mga dakilang mithiin, tulad halimbawa ng mga hangarin at adhikaing mapagpalaya, nakahihikayat sa tao upang kanyang kupkupin ang mga simulaing pinaglalaban ng manunulat na may paninindigan. Lalong napakaIaki ang kahalagahan ng awit bilang isang anyo ng artis tikong pamamahayag. Nagpapasigla ng taumbayan upang angkinin ang rnga mithiin ng kilusang naglalayon ng panlipunang pagbabago. Madaling mata maan ng awit ang pinakapusod ng isipa't damdamin ng tagapakinig sapagkat pinaaagos sa himig ang mga salita, lalung-lalo na kung payak at madaling maunawaan. Sa katunayan, lalong marami ang taong nararating at nakaka sagip ng mensahe ng awit kaysa yaong taglay ng ibang anyo ng pagpapahayag. Tiyak na mas epektibo ito kaysa tula at salaysay na kinakailangang basahin munang maigi bago pa man makuha ang mensahe. Mga Awiting Makabayan Ang aking papel na ito'y magtatangkang suriin ang ilang bagay na ka ugnay sa awit bilang isang uri ng artistikong pamamahayag na may layuning kasangkot sa kilusang pagbabago ng lipunan. Dito'y ilalahad ko ang ilang mahalagang kabuluhan ng awit tungo sa naturang hangarin, At batay sa aking kaunting kakayahan at karanasan sa pag-awit at paglikha ng awit, subukan kong suriin ang mga katangiang taglay ng awit kaalinsabay sa paghahayag ng rnga katangiang ito sa pamamagitan ng pag-awit mismo. Unang-una, ang awit ay maaring maglahad ng mga katotohanan. Naka pagbibigay ito ng mga kabatiran 0 impormasyon hinggil sa mga kalagayan at suliranin ng bayan, Sa pamamagitan ng awit, nabubunyag ang mga lihim o rnga pangyayaring nililihim ng nasa kapangyarihan sa taumbayan. Katulad ng isang pahayagan na tagahatid ng mga pangyayari at batayan ng mga 44
pangyayaring hindi pa nalalaman, 0 kung batid na'y hindi pa lubusang naiin- tindihanng karamihan ang mga saligang kabuluhan nito. Kung natatandaan ninyo'y may isang grupo ng mang-aawit sa Maynila na ang bansag sa sarili'y PAHAYAGAN. May mga awitin silang nagsasalay say ng iba-ibang pangyayari sa iba-ibang dako ng bansa at iniugnay nila ang rnga dahilan ng mga pangyayaring ito sa pakikibaka ng taumbayan. Isang halimbawa ng awit na naglalarawan ng isang katotohanan - sa katunayan, ito ay kamuhi-muhing katotohanan sa ating lipunan - ay nag sasaad nitongsumusunod: Ang daigdig ko'y isang bilangguan Na mandi'ylibingan ng buhay Matataas na paderat pintuang bakal Ang nagpinid ng bukaskong puso Hangad palibhasang ako'y ilayo Sa piling ng mutya kong suyo Diwa'y naiskitlin at mata'y bulagin Sa paghihirap ng bayang siniphayo... Ito'y bahagi larnang ng awit na pinamagatang Diwang Wa/ang Takot na ibinatay sa tula ni Ka Amado Hernandez - nagbubunyag ng isang kasin dak-sindak na kalagayan sa atinglipunan, isang kalagayang nakapangingilabot - ang katotohanang marami sa ating kababayan ang pinagtatapon sa bilang guan na ang tanging sala ay dahil sila'y naghahangad na mabago ang isang lipunang mapanlupig at mapang-api, At kung silipin ang kalagayan ng mga nakabimbin, may karagdagang katotohanang ating masasaksihan: ang mapangdustang kaapihan sa loob, na siyang sinasalaysay ng isa pang awiting nilikha ng mga detenidong pulitikal sa Bicutan at pinamagatang Panambitan - Aral atkasaysayan dito sa Bicutan Sa kampo militar, rehabilitation daw Bakal ang pintuan, bintana'y rehasan Alambreng tinik at bantay sa paligid Iba't ibang anyo ng mga panggigipit Sa kahit walang salang ngayo'y napipiit Pinuputolang tubig, kuripot sa badyet Oras na magreklamo, ipit angdalaw mo. 4S
