MALAY 32 (1) December 2019, pp. 34-51 Bagsik ng mga Creole: Ang Laban ng mga Hijos del Pais sa Pagbabago at Kalayaan, 1820s-1840s / Ire of Creoles: Hijos del Pais' Struggle for Reforms and Independence, 1820s-1840s Palmo R. Iya De La Salle University-Dasmariñas priya@dlsud.edu.ph Maituturing ang unang mga dekada ng dantaon 19 sa Kasaysayan ng Pilipinas bilang panahon ng pag-iral ng hidwaan at kawalan ng pagtitiwala sa isa't isa ng dalawang uri ng mga Espanyol - ang peninsulares (ipinanganak sa Espanya) at ang mga creole (ipinanganak sa Pilipinas). Sa panahong 1820s-1840s, hindi lamang naging tagapagtaguyod ng mga pagbabago sa pamahalaang kolonyal ang mga creole (hijos del pais o insulares) kundi nanguna pa sa mga pag-aalsa (Konspirasyong Bayot, 1822; Pag-aalsa ni Novales, 1823; at Konspirasyong Palmero, 1828). Maging ang mga pag-aalsa ng mga taal na katutubo noong 1841 (Cofradia ni Hermano Pule) at 1843 (Rehimiyentong Tayabas ni Sarhento Irineo Samaniego) ay pinaniniwalaang sinuportahan ng mga creole. Gamit ang mga primarya at sekundaryang batis, tatangkain ng saliksik na ipakita ang pakikisangkot at impluwensya ng mga creole sa pag-asam ng pagbabago at kalayaan ng Pilipinas. Lumabas sa pag-aaral na hindi lamang mga katutubong Pilipino (indio) ang naghimagsik sa mga Espanyol kundi maging ang mga Espanyol din mismo. Makatutulong ang saliksik na ito sa pagkakaroon ng kabuuang pagtingin sa tradisyon ng mga pag-aalsa at himagsikan sa Pilipinas at sa pagpapahalaga sa ginampanang papel ng mga creole sa kanilang pag-asam ng pagbabago at kalayaan ng kolonya noon pa mang unang bahagi ng dantaon 19. Mga Susing Salita: creoles, hijos del pais, peninsulares, pagbabago, kalayaan The first decades of the 19th century in Philippine History is considered as the period when the two types of Spaniards - peninsulares (born in Spain) and creoles (born in the Philippines) were in conflict with each other. During the 1820s - 1840s, these creoles (also known as hijos del pais or insulares) became not only advocates of reforms but also leaders of certain revolts (Bayot Conspiracy, 1822; Novales Mutiny, 1823; and Palmero Conspiracy, 1828). Even the native uprisings in 1841 (Cofradia of Hermano Pule) and 1843 (Tayabas Regiment Revolt of Sergeant Irineo Samaniego) were believed to be supported by liberal creoles. Using primary and secondary sources, this paper aims to showcase creoles' struggle and participation in the quest for reforms and independence of the Philippines. The study proves that it was not only the native Filipinos (indio) who revolted against the Spaniards but the Spaniards themselves through the creoles. Finally, this paper offers a holistic perspective on the tradition of revolts and revolutions in the Philippines and an appreciation on creoles' Copyright © 2019 by De La Salle University
Bagsik ng mga Creole role in their struggle for reforms and independence in the colony during the early part of the 19th century. Keywords: creoles, hijos del pais, peninsulares, reform, independence PANIMULA Kapag laban ng reporma at kalayaan ang pinag- uusapan sa Kasaysayan ng Pilipinas, malimit ang naaalala at napahahalagahan lamang ay yaong mga laban na pinangunahan ng mga propagandista o repormista (gaya nina Marcelo H. del Pilar, Jose Rizal, Graciano Lopez Jaena, atbp.) at mga katipunero't rebolusyonaryo na pinamunuan nina Andres Bonifacio at Emilio Aguinaldo. Inaalala rin ang malaking papel ng Kilusang Sekularisasyon ng mapanghimagsik at makabayang kaparian na kinatawan nina Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos, at Padre Jacinto Zamora sa mga kilusang itinatag ng mga repormista't rebolusyonaryo (Gripaldo et al. 2005, 126-134). Gayumpaman, dapat isaalang-alang na ang laban sa pagbabago at kalayaan ng Pilipinas ay ginampanan hindi lamang ng mga taal na katutubo (tinawag silang mga indio ng mga Espanyol) at mestiso kundi maging ng mga creole din lalong-lalo na noong unang bahagi ng dantaon 19. Maituturing ang unang mga dekada ng dantaon 19 sa Kasaysayan ng Pilipinas bilang panahon ng pag-iral ng hidwaan at kawalan ng pagtitiwala sa isa't isa ng dalawang uri ng mga Espanyol - ang peninsulares at ang mga creole (Mas, 1843 sa Blair and Robertson (BR) Vol. 52, 32-34). Mga Espanyol na ipinanganak sa Espanya, ang peninsulares ang nasa tuktok ng piramideng panlipunan at siyang nabibigyan lamang ng matataas at piling posisyon sa pamahalaang sibil at organisasyon ng simbahan. Sa kabilang banda, ang mga creole ay Espanyol din naman ngunit ipinanganak sa Pilipinas o alinmang kolonya. Tinatawag ding insulares at hijos del pais, itinuturing silang mababa kaysa peninsulares at maaaring humawak lamang ng posisyong alcalde, gobernadorcillo, o kaya'y mabababang posisyon sa burukrasyang sibil (Gripaldo et al. 2005, 110). Kung sa hukbo, ang mga creole ay nakakahawak ng posisyon na hanggang kapitan lamang. Noong unang bahagi ng dantaon 19, naging tagapagtaguyod sila Palmo R. Iya ng mga kaisipang liberal at nanguna rin sa mga pag- aalsa dahil sa naranasan nilang diskriminasyon mula sa peninsulares na Espanyol (Nolasco 1970, 86). Kung gayon, mahalagang tasahin ang naging papel at kontribusyon ng mga creole sa lipunang Pilipino sa larang ng kanilang pakikibaka para makamit ang hinahangad na pagbabago at kalayaan sa mga naghari- hariang peninsulares sa kapuluan. Tatangkain ng saliksik na ipakita ang pakikisangkot at impluwensya ng mga creole sa pag-asam ng pagbabago at kalayaan ng Pilipinas partikular na noong 1820s-1840s - sa mga panahong inangkin na ng mga ito ang pagiging hijos del pais o los condes Filipinos. Krusyal ang tatlong dekadang saklaw ng pag-aaral sapagkat sa mga panahong 1820s-1840s, namayani na sa kaisipan ng mga creole na sila ang tunay na mamamayan ng Pilipinas kaya't nararapat lamang na sila ang humawak sa matataas na posisyon at hindi ang peninsulares. Ang pagkilala ng mga creole sa kanilang sarili bilang hijos del pais at ang kanilang naranasang diskriminasyon sa pamahalaang kolonyal ay nagbunga ng pagmamalapitan ng kanilang hanay sa mga mestiso at taal na katutubo. Kung dati, ang konsepto ng "Filipino" (mga creole lamang) ay may limitasyong panlahi at pangkultura, sa kalaunan ang tatlong lahi - creole, mestiso, at katutubo ay nagkakaisa at namumulat bilang nabubuong bansang Pilipino. Samakatuwid, makatutulong ang saliksik na ito sa pagkakaroon ng kabuuang pagtingin sa tradisyon ng mga pag-aalsa at himagsikan sa Pilipinas at sa pagpapahalaga sa ginampanang papel ng mga creole sa kanilang pag-asam ng pagbabago at kalayaan ng kolonya noon pa mang unang bahagi ng dantaon 19. Sa tradisyon ng mga pag-aalsa at himagsikan sa Pilipinas, lumalabas na hindi napagtuonan ng pansin ang papel ng mga creole. Maliban dito, ipakikita rin ng saliksik ang mahalagang ambag ng mga taga-Tayabas sa namumuong mapanghimagsik na damdamin sa hanay ng mga katutubong Pilipino mismo bagama't ang kanilang pakikipaglaban ay may impluwensya at suportang nagmula sa hanay ng mga creole. Tampok dito ang mga pag-aalsa ng Cofradia de San Jose (1841) na pinangunahan ni Hermano Pule (Apolinario de la Cruz) ng Lucban, Tayabas at ng Rehimiyentong Tayabas ni Sarhento Irineo Samaniego (1843). Upang matugunan ang layunin ng saliksik, hinati sa limang bahagi ang pag-aaral: 1. Pagpapakahulugan sa Konsepto ng Creole; 2. Bagsik ng mga Creole, na 35
36 Malay sesentro sa ginawang konspirasyon at pag-aalsa ng mga creole na sina Kapitan Manuel, Jose, at Joaquin Bayot1 (1822), Kapitan Andres Novales (1823), at magkapatid na Vicente at Miguel Palmero (1828); 3. Ang Pakikisangkot at Impluwensya ng mga Creole sa mga pag-aalsa ng Cofradia ni Hermano Pule (1841) ng Lucban, Tayabas at ng Rehimiyentong Tayabas ni Sarhento Irineo Samaniego (1843); 4. Ang Ibinunga ng Pakikipaglaban ng mga Creole; at 5. Kongklusyon. PAGPAPAKAHULUGAN SA KONSEPTO NG CREOLE Aprika, at Asya ay nagbunga ng pagkakaroon ng malawakang estratipikasyon at paglitaw ng halo- halong lahi na nagdulot ng pagkakabahagi ng mga tao sa lipunang kolonyal. Sa komposisyong panlipunan ng Pilipinas, nasa tuktok ng piramideng panlipunan ang peninsulares, mga Espanyol na nagmula mismo sa kaharian at siyang nabibigyan lamang ng matataas at piling posisyon sa pamahalaang sibil at organisasyon ng simbahan (Constantino 1997, 148). Tunghayan ang Dayagram 1 hinggil sa saray o pagbabaytang- panlipunan sa panahong kolonyal ng Pilipinas mula noong unang bahagi ng dantaon 18 hanggang sa huling bahagi ng dantaon 19. Sumunod sa kanila ang mga creole o insulares, mga Espanyol na isinilang sa Pilipinas (o alinmang kolonya) na maaaring humawak lamang ng posisyong alcalde, gobernadorcillo, o kaya'y mabababang posisyon sa burukrasyang sibil (Gripaldo et al. 2005, 110; Mas 1843 sa BR Vol. 52, 32-34). Kung sa hukbo, ang mga creole na itinuturing bilang mga second-class citizen ay nakakahawak ng posisyon na hanggang kapitan lamang. Maging sa organisasyon ng simbahan, hindi maaaring humawak ng matataas na katungkulan ang mga paring creole na walang iba kundi ang mga paring sekular (Agoncillo 1980, 135-137). Ang creole ay salitang Pranses na katumbas naman sa criollo ng Espanyol at crioulo ng