Lukemya Ang lukemya ay kanser sa bone marrow at sa mga selula ng dugo. Ito ay isa sa nangungunang sampung pumapatay na kanser sa Hong Kong, na halos 500 bagong kaso ang nada-diagnose bawat taon. Hindi tulad ng iba pang uri ng kanser, nangyayari ang lukemya sa parehong matatanda at mga bata, bagama't mas karaniwan ito sa matatanda. Ang lukemya ay posibleng malunasan. Ito ay may isa sa pinakamataas na mga bilang ng nalulunasan sa lahat ng malalang kanser. Mayroong maraming pangalawang-uri ng lukemya at ang paggamot ay nag-iiba. Ang mga pasyente at kamag-anak na humaharap sa lukemya ay hinihikayat na matuto nang higit pa tungkol sa kanilang mga sakit at paggamot, na magpapadali sa pangangalagang medikal. 1. Ano ang lukemya? May tatlong uri ng mga selula ng dugo ang nagpapaikot-ikot sa dugo, ang mga selula ng pulang dugo, mga platelet at mga selula ng puting dugo. Ginagawa ang lahat ng ito ng mga stem cell sa bone marrow. Karaniwan, magpaparami at lalago ang mga stem cell ng bone marrow hanggang maging ganap nang mga selula ng dugo. Kapag magulang na ang mga selula ng dugo, lilisanin ng mga ito ang bone marrow at magpapaikot-ikot sa paligid ng dugo. Sa lukemya, mayroong hindi karaniwang paglago o pagtitipon ng mga selula ng puting dugo sa parehong bone marrow at paligid ng dugo, na humahantong sa pagtaas ng bilang ng selula ng puting dugo. Maraming klase ng mga uri ng lukemya at magkakaiba ang paggamot para sa iba't ibang uri. Ayon sa klinikal na pagpapakilala, mauuri nang malawakan ang lukemya sa talamak na lukemya at matagal na lukemya. Maaaring higit pang uriin Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 1
ang mga ito ayon sa mga uri ng selula: Acute myeloblastic leukemia (AML): kanser ng mga immature na selulang myeloid na dugo. Ito ang pinakakaraniwang uri ng lukemya sa matatanda. Ang bilang ng paglaki ng mga selula ng kanser ay kadalasang mabilis at nakakaapekto sa produksiyon ng mga normal na selula ng dugo nang maaga. Ang mga pasyente ay kadalasang may palatandaan ng mababang mga bilang ng dugo (hal. anemya, impeksiyon dahil sa mababang bilang ng selula ng puting dugo, abnormal na pagdurugo dahil sa mababang bilang ng platelet) sa pagpapakita. Acute lymphoblastic leukemia (ALL): kanser ng mura pang selulang lymphoid. Mas madalas itong nangyayari sa mga bata at ang pinakakaraniwang lukemya sa mga bata. Katulad sa AML ang pagpapakita. Chronic myeloid leukemia (CML): kanser ng mga mature na selulang myeloid na nauugnay sa pagkakaroon ng Philadelphia chromosome. Ito ay kadalasang nakikita sa mga matatanda. Ang mga selula ng kanser ay lumalaki sa medyo mabagal na bilis, ang maagang sakit ay maaaring hindi nauugnay sa anumang sintomas. Sa susunod na yugto, ang paglaki ng lapay ay maaaring magbunga ng sakit ng tiyan. Ang produksiyon ng mga normal na selula ng dugo ay maaaring maapektuhan din, na nagpapakita ng mga sintomas na nakalista sa itaas. Chronic lymphocytic leukemia (CLL): na isang kanser ng magugulang na selulang lymphoid. Halos nangyayari ito sa mas matatandang tao (> 60 taon gulang). Bihira itong nangyayari sa mga bata. Ang mga selulang ito ng kanser ay naglalarawan din ng mabagal na bilis ng paglago. Ang maagang sakit ay kadalasang hindi maaaring maging sintomas. Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 2
2. Ano-ano ang mga sanhi at mga panganib na kadahilanan ng lukemya? Nananatiling hindi nauunawaan ang eksaktong sanhi ng lukemya. Inaakalang nagsisimula ang lukemya sa isang abnormal na selula sa bone marrow, na kung saan, ang ilang mahahalagang gene na kumokontrol kung paano dumami, lumago, at mamatay ang selula ay binago. Ngunit, hindi pa alam higit sa lahat ang dahilan kung bakit ang mga selula ay nagiging abnormal. Sa katunayan, karamihan sa mga pasyente ay walang anumang kinikilalang tiyak na kadahilanan. Ang mga sumusunod na panganib na kadahilanan ay maaaring magpataas sa panganib ng pagkakaroon