k a b y a w a n MGA TULA PARA SA MGA MANGGAGAWA NG HACIENDA LUISITA CHAPBOOK VI K I L O M E T E R 6 4
Panahon ng anihan nang iputok ng mga manggagawa ng Central Azucarera de Tarlac (CAT) at mga manggagawang-bukid ng Hacienda Luisita Inc. (HLI) ang welga. Kabyawan. Panahong tatabasin ng mga manggagawang- bukid at ikakarga sa mga trak ang mga inaning tubo na siya namang ipoproseso ng mga manggagawa ng CAT upang gawing asukal, alkohol at iba pang produkto na siya namang dadalhin sa mga merkado na siya namang babayaran ng mga consumer ng katumbas na halaga ng salapi na siya namang babalik sa bulsa bilang tubo ng mga Cojuangco/Aquino na pangiti-ngiti at padasal-dasal habang hinihigop ang kanilang mga kape na lalagyan nila ng sobrang tamis na asukal na siyang tinabas at prinoseso ng kanilang mga manggagawa at mga manggagawang-bukid na binabarat nila sa mga collective bargaining agreement at tinatanggalan ng mga lider para mabuwag ang unyon na humihiling lang naman ng makatwirang pagtaas ng sahod at karapatan sa lupa na siyang dinilig ng dugo ng dream team ng 14 trak ng AFP-Nolcom/PNP, dalawang APC, apat na firetruck, at isang
bulldozer na binigyang awtoridad ni Pat Sto. Tomas na ipatupad ang Assumption of Jurisdiction order na nag-uutos na itigil ang welga, alisin ang picketline, bumalik sa trabaho dahil iligal ang welga na siyang nakakatawa kasi noon pa naman wala namang legal na welga para sa DoLE na institusyong kontrolado ng mga masasalaping kapitalista na siyang nagiging dahilan upang mawalang- saysay ang mga kahilingan ng mga mangagawa at manggagawang-bukid na iniinsulto pa sa pagsasabing sinulsulan lang ng mga outsider na para bang sinasabing walang kakayahang mag- isip at magpasya para sa kanilang sarili ang mga welgista. Toink. Sa edisyong ito ng aming kalipunan, bibigyan namin ng pagpupugay ang magiting na paninindigan ng mga manggagawa at manggagawang-bukid na hanggang ngayon ay nakawelga sa Hacienda Luisita sa Tarlac. Ituloy ang laban. Ituloy ang welga. Rustum Casia Enero 2004
Alexander Martin Remollino MGA BUKAS NA LIHAM SA HACIENDA LUISITA I Sa tamis ng bawat iluwal mong butil ng asukal ay pait ng luha't pawis ng sakada't manggagawa na nilalamon ng kagutuman. Sa bawat pakikibaka alang-alang sa buhay ng mga nagbubungkal ng iyong lupa ay may paghingang pinuputol ng mga punlo sa ibabaw ng iyong nabubundat na tiyan. Hacienda Luisita, saanman ibaling ang mga mata ay mukha mong nakangisi ang natatanaw: nakikita ko sa iyong mga pinaslang na welgista ang mga ibinuwal na sakada ng Escalante at mga itinumbang magsasaka sa Mendiola. Magpista ka, Hacienda Luisita, sa tamis ng dugo ng mga binaklasan ng buhay nang dahil sa paggigiit ng karapatang mabuhay. Ngunit mangilabot ka, pagkat wala pang nakapagbubuwal at walang makapagbubuwal sa Bundok Arayat! II Gaano maaaring kumapal ang mukha ng tao? Higit pa sa kapal ng etera ng buong kalawakan. Kaya naman nasisikmurang magyabang ng tao kung kanyang naipambibili ng pinakamahal na mga alahas ang dugong piniga mula sa nag-uusliang ugat ng mga manggagawa't sakada sa tubuhan. 5
Ngunit hanggang saan makalilipad ang kapalaluan? Hindi sapat ang kislap ng mga alahas upang pawiin ang pagdidilim ng karangalan. Kristina, ngayon pa lamang ay nalulusaw na ang inyong pangalan sa naglalagablab na panduduro ng kasaysayan na magsasalaysay ng inyong kaimpaktuhan. III Mga maharlika ng mapapalad sa sandaigdigan ang iyong mga kabayo, Mikaela Cojuangco. Ni hindi madapuan ng init ang iyong mga kabayo sa kanilang nakaerkong mga estable, habang sakal ng init-kalan ang inyong mga sakada sa kanilang mga tahanang masasahol pa sa lungga ng daga. At ay! sawimpalad ang iyong mga kabayo sa isang araw na di makapag-ulam ng karneng inangkat, samantalang pista na sa inyong mga sakada ang sila'y makapag-ulam ng kahit bulati. Bakit may mga nag-aaklas na Escalante, Mikaela Cojuangco? Sapagkat kayraming kawangis ng inyong mga sakada sa iba't ibang panig nitong Pilipinas. At sa bawat mabuwal sa bawat Escalante, dumarami ang manghaharana ni Jocelynang Baliwag. IV Hinding-hindi malunok nitong diwa na kayong kahapon lang ay kapalitang-salita ay maaari ring nakilala ko na lamang bilang mga pangalan sa isang luksang-parangal. Sino silang naghasik ng kamatayan sa lupang pinagtatamnan ng matatamis ninyong pangarap? 6
Galit ang magnanakaw sa kapwa magnanakaw. Ngunit lalong galit ang magnanakaw sa kanyang pinagnakawan - lalo't binabawi sa kanya ang ninakaw. Ay! silang mga dugong-bughaw na nagnakaw ng inyong mga buhay, sila ang nagtanim ng mga punlo sa lupa ng inyong pakikibaka. Silang mga magnanakaw ay nagpapanggap na mga may-ari ng lupang ni hindi nila dampian ng mga daliri. Sa patuloy na pagbibigkis-bisig ninyo't ng tanang nakauunawa, darating ang araw na sila'y magsisihalik sa lupa. 11/16-12/27/04 7
Santiago Villafania HACIENDA LUISITA Hacienda Luisita sugar mills of the lesser gods 8
Jonar Sabilano KAY NINOY, SA BUKANA NG HACIENDA LUISITA Halos dalawampung taon matapos na matagpuan kang nalulunod sa sarili mong dugo, nakabantay ka pa rin - buhay na batong pababa sa bakal na hagdan upang mailigtas ang Inang Bayan. Ngunit tila nakapagtatakang dito ka naluluklok: sa bukana ng hacienda, nakikita mo ang lahat ng pumapasok at lumalabas. Nakikita mo ba ang mga pangyayari sa loob? Ilang libong sakada pa ba ang hindi nabibigyan ng lupa? Silang mga tanod ng lupang sumasaka ng hindi naman kanila; noong nasa ibang lupalop ka, nakita ba sila ng mga mala-largabista mong mata? Iilan lamang ba ang nakikinabang sa lupang pinagdiligan ng bala? Nakikita mo ba ngayon ang palaruan ng panginoong maylupa? Maaari ngang nasilayan mo sila mula sa bintana ng eroplanong sinakyan mo pauwi. Marahil, alam mo na talaga na sila ang binabalikan mo. Marahil, alam na rin pala ito ng balang tumagos sa iyong sentido. Nagawa pang muli kang buhayin sa marmol. Ang mga mapanuri mong mata'y nakabantay sa lahat ng pumapasok at lumalabas. 9
Ikaw ang tanod ng bayan, ng isang buong hacienda - ngunit ang iyong binabantaya'y hindi mo nakikita. Pinilit ka nilang tumalikod sa ekta-ektaryang bukid ng mapait na tubô, sa lupang pinagdiligan ng bala't dugo, sa isang bayang naghihikahos. Ikaw ay nakabantay sa isang bayang dati mo pang kilala, ngunit wala kang magagawa. 10
Mark Angeles HACIENDA LUCIFERA On a dark desert highway lasang-pulbura ang air isang armored personnel carrier gumugulong mula sa Tarlac hell Stairway to heaven ay pinutol Akmang-pumanaog daw kasi ang rebulto ni Ninoy, (dating senador na lumaban kuno sa diktador at "nagpasuko" sa Kanang oportunistang si Luis Taruc) Ipinagawa ng butihing maybahay ng banal na ahente ng US CIA. Nagmilagro daw ang Panginoon nang mapayapang maitulot ang rebolusyon (kailan pa nakasamang umawit ng mga anghel ang mga dilawan at taksil?) napatalsik ang diktador na si Marcos at ipinalit ng Kano'y mula sa minyon "trusted at tested" sa kanila'y nangungumunyon (isama pang kay Danding ipinahawak ang mga ari-arian ni Uncle Sam, di hamak!) Pagkaupo ng balo, iwinagayway ang Comprehensive Agrarian Reform Program sa bulwagan ng Malakanyang tila ba korona ng reynang punung-puno ng brilyante habang sa paanan ng Mendiola ibinuwal ng mga bala ang labintatlong magsasaka... 11
On a dark desert highway lasang-pulbura ang air isang armored personnel carrier gumugulong mula sa Tarlac hell Ipinasundo daw ni Cojuangco galing sa Kampo Aquino (base ng Northern Luzon Command), naghakot pa ng pulis at militar Welcome to Hacienda Luisita Such a gory place Such a brutal face Plenty of guns and bullets in Hacienda Luisita Any time of year Violence stays here Taun-taon daw nalulugi ang asukarera downward spiral daw ang direksyon ng ekonomiya lugi daw sa world market ang kanilang asukal pagkat mas mura (kaya't mas "matamis") ang asukal ng Thailand at Brazil lalo na ang mga produktong inismagel. Pagkaupo ng balo, iwinagayway ang Comprehensive Agrarian Reform Program sa bulwagan ng Malakanyang tila ba setrong punung-puno ng brilyante ipinangkukulata sa mga pesante Kaya't mismong sa kanyang bakuran imbes na itaas ang sahod ng mga naninilbihan ginawang stockholders; minaniobra karapatan ng mga manggagawa doon sa asyenda - pinalitan ng machinized harvesters ang mga tabasero, tinanggal ang tatlong daan sa kanilang trabaho 12
"Hindi sila patas!" anang isang manggagawang-bukid Tugon ng magsasaka, "Iwasiwas ang ating karit!" "Ating paduguin itong tubuhan na laging sumusugat sa ating mga kamay." Nagulantang si Kristeta sa inabutang balita bato sa kanyang kwintas nalunok bigla Nagtakbuhan ang mga alagang kabayo ni Mikee (bawat isa'y nabili nang 40 milyong piso!) Naalala ni Cory ang pagbitay sa tsar at tsarina noong mapagpasyang bisperas ng paglaya ng Rusya. And still those voices are calling from far away Wake you up in the middle of the night Just to hear them say Welcome to Hacienda Luisita Such a gory place Such a bloody face They're killing them up in Hacienda Luisita What a "fair" surprise Bring your alibis Pasista! Pasista! Pasista! Sa Pilipinas, ganito ang maximum tolerance: Isang libong pulis na naka-full battle gear, truncheon at anti-riot shield sa magkabilang kamay, mga basyo ng tear gas, 60-calibre machine guns, at isang armored personnel carrier gumugulong mula sa Tarlac hell. Sa Pilipinas, ganito ang higanti ng sambayanan: mga gulok at karit na pantabas, mga unyong nagliliyab sa mga pabrika't pagawaan, libu-libong kamaong uhaw sa katarungan, 13