Portuges (Bancroft ed. 1960, 285). Mula sa salitang Latin na creare (to produce, to create) at salitang Portuges na criar (to breed), ang terminong creole ay tumutukoy sa mga Europeong ipinanganak sa mga kolonya na sa kaso ng Pilipinas, sila ang mga Espanyol na ipinanganak sa kapuluan at tinatawag ding insulares, hijos del pais, natural de Filipinas, at Español-Filipino o Filipino (Mas 1843 sa BR Vol. 52, 32; Corpuz 2005, 593-594; Nolasco 1970, 8). lamang ng matataas at piling posisyon sa pamahalaang sibil at organisasyon ng simbahan (Constantino 1997, 148). Tunghayan ang Dayagram 1 hinggil sa saray o pagbabaytang- panlipunan sa panahong kolonyal ng Pilipinas mula noong unang bahagi ng dantaon 18 Ang pagtatatag ng mga kolonya ng Espanya at ng hanggang sa huling bahagi ng dantaon 19. iba pang kolonyalistang bansang Europeo sa Amerika, 1 2 5 6 1. Peninsular - Espanyol, pinakamataas na katungkulang sibil at sa simbahan 1 2. Creole/Insular - Espanyol, susunod na mataas na katungkulan sa pamahalaan 3. Iba pang Espanyol at Europeo: mangangalakal, atbp. 4. Mestiso - Espanyol-Filipino, Espanyol-Tsino, Tsino- Filipino 3 4 5. Principalia - katutubong may katungkulan sa pamahalaan 6. Katutubo: magsasaka, manggagawa sa sektor ng serbisyo, mangingisda, Kristyano, mangangahoy, tagalikha ng yaring kamay 7 8 7. Sangley: mangangalakal at manggagawa sa sektor ng serbisyo 8. Katutubong nanatiling malaya: mga pamayanang Muslim at katutubong di-napailalim sa Kolonyalismong Espanyol Dayagram 1: Katangian ng Bawat Uri sa Lipunang Pilipino mula noong Unang Bahagi ng Dantaon 18 hanggang Dantaon 19 Dayagram 1: Katangian ng Bawat Uri sa Lipunang Pilipino mula noong Unang Bahagi ng Dantaon 18 hanggang Dantaon 19 (Pinagkunan: Eden M. Gripaldo et al. Kasaysayan ng Filipinas at mga Institusyong Filipino [Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino-Diliman, Unibersidad ng Pilipinas, 2005], 109. Hinango mula kay Boquiren, Institusyonal na Materyal.) (Pinagkunan: Eden M. Gripaldo et al. Kasaysayan ng Filipinas at mga Institusyong Filipino [Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino-Diliman, Unibersidad ng Pilipinas, 2005], 109. Hinango mula kay Boquiren, Institusyonal na Materyal.) Sumunod sa kanila ang mga creole o insulares, mga Espanyol na isinilang sa Pilipinas (o alinmang kolonya) na maaaring humawak lamang ng posisyong alcalde, gobernadorcillo, o kaya'y mabababang posisyon sa burukrasyang sibil (Gripaldo et al. 2005, 110; Mas 1843 sa BR Vol. 52, 32-34). Kung sa hukbo, ang mga creole na itinuturing bilang mga second-class citizen ay nakakahawak ng posisyon na hanggang kapitan lamang. Maging sa organisasyon ng 5
37 Dapat mapagtanto na sa pasimula ng pananakop ng mga Espanyol sa kapuluan, halos walang ipinagkaiba ang kalagayang panlipunan ng mga creole sa peninsulares (Nolasco 1970, 26). Katulad ng huli, sila ay may karapatang magmay-ari ng malalawak na lupain o encomienda, magkaroon ng mga kayamanan, at magtamasa ng prestihiyosong buhay. Sa taglay nilang mga kayamanan at koneksyon, maaari rin silang tumanggap ng katungkulan o komisyon sa hukbong sandatahan (army at navy) o di kaya'y mahahalagang posisyon sa mga tanggapan/opisina ng pamahalaan, at sa simbahan sa pamamagitan ng pagtatalaga sa kanila o pagbili sa mga ito.2 Tanging ang mga tanggapan ng gobernador heneral at oidor (hukom) ng Royal Audiencia (Kataas-taasang Hukuman), ang hindi nila nakukuha dahil sadyang ang mga ito'y reserbado lamang sa peninsulares. Ngunit, maliban sa dalawang pinakamataas na tanggapang ito, lahat ng mga opisina ay maaaring mahawakan ng mga creole. Ito'y sa dahilang sa unang dantaon ng kanilang pananakop, kakaunti pa lamang ang mga Espanyol sa Pilipinas. Kaya, kung mayroon mang naganap na diskriminasyon sa mga creole sa mga panahong ito, ito'y hindi pa gaanong naramdaman ng hijos del pais. at makitang ang mga ito pa ang siyang naiaangat sa matataas na posisyon (Mas 1843 sa BR Vol. 52, 32-34). Dahil sa kanilang naranasang diskriminasyon, napilitan ang mga creole na humingi ng pagbabago. Ipinaglaban nila ang kanilang mga karapatan, hiningi ang kanilang pagkakapantay-pantay sa peninsulares at nang lumao'y napilitang makipaglaban para sa kalayaan (Iya 2017, 112). Napapabilang sa hanay ng mga creole noong mga panahong ito sina Luis Rodriguez Varela na nagbansag sa kaniyang sarili bilang "el conde Filipino" at isang "el hijo del pais;" ang mga abogadong sina Jose Maria Jugo at Juan Francisco Lecaros; mga negosyanteng sina Ventura de los Reyes at Domingo Roxas; mga pari at edukador na sina Dr. Mariano Pilapil, Dr. Mariano Garcia, at Dr. Pedro Pelaez; at higit sa lahat, ang mga opisyal ng militar na sina Francisco Bayot (kasama ng kaniyang tatlong anak na kapitan sa hukbo - Manuel, Jose, at Joaquin Bayot); Kapitan Andres Novales; at ang magkapatid na Vicente at Miguel Palmero. BAGSIK NG MGA CREOLE Gayumpaman, magbabago ang kalagayan ng mga creole sa lipunang kolonyal sa pagpasok ng dantaon 19 dahil sa paglaganap ng mga himagsikan sa iba't ibang kolonya ng Espanya bunga ng mga kaisipang liberal na pamana ng Panahon ng Kaliwanagan at sa mga panlipunan at pampolitikang sigalot na naganap sa mismong Peninsula (may hiwalay na pagtalakay sa susunod na paksa, "Bagsik ng mga Creole"). Ang mga creole ng dantaon 19 ay hindi na ang mga creole na dating mga encomendero at halos kapantay lamang ng peninsulares noong mga unang araw ng Conquista. Sila ay magiging second-rate bureaucrats/citizens na maaari lamang humawak ng mabababang posisyon at walang pagkakataong umangat. Mahihirapan din silang makapaghanap ng trabaho dahil sa pagdagsa ng peninsulares (mula sa Peninsula at sa mga kolonya ng Espanya sa Amerika na una nang naghimagsik at nagdeklara ng kalayaan) na siyang inuuna at pinapaboran ng pamahalaang kolonyal. Maliban dito, hindi sapat ang mga puwesto (trabaho) kung ihahambing sa dami ng mga lalaking creole na naghahanap ng mapapasukan. Kaya gayon na lamang ang naramdamang kabiguan at galit ng mga creole ng malamang ang mga puwesto sa pamahalaan ay mapapasakamay ng mga bagong saltang peninsulares Sa pag-unawa sa daynamiks ng laban ng mga creole sa Pilipinas, mainam na balikan ang mga kaganapang panlipunan sa Espanya noong unang bahagi ng dantaon 19. Bago pa man ang pananakop ni Napoleon Bonaparte sa Espanya at Portugal (1807-1808), may mga Espanyol na nakapagbasa na ng mga liberal na pahayagan at aklat ng mga Pranses at nagkainteres na isulong ang malalayang kaisipan sa kanilang kaharian ayon sa kanilang bersyon (Carr 1966, 72-73). Sila ang tinatawag na mga "liberal" na naghahangad ng pagbabago sa monarkiya sa pamamagitan ng pagkakaroon ng konstitusyon. Nagtagumpay ang mga liberal na Espanyol na magkaroon ng konstitusyon noong 18123 na gumagarantiya sa mga karapatang pantao tulad ng kalayaan sa pagsasalita at pamamahayag sa lahat ng mga mamamayan ng imperyo. Subalit hindi nagpatuloy ang kanilang paghawak sa gobyernong Espanya sapagkat noong 1814, ipinawalang-bisa ni Haring Ferdinand VII ang Konstitusyon ng 1812 at ibinalik ang dating monarkiya at tiranikong pamamahala na ikinagalit ng mga liberal sa Peninsula at ng mga creole sa mga kolonya. Ang marami sa mga naghihimutok sanhi ng tiranikong pamamalakad ng hari ay galing sa hanay ng mga sundalo. Ito'y sapagkat binawasan ng hari ang bilang ng mga naninilbihang sundalong
38 Malay bumubuo sa hukbong sandatahan (Stefoff 1993, 37). Noong Enero 1820, nagkaroon ng pag-aalsang militar sa Espanya na ang layon ay muling ibalik ang liberal na Konstitusyon ng 1812. Sa pangambang maitaboy ng mga nag-aaklas na sundalo sa kaniyang trono, ibinalik ni Haring Ferdinand VII ang konstitusyong liberal at ang pagkakaroon ng mga kinatawan ng mga kolonya sa Cortes. Subalit noong 1823, sa tulong ng Concert of Europe4 - ang alyansang binubuo ng Rusya, Austriya, Prusya, at Englatera. Muling inalis ng hari ang liberal na pamamahala sa Espanya at ipinawalang-bisa ang mga atas na nagawa ng Cortes. Ipinahuli at ipinapatay ni Haring Ferdinand ang mga militar na nagpasimuno ng pag-aalsa noong 1820 kasama ng iba pang liberal na Espanyol sa kaniyang kaharian (Nolasco 1970, 77-78). Masalimuot ang politika ng Espanya sa panahong saklaw ng pag-aaral dahil sa dalawang puwersang nagbabanggaan: ang hanay ng mga "konserbatibo" o tradisyonal na itinataguyod ng konserbatibong simbahan at pribilehiyadong aristokrasya, at ang hanay ng mga "liberal" na binubuo ng mga Espanyol na naimpluwensyahan ng mga kaisipang liberal ng mga Pranses at nakikipaglaban para sa isang konstitusyonal na monarkiyang kumikilala sa mga karapatan ng mga mamamayan. Ang ganitong hidwaan sa pagitan ng mga konserbatibo at liberal na mga Espanyol sa Peninsula ay nakarating din sa mga creole na Espanyol sa mga kolonya, bagay na nakapaghikayat sa kanilang humingi rin ng pagbabago sa Inang-Espanya sa mga patakarang pinaiiral ng peninsulares sa pamahalaan at sa simbahan. Kabilang dito ang Mehiko,5 isang kolonya ng Espanya sa Sentral Amerika at may ugnayan sa Pilipinas na kolonya rin ng Espanya sa Asya. Sa mga kolonyang ito ng Espanya, nagkaroon ng mga pag- aalsa at paghihimagsik6 ang mga creole laban mismo sa kanilang mga kapwa Espanyol