Marami pang ibang pangyayari sa ating kapaligiran na hindi natin na lalaman. Mga pangyayaring may tumatalsik na dugo't luha, mga pangyayaring kalimita'y nag-iiwan ng amoy ng pulbura, rnga pangyayaring nagdadala ng alingawngaw ng punglo.Subalit mga pangyayari itong malimit hindinakikita, hindi naaamoy, at hindi naririnig, sapagkat napipiringan ng mga linlang ang ating mga mata, at may busal na sinungaling ang ating ilong at mga taynga. Mga pangyayaring kagayanitong kinukuwento ng awit fill pinamagatang Halina - Si Lina ay isang magandang dalaga Panggabi sa isang pabrika ng tela Sumali sa unyon, sumama sa welga Biglang nagkagulo, nawala si Lina Nang muling makita, hubad at patay na. Halina,halina Damitan ang bangkay at sa ating puso Hayaanghumimlay si Lina. Isang magsasaka si Pedrong Pilapil Walang kaulayaw kundi ang bukirin Ngunit isangaraw, may biglang dumating Ang saka ni Pedro'y kanilang inangkin Tumutol si Pedro, siya'y binaril Halina,halina At sa ating puso'y hayaang maghasik Ng punla si Pedrong Pilapil, ' Si Aling Maria, doon nakatira Sa tabi ng isangbundok na basura Ngunit isangaraw, binuldoser sila Sapagkat darating ang mga turista Nawalan ng bahay ang isang pamilya. Halina, halina At sa ating puso, ipagtayo ng tahanan Sina Aling Maria. Napakaraming mga katotohanang maaaring ilahad sa pamamagitan ng awit at maipararating sa mamamayan sa pamarnagitan ng mga konsiyerto at iba pang uri ng mga palabas. Ang awit na Dambuhala sa Morong ay nagpapa alala sa ating ng plantang nukleyar na pilit itinayo ng gobyerno doon sa Morong, Bataan sa kabila ng mga pagtutol ng maraming mamamayan. Ang 46
~ ".
awit na ito ay naghihimok din sa mamamayan upang labanan itong di-rnaka tarungan at mapanganib na proyekto ng pamahalaan. Isa pang kapakinabangang panlipunan ng awit ay ang kahalagahan nito para sa pagpukaw ng damdamin ng bayan, Sa pamamagitan ng angkop, payak at madaling unawaing pahayag, ang mensaheng nagtataglay ng hangaring pukawin ang mga tao upang kumilos ay mas malamang kaysa hindi na maka rating talaga sa puso ng kinauukulan. Lalo na kung ang himig ng awit ay naaayon sa hangad na pagkilos - masigla at nakakabuhay ng diwa sa pakiki baka. Sa puntong ito, ang mga rebolusyonaryong awitin ang pinaka-rnaning ning na halimbawa na ang karamihan ay nagtataglay ng maalab na damdamin at mapanlabang diwa. Kalimita'y sinisimulan ang awit ng pakikibaka sa pag sambit ng mga pagdurusa, mga kapighatian na tumatalunton sa minor key. Tapos, ito'y magpapalit ng tempo, biglang papasok ang andante 0 masiglang ritmona nakasakay na sa major key - maliksi, nakakabuhay ng dugo at pumi pintig sa marsiyal na tempo. Bukod pa rito, lagi itong nananawagan sa isang rebolusyonaryong gawain 0 mapanlabang aksiyon. Ganito ang Huwad na Kalayaan: Maykalayaan ba kung bayan ay dumaraingsa hirap Kung kayamanan ay hawak ng dayuhan at masa ay salat Kung manggagawa ay dusta at magsasaka ay inaapi Huwad, sadyang huwad ang kalayaan kung ang bayan ay ganyan. Maykalayaan ba kung bayan ay may gapos sa kamay Kung ang katotohanan at katarunga'y nilulupig Laksang nagtatanggol ay pinarurusahan at inuusig Huwad, sadyang huwad ang kalayaan kung ang bayan ay ganyan, KORO: Gapos ay lagutin, kamao ay itaas Laya nati'y itindig at ipagtanggol Hirap ay lunasan, ang pang-aapi ay wakasan Ang bayan ay ipaglaban Ang bayan ay ipaglaban. Ganito rin ang Diwang Walang Takot - ang unang bahagi nita ay nabanggit na natin sa unahan: malungkot, nakakaawa ang larawang dinidi buho na nilalagay sa minor key. Ngunit ang lungkot at pagdurusang nilalara wan ay lumilikha ng igting sa pakiramdamkagaya ng gomangbanat na banat, at inaasahan mong iigkas ang indayog tungo sa maliksing ritmo sabay ng paglipat ng himig sa major key. Ganap na kaisahan ng larawan - diwa at ng 47