nagkakaisang prente, at isang Partido, walang kasike't asendero, walang burukrata-kapitalista, walang reaksyunaryo walang imperyalistang mananakop - magiging ganito ang Pilipinas balang-araw. 11/17/04 14
Mark A.V. Funcion ASUKAL Maputi at nangingintab Sa supot mong hawak Ang purong asukal na kay sarap. Bilhin mo nang one-fourth, kalahati, o isang kilo Pula man o puti, gaano man kadami Patuloy ang pagkiliti. Ilagay sa ulam, sa gulaman o sa kape, Ikaw ang bahala. Ngunit sa pagitan ng mga nguya at lagok, Hiling ko lang sana: 'Wag mabulag ang iyong dila Sa asim ng pawis at libag ng pakikibaka, sa alat ng luha ng pagkaulila Sa lansa ng dugo ng pasismong tumagpas ng buhay Sa pait ng kahandaang mag-alay ng buhay ng mga sakada, magsasaka, Obrero at kanilang gutom na pamilya Makamtan lang ang P100 umento at iba pang benepisyo Upang maipantawid-gutom sa pagdarahop at pagkaalipin... Mga sangkap na nagpapasarap Sa hawak mong supot ng asukal, Maputi at nangingintab. 15
Santiago Villafania SONITO 207: HACIENDA LUISITA News Item: Several protesters died on Tuesday (Nov. 16, 2004) when Philippine security forces broke up a protest by thousands of striking farmers and workers at a sugarcane estate owned by the family of former president Corazon Aquino. para ed sikaran anakbanua tan nianak ed boleg da'ra'y burgis mas mabli ni so tabul na unas nen say dala'n onterter ed dalin masamit so linget na timaoan pepespesen da ed darapilan balet alay atap na inaoan piogagep da ya nagamoran dia'd beneg na magayagan lupam nagnap kan kalbario O Luisita ta sinalug da na dala tan lua so makbul tan mabunan pagew mo ampasager so pakataoay ko ed subol na dilo'd saray susum 16
sariling salin mula sa Pangasinan SONITO 207: HACIENDA LUISITA para sa kanilang mga anakbanua na isinilang sa lipi ng mga burgis mahal pa ang katas ng tubo kaysa dugong papatak sa lupa matamis ang pawis ng timawang pinipiga sa gintong darapilan subalit mailap ang ginhawang minimithi't inaasam-asam sa likod ng maaliwalas mong mukha ganap kang kalbaryo O Luisita sapagkat dinilig ng dugo at luha ang sagana at mayaman mong dibdib walang kasing pait ang panlasa ko sa bukal ng dilo sa 'yong mga suso salin mula sa "Malagilion: Soniton Pangasinan" 17
Tata Raul G. Funilas KATAS NG TUBO Tanging ikaw lamang ang pamana ni Apo, Sa paninigasig mo nabubuhay ang aming buhay, Sa tuwing tumatawing ang iyong lunting dahon; Sa tuwing humahagahas ang hishis ng iyong halas Sa tuwing naninigasig ang iyong katangkaran. Hindi alintana ang kati, hapdi ng aming katawan, Hindi pansin ang lintos at lapnos ng sakong at palad; Hindi pinapapasok ang pusok na nasa dibdib. Dahil ang daloy ng iyong katas Ay lagi at laging nagsisilbing Pukyutan ng aming mga punggok Na pangarap. Subalit habang nalalagtas ang luoy mong dahon, Habang iniipit ka ng gumigiyagis na bakal At pumapatak ang matamis mong katas; Inaangkin kang lahat Ng aming among pinagsasakadahan. Ang nalalagtas sa ami'y luha ng pangarap, Ang naluluoy sa ami'y ang bikil at balagat; Ang kumakatas sa ami'y isang balumbong along pawis. Ngayon, ang sa iyo'y nagmamahal na sakada'y Binababag ng bagabag ang lumigwak na utak, Pulang dugo'y kumatas at pumatak; Upang ang tigang na lupang ipinangako'y Madilig ng aming sariwang dugong natigmak. Dito sa aming lupang sinilangan: Ang Hacienda Luisita. 11/20/04 18
Alexander Martin Remollino NATUYONG TUBO (Sa mga welgista ng Hacienda Luisita, matapos ang isang paglilibot sa naturang taniman ng tubo noong Enero 16) At akala nila'y dilubyong lulunod sa lahat nilang alalahanin ang gayuma ng gintong gantimpala sa iilang iskirol at ang umulang tinggang laway ng mga baril. Inakala nilang malulunod ng mga ito ang pag-aaklas na isinilang sa utak at dibdib ng mga manggagawa't manggagawang-bukid na isinadlak ng mga huwad na may-ari ng lupa't asukalan sa pamumuhay sa yungib ng kamatayan. Nagsasalita para sa mga sarili nila ang libu-libong ektarya ng tubong natuyo. 19
Noel Sales Barcelona ASUKAL Strikers dispersed at Luisita; 7 dead Cory brother says ralliers are not part of work force Jo Clemente and Ronald Dizon PDI Central Luzon Desk HACIENDA LUISITA, Tarlac City - In a dispersal remniscent of a bloody Mendiola rally in 1987, at least seven people died when police and military dismantled barricades set up by workers of a sugar mill owned by the family of former President Corazon Aquino. Ms. Aquino was just 11 months in Malacañang when government forces killed 13 farmers on Mendiola Bridge during dispersal on Jan. 22, 1987. The farmers were demanding "genuine" land reform, including the distribution to workers and farmers of the 6,000-hectar Hacienda Luisita, which is owned by the family of the former President. As of 8 last night, four fatalities in the dispersal here had been identified as Jesus Lasa of Concepcion, Tarlac; John David of Barangay Cutcut, Tarlac City; Juancho Sanchez of Barangay Balete, Tarlac City, and Jimmy Pastidio of La Paz, Tarlac... The Philippine Daily Inquirer Front page, Wednesday, November 17, 2004 -- Welga sa Asyenda Luisita humantong sa MASAKER Angel L. Tesorero/Mau Hermitanio PINAPUTUKAN ng mga teargas at pinagbabaril ng mga sundalo ng 69th IB (Infantry Battalion) ang taumbayang Tarlakenyong sumusuporta sa mga welgista sa Asyenda Luisita. Inilagay sa kontrol ng militar ang buong Asyenda Luisita. Ipinairal din ang news blackout. Gayunman, nagbalita rin ang DZRH at ANC News bandang hapon. Isang cameraman ng ABS-CBN ang naiulat na nabaril... Pinoy Weekly Ulong Balita, Vol. 3 Blg. 43 Nobyembre 17-23, 2004 21
I. Ah! Kaysarap, kaytamis ng asukal: primera, segunda, tercera - humahalimuyak Samantalang pinaglalasa Sa isang tasang umuusok na kape. Katipan ng kape: tustadong pandesal Para sa isang masarap na almusal. Ipapahid ni Utoy ang mantekilya, Sabay budbod ng asukal. Manamis-namis ang lasa. Kaysarap lantakan kasabay Ng kung anumang inuming Nasa tangang baso o tasa. Kaysarap mag-almusal! Kaysarap higupin ng kapeng Pinatamis ng asukal. Ano ang lasa ng kape Kung walang asukal? Ano ang lasa ng tinapay Na hindi inasukalan? Masisiyahan ka ba sa kalamay Na wala ni bahid ng asukal? II. Balat nila: sunog sa araw. Lipakin ang palad, magaspang. Ang mga paa, sugat-sugat Dahil sa pagbaon ng siit ng tùbong pang-agdong buhay. Mahapdi ang sikat ng araw. Sa butil-butil na pawis sa noo, Makilas ang kamay Hinahawan ang linang Upang ang tamis ng kape 22
Ay maisilbi sa almusal. Tiis... Tiis... Tiis...! Ang sabi sa sarili. Busabos kang inilihi ng iyong inang nabaon na rin sa lupang nag-iiwi sa tubuhan... Nabaon na ni isang ligaya, Wala siyang natikman... Yaong tubuhang saksi sa tila pagmamaramot sa iyo't sa kanila ng imbing kapalaran... III. Dinadalahit ng ubo si ama - Dahil araw-gabi, sa pugon Kaharap ang di-matambayang init Isinusubo ang gatong Sunog na rin ang baga Dahil sa tuberkulosis. Bunga ng init at lamig Ng mga gabing kailangang Gilingin, pakuluin, katasin Ang mga tubo para tamis Ng buhay ay lumasa sa dila... Doon, sa kabyawang Laging kaulayaw ng lipaking kamay at bisig na ugatan... Gapos ng hirap - Kakabit ng puso at kaluluwa: Lupang mataba sa Hacienda Luisita. 23
Doon, sa mga lupaing Pawis nila ang nagpapataba Sa lupang kakabit na ng buhay: Doon binuo, winasak Ang tinipong mga pangarap. IV. Ilang putok ng garand Ang umalingawngaw, Amoy ng pulbura at dugo, Sumama sa hanging amihan. Tinugis sila! Tinugis silang Parang mga hayop sa ilang - Gaano man kabilis ang paa Agad din naabutan ng Punglong babaon sa laman! Ah! Parang hayop sa katayan Samantalang dugo sa ugat nila Ang tamis ng asukal na Nagpapayaman sa kanilang Ganid sa kawalanghiyaan! Jesus, Jesus! Hindi na mayayakap Ang init ng katawan mo ng Iyong asawa't supling! Jaime, Jaime! Hindi mo na maririnig Ang tinig ng iyong sinisintang Kaanak, kaibigan at kadugo! Jhaivie, Jhaivie! Sa hukay Na lamang ihahandog Ang katibayan ng iyong pagtatapos! Sino na ang kalaro Ng iba pang paslit, 24
Gayong inagaw Na ang buhay ninyo? Mababasa pa ba't Maisisigaw ng munting bibig Ang taginting ng Abakada? Labing-apat na katawang Singlamig ng hatinggabi Ang tinanglawan ng Kandila - nakakahon. Laza, Pastidio, Pascual, Basilio, Valdez, Sanchez, David, Caballero - Labing-apat na busabos Kinitlan ng buhay Dahil sa karapatan! V. Dito sa aming mga dibdib, Nakalimbag ang inyong mga pangalan. Sa aming isip, sa diwa naming Hindi kayang palamlamin ng anino ng nagtataasang tubo - alingawngaw ng paghihimagsik ang naririnig, nagsusumiksik... Sumpa namin sa harap ng inyong libing, Sa puso nami'y hindi magmamaliw, Ang galit, poot, himagsik Laban sa kanilang tuso at ganid! Walang pag-uulik-ulik, Sa madaling-araw ng himagsik, Dugo ninyong pinatigis, Niyaong bayakang mababangis Na sa tubo'y pampatamis - Sa pagtudlang sakdal init 25