na peninsulares (Iya 2017, 113). hari sa Konstitusyon ng 1812 at wala siyang tunay na hinahangad kundi maibalik ang despotismo sa kaniyang kaharian. At katulad noong 1810-1813 na unang nakatikim ang Pilipinas ng representasyon7 sa Cortes ng Espanya, sa halip na matuwa sa pagkakaroon ng kinatawan sa Cortes, lalo pang nag-alab ang galit ng mga creole na Pilipino dahil hindi na naman naipatupad ang konstitusyon.8 Ang hindi matatag na politikang ito sa Espanya dulot ng labanan ng mga kaisipang absolutismo at liberalismo ay nagpalala sa sitwasyong politikal ng Pilipinas. Lalong naging mahirap para sa mga creole na makakuha ng mahalaga at mataas na posisyon sa pamahalaan. Noong 1820, humingi ng dagdag na mga sundalo sa Espanya si Gobernador Heneral Mariano Folgueras upang palakasin ang kaniyang hukbo. Dumating ang mga sundalong peninsulares sa Pilipinas noong ika-20 ng Oktubre 1822, kasama ng pumalit na bagong gobernador heneral na si Juan Antonio Martinez. Sa atas ng bagong gobernador, kara-karakang pinalitan ng sundalong peninsulares ang mga opisyal na sundalong creole (mga Mehikano at Pilipino) at ang mga ito ay inilagay niya sa matataas na posisyon. Ginawa ito ng Gobernador Heneral dahil wala siyang tiwala sa mga sundalong Mehikano at Pilipinong creole bunsod ng mga himagsikang nagaganap sa Mehiko at iba pang kolonya ng Espanya sa Amerika sa panahong iyon. Ang hakbang na ito ng bagong Gobernador Heneral ay ikinagalit ng mga sundalong creole at naging dahilan para maisip nilang mag-alsa (Robles 1969, 36). Ang Ingles na si Henry Piddington ay may itinala hinggil sa nabubuong mapanghimagsik na damdamin ng mga di-nasisiyahang creole sa kanilang mga kadugong Espanyol na peninsulares noong mga unang bahagi ng dantaon 19. Ani Piddington: Noon din mismong Enero 1820, isinagawa ng mga nag-alsang sundalo sa loob ng hukbo sa Espanya ang pagbabalik ng Konstitusyon ng 1812 sa Cadiz. Ang rebelyong ito ay kumalat sa mga hukbong nakabase sa Corunna, El Ferrol, Saragosa, at Barcelona. Para humupa ang tensyon at takot sa posibleng malawakang pag-aalsang isasagawa ng mga sundalo, muling ibinalik ni Haring Ferdinand VII ang Konstitusyon ng 1812 at tinipon ang mga miyembro ng Cortes. Dahil dito, muling nagkaroon ng representasyon ang Pilipinas sa Cortes ng Espanya sa mga taong 1820- 1823. Subalit hindi taos sa puso ang pagbabalik ng The disaffected and those who have nothing to fear and everything to hope from a popular commotion, do not lose lose sight of these advantages; and are spreading doctrines gleaned from the works of Voltaire, Rousseau, Tom Paine, etc. and stimulating those with songs of liberty and equality; as unfit for them as they were for the creoles and slaves of St. Domingo, to whose fate the Philippines are fast verging, and from which nothing but some extraordinary event can save them. (Piddington, 1828 sa BR Vol. 51, 179) rapidly
39 May direktang pahayag si Mas kaugnay sa mga karaingan at galit na nararamdaman ng mga creole laban sa mga peninsulares dahil kontrolado ng huli ang matataas na posisyon sa pamahalaan at sila lamang ang nabibiyayaan ng promosyon sa mga trabaho. Little inclined to a professional or business career, they (creoles or Filipino-Spaniards) put all their efforts on securing a government post. As it is about one-half of the posts do belong to them, but since the best posts depend upon the favor of the Madrid ministers, the Filipino-Spaniards are constantly disappointed in the promotion which they believe belongs to them by right... The natural and necessary preference for Peninsulars in the posts of the Philippines engenders the hatred of the Filipino-Spaniards them; but, on toward the other hand, this hatred has been greatly exaggerated by the Peninsulars, who are intolerant and contemptuous of the colonials. (Mas, 1843 sa BR Vol. 52, 32-34) Pinatunayan maging ng Alemang etnolohista na si Fedor Jagor ang nagaganap na tensyong ito sa pagitan ng mga creole at peninsulares noong mga unang dekada ng dantaon 19 sa Maynila. Aniya: kolera noong 1820.9 Yamang hindi maaasahan ang mga sundalong creoles sa pagpapanatili ng kapayapaan at kaayusan, nararapat lamang diumano na sila'y palitan ng mga sundalong galing sa Peninsula (Gironiere 1962, 3-12). Samakatuwid, hindi nakapagtataka kung bakit ang mga creole sa Pilipinas ay naghimagsik (lalong- lalo na yaong nasa institusyong panghukbo gaya ng magkakapatid na Bayot, Novales at magkapatid na Palmero) at nakisangkot sa pagbabago at kalayaan ng kolonya. Tunghayan natin ang mga ginawang sapakatan/sabwatan at pag-aalsa ng mga sundalong creole laban sa peninsulares na Espanyol. a. Sapakatang/Sabwatang Bayot noong 1822 Isa sa mga unang mapanghimagsik na aksyon na ginawa ng mga creole laban sa kolonyal na gobyerno ng Espanya sa Pilipinas ay ang ginawang sabwatan ng tatlong magkakapatid na Bayot na sina Manuel, Jose, at Joaquin,10 mga kapitan ng King's Regiment sa iba pang creole na opisyal ng Batalyong Real Principe na mag-alsa laban sa kolonyal na gobyerno sa pagsapit ng madaling-araw ng ika-17 ng Abril 1822. Binalak din nilang ideklara ang kalayaan ng Pilipinas11 at iproklama si Koronel Francisco Bayot, ama ng magkakapatid na Bayot bilang Hari ng Pilipinas (Artigas 1918, 325-326; Zaide 1994, 196-197). Life in the city proper cannot be very pleasant; pride, envy, place-hunting, and caste hatred are the order of the day, the Spaniards consider themselves superior to the creoles, who in turn reproach the former with the taunt that they have come to the colony to save themselves from starvation. (Jagor 1965, 16) Sa kasawiang-palad, natunugan ang nasabing sabwatan at ang magkakapatid na kapitan ay ikinulong at kinalauna'y ipinabalik sa Espanya. Gayumpaman, ang ama ng magkakapatid na kapitan na si Koronel Bayot ay naabsuwelto dahil hindi napatunayan ang kaniyang direktang partisipasyon sa sabwatan. b. Ang Pag-aalsa ni Kapitan Andres Novales Maging ang Pranses na si Paul de la Gironiere ay nagpatunay na mayroon nang nabubuong pagdududa ang peninsulares sa mga creole sa mga panahong ito. Ayon sa kaniya, ang tunay na dahilan kung bakit nakiusap ang noo'y gumaganap na Gobernador Heneral Folgueras na magpadala ang Espanya ng mga opisyal na army ay hindi lamang para palakasin ang hukbo sa Pilipinas kundi dahil sa hindi maaasahan diumano ang mga sundalong creole sa pagpapanatili ng kaayusan. Upang makaiwas sa responsibilidad, isinisi ng nasabing gobernador sa mga sundalong creoles ang naganap na pagmamasaker ng mga katutubo sa mga dayuhang mangangalakal at siyentista dahil sa paniniwala ng mga ito na sila ang may pakana sa pagkalat ng epidemya ng noong 1823 Bago pa man naganap ang pag-aalsa ni Novales noong ika-2 ng Hunyo 1823, may mga liberal na creole na palihim nang nagtitipon-tipon kung gabi at nagpaplanong magsagawa ng mga hakbang upang labanan ang diskriminasyon at di makatarungang kalakaran sa sistemang kolonyal sa Pilipinas. Dahil sa mainit na hidwaan ng mga creole at peninsulares, naging mahigpit ang ginawang pagmamanman ng pamahalaan sa una. Hinuli at ikinulong dahil itinuring na subersibo at banta sa seguridad ng kolonya ang mga sumusunod na creole: ang mga negosyanteng sina Domingo Roxas at Francisco Rodriguez, mga abogadong sina Jose Maria Jugo at Calixto Figueroa,
40 Malay Luis Rodriguez Varela na dating corregidor ng Tondo (kasama sa Konspirasyong Bayot), Regino Mijares na isang sergeant-major sa King's Regiment, Joaquin Dieste na isa ring sergeant-major, at ang mga sundalong kapitan na sina Rosetti, Manuel Cidron, Miguel Gomez, at Manuel Varela (Montero y Vidal Vol. 2 1887-1895, 466-467). Ang mga creoles na ito, yamang nagtataglay ng buong-dugong Espanyol ay ipinadala sa Espanya upang doon ay litisin. Ang deportasyon ng mga creole na ito sa Espanya ay naging sanhi upang ang lihim na mga gabing pagtitipon ng iba pang mga creole na may gayunding hinaing sa pamahalaan ay maging regular. Ang lihim na mga pagtitipong ginanap sa San Pedro, Makati ay pinamunuan ni Kapitan Andres Novales ng King's Regiment. Dinaluhan ng mga may hinanakit na creole na opisyal (pinalitan ng sundalong peninsulares) at mga sundalong creole (pinagkaitang maitaas ng ranggo o posisyon) ang nasabing lihim na mga pagpupulong. Ngunit dahil sa mga espiya, napag-alaman din ang ginawang pagtitipong ito sa Makati (Nolasco 1970, 92). Bagama't hindi ganap na napatunayan na ang mga creole na sundalo ay may balak na pabagsakin ang pamahalaan, ipinasya ng hukumang militar na ang mga ito'y paalisin sa Maynila. Ito ang dahilan kung bakit si Novales ay ipinadala ni Gob. Hen. Martinez sa Misamis, Mindanao upang kalabanin ang mga piratang Muslim doon. Ikinagalit ni Novales ang pasyang ito ng gobernador heneral at nangakong babalik siya agad sa Maynila upang maghiganti sa mga taong naiinggit lamang sa kaniya. Sa hindi inaasahang pangyayari, bumagyo noong panahong siya'y dapat dalhin ng barko patungong Mindanao kaya ipinasya ng kapitan na bumalik sa kaniyang himpilan sa Intramuros. Isang emergency meeting ang kaniyang ipinatawag at doon ay hinikayat ni Novales ang kaniyang mga kasamang sundalo sa King's Regiment na mag-alsa. Kasama ng 800 mga sundalo, ang