Pingkian Isang Musical Na May Dalawang Yugto SYNOPSIS Majayjay, 1898. Nabaril si Heneral Emilio Jacinto sa isang engkwentro sa tropa ng mga Cazadores. Malaglag siya sa kanyang kabayo at magtatago sa putikan upang hindi mahuli. Magpapakita sa kanya ang multo ni Andres Bonifacio at aakayin siya sa loob ng sariling kaluluwa upang siyasatin ang tunay na ibig sabihin ng kalayaan at ang saysay ng kanyang sariling buhay at kamatayan. Magpapakita rin sa kanya ang multi ni Rizal upang ipakita sa kanya ang hinaharap na maaari niyang datnan. Kailangan niyang mamili kung mamamatay siya sa gitna ng pakikipaglaban o mabubuhay upang itaguyod ang pamayanan at pamilya, upang mamatay lamang muli nang walang nakaaalam.
MGA TAUHAN Emilio Jacinto Andres Bonifacio Jose Rizal Pio Valenzuela Lucio / Isyo Josefa Dizon Catalina de Jesus Florencio Reyes Mga Fraile Agapito Echegoyen Domingo Candenas Fr. Piernavieja Mga Katipunero Talibong Milan Tiktik Halimaw Cirilo Javier Tinyente Duktor Anak ni Jacinto 17-24. Utak ng Katipunan. Alyas Pingkian Alyas Maypagasa. Supremo ng Katipunan 30's. Duktor, nobelista. Alyas Dimasayaran. Kaeskuwela ni Jacinto 18. Batang Katipunero Ina ni Emilio Jacinto 17-24. Asawa ni Emilio Jacinto. 30's. Secreta. Espiya ng mga Kastila Page 1 of 87
UNANG YUGTO: DILIM Projection sa screen: 1898. Majayjay. Gabi. Naglalakad ang tropa ng mga Katipunero sa pamumuno ni Heneral Emilio Jacinto. Maingat silang naglalakbay. May mga dalang sulo, baril, at tabak. Nakasakay sa kabayo ang ilan. Nasa harap ng grupo si Hen. Jacinto alyas PINGKIAN. KATIPUNERO 1 SONG: Hindi Pa Tapos Ang Laban Doon sa Biak-na-Bato 'Pinatigil ang putukan 'Sinuko ni Aguinaldo Ang apoy ng himagsikan Sa Hong Kong nagpadest'yero Lahat ng mga heneral Kapalit ng libong piso Huwad na kapayapaan KATIPUNERO 2 Ngunit kahit na sumuko Kahit sila'y nag-alisan Page 2 of 87
LAHAT KATIPUNERO 3 LAHAT KATIPUNERO 4 Kahit pinuno'y nagtago May nagpatuloy lumaban Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'n pang hininga Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'ng ibubuga Sina Paciano't Malvar Ay hindi agad sumuko Patuloy silang lumaban Hanggang maubos ang punglo Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'n pang hininga Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'ng ibubuga Kaming hukbo ni Pingkian Patuloy na nagliliyab Ang diwa ng kalayaan Sa talas ng aming tabak! Page 3 of 87
LAHAT Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'n pang hininga Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'ng ibubuga Tumatakbong papasok si ISYO. ISYO Heneral! Mga Cazadores! May darating na pulutong ng mga CAZADORES. Magkakaengkuwentro ang dalawang panig. Magkakaputukan. Mababaril si JACINTO / PINGKIAN at malalaglag sa kanyang kabayo. Tatakbo sa kanya si ISYO. ISYO Heneral! PINGKIAN Isyo, tumakas na kayo! ISYO Hindi kita maaaring iwan, Heneral! PINGKIAN Ililigaw ko sila. ISYO Ngunit heneral - Page 4 of 87
PINGKIAN Wala na tayong oras. Ilayo mo ang pulutong. Magkita tayo sa Sta. Cruz. Ako nang bahala sa kanila. ISYO Heneral - PINGKIAN Sige na, Isyo! Itutulak niya si ISYO. Aalis si ISYO at tatawagin ang ibang mga kasama nila palabas ng entablado. PINGKIAN Kahit tayo ay malagas May tapang pa ang iilan Di hahayaang magwakas Pag-asam sa kalayaan Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'n pang hininga Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'ng ibubuga! Gagapang si PINGKIAN sa putikan. Hirap siyang gumalaw. Patuloy pa rin ang putukan Page 5 of 87