Singasing sa dibdib na mabalasik, Araw ng paniningil ay sasapit Uutasin, silang mga ganid! Pagpula ng silangan Tunay na tamis Wala na sa tubuhan - Kundi yayapusin, Sa timyas ng kalayaan! 26
Maryjane Alejo ISA LAMANG SA MGA HINDI NA NABALITAAN Nang magpaulan sila ng bala, Tumakbo hanggang may lupa Ang isang kinse anyos na binata. Ngunit may narinig siyang ngumangawa Sa ilalim ng trak na pinagkakargahan Ng mga tubong pinagkakatubuan Ng mga Aquino at Cojuangco - (Silang may mahabang listahan Ng utang na dugo!) Mahigit kumulang Isang taong gulang Na sanggol ang kanyang Tinangkang isalba. Sa pagkaripas, Inabot ng batuta at kulata Ang tumanda sa paggawa Niyang murang Tadyang. Sa lupit ng bigwas, nabitiwan at tumilapon Sa malalim na kanal ang hawak na sanggol. Gustuhin man niyang balikan, Baril na ng pulis at militar ang nakaharang. Gustuhin man niyang balikan, Siya naman ang mapapatimbuwang. Sa pagitan ng mga salitang paputol-putol, Ng hikbi at paghagulgol, Ang huling balita ayon sa binata, Hindi na nakita ang naturang sanggol. 27
Gaya rin ng sinapit ng daandaan pang Habambuhay nang nagpakasakit Sa pagtatanggol. 28
Rustum Casia ASUKAL sinikap niyang tumayo. sinikap niyang makadampot ng bato upang ipukol sa mga sundalo. di man sapat kumpara sa armadong pwersa nito. sinikap niyang magsalita. sumigaw, isigaw na kahit sa kamatayan handang manindigan ng anakpawis para sa kanyang katubusan, isigaw na matagal na siyang namatay dahil sa di makataong mga polisiya. ipinikit niya ang mga mata. hindi bilang pagsuko sa kawalan. hindi upang iwan ang kanyang ipinaglalaban. hindi. dahil paulit-ulit man ang kamatayan, ang buhay niya'y paulit-ulit din niyang ilalaan. 11/18/04 29
/spin AZU CARERA Umuulan ng paa Dito sa lupa para ng sa langit. Eksena na iilan lamang ang nakasaksi Ganitong lahat ay nakatingin sa malayo. Saan kayo papunta? Doon sa tinutumbok ng mga ungol, Kay daming ngipin ang nalagas. Huwag iwan ang isinuot niyang kamiso. Nakamarka rito ang sagradong mukha Ng mga duguang obrero. Saan kayo papunta? Doon sa tinatambang ng putok, Isang tangkay ng tubo ang nabuwal. Huwag iwan ang tinanganan niya nang mahigpit. Matamis pa rin ang karit Kahit pinatanda na ng kalawang. Sa pagpikit ang umpisa ng paglimot. Ngunit anong pait Nitong huling larawang aking nakikita. Umuulan ng paa sa aking harapan. Waring pumapaalanguang ang mga sakripisyong Nagbibigay-lasa sa ating mga salamisim. Ito ba ang katubusan ng lahat-lahat? 30
Kung saan man kayo papunta, Kung saan man kayo mapunta, Bumalik kayo. Huwag sana ninyo akong kalimutan. 11/20/04 31
Kristian Cordero MGA ALIBANGBANG SA AZUCARERA Oolyohan ko an puso ko nin paglaom na kamo magigin mga alingbangbang, ta susog sa mga gurang an mga tawong nagagadan nagigin siring: haros banggi an kabaing kan kaituman na may wirik nin dikit na puti asin pula sa gayad nin pakpak. Madaling aakoon an kagadanan kun siring an mangyayari. Pababayaan kong maglayog an mga alibangbang paduman sa mahiwason na azucarera duman libreng susupsupon ninda an hamis kan burak na minasupang hali sa poon kan mga tubo na saindang tinanom, na pinahamis kan asgad nin saindang gan'ot. Makakalibot pa an mga alibangbang sa hardin na pano nin burak makakanamit nin manlain-lain na nektar kan santan, rosal, jasmin, sampagita alagad an patanid, magmaan man nanggad, ta an aki nin may sadiri kan azucarera anggot sa mga alibangbang, ta minsan ining nasungot kan talbo na hali sa pakpak madaling niyang ikabuta. Kun kaya nagin bisyo niya an pagdakop nin mga alibangbang, kun makua niya ini, sisigurohon na dai na ini makakalayog, gagadanon dangan babaladon sa saldang o kaya ipapahipit sa libro nin pirang aldaw, 32
sariling salin mula sa Bikolano MGA PARU-PARO SA AZUCARERA Hihilumin ko ang puso ko ng pag-asang magigi kayong mga paru-paro, dahil ang sabi ng mga matatanda, ang mga taong namamatay nagiging katulad nila: parang kulay gabi ang kaitiman may kaunting puti at pula sa gilid ng kanilang mga pakpak. Madaling tatanggapin ang kamatayan kung ganito nga ang mangyayari. Hahayaan kong lumipad ang mga paru-paro papunta sa malawak na azucarera. Doon, malaya nilang sisipsipin ang tamis ng mga bulaklak na tumutubo mula sa mga tubo na kanilang itinanim, pinatamis ng alat ng kanilang mga pawis. Makakapaglibot pa ang mga paru-paro sa hardin na puno ng mga bulaklak, iba-iba ang nektar ng santan, rosal, hasmin, sampaguita, subalit may isang babala, mag-ingat pa rin, sapagkat ang anak ng may-ari ng azucarera ay galit sa mga paru-paro dahil minsan itong napuwing ng pulbos na mula sa pakpak na madali niyang ikabulag. Kung kaya kinahiligan nito ang manghuli ng mga paru-paro, kung mahuli niya ang mga ito, titiyakin niyang hindi na ito muling makakalipad, papatayin at papatuyuin sa init ng araw o kaya ipapaipit sa pahina ng mga libro ilang araw, 33
dangan kun alang na, tutusokon nin dagom an sadit na hawak kan alibangbang, ilalaog sa kahon, lalaagan nin salming tanganing ikabit sa ringring garo baga arog kan hitsura nindo na yaon sa laog kan minamansayan na kabaong. 34
At kung tuyo na, tutusukin niya ng aspili ang maliliit na katawan ng paru-paro, ipapasok sa isang kahon, lalagyan ng salamin at isasabit sa dingding, parang katulad ninyo na nasa loob na ng tinitingnan naming kabaong. 35
36
Alexander Martin Remollino NOON PA SILA IPINANANAGHOY NG MGA BATINGAW No man is an island, entire of itself; every man is a piece of the continent, a part of the main. If a clod be washed away by the sea, Europe is the less, as well as if a promontory were, as well as if a manor of thy friend's or of thine own were. Any man's death diminishes me, because I am involved in mankind. And therefore never send to know for whom the bell tolls; it tolls for thee. - John Donne, "Meditation XVII" Napuputlan ng kapiraso ang ating hininga sa bawat kamatayan, sapagkat magkakarugtong ang hininga ng lahat. Noo'y may nagsabing walang taong pulo, na lahat ng tao'y piraso ng kontinente. Ngunit ang pulo ma'y iniuugnay ng dagat sa mga kontinente. Gayunma'y walang nababawas sa mga di nagkaapoy sa dugo nang ang mga puso ng mga kapwa taong nangarap na mabuhay ay putlan ng tibok. Sila'y mga kawing na nahiwalay sa kuwintas. Noon pa sila ipinananaghoy ng mga batingaw. 37
Rustum Casia POSTERIZED kay jhayvie basilio at sa batang nagkuwento tungkol sa kanya inosente ang litrato. walang bakas ng karahasan isang masayang mukhang nangarap na magkaroon ng pagkakakitaan. pambili ng gel. pambili ng silver na bling bling. pambili ng bagong sapatos. pambili ng panregalo sa crush. tulad niyo rin siya. mega-project sa litrato. todo ngiti bago ang flash. pero di nyo na siya makikilala. iba na ang itsura niya sa picture. 38
Mark Angeles KUMINTANG NI MARCELINO BELTRAN Pawis at dugo pawis at dugo pawis at dugo gumugulong na mga butil ng pawis sa mga tupi ng aking balat mapulang dugong sumambulat mula sa binutas kong katawan hindi naaagnas ang malay tatagpasin ng aking lingkaw at ng lingkaw ng aking mga kasama ang mga damong tumubo sa paligid ng bunganga ng Hacienda Luisita gigilitin namin ang kanilang leeg at isasabit ang kanilang bangkay sa bulwagan ng Malakanyang upang masaksihan ng madla ang mga ito ang inalayan namin ng aming pawis at dugo pawis at dugo pawis at dugo ang mga ito ang inalayan namin ng aming mga anak at asawa duraan ninyo, mga kababayan ko ang kanilang mga bangkay, 39
dustahin ang kanilang minudensiya sapagkat hindi sila karapat-dapat alayan ng pawis at dugo sapagkat sila'y karapat-dapat na paslangin ng ating mga kamay na siyang nagpapabundat ng kanilang tiyan na siyang nagtatayo ng kanilang mga mansyon na siyang nagpapaaral sa kanilang mga anak sa Amerika mula sa ating pawis at dugo mula sa aking pawis at dugo nang ako'y ratratin ng mga sundalo sa tapat ng aking bahay hindi naaagnas ang malay dukutin natin ang mata ng karimlan at sunugin sa apoy ng ating poot at pag-asa. 40
Usman Abdurajak Sali MASAKER Pinagbabaril muna sa Camp Capinpin ang tangkeng ipambubuwag ng piket. Sinugod-dinaluhong ng mga mersenaryo, Pinaulanan ng bala ang mga nagwelga. Maraming sugatan, maraming tinamaan. Sinapit ng iba'y malagim na kamatayan. Ang isinangkalan ng mga mersenaryo sa walang kapararakang pamamaril nila ay ang mga tama ng bala sa tangke, na pinagbabaril muna sa Camp Capinpin bago ipinambuwag sa malaking piket ng mga manggagawa't manggagawang-bukid. Hugas-kamay kaagad ang mga berdugo, Pati ang mga nag-utos ng masaker. Subalit sino'ng hindi makakikilala sa suot nilang kakulay ng ahas? Subalit sino'ng hindi nakakaalam na may kapangyarihan ang nag-atas? Hugas-kamay kaagad ang may pananagutan. Ang may pananagutan kaagad pinagtakpan ng mga nag-atas na nasa kapangyarihan. Ang walang kinalaman ang pinagbintangan. (At pinatay nila si Ka Marcing Beltran, sa layon nilang lalo pang mapagtakpan, ang mga nag-atas at ang mga kulay-ahas. Ka Marcing, sa iyo sila rin ang umutas!) 41