pag-aalsang ito ni Novales ay naganap noong ika-2 ng Hunyo 1823, sa ganap na ika- 10:00 ng gabi (Iya 2017, 116-117). tarangkahan ng Intramuros, samantala, komandante naman ng mga guwardya sa Kutang Santiago si Mariano na kaniyang kapatid (117). Ganap na alas onse ng gabi, ika-2 ng Hunyo 1823, nabihag na ng tropa ni Novales ang maraming mataas na opisyal sibil at militar. Pinaslang ni Tenyente Ruiz ang dating gobernador heneral na si Mariano Folgueras na siyang humahawak ng susi ng siyudad habang pinuntahan naman ni Kapitan Novales ang kaniyang tenyenteng kapatid sa Kutang Santiago upang kumbinsihing pumanig sa kaniya. Sa kasawiang-palad, nabigo siyang himukin ang kapatid.12 Gayumpaman, ang labanan na tumagal nang limang oras ay pinagwagian ng mga Espanyol. Ganap na alas singko ng hapon, ika-3 ng Hunyo 1823, nilitis at hinatulan ng kamatayan ng hukumang militar si Novales at ang kaniyang kanang kamay na si Tenyente Ruiz kasama na rin ang 14 na sarhento at mga di komisyonadong opisyal na nakiisa sa pag-aalsa (118-119). c. Sapakatang/Sabwatang Palmero noong 1828 Limang taon pagkatapos ng pag-aalsa ni Novales, isang sabwatan na naman ang binalak ng mga creole sa pangunguna ng magkapatid na Vicente at Miguel Palmero upang pabagsakin ang pamahalaang kolonyal (Mercene 2007, 136). Katulad ng Sabwatang Bayot noong 1822, natunugan din ng mga Espanyol ang Sabwatang Palmero noong 1828. Ang magkapatid na Palmero ay ipinadala sa Espanya upang doon ay litisin (Montero y Vidal Vol. 2 1887-1895, 520-521). ANG PAKIKISANGKOT AT IMPLUWENSYA NG MGA CREOLE SA MGA PAG-AALSA NG COFRADIA NI HERMANO PULE (1841) AT REHIMIYENTONG TAYABAS NI SARHENTO IRINEO SAMANIEGO (1843) Bunga ng ipinakitang suporta ng mga creole na opisyal, iprinoklama ni Novales ang kaniyang sarili bilang "Emperador ng Pilipinas" alas dos ng madaling- araw noong ika-2 ng Hunyo1823. Kaniyang tiniyak sa mga nahikayat na sundalo na mananalo sila sa laban sapagkat alam niyang malaki ang maitutulong ng kaniyang matalik na kaibigan at kanang kamay na si Tenyente Ruiz at ng kaniyang kapatid na si Tenyente Mariano Novales. Si Ruiz ang officer-in-charge ng a. Pag-aalsa ng Cofradia ni Hermano Pule Isang relihiyosong katutubong taga-Lucban, Tayabas si Hermano Pule (Apolinario de la Cruz)13 na nag-asam na maging pari ngunit hindi pinagbigyan ng Simbahang Katoliko dahil sa siya'y hindi dugong Espanyol.14 Bunga nito, itinatag niya ang Cofradia de San Jose, isang relihiyosong kapatiran o kilusan na ang
41 layunin ay makamit ang isang paraan ng pamumuhay na makapagpapanatili ng malinis na pangangatawan at kaluluwa ng mga kasapi upang maging karapat-dapat sa langit (Iya 2016, 34). Lumaganap ang Cofradia sa mga lalawigan ng Tayabas (Quezon ngayon), Laguna, at Batangas noong 1840 at itinuring itong panganib sa simbahan at pamahalaang Espanyol. Noong ika-31 ng Oktubre 1841, isang labanan ang naganap sa pagitan ng mga sundalong kolonyal at mga kasapi ng Cofradia na ikinasawi ng 300-500 miyembro nito at 500 pang nadakip. Hinuli at pinatay sa pamamagitan ng firing squad si Pule noong ika-4 ng Nobyembre 1841. Hinati- hati ang kaniyang katawan at inilagay ang ulo malapit sa daan patungong Mahayhay. Dalawandaang bihag pa ang pinaslang sa araw ding yaon (Llanes at Boncocan 2005, 146-148). Bagama't isang kilusang eksklusibo lamang sa mga katutubong Pilipino, ang Cofradia ni Hermano Pule ay kinasangkutan at inimpluwensyahan ng mga creole. Sa panahong nilitis ng korte si Pule, inamin nito ang pakikisangkot ng ilang creole sa kaniyang kapatiran gaya nina Don Domingo Roxas (mayamang negosyante), mga abogadong sina Don Jose Florentino, Don Felipe Vidal Marifosque, at Don Toribio Pantoja. Si Padre Ciriaco de los Santos, isang paring sekular na naging ingat-yaman at chaplain mismo ng Cofradia ay siya ring personal na pari ni Don Roxas. Ang paring ito ang nagsilbing tulay upang magkaroon ng personal na pag-uusap si Pule sa mga creole na negosyente at abogado. Noong tinanggihan ng Simbahang Katoliko na kilalanin ang Cofradia bilang isang lehitimong samahang relihiyoso, kinumbinsi diumano ni Don Roxas si Pule na lalo pang paramihin at palakasin ang kaniyang mga kasapi. Sa ganitong paraan, maaaring matinag ang pamahalaan at mapilitan itong ipagkaloob ang kahilingan ng kapatirang maging lehitimo. Wala ring dapat ikabahala ang mga kasapi ng Cofradia, sapagkat ayon kay Don Roxas, nasa panig nila ang katuwiran. Kapag tumanggi pa ang pamahalaang kilalanin ang Cofradia bilang isang lehitimong samahan, ang kapatiran diumano ay may karapatan nang mag-alsa. Ang ganitong opinyon ni Don Roxas ay sinang-ayunan din ng tatlong abogadong creole (Don Florentino, Don Marifosque, at Don Pantoja), kaya naman hindi nag-atubiling pinalawak pa ni Pule ang kaniyang kasapian hindi lamang sa lalawigan ng Tayabas, kundi maging sa iba pang mga lalawigan gaya ng Laguna at Batangas (Montero y Vidal Vol. 3 1887-1895, 50-52; Nolasco 1970, 107-108). Ang mga ulat hinggil sa pakikipagtulungan ng mga creole sa pag-aalsa ng mga katutubo sa Tayabas ay nagpapatunay na may hinala na ang peninsulares na nagbabalak na ang mga ito na mag-alsa laban sa pamahalaang kolonyal at magtayo ng bagong gobyerno. Ganito ang pagsusuri ni Mas noong 1842, In the recent occurrence of Tayabas, when the first news of the insurrection arrived, I was at a gathering of several Spanish leaders, and they all believed, or at least suspected, that the whites of the country had compromised themselves in the matter. I maintained immediately, and obstinately, that they were mistaken in this, since however disloyal and intemperate one may fancy the Filipino-Spaniards, it was impossible for me to believe that it would ever enter their heads to arouse and arm the natives. In fact, the true spirit of the movement was soon known, and it was seen that the Filipino- Spaniards were as alarmed at the result (if not more so) as were the Europeans. (Mas 1843 sa BR Vol. 52, 39) Sa panlipunan at pangkabuhayang aspekto, ang karaingan ng Cofradia ni Hermano Pule ay hindi nalalayo sa mga karaingan ng mga creole at maging sa karaingan ng mga katutubong nauna nang nag-alsa laban sa mga Espanyol: ang pamunuan nito ay tumugon lamang sa diskriminasyon at kawalan ng katarungang umiral sa kolonyal na pamahalaan (simbahan at estado); ang kasapian nito ay nagmula sa mga nabigo at nabiktima ng kawalan ng katarungan sa lipunan; at sa pangkalahatan, ito'y reaksyon lamang sa mga mapang-aping institusyong panlipunan sa Pilipinas noong panahon ng pananakop ng mga Espanyol (Lee 1971, 140). Sa artikulo ni Setsuho Ikehata (1990, 156), kaniyang tinukoy na ang Cofradia ni Hermano Pule ay naiiba sa mga kakontemporaryong kapatiran dahil sa mga sumusunod: 1. ang Cofradia ay binuo ng mahihirap, para lamang sa mga indio; 2. itinuturo nito na ang pagkakamit ng kaligtasan sa kabilang buhay ay sa pamamagitan ng pagdarasal at hindi sa indulhensiya ayon sa turo ng simbahan; 3. ang Cofradia ang nagtakda ng pangangailangang ispirituwal ng mga kasapi; 4. ang lider ng kapatiran (Hermano Pule) ay kinikilala ng mga kasapi na nag-aangkin ng kapangyarihang transcendental; at 5. prioridad ng kapatiran ang katubusan ng mahihirap na katutubo (Pilipino).15 Sa
42 Malay pagkasawi ng maraming kasapi ng Cofradia sa kampo ng Alitao malapit sa Bundok Banahaw, may isisilang na panibagong pag-aalsa na muling pangungunahan ng mga Tayabasin sa pagsapit ng taong 1843. Sa ganitong katangian, masasabing ang mga pag-aalsa ng Cofradia at ng mga creole (1820s - 1840s) ay may pagkakatulad din sa tradisyon ng pag-aalsa ng mga sinaunang katutubo noon pa mang dantaon 16. Tunghayan ang Talahanayan 1 tungkol sa mga pag-aalsa ng mga katutubo laban sa mga Espanyol mula noong 1574 - 1843 at ang Talahanayan 2 sa mga pag-aalsa ng mga creole laban sa kanilang mga kapwa Espanyol sa pamahalaan na nagpapakita ng pagkakatulad sa mga dahilan ng pag-aalsa. Talahanayan 1: Mga Pag-aalsa ng Katutubo Laban sa mga Espanyol, 1574 - 1843 (Pinagkunan: Project EASE, Araling Panlipunan 1, Modyul 8: Pagsibol ng Kamalayang Pilipino. Pasig City: Bureau of Secondary Education, DepEd, 2010, 6-9) Pag-aalsa Lakandula Pampanga Taon 1574 1585 Pook na Pinangyarihan Tondo, Navotas Pampanga Dahilan ng Pag- aalsa Di pagtupad ni Gob. Lavesarez sa mga pangakong binitiwan ni Legazpi kay Lakandula Pagmamalabis ng mga encomendero Pinuno Lakandula Resulta Bigo. Bigo. Ipinagkanulo ng isang babae ang balak na pag-aalsa. Hinuli ang mga pinuno. Tondo Cagayan-Ilocos Magalat Igorot Irrayas 1587-1588 1589 1596 1601 1621 Tondo; Cuyo; Calamianes Cagayan; Ilocos Norte Cagayan Hilagang Luzon Lambak ng Cagayan Hangarin sa kalayaan Magat Salamat, Martin Pangan, Juan Banal, Pedro Balingit Pagtangging magbayad ng tributo, pagmamalabis ng mga kolektor ng tributo Pagmamalabis ng mga kolektor ng tributo Pagnanais ng kalayaan sa pananampalataya Pagmamalabis at pang-aapi ng mga pinunong Espanyol sa sapilitang paggawa at pagbubuwis Magalat Felipe Catabay, Gabriel Dayag Bigo. Natuklasan nang maaga ang balak. Ipinapatay o ipinatapon ang mga pinuno. Bigo. Madaling nasugpo ang pag- aalsa. Bigo. Ipinapatay ang pinuno. Bigo. Napigil dahil sa pagsesermon ni Padre Santo Tomas.