anyo: mula sa'pagdaraing sa unang bahagi, biglang lulundag sa mapanlabang tempo sa pangalawang bahagi, .. Ngunit yaring diwa'y walang takot Sa manlulupig at mapag-imbot Mga landas tungo sa kalayaan (kanayunan) Ay laglng matamang susundan Mga bakasat payak na iniwan Magsisilbing aral sa bukas Angkahirapan at luhang (dugong) papatak . Alay lahatsa tagumpay, isa na sa mahalagang kapakinabangan ng awit nitong ating panahon ay ang maging kasangkapan ito sa paghasik ng pagsintang makaba yan sa mga puso ng mamamayan. Walll nang higit pang dakila kaysa pag-ibig sa lupang tinubuan. At kung ang awit ang siyang magiging hagdanan upang maitaas ang isipa't damdamin ng taumbayan tungo sa mas marubdob na pagmamahal sa lupang sinilangan, karapat-dapat lamang na mapaglaanan ng masusing pansin ang ganitong uri ng awit. Ang rnga awit na Bayan Ko, Pog ibigsa Tinubuang Lupa, Bayang Minamahal, Mutya, at iba pangmay kapare hong diwa, ay ilang halimbawa ng ganitong uri ng awiting nagsisilbing pam paningas sa mithiing makabayan, at nang mananatiling maalab ang pakiki paglabanalang-alang sa kalayaan, katarungan at demokrasya ng bayan. Marahil Kung minsan, ang awit ay nagtatahi ng panuntunan sa pag-iisip at pagkilos; naghahabi ng pilosopiya 0 pananaw sa buhay, Sa iilang salita la mang maaaring maipasok sa isang awit ang ubod ng isang pananaw na naka katulong sa sambayanan ng pamamaraan ng paglutas ng mga suliranin 0 pagharap ng mga Isyu, Kahawig nito ang tagdan-diwa nitong awit na pina magatang Ugat ng mga Dahilan: Kung angiyong hanapay katotohanan Huwag tumingala sa langit Tumingin sa kapaligiran At doon mo hanapin Ang mga hibla ng kasagutan Ang lahat ng bagay sa ibabaw ng daigdig . Ay may dahilan Lahat ng pangyayari't pagbabago Ay may katuwiran 48
.~
Tulad ng pamumukadkad Ng mga bulaklak sa parang Tulad ng taib at hibas ng dagat Tulad ng mga suliranin sa buhay May ugat sa puso ng lipunan Suriin sa kasaysayan Ang tunay na kadahilanan At doon natutuklasan Kung bakit makatarungan Angmakialam at makilaban. Ang kasalukuyang kapanahunan ay maihahalintulad sa isang napaka dilim na gabi na kung saan nalalagay sa katakut-takot na pagsubok ang ating paninindigan. Bawat yugto salandasna atingdinadaanan tayo ay rninumulto ng takot na nagpapaduwag sa atin, nagpapalamig ng ating panata sa katubu san. Ang mga galamay ng malupit na gabi ng ating kasaysayan ay laging nan liligalig sa atin upang tayo'y mawalan ng pag-asa sa kinabukasan. Kungkaya't kinakailangan ang walang tigil na sigasig at sigla, ang mananatiling tapat sa panata sa kalayaan. Kailangan nati'y matibay na tagdan ng pag-asa na sa mga sandaling nangahihina ang pananalig, ating mahahawakan upang ipagpatuloy ang paglakbay tungo sa madaling araw. Dito isinilang ang awit ng Banag banag (Bukang Liwayway) - liwayway ng pag-asa, liwayway ng tagumpay, liwayway ng katubusan mula sa maitim na gabi ng hirap at dusa. Masdan ang araw sa takipsilim May kulay ng dugo ang gumagapang na dilim Masdan ang bayan sa kanyang gabi May bukid ng dugo ang lupang kayumanggi Kay haba ng gabing ating susuungin Kay haba ng landas na ating tatahakin Sa dulo ng pangarap May langit na bughaw Ang mukha ng Silangan May ngiti ng liwanag Sisikat ang araw Singningning ng ginto Magbubukang-liwayway Ang bagong umaga. Darating ang pangako Ng bagong bukas. 49