ng lukemya: Pagkalantad sa labis na radiation (hal. mga dating naligtas sa radiotherapy at bomba atomika) Pagkalantad sa mga nakalalasong kemikal (hal. benzene at dating paggamot na chemotherapy) Ilang mga genetic na sakit (hal. Down syndrome) Edad: Ang AML at CLL ay mas karaniwan sa mga matatanda 3. Maaari bang agad na mapansin ang mga sintomas ng lukemya? Ang talamak na lukemya ay mabilis na tumutubong kanser. Karaniwan, ang talamak na lukemya ay nabubuo nang masyadong mabilis at mabilis na nagiging malala sa paglipas ng humigit-kumulang sa ilang linggo. Ang pasyente ay nagiging karaniwang masama ang pakiramdam, pagod na may mga sintomas ng anemia, madaling pagdurugo at mga impeksiyon. Ang matagal na lukemya ay karaniwang hindi nagiging sanhi ng anumang Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 3
sintomas sa unang yugto. Kadalasan itong natutuklasan sa panahon ng karaniwang mga pagsusuri ng dugo. Nada-diagnose ang ilang CLL na pasyente kapag natuklasan ang lumaking mga kulani sa panahon ng karaniwang pagsusuri ng doktor. Kung mayroon ka ng mga sumusunod na sintomas, dapat kang kumunsulta sa iyong doktor sa lalong madaling panahon: Madaling pagkapagod - Pagbaba ng timbang Walang ganang kumain Pagpapawis sa gabi Hindi maipaliwanag na lagnat Madalas na impeksiyon Paglaki ng lymph node Hindi karaniwang pagdurugo (hal. pauli-ulit na pagdurugo ng ilong/pagdurugo ng gilagid) 4. Paano suriin at gumawa ng pag-diagnose para sa lukemya? Kung ang lukemya ay pinaghihinalaan mula sa kasaysayan at pisikal na pagsusuri, isasaayos ng iyong doktor ang mga sumusunod na pagsusuri para sa iyo: Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 4
Kumpletong Larawan ng Dugo: Kukuha ng sample ng dugo at susuriin para sa dami ng mga pulang selula, mga platelet, mga puting selula at pagkakaroon ng selulang lukemya. Bone marrow aspiration at biopsy: Ang bone marrow aspiration at biopsy ay isang pamamaraan upang kumolekta ng dugo ng bone marrow at maliit na piraso ng buto sa pamamagitan ng pagpasok ng isang espesyal na karayom sa balakang ng pasyente. Ang pamamaraan ay karaniwang isinasagawa sa ilalim ng lokal na anesthesia sa kama at tumatagal nang hanggang sa 30 minuto. Ang kinuhang sample ng bone marrow ay susuriin ng pathologist upang matukoy ang pagkakaroon ng mga selula ng lukemya, at pag-uuri. Kailangang humiga ng pasyente nang patag nang ilang oras pagkatapos pamamaraan. Ang chromosome o molecular na pagsusuri: Ang mga ito ay espesyal na pagsusuri na isinasagawa sa mga sample ng nakapaligid na dugo at dugo ng bone marrow upang tuklasin ang mga abnormal na pagbabago sa chromosome o DNA na may kaugnayan sa pagkakaroon ng lukemya. Lymph node biopsy: isang maliit na piraso ng tisyu ang kukunin para sa pagsusuri gamit ang mikroskopyo, karaniwang ginagamit ito para sa pag-diagnose ng CLL. Mga pag-aaral sa larawan (hal. Positron emission tomography / computed tomography, computed tomography): maaaring kailanganin sa pagsusuri ng ilang uri ng lukemya (hal. CLL) Lumbar puncture: kapaki-pakinabang sa pagsusuri ng pagkakasangkot ng sakit sa central nervous system. Ang pasyente ay kailangang humiga nang ilang oras pagkatapos ng pamamaraan. Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 5
Maaari ding magsagawa ang doktor ng ilang karagdagang pagsusuri upang matukoy ang pangkalahatang kalusugan ng mga pasyente at ang lawak ng sakit. 