TULA Kristian Sendon Cordero\Mga Kapungawan Ang Kapuwangan sa Mata ng Daga Patay na daga na mukhang pusa ang nakita ko sa daan kanina. Maaaring buong gabi na itong nakaratay roon. Baka nasagasaan o baka rin dahil sa sobrang taba niya para sa isang daga, bigla na lamang itong bumagsak at doon na rin natigbak. Walang bakas ng anumang dugo o sugat. Walang tama ng baril. Dahil sino naman ang mamamaril ng mga daga? Hindi rin naman ito marahil ginahasa. Sa bukid, hinahanap sila para gawing pulutan, sa mga lungsod, hindi sila nabibilang at hindi na rin mabilang-bilang. Kung siguro'y nakahandusay na ibon ang nakita ko - baka sakaling magtatangka pa rin akong pulutin iyon upang buhayin, papatihayain gamit ang dulo ng sapatos at uusisain hanggang sa lumabas at magpakita sa akin ang lehiyon ng mga ginambalang langgam - mistula silang mga nasunugang lumilikas mula sa loob ng patay na palang hayop. (Bawat isa sa mga langgam ay may bitbit na laman ng ibon na parang galing sa pila ng komunyon o sa nanunuhol ng rasyon.) Taglay ang tinig ng isang angel, sabay-sabay silang magsasalita at pagsasabihan akong Umalis ka na dito. Wala rito ang hinahanap mo. Nilisan na ito ng nalalabing hininga. 285
Likhaan 40@40 The Journal of Contemporary Philippine Literature Commemorative Issue Sa pagkakarinig sa kanila'y lulukuban naman ako ng matinding uri ng pamamanglaw para sa lahat ng mga ibon ng mundo. Mga ibong hindi ko nailigtas. Mga ibong pumanaw katulad ng mga anak ni Eba. Saka ko maaalala ang mga nobela, tula, awit, kambas, pelikula tungkol sa mga ibong dapat na lumilipad katulad na dapat ding nagtatago ang mga daga sa silong o sa dilim, nagnanakaw ng makakain at nang sa gayon magising ang mga antuking pusa. Sadyang mahirap ang buhay-daga kaya't hindi sila dapat nagtitiwala sa anumang ibang buhay na nilalang o nararapat lamang na hindi sila magpakita sa akin: ako na namamanglaw sa mga patay na ibon at hindi sa mga patay na daga. Kung titiisin, parang nakaisa ako sa kawawang dagang iyon, kasama ang mga kabulig ko sa kalinisan, urbanidad, at kultura na nagtataguyod na ang lahat ng daga'y mapuksa sa balat ng lupa. Kaya't mabuti ngang nangyaring namatay ang dagang ito at tiyak na sa pagdaan ng iba pang tao roon, tatanggapin nito ang pinakamasakit na pagtatatwa, o malamang wala na ring papansin dito dahil mukha lang naman itong naitapon na bato - ngunit baka may isa sa atin ang biglang makaramdan ng pangangailangang ipagluksa yaong daga, makipagtitigan sa kilabot na nasa kuko ng hangin, sa nanghahamak na sinag ng araw, sa nanuksong lamig ng aspalto, sa parating na ulan na ihi ng mga anghel na marahang-marahang hinihimay-himay ang laman ng patay na hayop, bukas na nakatirik ang isang matang hindi pa nauubos ng mga langgam - nakaharap sa kalangitan: ang kawalan tumutumbas sa kawalan. Kapungawan, isang matinding uri ng pangungulila sa wikang Bikolnon. 286