43 Tamblot Bankaw Cagayan Caraga Ladia Bisaya Pampanga Pangasinan Ilocos Panay 1621-1622 1621 1625 1627 1639 1629-1631 1643 1649-1650 1660-1661 1660-1661 1661 1663 Bohol Leyte Cagayan Caraga Malolos, Bulacan; Timog Luzon Silangang Visayas; Hilagang Mindanao; Zamboanga Bacolor, Pampanga Binalatongan, Pangasinan San Nicolas Barraca, Laoag Oton, Panay Pagnanais na iwanan ang Katolisismo at bumalik sa katutubong relihiyon Pagnanais ng kalayaan sa pananampalataya Pagnanais ng kalayaan; pagpaparusa sa isang babae ng ilang Espanyol na opisyal; kawalang kasiyahan sa pamahalaang Espanyol Kawalang kasiyahan ng mga mamamayan sa pamahalaang Espanyol Pagkagalit sa pang-aapi ng mga Espanyol Pagtutol sa pagpapadala ni Gob. Fajardo ng mga manggagawang Bisaya sa Cavite upang gumawa ng mga barko Hindi pagbabayad ng mga opisyal sa biniling palay; paulit-ulit na pag- uutos na magbigay ng personal na paglilingkod Alitan sa pagitan nina Padre Gorospe at Malong Pang-aapi ng mga Espanyol Pagnanais na magtatag ng sariling uri ng Kristiyanismo Pang-aagaw ng mga lupaing ari ng mga magsasaka ng mga ordeng relihiyoso Tamblot Nasugpo ng mga Espanyol at Kristiyanong Cebuano. Bankaw, Pagali Bigo. Miguel Lanab, Aldaban Bigo. Pinatawad ang mga pinuno nang muling mag- alsa. Bigo. Pedro Ladia Bigo. Pinatay ang pinuno. Sumuroy, Juan Ponce, Pedro Caamug Hinuli at pinugutan ng ulo ang mga pinuno. Francisco Maniago Andres Malong, Pedro Gumapos Juan Masanap, Pedro Almazan Tapar Pagkakaloob ng pangkalahatang amnestiya sa mga "rebelde." Pagbibigay ng kabayaran sa paglilingkod. Bigo. Bigo. Pinatay ang mga pinuno. Bigo. Agraryo 1745-1746 Bulacan, Morong (Rizal), Cavite, Laguna, Batangas Matienza Bigo.
44 Malay Dagohoy Silang Palaris Banal Hermano Pule Rehimiyentong Tayabas 1744-1828 1762-1763 1762-1764 1807 1840-1841 1843 Bohol Ilocos Pangasinan Ilocos Lucban, Tayabas (Quezon) Tayabas (Quezon) Pagtanggi ni Padre Morales na ilibing ang kapatid ni Dagohoy sa sementeryo ng mga Katoliko. Maituturing na pinakamahabang pag-aalsang naganap sa kasaysayan ng Pilipinas Pagnanais na palayasin ang mga Espanyol sa Ilocandia ("bansa") Sapilitang paghingi ng reporma lalong- lalo na ng pagpapalit ng mga lokal na opisyal Monopolyo ng pamahalaan sa paggawa ng basi Dahil sa pagiging katutubo, si Pule ay tinanggihan ng mga Espanyol na maging pari. Nagtatag siya ng Cofradia na inaring subersibo ng pamahalaan. Nagalit sa pamahalaan dahil sa pagmamasaker sa kanilang mga kamag-anak na kasapi ng Cofradia ni Pule. Francisco Dagohoy Diego Silang, Gabriela Silang Juan de la Cruz Palaris Pedro Mateo Apolinario de la Cruz (Hermano Pule) Sarhento Irineo Samaniego Bigo. Pinatawad ang mga nagrebelde. Bigo. Pinatay si Silang ni Miguel Vicos, isang kaibigan. Ipinagpatuloy ni Gabriela ang pag- aalsa, ngunit siya'y nahuli at pinugutan ng ulo. Bigo. Nasugpo ng pamahalaan. Pagpatay kay Palaris. Bigo. Natalo ang mga "rebelde" ng mga sundalong Espanyol. Bigo. Pinatay si Pule at minasaker ang maraming kasapi ng Cofradia. Bigo. Binitay sa Bagumbayan (Luneta ngayon) ang mga pinuno.
45 Talahanayan 2: Sabwatan/Pag-aalsa ng mga Creoles Laban sa Kanilang mga Kapwa Espanyol, 1822 - 1828 Sabwatan/Pag- aalsa Sabwatang Bayot Pag-aalsa ni Novales Sabwatang Palmero Taon 1822 1823 1828 Pook na Pinangyarihan Intramuros, Maynila Intramuros, Maynila Intramuros, Maynila Dahilan ng Pag- aalsa Naghangad ng kalayaan. Binalak na magdeklara ng kalayaan at iproklama ang ang kanilang ama na si Koronel Francisco bayot bilang "Hari ng Pilipinas." Naghangad ng kalayaan. Nagdeklara ng kalayaan at iprinoklama ang sarili bilang "Emperador ng Pilipinas." Naghangad ng kalayaan. Binalak na pabagsakin ang pamahalaan. Pinuno Magkakapatid na Manuel, Jose, at Joaquin Bayot Kapitan Andres Novales, Tenyente Ruiz Magkapatid na Vicente at Miguel Palmero Resulta Bigo. Natunugan ang sabwatan at ang magkakapatid ay ikinulong at kinalauna'y pinabalik sa Espanya Bigo. Pinatay ang mga pinuno ng pag-aalsa. Bigo. Ipinadala sa Espanya upang doon litisin. a. Pag-aalsa ng Rehimiyentong Tayabas ni Sarhento Irineo Samaniego (1843) Sino ang mag-aakalang ang maraming minasaker na kasapi ng Cofradia ni Pule na taga-Tayabas ay mga kamag-anak pala ng mga sundalo sa Rehimiyentong Tayabas na nakapuwesto sa Malate. Lubhang dinamdam ng mga sundalong Tayabasin ang hindi makatarungang pagpaslang ng mga Espanyol sa kanilang mga kaanak noong ika-1-4 ng Nobyembre 1841. Bunga nito, lihim na naghanda ang mga sundalo ng Rehimiyentong Tayabas sa pangunguna ni Sarhento Irineo Samaniego para maghiganti. Noong gabi ng ika- 20 ng Enero 1843, ginawa nila ang paglusob sa Kutang Santiago sa tulong ng mga katutubong bantay. Halos magdamag na nakontrol ng mga nag-alsang sundalong ito ang kuta dahil napaslang nila ang mga opisyal ng mga nagbabantay na guwardiya at nakapagtayo pa sila ng mga portipikasyon o pader (Nolasco 1970, 109-110). Si M. Fabre, isang konsul na Pranses sa Maynila ang isa sa mga nakasaksi ng pag-aalsang ito ng Rehimiyentong Tayabas. Sa kaniyang tala, partikular niyang tinukoy na sa unang pagkakataon sa kasaysayan ng Pilipinas, ang salitang "independencia" o "kalayaan" ay isinigaw ng mga sundalong Tayabasin noong taong 1843. Tunghayan natin ang talang ito ni Fabre: For the whole year (referring to year 1842) the soldiers of the Tayabas Regiment were secretly thinking of vengeance for their relatives, the helpless victims of Spanish atrocities. Last night (January 20, 1843), they rushed out of their barracks and after killing their Spanish officers, they climbed the city walls and joined some of their comrades who were on guard duty at Fort Santiago. They took possession of the fort so that the city was at their mercy. Certain loyal artillerymen, however, opened the city gates, through which the government troops entered
46 Malay the city and engaged the rebels in combat. At the height of the furious fighting was heard the cry of the rebels to their countrymen to rise in arms and fight for their independence. This was the first time that the word, independence, had been uttered in the Philippines as a rally cry. It is a milestone, Your excellency,16 on the road to freedom. (Fabre 1843 Vol. 2, 71-72 sa Zaide 1990, Vol. 7, 30-31) Napakamakasaysayan ng pag-aalsang ito ng mga taga-Tayabas noong 1843. Bago isinigaw ng mga Katipunero't rebolusyonaryo ang salitang "kalayaan" noong 1896, noong 1843 pa lamang ay isinigaw na ito ng mga sundalong Tayabasin. Gayumpaman, sa kasagsagan ng pag-aalsa, sa kabila ng paghihikayat ng mga sundalong Tayabasin sa kanilang mga kababayan na makiisa upang ipaglaban ang kalayaan, nasupil pa rin sila ng hukbong Espanyol noong umaga ng ika-21 ng Enero 1843. Samantala, ang pinuno ng mga sundalong nag-alsa na si Sarhento Samaniego, kasama ng kaniyang assistant na si Sarhento Neri at 80 pang tagasunod ay binitay sa Bagumbayan (ngayo'y Luneta) sa paglubog ng araw ng ika-22 ng Enero 1843 (Zaide 1994, 201). Katulad sa pag-aalsa ng Cofradia ni Pule, pinaniniwalaang inudyukan din diumano ng mga creole ang pag-aalsang ito ng Rehimiyentong Tayabas. Muling nadawit ang mga pangalan nina Domingo Roxas at ng kaniyang mga anak na sina Jose Bonifacio at Mariano. Ang mga ito ay ikinulong kasama ng iba pang mga liberal na creole17 na sina Miguel Escamilla, Mamerto Luis, Leonardo Perez, Diego Teodoro, Jose Rafael, Iñigo Gonzalez de Azaola, at Antonio de Ayala (Nolasco 1970, 110). Muling mabubuhay ang ganitong diwang mapanghimagsik ng mga Tayabasin sa pagdating ng taong 1898 kung saan kukubkubin nila ang kapitolyo ng Tayabas sa tulong na rin ng mga kababayan nilang taga- Batangas na nauna nang nagtagumpay sa pagkubkob ng Lipa noong ika-7-18 ng Hunyo 1898 (Ileto 2017, 22). Para sa mga Tayabasin, ang pagkakubkob nila sa kapitolyo ay isang milestone sa kanilang buhay. Nagpapatunay lamang na hindi natapos ang diwang mapanghimagsik ng mga Tayabasin noong 1840s kundi nagpatuloy ito hanggang sa magdeklara ng kalayaan ang mga Pilipino noong ika-12 ng Hunyo 1898. ANG IBINUNGA NG PAKIKIPAGLABAN NG MGA CREOLE Sa bawat pag-aalsa at yugto ng pakikipaglaban ng mga creole, may kani-kaniya itong partikular na ibinunga. Halimbawa, ang mga konspirasyon ng magkakapatid na Bayot (1822) at