PINGKIAN SONG: Ito Na Ba Ang Katapusan? Lahat ng pinaghirapan, Dito na ba magwawakas, Lahat ng aking 'pinundar, Dito na ba mawawasak? Ang minimithing liwanag Ng bayan kong ginigiliw, Isa lamang bang pangarap, Malulugmok ba sa dilim? Ito na ba'ng katapusan, Ang wakas ng Katipunan? Ito na ba'ng katapusan Kalayaang inaasam? Panginoon kong Maylikha Dito mo ba tatapusin? Akong aba mong kinatha, Ngayon na ba tutuusin? Ito na ba'ng katapusan, Ang wakas ng Katipunan? Page 6 of 87
Ito na ba'ng katapusan Kalayaang inaasam? Sa kabilang dako ng entablado, may papasok na lalaking nakaputi. Makikita siya ni PINGKIAN / JACINTO. Magtatago si JACINTO sa putikan at ihahanda ang kanyang baril. Lalapit sa kanya ang lalaki. Makikilala niya ito - si ANDRES BONIFACIO. JACINTO Kuya? Iaabot ni BONIFACIO ang kanyang kamay kay JACINTO. BONIFACIO Halika, kumapit ka sa akin. JACINTO Kuya...paano'ng - BONIFACIO Huwag kang maingay. Marami sila. Dadalhin ni BONIFACIO si JACINTO sa likod ng isang malaking bato. May dadaang maliit na grupo ng CAZADORES. Hindi nila makikita ang dalawa. JACINTO Bakit ka nandito? Page 7 of 87
BONIFACIO JACINTO BONIFACIO JACINTO BONIFACIO JACINTO BONIFACIO JACINTO BONIFACIO JACINTO BONIFACIO Wala ako dito. Ngunit patay ka na. Patay na ba ako? Hindi pa. Hindi mo pa oras. Kailan? Hindi pa ngayon. Ngunit nakita mo? Nakikita ko nang lahat ngayon. Makikita ko ba ang katapusan ng himagsikan? Nakita mo na ang katapusan ng himagsikan. Ang ibig kong sabihin - Aling himagsikan, Miling? Kung ang tinatanong mo ay ang liwanag ng musa mong kalayaan... Page 8 of 87
Iiling si BONIFACIO. Sandaling katahimikan. JACINTO Paano ako mamamatay, kuya? Hindi sasagot si BONIFACIO. JACINTO Sabihin mo sa akin, kuya Andres. Paano ako mamamatay? BONIFACIO Sa ngiki. JACINTO Ngiki? BONIFACIO Dala ng Malaria. Matatahimik si JACINTO. Malulungkot siya. BONIFACIO Ito ang ating trahedya, Miling. JACINTO Bakit ka naparito? BONIFACIO Para sagutin ang tanong mo? Page 9 of 87
JACINTO Ano'ng tanong? BONIFACIO Halika, kumapit ka. Sumama ka sa akin. Tatalian ni BONIFACIO ang tuhod ni JACINTO. Aakayin niya si JACINTO. Tatawid sila sa kabilang gawi ng entablado. Projection sa screen: 30 Nobyembre 1895. Bahay ni Liwayway sa Caloocan. Nagpupulong ang mga Katipunero. Papasok sina BONIFACIO / MAYPAGASA at JACINTO / PINGKIAN at sasama sa pagpupulong. FLORENCIO Kung hindi masasagot agad ang mga katanungan ng ilang mga kasapi tungkol sa pananalapi, magmumukha ngang pinagkakakitaan lamang ng Katipunan ang mga Sangguniang Bayan at mga Balangay! MILAN Kumakalat ang usap-usapan na ninanakaw ng Kataas-taasang Sanggunian ang pondo! DIMASAYARAN May nagpapakalat! Ang may malisyosong utak lamang ang makagagawa niyan! Page 10 of 87
MILAN MAYPAGASA TALIBONG MAYPAGASA DIMASAYARAN MAYPAGASA HALIMAW PINGKIAN Mismong mga kapatid na Maypagasa at kapatid na Pingkian ang pinararatangan ng paglulustay ng ating pananalapi! Sino'ng tarantado ang nagpapakalat niyan?! Narinig ko mismo sa kapatid na Marahas. Siya mismo ang nagsabi. Ano'ng katunayan niya? Ang dapat sa mga sinungaling na katulad niya'y itiwalag! Baka nga siya pa ang nangungulimbat. Hindi ba't siya itong nakulong sa Bilibid dahil nahuling dinaraya ang cheke ng kanyang amo? Alam ng lahat ang mga kawalanghiyaang ginagawa ni Marahas. Walang puwang dito sa Katipunan ang ganyang kasinungalingan. Kung mapatunayang nagpapakalat ng kasinungalingan si Marahas, dapat siyang itiwalag. Padalhan ang lahat ng karurukan ng kanyang larawan nang may nakasulat na "taksil" sa ibaba. Page 11 of 87