\ Tiyak, marami pa tayong maiisip na ibang makabuluhang birtud ng awit. Ang mga sinalaysay ko ay ilan lang sa pinakamahalaga. At ang mga halimbawang aking pinarinig ay mga awiting orihinal 0 sariling likha pati na ang himig na pinagtatahi sa mga taludtod ng awit, at gayundin ang porma at estilo (maliban na lang saPanambitan na ang himig nito'y napulot mula sa mga kantang naging popular noong kapanahunan ni Fred Panopio, sirka 1960; at sa katunayan, may mas naunang bersiyon nita na gawa ng mga preso sa Muntinglupa at pinamagatang Cosmeng (Pilipit). Subalit hindi mai kaila na kahit pa man sa pagiging orihinal ng mga awiting, ito'y mapupuna ang mga impluwensiya mula sa tradisyunal na awitin ng ating lahi, tulad ng kundiman. Ngunit hindi na aka mangangahas pa sa pagsuri sa mga implu wensiyang nabanggit, iya'yibang paksain. I Mga Katutubong Awiting Pambayan Mayroong mayamang bukal ng mga anyo atestilo ng awit na hindi pa gaanong nalilinang ni nabigyang sapat na pagpapahalaga ng mga tagalikha ng awit pamprotesta. Ito'y ang mga katutubong awiting pambayan (native folk songs). Dapat maisa-alang-alang na ang mga awit pambayan ay malapit na malapit sa damdami't kaluluwa ng nakararaming bahagi ng ating sambayanan, lalo na ng naninirahan sa kanayunan at kabundukan. Maa1aala natin na ang pinakamalaking dahilan kung bakit pumailan si Yoyoy Villame sa pagiging pinaka-papular na mang-aawit sa buong kabisayaan at Mindanao ay dahil binuhay muli niya ang mga sinaunang awiting pambayan na ibinaon sa limot, bunga ng nagdagsaang mga awiting banyaga. Pinagsikapan niyang maghabi ng rnga kontemporaryong taludtod at kanyang inilapat sa mga himig na dati ng yari, Sa puntong ito'y sumasa1udo tayo sa kanyang napa- ka malikhaing kakayahan. Isang magandang halimbawa ang pinakitang kakayahan ni Yoyoy sa paggamit ng mga lumang awit pambayan. Kung sabihing bangkarote naman ang kanyang mga awit sapagkat hubad sa mga komentaryong sosyal, dapat pa1ang pasiglahin natin ang ating sarili upang lumikha ng ating sariling mga parodya (nakakatawang imitasyon) na may nilalamang umaayon sa ating mga hangarin. Maari rinsabihing komiko ang pangunahing elemento ng kanyang mga kanta. Subalit huwag nating kalilimutan naito ang madaling nakakahuli ngkasiyahan at interes ng madlangbayan. Hindi ba't si Marcelo H. del Pilar ay gumamit din ng pinaka-palasak na porma ng literatura sa kanyang propa- ganda laban sa mga Kastila? Hindi ba't ang mga dasal na memoryadong memoryado ng.Iahat ang ginawa niyang behikulo sa kanyang panunuligsa sa mga prayle? Di ba't ang pasyon ay ginamit din niya ng sandata na siyang 50
.,
pinaglamnan ng kanyang mga satire 0 panguuyam sa mga dayuhang kolonya• lista? Sa kasalukuyang panahon, kailangan din natin ang matatalim na sandata ng dila at pluma alang-alang sa ikalalago ng propaganda para sa panlipunang pagtatago. Kailangan nating mabunyag ang mga katiwalian at kabulukan ng kasalukuyang kaayusan sa lipunan. Kailangan natin ng mga bagong Marcelo del Pilar. Sa palagay ko, ang satirikal na estilo ang siyang angkop na angkop sa porma ng mga awiting pambayan. Kung mapapalitan natin ang laman nito sa pinaka artistikong pamamaraan at teknik, malaki ang maitutulong nito sa paghubog ng opinyon at pananaw ng taumbayan hinggil sa mga pangyayari sa ating lipunan. Sa gayon ay maipinta mo ang katawa-tawang larawan ng mga kaaway ng bayan, at makintal sa kanilang isipa't gunita ang mga larawang ito bilang repleksiyon ng