magkapatid na Palmero (1828) ay nagresulta upang sila ay paalisin sa Pilipinas at doon sa Espanya, kanilang hinarap ang paglilitis. Maliban sa hinatulan ng kamatayan si Novales (1823) sampu ng kaniyang mga kasamahan, ibinunga ng pag-aalsa nito ang pag-aaresto at pagpapatapon sa Espanya ng mayayamang creole ng Maynila tulad nina Luis Rodriguez Varela - patriyotiko, makata at kilala bilang isang "Conde Filipino;" Domingo Roxas - isang milyonaryong industriyalista na sumuporta rin sa pag- aalsa ni Pule (1841) at Samaniego (1843); kapitalistang si Francisco Rodríguez; at mga abogadong sina Jose Maria Jugo at Calixto Figueroa (Zaide 1990, 313). Sa pangkalahatang pagtatasa, dahil sa paghasik ng kaguluhan ng mga sundalong creole at pagsuporta ng mga creole na liberal sa mga katutubo, naitatag ng pamahalang kolonyal ang Comision de Vigilancia Publica ("Vigilant Public Commission") na nangasiwa sa kapayapaan at disiplina ng mga mamamayan (Nolasco 1970, 111). Gayumpaman, ang komisyong ito kinalauna'y ipinatigil ni Gob. Hen. Andres Garcia Camba na nagpanukalang magpadala ang Espanya ng dagdag na mga tropang Espanyol (peninsulares) sa Pilipinas. Para kay Señor Juan Manuel de la Matta (Intendente del Ejercito y Hacienda - "Intendant of the Army and the Treasury"), higit na makabubuti ang pagtatayo ng isang komisyong kapulisan para mapangalagaan ang kaayusan at disiplina ng mga mamamayan (Matta, 1843 sa BR Vol. 52, 107). Iminungkahi rin ang pagdaragdag ng sundalong peninsulares upang punan ang mga posisyong nahahawakan ng mga creole gaya ng kapitan, sarhento, at maging kabo. Sa kabilang banda, iminungkahi naman na bawasan ang bilang ng mga creole sa kapuluan (Mas 1843 sa BR Vol. 52, 34). Malinaw na ang mga creole sa Pilipinas sa pagpasok ng dantaon 19 ay naging tagapagtaguyod na ng mga pagbabago at nanguna na sa mga pag- aalsa. Sa panahong iyon, inangkin na ng mga creole ang pagiging mga "hijos del pais" o mga "los condes Filipinos."18 Bunga nito, nanindigan silang dapat pahalagahan at unahin sila sa paghirang sa matataas na posisyon kaysa sa mga peninsulares dahil sila ang
47 tunay na mga mamamayan ng Pilipinas (Constantino 1997, 172). Ngunit hindi naganap ang kanilang kahilingan, sa halip, dumanas pa sila ng hayag- hayagang diskriminasyong sosyal at inhustisya. Nadama ang ganitong inhustisya hindi lamang sa hanay ng mga sundalo kundi maging sa hanay ng kaparian sa kapuluan. Ang Kilusang Sekularisasyon bilang isang pakikilaban para sa Pilipinisasyon ng mga pari ay isa sa mga manipestasyon ng katutubong kahilingan para sa pagkakapantay-pantay o pag-angat man lamang sa katayuang panlipunan ng mga paring sekular.19 Tulad ng mga sundalong creole sa hukbo at iba pang sektor ng lokal na piling-uri, natuklasan ng mga paring sekular na ang pagsulong nila ay hinahadlangan ng mga regular20 na prayleng Espanyol. Tinutulan ng mga paring sekular ang inhustisya at diskriminasyon laban sa kanila. Nakapagpatalas ito sa kanilang kamulatan ukol sa kanilang hiwalay na pambansang identidad, isang kamulatang kumalat hanggang sa mga katutubong kasapian sa parokya (Iya 2017, 121). Ang Kilusang Sekularisasyon at ang kahilingang Pilipinisasyon ay mga ipinaglabang paninindigang ibinunga ng pag-igting ng damdaming makabayan o makabansa lalong-lalo na sa mga pangyayari kaugnay ng pag-aalsa sa Cavite at ang pagbitay sa Gomburza (Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos, at Padre Jacinto Zamora) noong 1872. Ang Pilipinisasyon sa parokya na nagsimula bilang pagtatangka ng mga creole (Espanyol-Pilipino) na maigiit ang pagpapakilala ng sarili na kaiba sa mga prayleng peninsular o regular ay sumaklaw hindi lamang sa mga paring creole kundi maging sa mga mestiso at katutubo. Ito ang dahilan kung bakit ang pinili ni Dr. Jose P. Rizal na maging pangunahing tauhan ng kaniyang dalawang nobela ay mula sa angkan ng mga creole na nagmula sa etnikong grupong Basque (grupo ng mga Espanyol na kritikal sa liderato sa Madrid) - ang mga Eibarramendia (Don Pedro Eibarramendia at Don Saturnino Eibarramendia), mga dating sundalo ngunit naging mayayamang negosyante at may-ari ng malawak na lupain ng San Diego (Joaquin 1991, 370-371). Bagama't ang unang dalawang ninuno ni Crisostomo Ibarra ay mabagsik at hindi makatao, ang naging ama naman niyang si Don Rafael Ibarra ay isang mabait at makatuwirang creole na kumakampi sa panig ng mga indio. May katuwiran si Rizal na gawing isang creole ang pagmumulan ng mag-amang Don Rafael at Crisostomo Ibarra upang maiugnay ang kasaysayan sa pagbubuo ng diwang makabansa na ginampanan ng mga creole (Filipino-Españoles o "Filipinos"), mestiso, at mga katutubo. Kaya madaling maunawaan kung bakit inihandog ng pambansang bayani ang kaniyang El Filibusterismo sa tatlong paring sekular na nanggaling din sa angkan ng mga creole. Pinatatag ng ginawang pag-aaral ni John N. Shumacher, S.J., ang papel ng mga creole partikular na sa hanay ng kaparian sa pag-usbong ng kilusang makabayan at sa Himagsikang Pilipino mula 1850-1903. Sa panimula ng kaniyang aklat na Revolutionary Clergy: The Filipino Clergy and the Nationalist Movement, 1850-1903, nilinaw ni Shumacher ang kaniyang posisyon: From my study of the Propagandists, Rizal in particular, I was driven back to their roots in Fr. Jose Burgos. The continuity I found in the gradual development of national consciousness from Burgos to the Revolution, aptly symbolized in the Katipunan password Gomburza, and references I found to the role of Filipino priests in Cavite in 1896- 1897 led me to look further into the role of the clergy in the Revolution and the war with the Americans. (Shumacher 1981, preface, walang pahina) the thought of Sa pagtatapos ng dantaon 19, ang mga paring sekular ay mga creole, mestiso, at katutubong pari na rin (Iya 2017, 121). Lalo lamang nakapaglapit sa kalooban ng mga liberal na creole, mestiso, at katutubong ilustrado ang pag-uusig sa kanila sa paratang na sila ang may pakana ng mga naganap na kaguluhan at pag-aalsa laban sa soberanyang Espanyol. Ang iisang hinaing ay nagbunga ng higit na malalim na pagkaunawa sa sama-sama nilang mga interes laban sa peninsulares. Iniluwal ng kamatayan ng Gomburza noong 1872 ang isang bagong yugto sa nabubuong kamulatan hinggil sa hiwalay na pambansang identidad. Kung dati, ang konsepto ng "Filipino" ay may limitasyong panlahi at pangkultura, sa kalaunan ang panunupil na sumunod sa pag-aalsa sa Cavite ang nagtulak sa tatlong lahi - creole, mestiso, at katutubo upang magkaisa at magkaroon ng kamulatan bilang nabubuong bansang Pilipino (Constantino 1997, 176). Samakatuwid, tamang sabihin lamang na ang mga creole, nasa larang man ng pamahalaan, militar, o simbahan ay nag-ambag sa kamalayan at tradisyon ng mga pag-aalsa at himagsikan sa Pilipinas. Ito ang maaaring dahilan kung bakit binanggit ni Marcelo H. del Pilar (1996, 5) sa kaniyang makabayang sanaysay
48 Malay na "La Frailocracia" ang pag-aalsa ng sundalong creole na si Kapitan Novales. KONGKLUSYON Lumabas sa pag-aaral na ang hayag-hayagang paghihimagsik ng mga creole at ang kanilang pag- asam ng pagbabago at kalayaan ng Pilipinas noong unang mga dekada ng dantaon 19 ay bunga ng diskriminasyong naranasan nila sa kamay ng mga peninsulares. Sa pagturing ng huli sa mga creole bilang "second-class citizens/bureaucrats," inangkin ng mga ito na sila ang totoong mga "hijos del país" at siyang may karapatan sa mga posisyon sa pamahalaan at simbahan sa Pilipinas. Madaling maunawaan kung gayon kung bakit may mga sabwatan at pag-aalsa ang mga creole na ang layunin ay pabagsakin ang pamahalaang kolonyal at magdeklara ng kalayaan sa panahong iyon. Sadyang malaki ang naging papel ng mga creole na naudyukan ng diwa ng liberalismo sa pagkabuo ng konsepto ng pagkabansa at pagiging "Filipino." Sa katunayan, ang mga creole ang unang gumamit ng katawagang "Filipino" at hindi ang mga katutubong itinuturing na mga "indio." Sa kalaunan, ang kanilang naranasang diskriminasyon ay nagbunga ng pagmamalapitan ng kanilang hanay sa mga mestiso at mga taal na katutubo. Kung dati, ang konsepto ng "Filipino" (mga creole lamang) ay may limitasyong panlahi at pangkultura, sa darating na ilang dekada, ang tatlong lahi - creole, mestiso, at katutubo ay magkakaisa at mamumulat bilang nabubuong bansang Pilipino. Ang Kilusang Sekularisasyon na pinangunahan nina Padre Pedro Pelaez at ng Gomburza na nagtanggol sa karapatan ng mga Pilipinong sekular upang mamahala ng mga parokya ay isang katibayan ng pagpapatuloy ng diwang sinimulan ng mga creole. Maging ang pagkatatag ng Kilusang Propaganda na humihingi ng mga pagbabago sa patakaran ng mga Espanyol sa kapuluan ay masasabing naimpluwensyahan din ng mga creole na naghahangad ng katarungan at pagkakapantay-pantay sa mga peninsulares. Kaya madaling maunawaan kung bakit isang creole ang lahing pinagmulan ng pangunahing tauhan (Don Crisostomo Ibarra na naging Simoun) sa mga nobela ni Dr. Jose Rizal sapagkat talos ng pambansang bayani na ang mga ito - creole, mestiso, at katutubo ang siyang magiging pundasyon ng lahing magkakaisa na tatawaging "Filipino." Gayundin, mauunawaan ang paulit-ulit na pagsuporta ng mayayamang liberal na creole sa mga pag-aalsa ng mga taal na katutubo gaya ng pagsuporta nila sa mga pag-aalsa ng kapatiran ni Hermano Pule ng Lucban, Tayabas (1841) at sa mga sundalong Tayabasin ng Rehimiyentong Tayabas (1843) upang maisakatuparan ang minimithing reporma at paglaya sa kamay ng mga naghahari-hariang peninsulares. Hindi dapat makaligtaan sa Kasaysayan ng Pilipinas ang mahalagang ambag ng mga taga-Tayabas sa tradisyon ng mga pag-aalsa at sa laban ng mga Pilipino upang makamit ang kalayaan ng bansa. Higit sa lahat, napatunayan ng saliksik na bago pa man isinigaw ng mga katipunero't rebolusyonaryo ang salitang "independencia" o "kalayaan" noong 1896, nauna nang isinigaw ito ng mga Tayabasin noong 1843. Samakatuwid, makatutulong ang saliksik na ito sa pagkakaroon ng kabuoang pagtingin sa tradisyon ng mga pag-aalsa at himagsikan sa Pilipinas na halos nakasentro lamang sa Himagsikan ng 1896 at sa pagpapahalaga sa ginampanang papel ng mga creole sa kanilang pag-asam ng pagbabago at kalayaan ng kolonya (Pilipinas) noon pa mang unang bahagi ng dantaon 19. Dulong Tala 1 Ang tatlong magkakapatid na Bayot ay mga kapitan sa King's Regiment. Nagsagawa ng konspirasyon noong 1822 upang ideklara ang kalayaan ng Pilipinas at iproklama ang kanilang ama (Koronel Francisco Bayot) na maging hari. Tunghayan sa Sonia M. Zaide, The Philippines: A Unique Nation (Quezon City: All Nations Publishing Co., Inc., 1994), 196- 197. Ilan sa mga tanggapan na maaaring ipagbili sa mga creoles ay ang mga sumusunod: regidores (councilors), alguacil mayor (chief constable), sheriffs, wardens, mga notaryo, assayers (tagapagsuri ng mga metal o mineral), tesoreros (treasurers), at alcalde mayores. Tunghayan sa Onofre D. Corpuz, The Bureaucracy in the Philippines (Manila: Institute of Public Administration, 1957), 28-30. 2 3 Tinatawag ding Saligang Batas ng Cadiz noong 1812 dahil naitatag ito noong ika-19 ng Marso 1812 ng Cadiz Cortes, ang kauna-unahang pambansang asamblea ng Espanya. Inaprobahan at nilagdaan ang nasabing Konstitusyon ng 184 delegado ng Espanya at ng mga kinatawan mula sa kanilang g mga kolonya
49 kasama na ang Pilipinas na kinatawan ni Ventura de los Reyes. Tingnan sa Eliodoro G. Robles, The Philippines in the Nineteenth Century (Quezon City: Malaya Books Inc., 1969), 35. 4 Naitatag ang alyansang ito noong 1815 upang pangalagaan ang kapayapaan sa Europa bunga ng mga digmaang inilunsad ng Pransya sa panahon ni Napoleon. 5 Sa Mehiko, pinangunahan nina Padre Miguel Hidalgo, Padre Jose Maria, at Agustin Iturbide ang laban ng kalayaan. Sina Simon Bolivar ng Bolivia, Antonio Jose de Sucre ng Peru, at Jose de San Martin ng Argentina naman ang namuno sa kani-kanilang mga bansa sa pagdedeklara ng kanilang kalayaan. Tunghayan sa Zaide, 1994, 196. 6 Kilalang-kilala si Miguel Hidalgo y Costilla, isang paring nanguna sa Himagsikang Mehikano noong 1810. Sinundan siya ng isa pang paring nagngangalang Jose Maria Morelos y Pavon. Katulad ni Padre Hidalgo, hangad niya rin ang kalayaan ng mga Mehikano. Samantala, noong Abril 1817, si Francisco Xavier Mina, isang liberal na peninsular ay naghangad na magtayo ng isang gobyernong republikano sa Mehiko. Sinuportahan si Mina ng ilang liberal na Espanyol, Pranses, Ingles, at Amerikano ngunit nahuli at pinatay siya ng mga royalista noong Nobyembre 1817. Si Agustin de Iturbide, isang heneral na Espanyol na tumalikod sa Imperyong Espanya ay nagdeklarang "Emperador ng Mehiko" noong ika-1 ng Mayo 1821. Tunghayan ang mga detalye sa Palmo R. Iya, "Si Kapitan Andres Novales at ang Kaniyang Pag-aalsa noong 1823," TALAS: Interdisiplinaryong Journal sa Edukasyong Pangkultura, Tomo 2 (2017), 114. 7 Si Ventura de isang mayamang los Reyes, mangangalakal na creole na taga-Vigan, Ilocos Sur ang unang kinatawan ng Pilipinas sa Cortes ng Espanya noong 1810-1813. 8 Isa ring dapat alalahanin ang ginawang pag-aalsa ng mahigit 1,500 mga Ilocano sa Sarrat, Ilocos Norte sa pamumuno ni Simon Tomas noong ika-3 ng Marso 1815 upang ipagtanggol ang Konstitusyong ng 1812 na inabolis ni Haring Ferdinand VII ng Espanya noong ika-4 ng Mayo 1814. Tingnan ang tala ni Zaide, 1994, 195-196. 9 Ayon kay Dr. Pardo de Tavera, ang sakit na ito ay nadala sa Pilipinas ng barkong Pranses na nagmula sa India. Sa kabilang banda, naniniwala naman ang mga katutubo sa mga tsismis na ang epidemya ay kagagawan ng mga dayuhang mangangalakal at siyentista na naglagay ng lason sa Ilog Pasig. Sa galit, naghasik sila ng kaguluhan sa pamamagitan ng pagpaslang sa mga dayuhan (39 dayuhan at 11 manlalayag na Ingles ngunit walang napabilang sa mga Espanyol). Dahil sa hindi kaagad napahupa ang galit ng mga katutubo, natakot si Gobernador Folgueras na baka mag-alsa ang mga sundalong creole. Tunghayan sa Clarita T. Nolasco, "The in Spanish Philippines," Far Eastern Creoles University Journal Vol. 15 No. 1&2 (Manila: Far Eastern University, 1970), 89. 10 Mga anak ni Koronel Francisco Bayot, isang prominenteng mamamayang creole ng Maynila. 11 Malaki ang impluwensya ng mga naganap na rebolusyon sa Latin Amerika na pinamunuan ng mga creoles doon sa Konspirasyong Bayot na nagbalak pabagsakin ang kolonyal na gobyerno ng Espanya sa Pilipinas at magdeklara ng kalayaan. 12 Maliban sa nanatiling loyalista, hindi sinuportahan ni Tenyente Mariano Novales si Kapitan Novales sa ginawang pag-aalsa nito dahilan sa kaniyang pangamba sa pagdating ng mga loyalistang tropa ni Major Placido Duro. Ang hindi pakikiisa ng kapatid ay malaking kawalan para kay Kapitan Novales sapagkat ang mga hukbo nila mismo ang naging magkalaban. 13 Si Apolinario de la Cruz o Hermano Pule ay tinawag ng mga kasapi niya bilang "Hari ng mga Tagalog." Eksklusibo sa mga katutubong Pilipino lamang ang kasapian ng Cofradia kaya't nanghinala ang mga Espanyol na ang kapatiran ay isang subersibo. Tingnan sa Matta, 1843 (BR Vol. 52, 93). Gayumpaman, napatunayan sa saliksik na naimpluwensyahan din ng mga creole ang Cofradia na ito ni Hermano Pule. 14 Sa panahon ng kolonyalismong Espanyol, hindi pinapayagan ang mga katutubong Pilipino (indio) na maging pari (sekular). Sa pasimula, tanging mga creole lamang ang maaaring maging paring sekular subalit noong huling bahagi ng dantaon 19, ang mga mestiso (gaya ng Gomburza - Padre Mariano Gomez, Jose Burgos, at Jacinto Zamora) ay pinayagan na ring maging paring sekular. 15 Matutunghayan din sa aklat nina Dwight David A. Diestro, Atoy M. Navarro, at Ryan V. Palad, mga pat., Hermano Puli sa Kasaysayan (Tayabas: Hermano Puli Memorial Committee, Limbagang Pangkasaysayan, Tayabas Publication, 2001), 13. 16 Ang tinutukoy ni Fabre dito ay si Francois Quizot, ang Ministro ng Ugnayang Panlabas ng Pransya noong taong 1843. 17 Ayon sa pag-aaral ni Nolasco (1970, 110), ilan sa mga ikinulong na mga liberal na Espanyol na