TULA Ang Kapungawan sa Prusisyon Walang makatutunton sa lahat ng tamis ng mundo maging ang mga pinakamababagsik na langgam sapagkat hindi tinutulot na maubos ang lahat sa lahat. Kahit na tipunin pa ang lahat ng langgam na nangamatay simula't sapul pa ng paglikha ng daigdig at isama na rin ang mga darating pang mga langgam - hindi nila kakayanin na pakinabangan ang pulut-pukyutan ng buong santinakpan. Kahit na makipagkasundo pa sila sa lahat ng kanilang mga kauri o sa hukbo ng mga bubuyog, higad, o mga alibangbang. Hindi nila mahuhuli ang linamnam ng laman, ang lasa ng gunita. Dahil ganito binabalanse ang kapakanan laban sa karapatan: May mararating ang mga langgam na kailanma'y hindi mararating maging ng pinakamalakas, pinakamatalinong tao. Dahil pantay-pantay tayo sa ating mga kakulangan, sa kung ano ang hindi tayo, sa kung ano ang hindi natin kaya. Ito marahil ang ibinubulong ng langgam sa kapwa-langgam tuwing magkakasulubong sila: "Hindi ito kayang gawin ng tao." O, "Mag-ingat nararamdaman tayo ng bata." Lamang ang mga langgam dahil hindi natin mararating ang iba pang kaharian ng tamis na tanging silang gumagapang lamang ang makaaalam kahit na maniwala pa tayo sa kapatawaran ng ating mga pagkakasala o sa buhay na walang-hanggan, o kahit na managinip pa tayo ng laksa-laksang langgam o paisa-isa silang magpakita sa atin sa mga garapon, sa mga nitso, sa tsupon, sa takure, na hindi rin natin sila maubos-ubos na malipol dahil hindi rin naman nila kailangang matubos sa kanilang mga pagkakasala at dahil hindi naman natin sila mapagbibintangang mga magnanakaw kung kainin nila ang itinatago nating arnibal o kung magpiyesta sila't manginain sa nabubulok na laman. Tanggapin nating wala tayong laban sa kanilang mga hukbo kahit na gawing kakampi pa natin ang takipsilim 287
Likhaan 40@40 The Journal of Contemporary Philippine Literature Commemorative Issue o kahit sabihin pa nating hindi na mahulugan ng karayom ang mga siksikang pagtitipon at pagbubuklod, o ang mga parada't prusisyon na nakahanay tayo, binabagtas, binabaybay, binabawi itong takdang daan na para tayong mga langgam na inaakay papunta sa isang patay na ahas, batam-bata, dinurog ang ulo at saka binuhusan ng kumukulong tubig ang nangingintab nitong lawas. Ilang sandali lamang at nakapila na ang mga langgam para sa irinarasyong tamis ng kamatayan, ang sustansiyang handog ng kamandag. Hawig ang pila ng mga insekto sa mga debotong nakapalibot at sumusunod sa nagliliwanag na karo ng Entierro. May sinasabi ang mga nagkakasalubong: maaaring pinag-uusapan nila ang naiwang lason mula sa lawas ng ahas - kung gaano ito katamis at kung paano nito pinapatalim ang kanilang mga ngipin o pinalalakas ang kanilang tumutubong pakpak at pangil ang gaganap sa kanilang pagiging mga langgam. Habang patuloy namang nag-uusap-usap ang mga matatanda tungkol sa maaaring pagtaguan ng iba pang nakabuhing kapatid ng napatay na ahas o lalong-lalo na ang ina na tiyak na gaganti - ngunit mahaba man ang inabot ng kanilang mga palagay at hinala wala naman sa mga gurang ang magtatangka pang hanapin ang ibang ahas, hihintayin na lamang nila ang pagdating ng sunod na ulupong na maliligaw katulad ng pagdami ng mga langgam sa garapon ng asukal o sa kinalburong dingding, hihintayin na lamang nila ang sunod na pagpapakita ng ahas katulad ng kanilang pag-aabang sa taon-taong pagdaan ng mga pasos ng prusisyon - na sa hinaba-haba, dinami-dami ng mga dasal, ng mga paghinto at pagtayo, ng pag-aabang at pag-usad sa paghahalo-halo ng ating dibdib ng pananalig at ligalig, hindi na natin alam kung ano ang minsang kumagat sa atin: ang naghihiganting ahas o ang isa sa mga langgam na nakinabang sa inimbak na kamandag mula sa tigbak na lawas, yaong lasong lalong naging mabagsik sa loob ng ibang kulo. 288