Subalit alam na alam na ng lahat, Na kulay-ahas ang kanilang suot. Na may kapangyarihan ang nag-atas. Na sinadya nila ang pandarahas. Sapagkat bakit kailangang pagbabarilin muna nila ang tangke sa Camp Capinpin bago buwagin ang piket sa Hacienda Luisita? 42
Alexander Martin Remollino MAGSANLIBO MAN ANG KANILANG BUHAY (Sa alaala ni Abelardo "Abel" Ladera, konsehal ng Tarlac City at kaisa ng mga welgista ng Hacienda Luisita; pinaslang noong Marso 3, 2005) Binitay ka nila, Abel Ladera - at ano, ano ang iyong sala? Wala kang kasalanan, liban sa dalhin sa lingkurang-bayan ang mga panawagang matwid ng mga ninakawan ng buhay. Hindi ka nagpakalasing sa kapangyarihan ng katungkulan, manapa'y minarapat mong ibalik sa mga manghahalal ang mga bunga ng tiwalang sa iyo'y iginawad - at dahil dito, ang sinapit mo'y ang Golgota. Abel Ladera, isang awit ang noo'y nagsabi: "Kung ano ang iyong inutang ay siya ring kabayaran." Ngunit magsanlibo man ang kanilang buhay ay kulang, kulang itong pambayad sa puso mong kanilang pinasambulat - sapagkat ang buhay ng mga tulad nilang gahaman ay magaan pa, magaan pa sa isang pirasong alikabok. 43
Tata Raul G. Funilas DUGO'T PUNGLO Magkakasundo, Ang dalawang panig; Ang langit at ang lupa. Walang napagkasunduan, Ang langit ay natulog Ng ubod himbing. Ang lupa ay hindi, Bagkus ito'y nagpuyat; Upang pagputiking malapot Ang natitigang nilang putik Sa lupang sinilangan. Nobyembre 16, 2004, alas tres y doce ng hapon, Sinundo ni kamatayan sa naglulusak na putik Ang mga sakadang doon na isinilang Sa nilulusak nilang putik . Doon na lumaki, Bumalagat ang bisig At kuminag ang ligating balat. Si Jesus Laza, John David, Jimmy Pastidio, Juancho Sanches, Adriano Caballero Jr. at Jessie Valdez. Nagkasundo silang hindi matitinag sa hanay, Na magtatampisaw sa lupang kanilang pinagpuputik; Kahit ang sumundo sa kanila'y si kamatayan. Sa harap ng labing dalawang libong taong sakada, Sa harap ng pitong daang pulis at batalyong militar; Galing sa 69th IB, bumuga ang apoy na susundo Sa mga manggagawang bukid ng Hacienda Luisita. 44
Ang azucarerang hindi man lang nakatikim ng pangako, Ang lupang tubuhang hindi nakatikim ng umiral na batas; Ang batas na dapat ipamudmod sa mananabas ng tubo. Ang lupang binungkal ng kanilang ninunong ulani't Arawin sa asyendang dinilig nila ng pawis. Ngayon, dugo ang idinilig sa lupang walang batas, Ang lupang hindi nasaklaw ng batas ng agraryo. 11/20/04 45
46
Rustum Casia LUISITA pito ang patay sa hacienda luisita. ang private nurse ng hari ng afghanistan ay isa palang pilipina. vip ang turing sa kanya. pero pito ang patay sa hacienda luisita. binalikan na ni michael si ellaine. nagkakalabuan na sina william at joey. natuwa naman si chris. habang pito ang patay sa hacienda luisita. tinawagan na ni bush si gloria. meet daw sila. habang pito ang pinapatay sa hacienda luisita. naiirita si erwin tulfo kung bakit kailangang pakialaman pa ng kongreso ang insidente sa luisita. marami pa aniya ang mas mahalagang pag-usapan. mas mahalagang pag-usapan. mas mahalagang pag-usapan. mas marami pang mas mahalagang pag-usapan. kaysa pito ang patay sa hacienda luisita. pito lang namang patay sa hacienda luisita. wala naman silang mga pangalan. di naman sila artista. di naman sila kongresman. di naman sila fil-am. wala naman silang pangalan. 47
kaya 'wag na silang pag-usapan. 'wag nang pag-usapan na pito ang patay sa hacienda luisita. ang kailangan ngayon ng bayan ay dasal. magdasal ang bayan. kailangang magdasal. kailangang magdasal. kailangan natin ng dasal ayon kay cory aquino. kailangan. "I've been an advocate of non-violence and I deeply regret that people had to get hurt on both sides." - Corazon Aquino 11/17/04 48
Jeremy Evardone SIGE, MAGDASAL KA para kay Cory Aquino Hala, sige magdasal ka, Corazon. Ipangalandakan mo ang katuturan ng napakamaka-Diyos mong pangalan. Magdasal ka habang nagkokoro sa panangis at nagnonobena ng hinagpis ang mga aliping deka-dekada nang iginugupo ng mga disipulong tagasamba at tagasunod sa panginoong kaangkan mo. Magdasal ka habang ipinuprusisyon ang mga bangkay ng mga aliping pinatay at kumakalembang ang kampana ng kawalang-katarungan; habang patuloy sa pandarahas ang mga senturyong bundat sa katas ng tubuhan ng inyong angkan. Magdasal ka. Ipangalandakan mong ipinagdarasal mo ang mga biktima ng karahasan sa inyong kahariang tubuhan. Subalit sana'y hanggang d'yan na lang, hanggang asta na lamang. H'wag mo na sanang totohanin pa. Pakiusap, Corazon, h'wag mo nang ipagdasal sila at mababastos lang ang kanilang kaluluwa. Wala na nga namang pag-asa na sumalangit pa sila 49
sapagkat dito sa kaharian ninyo, dito'y malaon na silang nasa impyerno! Sa halip ay ipagdasal mo ang inyong angkan na walang kapantay ang pagkamakasalanan. Ipagdasal mo kayong mga Cojuangco. Subalit manghilakbot ka sana dahil kahit na ilampung libong Ama Namin ang iyong sambitin, o ilampung libong milya ang paluhod na lakarin, walang silbi ang iyong mga panalangin. Sapagkat wala nang puwang sa langit o purgatoryo at kahit si Satanas ay itataboy kayo! 11/19/04 50
Prex Galero TE DEUM Amidst this road I take, in the oppression I receive from these false lords I serve my days for, from these canes I harvest on a hard day's work, from this agony I mourn for my family, for my children and their uncertain future, and from my helplessness that they've molded me for I am but ordinary... I belive in You. To You I submit my self and all that defines my being. To You I submit everything that happens till I repel. To You I submit my life, only for You. And to You, I beg; take me to the place where I'll be free. In Your world, perhaps. Or in Your loving arms maybe. Just take me... to where I'll be free, Free from everything that oppresses me. Into Your comfort, I pray to Thee. 51
Medel Mercado CORY Cory, huwag kang mabibigla kung talikdan ka ni Ninoy sa kabilang buhay. Ano'ng silbi ng tangan mong rosaryo kung ang maganda mong si Kris ay isang ehemplo ng kaalembongan, kaartehan at kayabangan sa mata ng madlang naghihikahos? At si Noynoy sa kapal ng salamin niya bakit di mo siya utusang magbasa ng aklat para sa karapatan at hustisya. Hindi ang pag-iingles lamang ng kung anu-ano sa harap ng telebisyon at pinagtatanggol ang pambabastos ni Korina sa isa ring naghihikahos. Hindi ba nasasalat ng mga obispong bulag ang iyong palad tuwing hinahalikan mo ang kanilang kamay? Ang iyong palad na tila sutla - pinakinis at pinalambot ng mga kapus-palad. Mga kapus-palad na umaasang mapapalitan ng matamis na kinabukasan ang kanilang pagpapakuba't pagpapahirap sa iyong asukalan, bagkus ay naging malagim na taniman ng kamatayan. Wala ka bang utak at hindi mo naisip na kailangang ibigay ang dapat sa kanila kundi'y darating ang panahon na sila ay mag-aalsa o sadyang ikaw ang utak sa madilim nilang tinatahak? Cory, huwag Diyos ang kausapin mo kundi ang iyong mga anak at ang mga trabahador na nagpapayaman sa inyo. 52
Usman Abdurajak Sali WALANG DUDA Walang dudang maiitim ang kanilang budhi, Silang mga bayaran na kumalabit ng gatilyo upang matuwa ang mga amo nilang naghahari. Walang dudang naliligo sa sariwang dugo ang malalambot na kamay ng mga Cojuangco, ang mga amo na ganid sa tubo at salapi. Walang dudang pangunahin ding salarin ang kalihim ng DoLE na si S(t)a. Tanas, Ang nag-atas sa pagbuwag ng piketlayn. Walang dudang mananagot silang lahat, silang may pakana at utak ng masaker. Pati gobyernong kasabwat ng mga salot. Magbabayad silang may utang na dugo, Pagbabayarin silang may utang na dugo, Sisingilin silang may utang na dugo! 53
Jeremy Evardone KATARANTADUHAN SA HACIENDA LUISITA Eh ano ngayon kung Rosal ang apelyido ng nanay ni Kagawad Abel. At kung sakali, ano naman kung pamangkin nga siya ni Ka Roger? Ibig sabihin ba'y komunista at NPA na rin siya? Kung kaya't makatwirang paslangin niyo siya? Katarantaduhan! Eh bakit kayong mga Cojuangco at Aquino Ay di naman mga kaano-ano nina Sto. Tomas at Arroyo, Ngunit ganun na lang kung kayo'y magsabwatan, Gamit pa ang militar at pulisyang bayaran. Katarantaduhan! Kayong mga salarin Ang dapat na paslangin! 03/06/05 54
Alexander Martin Remollino KABILANG SILA SA MGA SALARIN Ang inyong mga kamay ay nagpahid ng mga luha, kundi man nakuyom, sa inyong pagkakasaksi sa nangyaring krimen ng mga maharlika sa Hacienda Luisita. Bakit mahihiya? Ito ay tandang kayo'y tao pa rin sa lipunang ito kung saan mga halimaw ang hari. Ang dapat magtakip ng mukha ay silang sumaksi sa krimen na manhid ang dibdib. Kabilang sila sa mga salarin. 55
Isidro Binangonan SA PAMILYANG MAMAMATAY-MAGSASAKA SA MENDIOLA MAN O LUISITA Kayo, at ang walang pakundangan ninyong walang anuman: Ekta-ektarya ang mga pangakong ibinaon sa inyong azucarerang dinilig ng aming dugo, sa lupang inararo gamit ang aming mga talampakan, sugatang sakong, nangungulubot na tuhod, ugat-ugat na braso, kalyo sa hintuturo, namumuting buhok, nakakunot na noo at kagat ng araw sa batok. Kami ang nag-araro at nagtanim ng sako-sako ninyong pangako. At tulad ng pananabik sa ani kapag sapat ang ulan, ilang anihan ang aming inabangan, sakaling matupad na ang pangakong sariling lupa. Sumandig kami sa pangakong iyan na binitiwan ng inyong kaanak na iniluklok namin sa kapangyarihan, magdadalawang-dekada na ang nakakaraan: Uunahin diumano ang kanilang tubuhan, na sa amin naman dapat. 56