50 Malay binanggit dito ay napapabilang sa peninsulares. Gayumpaman, hindi niya tiniyak kung sino sa mga ito ang peninsulares. 18 Ang paggamit ng mga katawagang "los hijos del pais" at "los condes Filipinos" ay hindi lamang malilimitahan sa hanay ng mga creole o insulares (creole na Espanyol/Mehikano sa hukbo at pamahalaan, at sekular na mga pari sa simbahan). Aangkinin at gagamitin din ito ng mga katutubong Pilipino (ilustrado, mestiso, at masa) sa huling bahagi ng dantaon 19. Magiging "Filipino" at mga "Anak ng Bayan" ang itatawag ng mga katutubo sa kanilang mga sarili sa panahong maunawaan nila ang kanilang karapatan bilang mga mamamayan ng kanilang Inang-Bayan. Tunghayan sa Renato Constantino, Ang Bagong Lumipas-I, salin nina Lamberto E. Antonio at Ariel Dim. Borlongan, mula sa "A Past Revisited" (Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 1997), 179-180. SANGGUNIAN Agoncillo, Teodoro A. Ang Pilipinas at ang mga Pilipino Noon at Ngayon. Quezon City: GAROTECH Publishing, 1980. Print. Alexander, Robert J. Latin America. New York: Scholastic Book Series, 1964. Print. Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Pasig City: Anvil Publishing, Inc., 2003. Print. Artigas y Cuerva, Manuel. Galeria de Filipinos Ilustres, Vol. 2. Manila: Imprenta de Gabino A. Pobre, 1918. Print. Bancroft, C. L. ed. The American College Dictionary. New York: Random House, 1960. Print. Bankoff, Greg. Crime, Society, and the State in the Nineteenth Century Philippines. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996. Print. Becker, Carl L. Modern History. Chicago: Silver Burdett Co., 1958. Print. 19 Paring sekular ang bansag sa mga paring Espanyol na ipinanganak sa Pilipinas o di kaya'y mga mestiso- Pilipino o Intsik. Kilala ang tulad nina Padre Pedro Pelaez at ang Gomburza (Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos, at Padre Jacinto Zamora) na nanguna sa Kilusang Sekularisasyon. Blair, Emma Helen and James Alexander Robertson (BR). The Philippine Islands 1493-1898. Vols. 37, 51, and 52. Cleveland: The Arthur H. Clark Company, 1903-1909. Print. Bowring John A. A Visit to the Philippine Islands. Manila: Filipiniana Book Guild, 1963. Print. Carr, Raymond. Spain: 1808-1939. Oxford: Clarendon 20 Ang mga prayleng regular ay mga paring Espanyol na galing sa Espanya. Maaaring napapabilang sa ordeng Agustino, Pransiskano, Dominiko, Heswita o kaya'y Rekoleto. Binatikos ng mga ilustradong Pilipino gaya nina Jose Rizal, Marcelo del Pilar, Graciano Lopez Jaena, at iba pang makabayang repormista ang mga prayleng ito dahil sa mga ginawa nilang katiwalian at pang-aabuso sa mga katutubo. Press, 1966. Print. Constantino, Renato. Ang Bagong Lumipas-I. Salin nina Lamberto E. Antonio at Ariel Dim. Borlongan mula sa A Past Revisited. Quezon City: University of the Philippine Press at Foundation for Nationalist Studies, 1997. Print. Corpuz, Onofre D. The Bureaucracy in the Philippines. Manila: Institute of Public Administration, 1957. Print. ______________. The Roots of the Filipino Nation. Vol. 1. Quezon City: The University of the Philippines Press, 2005. Print. Del Pilar, Marcelo H. Frailocracy in the Philippines. Isinalin sa Ingles ni Leonor Agrava Manila: National Historical Institute, 1996. Print. Fabre, M. Correspondence Commerciale Manile, Vol. 2, 71-72, 1843. In "Achives du Ministere des Affaires Estrangeres, Paris" (Consul Fabre to the French Minister of Foreign Affairs, Manila, January 23, 1843). Matatagpuan din sa Gregorio F. Zaide, Documentary Sources of Philippine History Vol. 7, Manila: National Book Store, Inc., 1990. Print. Gironiere, Paul de la P. Twenty Years in the Philippines. Manila: Filipiniana Book Guild, 1962. Print. Gripaldo, Eden M. et al. Kasaysayan ng Filipinas at mga Institusyong Filipino. Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino-Diliman Unibersidad ng Pilipinas, 2005. Print. Guia de Forasteros y Guia Oficial de Filipinas, 36 Vols. Manila: Philippine National Archives, 1834-1898. Print.
51 Hayes, C. J. H., M. W. Baldwin and W. Cole. History of Europe. New York: The Macmillan Co., 1956. Print. Ikehata, Setsuho. "Popular Catholicism in the 19th Century: The Case of Cofradia de San Jose." Reading Southeast Asia, Volume 1. New York: Southeast Asia Program, Cornell University, 1990. Print. Matta, Juan Manuel de la. "Matta's Report, 1843" sa BR. Vol. 52, 1903-1909. Print. Mercene, Floro L. Manila Men in the New World: Filipino Migration to Mexico and the Americas from the Sixteenth Century. Quezon City: The University of the Philippines Press, 2007. Print. Ileto, Reynaldo C. Knowledge and Pacification on the U.S. Conquest and the Writing of Philippine History. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2017. Print. Iya, Palmo R. Kilusang Propetikong Adbentista (KPA): Kasaysayan ng Milinaryang Kilusan sa Iglesyang Seventh-day Adventist (SDA), 1994 - Kasalukuyan. Disertasyong Doktorado, Departamento ng Kasaysayan, Kolehiyo ng Agham Panlipunan at Pilosopiya, Unibersidad ng Pilipinas Diliman, 2016. Nakalimbag. __________. "Si Kapitan Andres Novales at ang Kaniyang Pag-aalsa noong 1823." TALAS: Interdisiplinaryong Journal sa Edukasyong Pangkultura, Tomo 2. Maynila: Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining, Philippine Cultural Education Program, 2017. Nakalimbag. Montero y Vidal, Jose. Historia de Filipinas (Events in Filipinas), 1801-1840 sa BR Vol. 51, 1903-1909. Print. __________________. Historia General de Filipinas, Vols. 2 and 3. Madrid: Imprenta de Manuel Tello, 1887-1895. Print. Nolasco, Clarita T. "The Creoles in Spanish Philippines." Far Eastern University Journal Vol. 15 No. 1 & 2. Manila: Far Eastern University, 1970. Print. Perry, Marvin. An Intellectual History of Modern Europe. Boston: Houghton Mifflin Co., 1993. Print. Piddington, Henry. Remarks on the Philippine Islands and on their Capital Manila, 1819-1822 sa BR Vol. 51, 1903-1909. Print. Pizarro, Manuel B. Reforms Needed in Filipinas sa BR Vol. 51, 1903-1909. Print. Jagor, Fedor. Travels in the Philippines. Manila: Filipiniana Book Guild, 1965. Print. Joaquin, Nick. "Why was the Rizal Hero a Creole?" sa Cruz, Patricia M. at Apolonio B. Chua, mga pat. Himalay: Kalipunan ng mga Pag-aaral kay Jose Rizal. Manila: Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, 1991. Nakalimbag. Kalaw, Teodoro M. The Philippine Revolution. Kawilihan: Jorge B. Vargas Filipiniana Foundation, 1969. Print. Keen, Benjamin. A History of Latin America. Toronto: Project EASE (Effective and Alternative Secondary Education), Araling Panlipunan 1, Modyul 8: Pagsibol ng Kamalayang Pilipino. Pasig City: Bureau of Secondary Education, DepEd, 2010. Print. Robles, Eliodoro G. The Philippines in the Nineteenth Century. Quezon City: Malaya Books Inc., 1969. Print. Scott, John and J. Taylor. "Account of the Rebellion in the Philippine Islands in the Year 1823." The London Magazine, Vol. 14. N.S. 4. Hunt and Clarke, 1826. Print. Digitized, November 27, 2007. Houghton and Mifflin Co., 1996. Print. Lee, David C. Some Reflections About the Cofradia de San Jose as a Philippine Religious Uprising. Asian Studies IX: 2, August 1971. Print. Legajos de Liciencias de Armas. Manila: Philippine National Archives, 1857. Print. Llanes, Ferdinand C. at R. A. Boncocan. "Aralin 7: Pakikibaka ng Bayan" sa aklat na Kasaysayang Bayan: Sampung Aralin sa Kasaysayang Pilipino. Lungsod Quezon: ADHIKA ng Pilipinas, Inc., 2005. Nakalimbag. Martinez, Manuel F. A Historical Analysis of the Philippine Revolution: A Critical Approach to History as Simplicity. Makati City: International Academy of Management and Economics, 2002. Print. Shumacher, John N., SJ. Revolutionary Clergy: The Filipino Clergy and the Nationalist Movement, 1850-1903. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1981. Print. Stefoff, Rebecca. Independence and Revolution in Mexico: 1810-1940. New York: Facts On File, Inc., 1993. Print. Zaide, Gregorio F. Documentary Sources of Philippine History Vols. 6 and 7. Manila: National Book Store, Inc., 1990. Print. ______________. The Philippine Revolution. Manila: Modern Book Company, 1968. Print. Zaide, Sonia M. 1994. The Philippines: A Unique Nation. Quezon City: All-Nations Publishing Co., Inc., 1994. Print. Mas, Sinibaldo de. Informe Sobre el Estado de las Islas Filipinas en 1842, Vol. 3. Madrid, 1843. Print. _______________. "Internal Political Condition of the Philippines, 1842" sa BR Vol. 52, 1903-1909. Print. _______________. Report on the Condition of the Philippines in 1842. Isinalin sa Ingles ni Dr. Carlos Botor. Vol. 3. Manila: Historical Conservation Society, 1963. Print.