TULA Ang Kapungawan ng Isang Kuweba Nakabuhi ang mailap na hangad: batik- batikang hayop. Walang tapat at sapat na patibong. Nakapuga ito at muling nakabalik sa loob ng kuwebang sinasabing walang pang sinuman ang nanloob: Walang nakakalabas mula sa pinakalooban. Sa labas, muling minamapa ng tao ang sakop ng inaakalang gubat sa loob ng kaniyang utak. Hinahasa niya ang kaniyang sibat sa batis, pamanang panama. Pinakikiramdaman niya ang mga pagbabagong-kulay sa paligid. Kinikinita ang layo at ang katumbas na bilis na kailangan sa sunod na paghakbang: "Hindi ko na ito dadakping buhay - hahatawin ko kaagad sa ulo 289
Likhaan 40@40 The Journal of Contemporary Philippine Literature Commemorative Issue at saka ko isusugba ang buong lawas sa apoy at pagkatapos kakainin ko ang tinutong na puso: tiyak na pagtitibayin nito ang aking mga buto. Iinumin ko ang kaniyang dugo ang bagong tipan ng aking lalamunan." Pinagmasdan niya ang mga dahon at sinukat ang agwat ng bawat puno sa isa't isa, baka sakaling may iba pang naligaw na kaluluwa, kinakalkula niya ang lahat na maaaring maisaulo. Naghahanap ng sunod na buhay. Isang brotsa ang sulo na hawak niya. Nililigid ng apoy ang gilagid ng mararaanan, dinidilaan ang bawat sulok, mistulang isang hayop na uhaw-uhaw. Sa gumuguhong dingding ng kuweba naroroon ang mga guhit-kamay: mga larawan, nagsusumbong, nagbababala. Naramdaman niyang may kung anong likidong umaagos, buhay na dugo na tila umaagos buhat sa bagong lagot na hininga, ang hayop. 290
TULA Sa wika ng kaniyang ina, maaaring maging kahulugan ng parehong salita para sa hayop - ang pag-ihip, upang matanggal kung yari ang puwing o kung paano hinipan ng hangin ang kaniyang sulo at ipinagpalagay niyang naabot na niya ang dulo, ang laberinto, ang bituka. Sa loob at sa loob-loob niya, lalong nagiging karimarimarim ang mga kasunod, naramdaman ng tao kung paano mapuno ng labis na panglaw na mistula siyang inililigaw sa sukal at likaw ng sariling gunita, sinasakal siya ng kaniyang narating na pag-iisa, sinisikmura ng matinding pangangailangang mag-alsa: Malinaw na hindi iyon takot o pangamba, kundi kaliwanagan na noon niya pa lamang naunawaan - nang bigla siyang makaramdam ng matinding pagnanasang awitin ang kaniyang mga tagumpay at pagkabigo, ang kaniyang pagtataksil at pakikiapid. Ngunit kailangang piliin niyang manahimik ng bukal sa loob - tumahan na parang sanggol na muling ibinalik sa sinapupunan ng kaniyang ina. 291
Likhaan 40@40 The Journal of Contemporary Philippine Literature Commemorative Issue Sa isang sulok, nakahilera ang pira-pirasong banga at mga bungo ng mga sinaunang lalang at mukhang mga tao-tao. May nagpapahiwatig, nakatitig: gumagapang, handang sumagpang. At muling magtatagpo sa loob ang primodyal na liwanag at antigong dilim: mata sa mata, ngipin sa ngipin, ang walang malay at nawalan ng malay, ang gutom at gutóm, ang gunita at pagnanasa, ang parang ulol na asong uri ng pag-iisa. Pakiramdaman ang dinudurog na buto, sukdulan ang sakit nito abot kahit sa mga di tinubuan ng kalingkingan. Pakiramdaman ang nagbabagang bagang: tinutupok ang huling kasingkasing. 292