Ngunit hanggang ngayon, hindi pa rin makabili ni kalahating kilong asukal sapagkat ang ipinapasahod ay butil-butil lamang, barya-barya lamang. Kayo, oo, kayo, at ang walang pakundangan ninyong walang anuman, minamarapat ninyo ang aming palakpakan sa sahod na siyam na piso kada linggo. Samantala, nananatiling hitik sa tubo ang azucarera, lumalawak nang lumalawak ang hacienda, dahil unti-unti ninyo kaming pinapatay, unti-unting nauubos ang inyong mga pinangakuan, unti-unting naibabalik sa inyo ang ninakaw ninyong lupa. Inyong-inyo na ang ekta-ektaryang tubo at tone-toneladang asukal Ngunit hinay-hinay lang, kung inyong mamarapatin, matagal na kayong nananaba dulot ng inyong ganid, at baka sa wakas, mamatay na kayo sa diyabetis. 57
58
Ronalyn Olea HACIENDA LUISITA Matapos paslangin ang mga manggagawang-bukid sa Hacienda Luisita Nanawagan si Cory sa lahat na manalangin para sa kapayapaan Matapos paslangin ang mga manggagawang-bukid sa Hacienda Luisita Akusasyon ni Noynoy, NPA ang dapat na sisihin Matapos paslangin ang mga manggagawang-bukid sa Hacienda Luisita Kung hindi raw lumabag sa batas ang mga biktima, naiwasan sana ang trahedya Matapos paslangin ang mga manggagawang-bukid sa Hacienda Luisita Hindi pa rin magbibitiw sa puwesto si Patricia Sto. Tomas Hindi naman daw siya ang kumalabit ng gatilyo Matapos paslangin ang mga manggagawang-bukid sa Hacienda Luisita Magiting pa ring nakatindig ang piketlayn Matapos paslangin ang mga manggagawang-bukid sa Hacienda Luisita Hindi igagawad ng sinumang diyos ang kapayapaan, Ginang Cory Walang batas na mas mataas sa tunay na katarungan, Kris At, oo, Noynoy, sumumpa ang NPA na parurusahan ang mga salarin 59
Lei KASIGURUHAN sa bawat taas-kamaong pagsalubong, sa bawat matamis na ngiti ng mga manggagawang-bukid, sa bawat pagpapahayag ng suporta ng batayang masang binubugbog at pinaglalaruan ng naghaharing uri, sa bawat pagsigaw ng katarungan ng mga kasamang naiwan, nasasalamin ang matatamis na ngiti ng martir ng tubuhan, ang kaligayahan at kasiguruhan na gamitan man ng kapangyarihan, harangan man ng bala, kumutan man ng tubig at kemikal ang ating mga pagal na katawan, hindi matitibag ang ating hanay. itutuloy natin ang laban, itutuloy natin hanggang kamatayan. 60
Louie Queano HACIENDA Di nawawaglit ang galit Sa dibdib ng mga kasama Nakaburol sa hinahon Ang ligalig ng panahon At mag-aalsa isaisa Mag-aalsa nang samasama Kaya naman Walang patumanggang Lulusubin ng kamao't karit Ang kalupitan Ng naghaharing uri Sa ating lipunan. Lagi ng mapula ang bukangliwayway Lagi ng atubili ang armalayt na nakasukbit Sa tagiliran ng pagkubkob. At nakahanda na ang lahat Oo, isang hudyat lamang Handanghanda na ang lahat. 61
Alexander Martin Remollino TARLAC I Sino nga ba ang nagsabing kamatayan ang dakilang tagapagpantay ng lahat? Nagkamali siya. Ang mga patay ay hindi pare-pareho. Hindi lahat ng patay ay nilisan na ng kanilang hininga. May mga taong di pa man sumasapit sa dulo ng tulay sa pagitan ng buhay at kamatayan ay higit nang patay sa mga nakalibing na kinain na ng lupa ang laman. Sila ang mga di man lamang nagulantang sa pagdurog sa mga buhay ng mga ibig lumayo sa bingit ng pagkamatay. II Amuying mabuti ang asukal na ihahalo sa kape o gatas o inuming pampalamig: baka sa bango nito'y nagtatago ang sangsang ng pulburang kamakaila'y lumason sa hangin ng Tarlac. Duguan ang asukal sa maraming hapag ngayon. Iwasan ang kasibaan sa asukal. Masama kung dumami ang asukal sa dugo, at lalong masama 62
ang lumaklak ng dugo nang di mo nalalaman. III Tama ka, Joey Ayala: tunay ngang ang mundo'y magkabilaan. Tama ka, Karl Marx: ipinagbubuntis ng bawat bagay ang kanyang kabaligtaran. Maraming ulit nang nagdumilat ang katotohanan ng inyong mga tinuran, at ngayo'y nagsusumigaw ito sa Tarlac. Bawat gintong kawing sa mga pulseras at kuwintas ni Kris Aquino ay tinggang lumuray sa laman at pumatid sa buhay ng kayraming Jesus Laza. Bawat panawagan ni Corazon Aquino ng panalangin sa ngalan ng kapayapaan ay dahas ng lupit na himig-panunuyo sa tainga ni Satanas. Bawat ngising dumungaw mula sa mga bunganga nina Noynoy at Peping ay luha ng mga inulila ng mga mamamatay-taong kaaway ng makataong buhay. IV Ang katulad mo'y ang Negros, Tarlac. May sariling mga Hacienda Luisita ang Negros. Ang Arayat ng Gitnang Luzon at ang Sierra Madre ay naroon din sa Negros. 63
Sadirmata ASUKAR Over 100 sugar mill workers in Tuesday's riot at Hacienda Luisita in Tarlac are facing charges of alleged assault, illegal assembly, inciting to sedition, and malicious mischief at the city fiscal's office... xxxx The charges were filed after fighting erupted following a breakdown in negotiations for higher pay and the reinstatement of terminated workers. At least seven people were killed and hundreds injured in the clash at the plantation owned by former president Corazon C. Aquino's family. - Breaking news, INQ7.net, 04:24pm (Mla time) Nov 17, 2004 anian a kinaironia daytoy ta isalbada nga isubli dagiti duyok? siasino kadi ti nasken nga agikaro iti angaw dagiti putok, iti darum dagiti immalsem a bennal ken iti pakaasi dagiti asukar? ania ti katukad ti napugsat nga anges iti pagarian dagiti antutungal? ania ti kaimudingan ti naibelleng nga innapuy iti encomienda dagiti ampipit, ania nga ulpit ti nasken a pangisualit kadagiti kumkumpet iti kampit? ay, adda kadi pateg ti maysa a ninoy a bannuar no di laeng lima gasut a pisos a nakatapaya iti tallaong dagiti bunar? ay, adda kadi arte iti arte-arte ti maysa a kris a taklesa no di laeng kas panagputa iti salonan dagiti ilado a kallaysa? ay, adda kadi, aya, serbi ti lualo ken rebulto ti maysa a cory a duyaw no di laeng kas ar-arak iti baki ti balitok dagiti obispo ti lusiaw? ngem fiesta dagiti salaksak ken uwak, banias ken musang abunaw ti dara, agkaragilap dagiti partaan, agatibuor ti dagaang ti sam-it iti daga a kimraang, ti pait iti naasukaran a leddaang ay, piman dagiti naiwarsi a lasag ken utek ken tulang ay, wen, piman dagiti nailangalang nga anges ken dallang ay, dinto man maiwaksi ti panes ti mendiola ken namulandayan agari ket agari-ari latta ti pasista a buli ken pulbora iti man kaunasan, kapagayan, kanatengan, kabakiran, kaciudadan, malakaniang maulit-ulit, maulit-ulit ti pasion ken trahedia, ti pandanggo ken chacha dagiti nakabotas ken nakakombat, dagiti nakapatig ken nakakamoplads 64
sariling salin mula sa Iluko ASUKAL anong pagkaironya ito't sinasagip nilang ibalik ang mga unday ng saksak? sino ba ang kailangang magdusa sa biro ng mga putok, sa habla ng mga umasim na pulot at sa pakiusap ng mga asukal? ano ang halaga ng nalagot na hininga sa kaharian ng mga langgam? ano ang kaukulan ng natapong kanin sa encomienda ng mga hantik? anong klase ng lupit ang kailangang ipanligpit sa mga talim ay kumakapit? ay, mayroon bagang halaga ang isang ninoy na bayani kung di lamang limang daang pisong nakapangalumbaba sa lamesa ng mga limatik? ay, mayroon bagang arte sa kaartehan ng isang kris na taklesa kung di lamang pagpapakangkang sa dambana ng mga iladong kasal? ay, mayroon bagang silbi ang dasal at rebulto ng isang cory na luntian kung di lamang bilang pampaakit sa gusi ng ginto ng mga obispo ng putlain? subalit fiesta ng mga buwitre't uwak, bayawak at musang sagana sa dugo, kumikislap ang mga pangitain, masangsang ang init ng tamis sa lupang tigang, ang pait ng inasukalang dalamhati. ay, kahabaghabag ang mga tumilapong laman at utak at buto. ay, oo, kawawa ang mga napasailang na hininga't mga awit-tangis. ay, hindi man naiwawaglit ang itim na panyo ng mendiola't namulandayan. naghahari at maghahari pa rin ang pasistang tingga't pulbura sa tubuhan man, sa palayan, gulayan, tabakuhan, gubat, ciudad, o malakanyang. paulit-ulit, paulit-ulit ang pasyon at trahedya, ang pandanggo at chacha ng mga nakabotas at nakakombat, ng mga nakapatig at nakakamoplads. 65
ay, dinto man maiwagat ti raas ti mannibrong, ti gatel ti kurimaong ti uttog ti tirong iti tagapulot, bagas, galunggong ken bugguong ay, dinto man maunas ti panagem ti birkog a tadem ken lidem ania a dulce kadi ti nasken a maidaton tapnon mapnek ti tig-ab dagiti dios ken padidios nga encargado iti kalintegan ken karbengan? ania a sinam-it ti nasken a maisagut tapno mamsek ti siesta dagiti encomendero ti sinanwayawaya ken propitario ti sinanjusticia? naasukaran a sao ti kari ti asukar di mamingga ti pakasaritaan a mawarwar agud-uddog ti riribuk, dumulduldog ti rungsot agkaiwara latta dagiti pabaur ken palab-og nadiruan latta dagiti puraw a bitla, nagtagirosas latta dagiti posas nakasutana latta iti pirak ken bituen dagiti rapas a balikas iti asukarera ti ganggandiong a panagtagibalay dagiti haciendero ken comprador ti panagturay ngem dinto met agpatingga dagiti salog, dagiti unas a maimula dinto met agpatingga a makisacada dagiti ling-et ken lua daradaranto latta dagiti makemkem a gemgem, dagiti maitag-ay a panabas ay, dinto mabual ti bantay arayat, dinto makir-in ti pamulinawen nga ayat addanto latta puso ti pulso, addanto latta rubrob iti barukong addanto latta ti beggang ti gera, addanto latta ti dangadang iti nakem 66