5. Ano ang paggamot para sa lukemya? Nag-iiba ang paggamot ng lukemya ayon sa uri. Sa ilang lukemya tulad ng CLL, lalo na kung ang sakit ay nasa maagang yugto, ang paggamot ay maaaring hindi kinakailangan kung ang mga pasyente ay hindi nagpapakita ng mga sintomas. Ang pangunahing bahagi ng paggamot sa lukemya ay kombinasyon ng chemotherapy. Ang chemotherapy, o cytotoxic chemotherapy ay gamot upang magawa ang pagpatay ng mga selula ng kanser. Maaaring ito ay sa paraang iniinom ang gamot o pagssasalin sa ugat. Ang pagpatay ay di-pumipili, at ang paggamot na ito ay nakakalason sa mga normal na selula. Ang chemotherapy ay karaniwang nahahati sa iba't ibang bahagi: i. Pagsisimula ng pagbabawas: kumakatawan sa paunang paggamot kapag ang masinsinang chemotherapy ay ibinibigay upang patayin ang mga selula ng kanser. ii. Pagpapatatag ng pagbabawas: kumakatawan sa karagdagang paggamot na chemotherapy upang higit pang lipulin ang mga natitirang selula ng kanser. Ang chemotherapy ay karaniwang bahagyang masinsinan kaysa sa ginagamit sa pagsisimula iii. Pagpapanatili ng pagbabawas: sangkot ang paggamit ng chemotherapy upang mapanatili ang pagbabawas. Target na therapy: nakatuon sa ilang partikular na 'mga target' na partikular sa ilang lukemya. Kaya magiging mapili ang pagpatay sa kanser, iniwan ang mga normal na selula ng mga pasyente. Ngunit hindi lahat ng anyo ng lukemya ay nagtataglay ng mga ganoong partikular na tuma-target na mga gamot. Kaya ang Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 6
paggamit ng 'naka-target na therapy' ay limitado sa ilang uri ng lukemya lamang. Radiotherapy: nagsasangkot ng paghahatid ng mataas na dosis ng radiation sa lugar ng pagkasangkot ng bukol. Ginagamit lang ito bilang lokal na pagkontrol para sa ilang anyo ng lukemya (hal. CLL) kapag sangkot sa sakit ang ilang grupo ng lymph node. Haematopoietic stem cell transplantation: dating kilala bilang bone marrow transplantation (BMT), nagsasangkot ng paggamit ng inihandog at malusog na mga haematopoietic stem cell. Angkop ito sa ilang pasyente na ang lukemya ay hindi makontrol ng chemotherapy lamang. 6. Paano alagaan ang pasyenteng may lukemya? Habang ang pag-diagnose ng lukemya ay matinding dagok para sa parehong mga pasyente at kanilang mga pamilya, mahalagang malaman na maraming pasyente ang maaaring magkaroon ng mahusay na pangmatagalang kontrol o maging paglunas sa mga paggamot na magagamit ngayon. Mayroong ilang mahahalagang punto na maaaring sundin ng mga pasyente: Regular na inumin ang mga gamot: Dapat malaman ng pasyente ang dosis at mga side effect ng iba't ibang gamot (chemotherapy na gamot o mga antibiotic). Sundin ang tagubilin ng iyong doktor. Huwag itigil ang gamot batay sa sarili mong kagustuhan. Regular na magpatingin: istriktong sundin ang iskedyul ng follow-up kahit na pagkatapos ng paggamot. Ang mga regular na pagsusuring pisikal at mga pagsusuri ng dugo ay mahalaga upang suriin ang kalagayan ng mga pasyente. Kalinisan sa bahay at pansarili: Ang mga pasyenteng may talamak na lukemya o malala at matagal na lukemya ay mahina ang panlaban sa impeksiyon. Dapat Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 7
mong bigyang-pansin ang sambahayan at pansariling kalinisan. Dapat na maayos at pinananatiling malinis ang mga silid, damit at kasangkapan sa bahay. Iwasan ang pagpunta sa mga masikip na lugar at makipagkita sa mga kaibigang may sakit. Magsuot ng mask kung lalabas ng bahay. Pag-iwas sa pagdurugo: panatilihin ang sapat na kahalumigmigan ng kapaligiran ng bahay, dahil ang pagkatuyo ng nasal mucosa ay maaaring magresulta sa pagdurugo ng ilong sa mga pasyente na may mababang bilang ng platelet. Mag-ingat sa mga pang-araw-araw na gawain dahil maging ang mga hindi sinasadyang pinsala ay maaaring magresulta sa seryosong pagdurugo. Makipag-usap sa ibang tao: Maaaring labis na nakababahala ang pamumuhay na may lukemya. Makipag-usap sa iyong pamilya, mga kaibigan, sa iyong doktor, nurse o isang taong pinagkakatiwalaan mo tungkol sa iyong damdamin sa panahon ng kurso ng paggamot. Makakatagpo ka ng emosyonal na suporta at mas bubuti ang pakiramdam sa pamamagitan ng pakikipag-usap lamang sa kanila. Kung kinakailangan, bibigyan ka ng iyong doktor ng karagdagang suporta at pagpapayo sa pamamagitan ng psychologist, serbisyo ng pari at grupong sumusuporta sa pasyente. Leukaemia / Tagalog Copyright © 2018 Hospital Authority. All rights reserved 8