panlulupig at pang-aapi sa sambayanan. Kung tulutan ninyo, nais ko sanang ipaparinig ang ilan sa mga sarili kong likhang parodya ng ilang awiting pambayang palasak na palasak sa ating karanasan at kultura bilang Pilipino. Isa na rito ang aking sariling bersiyon sa awit ni Yoyoy, yaong tungkol kay Magellan. MGA AWIT SA KASAYSAYAN 1. On September 21 nineteen 72 When Apo Ferdie declared martial law Thousands were invited and made to vacation 2. Foreign investors are very happy Exploiting our national patrimony And multinationalsquickly sprouting While U.S. Bases are closely guarding 2. Foreign investors are very happy Exploiting our national patrimony And multinationalsquickly sprouting While U.S. Bases are closely guarding In detention centers throughout the nation ProclamationNumber Ten Eighty One Installed a dictator in Malacaflang Wen manong wen but where are we going With your martial that is smiling smiling According to Madam your lovely lovely Filipinosare now squatters While suffering priceshigher higher Their human rights are brutalized By military very wildst But the people got so mad 'Cause martial law is very bad The opposition intensified And Apo Ferdie cried and cried: wife We're neither north nor south neither left nor right We cannot understand this joking you have done o my Imeldy I am sick Please call Uncle Sam very quick Uncle Uncle shallI die No, my Tuta, do not cry... ! Pamulenawen lomlom tayo ti utang
HENESIS (Ang Sinugdanan sa Tanang Kalisdanan) I . Si Adan ug si Eba Sa wala pa angKastila Wala silang problema Buhay nila'ymasagana Ang ilang pinuy-anan Paraiso sa Silangan. 4. ,Apan may laing langyaw Angkadaugan giagaw Masahol pa sa Kastila Ang Kanong imperyalista Uli on langgihapon Ang kaliwat nga tabunon Koro: Bathala Bathala Huwag ipaubaya Ang yaman ng bayan Sa mga dayuhan 2. Apan usa ka adlaw Miabot ang mga langyaw Miyurakan ang purl Ngina ng ating lahi Ginawang mga alipin Ang unang magulang natin 5. Busa mga igsuon Ang kaisipan lig-onon Dillkita patonto Sa manlilinlang na Merkano Maoy paminawon Kababayang Makinasudnon "'Bathala Bathala Huwag ipaubaya Ang yaman ng bansa Sa mga imperyalista. 3. Kayar ang nagyari Galit ang mga anaklahi Slla'y naghimagsikan Sa mga Kastilang sukaban Sila'y nakipag-away At nakamtan ang tagumpay : 52
1. 2. 1. 2. TSISMISAN Ay Madam, Ay Madam pamatia Ang tsismis ang tsismis sa kusina Kon dili kon dili pamation Mokaylap ang sunog sa tibuok nasyon! Tuta kamong tanan Ay pastilan nganong gituyoan Unsa kahay dangatan Ning mgakatutaan Purya bayaaaag! Ay Ferdie ay Ferdie paminawa Ang tsismis ang tsismis sa kalsada ang mga buyag agta ray nasayud Ay pastilan nganong gituyoan Kon dili kon dili paminawon Mobuto morag bolkan ang rebolusyon! Tuta si Tatay mo Tuta si Nanayrno Nan kay anak ka man Unsa kahay dangatan Ning mgakatutaan Purya gabaaaa! Angmgagaba Di ra ba magsaba Ay pastilan nganong gituyoan DANDANSOY Dandansoy inom tuba Laloy DiH ako inom tuba kisum-kisum Dandansoy inorn tuba Makoy Diliako inom tuba kisum-kisurn Ang whiskey ni Uncle Sam Maoyakong kinaham Larni kaayongmalasing sa kapangyarihan! Dandansoy inorn tuba Makoy Diliako inom tuba kisum-kisum Ang brandy ni Madam Maoyakong kinaham Sa IMG pa inutang 3. 4. Dandansoy inom tuba Makoy DiH ako inom tuba kisum-kisum Angsaki sa Hapon Lamikaayong suyopon Saging nga Cavendish ang pulutan ! Dandansoy inom tuba Laloy DiH ako inom tuba kisum-kisurn Ang tuba sa Midsayap Maoylabing rnasarap Daghang karanasan ngasumsuman! sinong magbabayad? 53