ay, hindi napapalis ang pagnanasa ng mandurukot, ang kati ng magnanakaw, ang libog ng tulisan ng pulot, bigas, galunggong at bagoong. ay, hindi nasasandat ang hilig ng mga berdugo ng talim at dilim. anong dulce ba ang nararapat na maialay upang makontento ang dighay ng mga diyos at nagpapadiyos na encargado ng katuwiran at karapatan? anong minatamis ang kailangang mairegalo upang makaraos ang siesta ng mga encomendero ng diumano'y laya at propitaryo ng diumano'y justicia? inasukalang wika ang pangako ng asukal. walang tigil na nakakalas ang ang kasaysayan. umiikot ang kaguluhan, nauulol ang ang bagsik. nagkalat pa rin ang mga bitag at patibong. minatamisan lagi ang mga puting talumpati, may rosas lagi ang mga posas. nakasotana pa rin ng pilak at bituin ang mga naghaharing tinig sa azucarera ng kunwang pagbabantay-bahay ng mga haciendero't comprador ng pamamahala. subalit hindi't hindi titigil ang mga suwi, ang tubong itatanim. hindi't hindi rin masasawata ang pakiki-sacada ang mga pawis at luha duguan at duguang lagi ang mga itataas na kamao, ang mga iwawasiwas na panabas. ay, hinding-hindi mabubuwal ang bundok arayat, hindi matitigatig ang tigas ng pag-ibig mayroon at mayroon laging puso ang pulso, may silab lagi ang dibdib. mayroon at mayroon tuwinang baga ang gera, may digma lagi ang isip. 67
Medel Mercado TUBO Patulisin ang tubo at ibaon sa mga palalo! 68
Gelacio Guillermo HACIENDA LUISITA Para sa mga welgistang kasapi ng Central Azucarera de Tarlac Labor Union (CATLU) at United Luisita Workers Union (ULWU) at mga biktima ng karahasang pulis-militar noong 16 Nobyembre 2004 1 Alto, Primera Fila, Obrero, Camarin, Dolores - Sino sa gayong kalawak ang nagtakda sa hugis ng aming buhay, Sa gayong dikta ng kapalara'y kinailangang Ang aming pagpapagal ay katugma ng kalupaan? Ang mas mataas na lugar ay para sa mayayaman, ang mas mababa'y Para sa mahihirap, ang namamagita'y latigo Ng paligi, kung saan sinipsip at isinumpa ng mga linta ang aming kabataan, Ang kanilang pag-aglahi'y nakatatak habambuhay sa aming mga katawan. Pansinin ang pagkakahati: nasa kabila ang pabrika, Bagama't ang braso ng aming mga ama at kapatid Ang higit na mas malakas, ang kanilang mga braso Ang nagpapabago ng mga panahon, Ang nagbibigay-dangal sa pawis at dumi. Tanging ang buhay nila ang hindi kanila. Nakabahay sa kawalan ng matitirhan, Tinitiis ng kanilang mga asawa ang kabuntisang walang kulay, Namamatay sa kahihiyan ang kanilang mga anak o tumatakas. Sila mismo'y naghihintay ng pagtanda na naghihingalo, Nababalot ng pangingisay ng katahimikan, nakalambiting mga himulmol. Narito ang kasaganaang umaapaw sa mga bagong Hila ng maiitim na tren, na ang ingay nila'y para sa mga pangalang Kanilang ibinabando - Don Pepe, Dona Sidra, Senyorita Pat, Senyorita Cory, Silang tanging may karapatang yanigin ang aming mga gabi, Karapatang ipinagkakait sa hikbi ng aming mga ina't anak. Ang riles na nakapako sa lupa ay ang aming buhay Na sinanay sa pagtitimbre ng oras Sa Casita de la Guardia, gaano nang makaligtas Sa hagupit ng Guardia Monte. 69
Alto, Primera Fila, Obrero, Camarin, Dolores - Mga lokalidad ng makikitid na kalsada, na ang buhay Ay nagwawakas sa pusalian ng aming naunsyaming pagmamahal. 2 Hindi likas ang mga panahon. Dalawa ang panahon, Ang panahon ng kabyaw at ang panahong tigil, ang isa'y naglalawa Sa grasa at mulasis, ang isa nama'y sintuyot ng bagaso. Liban sa pagpapalit ng mga tauhan o bahagi ng makina, Walang pagbabagong nagpapabago sa mga daang-riles ng panahon, Ang kanilang mekanikal na pag-ulit-ulit ay nakapiston sa pasubaling Walang anumang babaguhin, ni ang klima Ng huntahan ni ang ani ng tungkulin o buhay. Ang mga panaho'y bunton ng quedan at utang, Sakuna't kamatayan, sakit at pagpapatalsik, Walang paghinog ng mga bagong pag-iibigan o pagpawi Ng di-makatarungang relasyon. Hindi prutas ang mga tubo, Sila'y Sugar y Azucar, amoy-salapi Mula sa Mill Department, sa Boiling House hanggang sa Departamento de las Vias Y Transportacion, at ang tinatawag na milagro Ng panahon, na inuukulan ng dasal, ay Ang mga sapal. Kaya nga't sa Alto, napipigil ng mga senyor At senyora ang pagpapalit ng mga panahon Para iwasiwas ng kanilang artipisyal na gubat ang mga sangang May palagiang paabot na tag-araw. Ang kanilang libanga'y Ang pagtatayo ng mga bangko at simbahan at pagpaparami Ng mga tusong manok-pansabong at de-kwerdas na mga badigard. Kaya nga't sa Obrero, Camarin, Dolores, Lote, Balete, Mapalacsiao, dumadaloy ang lahat tulad ng dati: Naglalaro ang mga bata ng kanilang pinamagang raberband, Na madaling maputol, inaalo sila ng kanilang mga ina Ng tubo, panutsa, muskobado o repinadong asukal, Na paubos na, ang kanilang mga ama'y Lalong nabibingi't natutulala sa lambong nitong beintekwatro oras Na makinaryang animo'y bagyo't kulog, lahat di maglalao'y huhupa Sa ingit ng nag-iisang gulong ng bagon. Ang panahong tigil Ay ang panahong nadiskaril, nanginginig sa manipis 70
Na tunog ng upod na bakal. Kapag ang init Ay tumindi, hindi na nila kailangang ipulupot ang kanilang buhay sa arko Ng panamampalataya sa mga panahong ito, o mamulot ng malulungkot na kabute Sa bunton ng madikit, umuusok, maitim na dumi Ng kanilang paggawa. Sa kanilang mga barak, hinahasa Ng mga tabasero ang kanilang mga karit sa kanilang mga sugat. Hindi Na nila hihintayin ang mando ng Jefe de los Tabaseros. Sa panahong sila mismo ang gumawa, sa tubuhan Ng lahat nilang nabaling nasa, itinataas nila ang karit Sa tanging maindayog nilang paraan ng pagtabas. 3 Sa dakong huli, ikaw Ay parang pinangos na tubo At tuyong sapal na nang iluwa Sa pusalian ng sentral. Dumadagundong ang mga bagon Sa riles ng iyong naninikip Na dibdib, Pinipitpit ang bawat tumilapong Tibtib ng iyong buhay. Ang silbato'y mga tili Ng iyong paghinding Hindi naibulalas sa hanging Naninikit sa lapot ng mulasis At walang kipkip na mga pangako Kundi ang mga bagasong Gangga-puwing, Nangangamoy sa salaping Di lalapag sa iyong palad, Sa iyong palad na walang guhit Ng kapalarang di nangitim Sa grasa ng kapagurang Pinagsamantalahan. 71
Naging katawan mo Ang iyong kasuotan, kulubot, Kupasin, May mantsa ng kirot sa bawat punit, Ngunit sa pagtatagni-tagni'y Napagdurugtong ang siwang sa langit Ng iyong pagmamahal. Pinanday mo ang bakal Hanggang naging sintigas ng bakal Ang iyong kamay, Ngunit para sa iyong palad, Isang butil ng asukal. Isang butil ng asukal lamang ba Ang babauning hapunan ng iyong Gunita? Ang mga makina ba'y nagkakalampagan Upang pagsapit ng tag-araw Ay walang maririnig kundi Ang langitngit ng kinalawang na bagon At hikbi ng pag-usbong Ng mga kabute sa tubuhan? Ang ani ba ng iyong paggawa'y Mga matang walang tilamsik Ng nagbabagang asitelin, Mga labing tikom, hindi maihayag Ang ngalan at lakas ng uri? Isang butil ng asukal Sa iyong palad, Kaybusilak, pagkat ang kamay mo'y Iyong dinumhan. Lagumin mo Iyang isang butil sa iyong pawisang Palad, itikom na ang naghihingalong Mga daliri, ang iyong kamao'y May hugis ng daigdig Na nakaamba. Iyong banaagin, sa kabila Ng nakalambong na dilim, Ang isang panahong 72
Hindi na magpapabukas - Kaytindi ng sapok ng araw, Nakasisilaw ang talim ng mga karit. Sabay-sabay ang lagapak Ng tubo sa parang: Atin! Nakabibingi ang mga makina, Bumubulwak ang kumukulong Pulot sa higanteng mga kawa, Pumuputok ang almasen Sa kaban-kabang butil Ng ating paggawa: Atin! Sa talsik ng dugo'y Tumitingkad ang kulay Ng kasaysayang ang kauri mo Ang nagwawagayway. Sa noo mo'y nag-aapoy Ang pinagbuklod na kaapihan. Sa siklab ng iyong huling Paghinga'y nagsisimula Ang titis ng tagumpay. 4 Kung kami'y magkakapit-bisig, hindi ka ba nangangamba? Libo-libo kami, milyon-milyon, tumutugon sa panawagan Ng mga kapatid naming nanumpa sa isang dakilang simulain. Makinig ka't manginig sa galit na umaalingawngaw sa aming tinig! Kami'y nagmula sa lahat ng dakong ang tao'y nabubuhay Na niyuyurakan at namamatay na tila asong gutom. Kami'y nagmula sa mga kalye't barungbarong ng mga bayan At lunsod, nagmula sa mga pabrikang nagtatakda Na ang galaw ng bawat araw ay nakababagot, parang makina, Habang dala-dala namin ang panggigipuspos ng kaluluwa, Habang naghihimagsik ang puso laban sa lahat ng pwersang Humihila sa amin sa hukay. Kami'y nagmula sa lungga ng daga. 73
Mangingilabot ka kapag nakita mong iwinawagayway ang bandila Ng aming pagkakapatiran, kapag narinig mo ang taginting Sa mga tinig na pinagbuklod ng isang awit, ang awit Ng dukhang manggagawa, ng walang hanap-buhay, ng nagugutom, Ang awit ng walang tahanan at walang sariling lupa Sa bayang sinilangan. Kasama namin ang aming mga kabiyak At walang-malay na anak, at ang multo ng aming mga ninuno At ng laksa-laksang nangamatay na kailanma'y hindi namin nakilala. Kung kami'y magkakapit-bisig, hindi ka ba nangangamba? (1962-1972) Mula sa aklat ng mga tula, Azucarera (Sipat 1994). Ang mga tula #1 at #2 ay sariling salin ng may-akda. Ang tula #4 ay salin ni Jose F. Lacaba. IPASA, 12/20/04 74
Danilo Hernandez Ramos KILUSANG MASA, IBAYO ANG PAGSIGLA Bagyo at sigwada, tumama sa masa Sumira sa pananim ng masang magsasaka Kumitil sa maraming buhay Dulot ay pangungulila Tumangis ang sangkatauhan Hagupit sa bayan Lumatay sa buong katawan Bakit, bakit? Ano ang dahilan? Sino ang salarin, dapat managot sa taong-bayan? A... di ba politikong ganid sa kapangyarihan at natural na yaman? Pansariling kapakanan, laging nasa unahan Naghaharing uring walang malasakit sa masa Kasabwat ang mga burukrata Tagapangalaga ay militar sa nayon at kabundukan Rehimeng mapanlinlang, wala daw pananagutan Naghanap ng masisisi Na siyang may kagagawan Takasan ang pananagutan Umiwas sa pag-uusig ng taong-bayan Di pa nakontento, buwis dito, buwis doon Kaliwa't kanan nais na ipataw Sa masang naghihirap Na di na makagulapay Anakpawis na humihiling ng LUPA, TRABAHO at KARAPATAN Lehitimo at makatwiran Upang mabuhay nang marangal Karahasan-bala ang tugon ng estado at asendero Kumitil sa buhay sumugat sa katawan Pagpupugay sa martir ng kanayunan Mga bayaning nag-alay ng buhay para sa bayan 75
Masa'y di nasindak sa militar, PNP at mga ahente ng mga kaaway ng bayan Bumangon, nanindigan Mas malakas, lalong tumibay Iisa ang sigaw: lupa, trabaho at karapatan IPAGLABAN! Sama-samang ipaglaban Panagutin ang salarin Hustisya ang kailangan Di mapipigil ang kilusan Anuman ang gawin ng estado at tulong ng dayuhan Kilusang masa sa kalunsuran Sumisigla sa buong kapuluan Handang ipaglaban kagalingan ng masa Sa kanayunan, rebolusyonaryong kilusan Lumalakas at lumalawak ayon sa pamahalaan Tangkilik at itinataguyod ng masa Di kayang gapiin Tunay na tagapaglingkod ng sambayanan Sa darating na taon Bagong taon, bagong hamon Pag-ibayuhin ang pagkilos at kampanya Pagpapalakas ng samahan na daluyan ng ating mga panawagan Pag-antig sa kamalayan ng ating kababayan Tiyak tayo darating ang araw Magagapi ng kilusan ang mga kaaway ng bayan Mawawakasan dominasyon ng dayuhan Bukang-liwayway ay sisilay Magtatagumpay ang bayang lumalaban Binigkas ng may-akda sa welga ng mga manggagawang-bukid at manggagawa sa Hacienda Luisita, Tarlac, 11/18/04. 76
Usman Abdurajak Sali IKAW, IKAW NA AKING KAPATID Ikaw na pawis ang nagpapatamis sa tubo, Ikaw na dugo ang nagpapaluwal ng salapi, Ng yaman at karangyaan ng iyong mga amo, Ng kabundatan at di matighaw nilang luho; Oo ikaw, ikaw na nagprotesta't nagreklamo, Na sinalubong nila ng singasing ng punglo; Huwag kang manghina sa pagkalagas ng ilan. Sige lumuha ka. Magluksa ka. Mamighati. At buong giting na ipagpatuloy ang laban. Tibayan ang hanay. Ang loob. Ang puso. Ikaw na kapatid kong manggagawang-bukid, Ikaw na sakadang inapi nila't sinalaula, Ikaw, ikaw na ginagatasan ng among ganid, Oo, ikaw na gatasan, gatasang manggagawa; Magbuklod. Kapitbisig - tibayan ang hanay. Sumulong. Magtagumpay. Gapiin ang kaaway. Huwag mong pangilagan ang bakal na pangil, ng kanilang kulay-ahas na bangis at bagwis; Huwag kang matakot sa mersenaryong baril, hindi nito masusugpo ang tunay mong lakas. Tibayan ang loob. Ang hanay. Magpatuloy. Magbuklod. Kapitbisig. Ikaw ay sumulong! Sakada. Manggagawa. Manggagawang-bukid. Magkaisa. Magkapitbisig. Sumulong! Huwag kang mangiming itaas ang kamao, Laban sa sakim na amo't mga mersenaryo. Kasama mo ang mahigit isang daang larangan sa mapupulang lupain ng buong kapuluan; Asintado ang hustisya ng mapupulang punglo, Na maniningil-naniningil ng utang na dugo! Nanginginig ang tuhod ng mga ganid, sa nakaambang araw ng paghuhukom! 77
Kristoffer Berse ASUKAL Mga asukal tayong nakikibaka Sa loob nitong babasaging hacienda. Kung kaya't ngayon, muli nating tinatahak Ang yapak ng ating mga ninunong nilagok Na ng kung sinu-sinong mangangape: Sa loob nitong munting garapon, Dikit-dikit, siksikang higit pa Sa naggigitgitang mga sardinas, Tayo ay nagpipiket: Ibigay ang karampatang dagdag Na tamis sa uring hikahos! Batid nating malabong marinig Ang agit-it ng ating dibdib: Kuwebang kulob itong kinalalagyan, Mahigpit ang pagkakapinid ng takip Nitong garapa; naghihilik Pa man din ang bundat na tasa Sa ating harapan. At tayo, Sino ba tayo kundi mga mumunting Butil lamang na piniga't pinatuyo Mula sa katas ng pinagpalang tubuhan? Ni hindi tayo maaring dildilin Kapag sinasakmal ng gutom Ang bituka ng bayan. Walang katiyakan itong pakikitalad: Magprotesta man tayo'y Di nila diringgin; madaling Maghanap ng pamalit sa atin, Kilo-kilo kung dumating: Mga anak ng lupang sinunog 78
Ng naghaharing-araw ang balat O kundi ma'y pinapusyaw ng kawalan; Mga sakada't magsasakang inaaglahi Sa dulang ng karangyaan. Nasa mainit na kape raw Ang ating kamatayan Kaya sa mga nangangahas mag-aklas, Kutsaritang tingga ang kanilang panlaban: Isa-isa tayong dinudukot At 'pinanghahalo sa inuming Umuusok sa ganid at poot. Kamakailan lang, labing-apat Na butil ang kanilang hinugot Mula sa ating hanay Sa pag-aakalang sasakluban Tayo ng takot at mangayupapang muli. Ay, anong kabalbalan! Kung alam lang nila, Matagal nang hindi nakakaramdam Ng sakit ang ating paninindigan At sa bawat pagbubuwis ng buhay- Butil na kanilang kinikitil, Lalong tumatamis itong 'pinaglalaban. 79
Spin, Alexander Martin Remollino, Roy Monsobre, at Rustum Casia HINDI HACIENDA LUISITA ANG HANGGANAN NG PANININGIL "Kapag may pinapalong kabataan, may nag-e-enrol sa Sierra Madre." - Apolinario Alvarez Oo, hindi kami mga magbubukid ng Hacienda Luisita Ngunit hindi kami bingi sa kanilang hinaing Hindi kami manhid sa kanilang 'dinaraing Kami at ang mga magbubukid ng Luisita ay iisa Kaya't naririto kami, kasamang nakikibaka Nakikitalad kami Sapagkat ayaw naming maging mga patay na tulad ninyo Bawat tao'y isang tangkay ng tubo At bawat tangkay ng tubo'y bahagi ng tubuhan Kaya't bawat punlong patagusin sa yayat na dibdib Ng mga manggagawa't sakada sa inyong asyenda ng dugo Ay saksak ng patalim sa aming mga puso Nalalaman naming hindi kami kabilang Sa mga manggagawang-bukid ng Luisita Subalit kami'y mga kapatid, kasama At kapanalig ng mga manggagawang-bukid Na inyong inaalipin at pinagsasamantalahan Kaya't ang bawat hinagpis ng aming mga kapatid Kasama at kapanalig sa inyong asyenda Ay amin ding hinagpis Ang hirap na kanilang nadarama Ay amin ding nadarama Nararamdaman namin ang init ng araw Sa kanilang mga likuran Nararamdaman namin ang hirap Sa paulit-ulit nilang pagyuko Tuwing isasampa ang ilang kilo ng tubo 80
Sa kanilang mga balikat Nararamdaman namin ang paltos Sa kanilang mga palad Sa madalas-sa-minsang pagtabas sa tubuhan Nararamdaman namin ang kanilang hirap Nararamdaman namin ang pagiging kaisa Nararamdaman namin ang kanilang pakikibaka Sa aming mga sariling pakikibaka Kaya't huwag pagtakhan kung kami'y naririto, nakikibaka Sapagkat unibersal sa amin Ang kahulugan ng "kasama" At sapagkat ang aming pagkakaisa Ay tumatawid sa mga hangganan ng Hacienda Luisita Manginig kayong mga ganid Sa katarungang uusig sa inyo Na ang mga kamao'y nasa Tarlac At mga paa'y nasa Kamaynilaan At ang mga bandilang tangan namin Ay may bituing ang liwanag ay sumisilay Hanggang sa tuktok ng Arayat at Sierra Madre 11/18/04 81
MGA NAG-AMBAG NG TULA Maryjane Alejo Isang freelance performing artist at kasapi ng Tambisan sa Sining, isang kultural na grupo ng mga manggagawa. Kasapi rin ng Concerned Artists of the Philippines (CAP). Naging tagapangulo rin ng grupong Alay Sining sa UP Diliman noong 1996-98. Isa siya sa mga nagtatag ng Ugnayan ng Nagkakaisang Artista (UNA) sa UP noong 1998. Bokalista at gitarista ng ND Go Gerls. Mark Angeles Dating associate editor ng The Catalyst, pahayagang pangkampus ng Polytechnic University of the Philippines (PUP) sa Sta. Mesa, Maynila. Naging punong patnugot din ng The Communicator ng PUP College of Language and Mass Communications. Dating pangalawang pangulo para sa Luzon ng College Editors Guild of the Philippines (CEGP). Noel Sales Barcelona Manunulat sa alternatibong pahayagang Pinoy Weekly at koordineytor ng National Center for Philippine Media (NCPM). Kristoffer Berse Ipinanganak sa Mindanao, lumaki sa Visayas, namulat sa Luzon, at kasalukuyang nakikipagsapalaran sa Japan bilang Programme Fellow ng isang inter-governmental organization. Nalathala na ang ilan sa kanyang mga tula sa literary folio ng Philippine Collegian, Sunday Inquirer Magazine, at Silangan Shimbun. Isidro Binangonan Si Ka Isko ay kasalukuyang pumupusturang mamamahayag. Naglalayag siya upang hanapin ang mga sakit at butas, gayundin ang pag-asa at tunay na paglaya. Rustum Casia Unang miyembro ng kilometer64. Nakatambay siya lagi sa Fudge Cafe, di naman umoorder ng kape. Tambay lang talaga.
Kristian Cordero Nag-aral sa seminaryo sa Naga at kasalukuyang naninilbihan sa Archdiocesan Mission Office at sa parokya sa Iriga. Nakapaglathala ng kanyang unang koleksyon ng tula/rawit- dawit, Mga Tulang Tulala: Piling Tula sa Filipino, Bikol at Rinconada (Goldprint Publishing House, Naga City). Nanalo sa 2004 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (Tula) at dalawang beses sa Homelife Magazine (Ikalawang Gantimpala, 1999, at Unang Gantimpala ngayong taon). Kasapi siya ng Kabulig, ang unyon ng mga manunulat sa Bikol. Jeremy Evardone Isang mag-aaral ng lipunan na nag-shift mula sa University of Eastern Philippines (UEP) sa Northern Samar. Wala siyang credentials kundi ang paglahok sa mga pagkilos ng mga kamag-aral niya at ng masang kamag-anak nila. Ngayon, tulad ng pagsusulat ng thesis, nag-aaral siyang tumula. Mark A.V. Funcion Kasalukuyang (nagpapa)alipin sa sistemang sahuran. Part-time worker ng isang itinatayo pa lamang na institusyon/NGO. Dalawampu't apat na taon nang nabubuhay pero hindi pa rin alam kung tutungo sa landas ng pagsisilbi o pagkamakasarili. Kumbinsidong ang mundo at buhay ay puno ng kontradiksiyon. Tata Raul G. Funilas Isang mangingisda sa isang islang sakop ng lalawigan ng Rizal at manggagawa sa Unibersidad ng Pilipinas (UP) sa Diliman. Hanggang ikaanim na baitang lamang sa elementarya ang natapos niya sa pag-aaral. Natuto siyang magsulat sa kalakha'y sa sariling kayod. Nakapasa at nakapagtapos din sa palihan ng Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA). Prex Galero Estudyante ng Nursing sa isang kolehiyo sa Maynila at bukod pa'y isang mang-aawit at manunugtog na rakista.
Gelacio Guillermo Naging manggagawa sa Hacienda Luisita noong kanyang kabataan. Nagtapos siya ng English Literature sa Unibersidad ng Pilipinas (UP) at lumahok sa International Writing Program ng University of Iowa (1969-70). Tagapangulo siya ng Instityut sa Panitikan at Sining ng Sambayanan (IPASA, at nangungunang tagapagsulong ng pambansa-demokratikong panitikan. Lei Dating mag-aaral ng Technological Institute of the Philippines (TIP). Ngayon ay tagapangulo ng konseho ng mga mag-aaral ng Adamson University. Medel Mercado Dalawampu't walong taong gulang, tubong-Pampanga at nakabase sa Sta. Ana, Maynila. Hilig niya ang pagsusulat. Nakatapos siya ng sikolohiya. Roy Monsobre Tubong-Mindoro Oriental at kasapi ng Musicians for Peace (MP). Bokalista ng bandang No Preservatives Added at ng spoken- word-band na Medulla Oblongata. Sa pana-panaho'y session guitarist din ng iba pang mga banda. Ronalyn Olea Nagtapos ng Journalism sa Lyceum of the Philippines, naging pambansang tagapangulo siya ng CEGP. Nitong nagdaang halalan ay isa siya sa mga nominado ng Anak ng Bayan Youth Party (AnB) sa pagkakinatawan sa Kongreso. Louie Queano Dating kasapi ng Galian sa Arte at Tula (GAT). Ngayon ay nakabasa sa Stratford, Canada.
Danilo Hernandez Ramos Magsasaka sa Bulacan at pambansang tagapangulo ng Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP). Alexander Martin Remollino Isinilang noong 1977 sa Mandaluyong, lumaki sa Laguna, at nag- aral ng Legal Management sa UST noong 1994-98. Isa ring peryodista, kasapi siya ng National Union of Journalists of the Philippines (NUJP) at noong 2003 ay lumahok sa kampanyang Media for Peace. Ilan sa kanyang mga akda ang naisama na sa mga antolohiya - kabilang ang Slam the Body Politik, isang multi- media CD ROM na lumabas sa Australya. Jonar Sabilano Dating patnugot ng ang online na pahayagang Filipino ng Ateneo de Manila University. Sadirmata Isang Ilokanong manunulat na mula sa Cagayan Valley. Usman Abdurajak Sali Mahigit dalawang dekada nang nakikipagsapalaran sa tumbalik na daigdig. Sa ngayon ay nangangarap sa pagsapit ng araw na magiging bilog ang mundo at mawawasak ang tatsulok na balangkas ng lipunan. /spin Noo'y organisador sa hanay ng mga militanteng manggagawa at maralitang-lunsod. Ngayo'y nalalaglag at nagpapakalagalag. Santiago Villafania Isang makatang taga-Pangasinan at web designer na nakabase sa Maynila. Nagsusulat siya sa mga wikang Pangasinan, Ingles, at Filipino. Ilan sa mga tula niya ang nalathala na sa mga publikasyong local at internasyunal. Isinusulong niya ang preserbasyon at pagpapanibagong-sigla ng gamit ng wikang Pangasinan sa mga akdang pampanitikan. Awtor ng Pinabli tan arum ni'ran Anlong (Beloved and Other Poems) at Malagilion: Soniton Pangasinan.
photos by Jes Aznar
NILALAMAN Mga Bukas na Liham sa Hacienda Luisita, Alexander Martin Remollino, 5 | Hacienda Luisita, Santiago Villafania, 8 | Kay Ninoy, Sa Bukana ng Hacienda Luisita, Jonar Sabilano, 9 | Hacienda Lucifera, Mark Angeles, 11 | Asukal, Mark A.V. Funcion, 15 | Sonito 207: Hacienda Luisita, Santiago Villafania, 16 | Katas ng Tubo, Tata Raul G. Funilas, 18 | Natuyong Tubo, Alexander Martin Remollino, 19 | Asukal, Noel Sales Barcelona, 21 | Isa Lamang sa Mga Hindi Na Nabalitaan, Maryjane Alejo, 27 | Asukal, Rustum Casia, 29 | Azu Carera, /spin, 30 | Mga Alibangbang sa Azucarera, Kristian Cordero, 32 | Noon Pa Sila Ipinananaghoy ng mga Batingaw, Alexander Martin Remollino, 37 | Posterized, Rustum Casia, 38 | Kumintang ni Marcelino Beltran, Mark Angeles, 39 | Masaker, Usman Abdurajak Sali, 41 | Magsanlibo Man ang Kanilang Buhay, Alexander Martin Remollino, 43 | Dugo't Punglo, Tata Raul G. Funilas, 44 | Luisita, Rustum Casia, 47 | Sige, Magdasal Ka, Jeremy Evardone, 49 | Te Deum, Prex Galero, 51 | Cory, Medel Mercado, 52 | Walang Duda, Usman Abdurajak Sali, 53 | Katarantaduhan sa Hacienda Luisita, Jeremy Evardone, 54 | Kabilang Sila sa mga Salarin, Alexander Martin Remollino, 55 | Sa Pamilyang Mamamatay-Magsasaka sa Mendiola Man o sa Luisita, Isidro Binangonan, 56 | Hacienda Luisita, Ronalyn Olea, 59 | Kasiguruhan, Lei, 60 | Hacienda, Louie Queano, 61 | Tarlac, Alexander Martin Remollino, 62 | Asukar, Sadirmata, 64 | Tubo, Medel Mercado, 68 | Hacienda Luisita, Gelacio Guillermo, 69 | Kilusang Masa, Ibayo ang Pagsigla, Danilo Hernandez Ramos, 75 | Ikaw, Ikaw na Aking Kapatid, Usman Abdurajak Sali, 77 | Asukal, Kristoffer Berse, 78 | Hindi Hacienda Luisita ang Hangganan ng Paniningil, Spin, Alexander Martin Remollino, Roy Monsobre, at Rustum Casia, 80 h t t p : / / g r o u p s . y a h o o . c o m / g r o u p s / k i l o m e t e r 6 4 /