MAYPAGASA At bakit sa amin ni Pingkian ibinibintang ang kaguluhan sa pananalapi? Hindi ba't sa mga Balangay mismo nangyayari ang dayaan at nakawan? Alam ito ng lahat! Sila ang dapat itiwalag at tawaging mga taksil! Sina Doroteo Dominguez alyas Abang, Manuel Ureta alyas Mahusay, Tomas Remigio alyas Toremige, Pedro Trinidad alyas Maliksi SONG: Itiwalag Ilayo, Itakwil, itiwalag Ang mga hindi tapat Ay dapat na ilaglag, Ilayo, itakwil, itiwalag Ang mga nagbubunyag Ay mga walang bayag Dito ay walang puwang Ang mga mandaraya Sa mga sinungaling At walang isang salita Upang di magwatak-watak, Page 12 of 87
DIMASAYARAN LAHAT Ilayo, itakwil, itiwalag! Sina Teodorico Guerrero alyas Kislat, Rosendo Domingo alyas Lingab, Andres Flores alyas Matigas, Sina Emiliano Morales alyas Lagasa, Teodoro Gonzales alyas Lathala, Julian Nepomuceno alyas Digma Ilayo, Itakwil, itiwalag Ang mga hindi tapat Ay dapat na ilaglag, Ilayo, itakwil, itiwalag Ang mga nagbubunyag Ay mga walang bayag Dito ay walang puwang Ang mga mandaraya Sa mga sinungaling At walang isang salita Upang di magwatak-watak, Ilayo, itakwil, itiwalag! Page 13 of 87
MAYPAGASA LAHAT MAYPAGASA PINGKIAN Luis Velazco alyas Kulog, Mariano Inocencio alyas Anting-anting, Gregorio del Rosario, Marcelo dela Rosa, Lorenzo Alonso, Dito ay walang puwang Ang mga mandaraya Sa mga sinungaling At walang isang salita Upang di magwatak-watak, Ilayo, itakwil, itiwalag! Dapat ipakalat ang larawan nilang lahat na may nakasulat na "taksil" sa lahat ng sangguniang bayan, balangay, at hukuman! Hindi sapat ang katunayan sa pagtataksil nina Del Rosario, Dela Rosa, Anting-anting, at Lingab. Sapat nang sila'y itiwalag muna dahil sa hindi pagtupad sa kanilang mga tungkulin. At kung mamarapatin, bigyan natin sila ng tatlong buwang palugit upang mabago nila ang kanilang pag-uugali. Page 14 of 87
FLORENCIO PINGKIAN Darating si TIKTIK. MAYPAGASA TIKTIK DIMASAYARAN MAYPAGASA Ngunit hindi ba't dapat din nating siyasatin ang paratang ni Marahas sa inyong dalawa? Bakit hindi natin siyasatin ngayon mismo? Hindi masisiyasat ngayon din ang usapin ng pananalapi. Kailangang magkaroon ng masinop na pagsisiyasat ang sanggunian at liliban kami ni Maypagasa. Kailangan nating maghalal ng apat nating kapisan na mangunguna sa pagsisiyasat. Ipagbibigay alam nila sa sanggunian ang kanilang matutuklasan sa sangguniang ito. Anuman ang matuklasan, tatanggapin namin ang hatol ng sanggunian. Sa wakas, dumating din ang ating kataas-taasang kalihim! Akala nami'y sumali ka na sa kapatid mong nais magtayo ng sariling samahan! Mahal na pangulo, hindi po totoong nais tumiwalag ng kapatid kong si Mapangahas. Hindi ba't sila ni Silang ang nagsabing ipinapautang ng Balangay ng Dimasalang ang salapi sa Kataas-taasang Sanggunian? Wala itong katotohanan! Walang nakararating sa aming pondo! Page 15 of 87
TIKTIK Miling...kapatid na Pingkian, kilala mo ako. Asawa ko ang pinsan mo. Kilala mo ang kapatid ko, hindi iyon magagawa ni Restituto! MAYPAGASA Malinaw sa aking nagsasapakatan sina Marahas at Silang laban sa amin! DIMASILAY Mga kapatid, pangulo, huminahon muna tayo. Dahil kayong dalawa ni Pingkian ang pinagbibintangan, at dahil kapatid ni Tiktik ang sangkot, mainam sigurong lumabas muna kayong tatlo at hayaan muna kaming magpasya tungkol sa bagay na ito. Titignan ni MAYPAGASA si PINGKIAN. Sasang-ayon si PINGKIAN. Lalayo sa pagpupulong sina MAYPAGASA at PINGKIAN. JACINTO Hindi ito ang Katipunang itinatag natin! BONIFACIO Ganito ang Katipunan natin, Miling. JACINTO Taon-taon na lamang. Wala tayong mapagkasunduan. At bakit tayo pinagbibintangan ng pagnanakaw at paglulustay? BONIFACIO Matutuklasan nilang si Kalasag ang may kasalanan ng lahat. Nahuli siyang nangangalunya. At dahil sa kanyang pambababae'y napabayaan niya ang kanyang mga tungkulin sa pananalapi. Page 16 of 87
JACINTO BONIFACIO JACINTO Nambababae? Hindi dapat ginagawang laruan ang mga babae! Ano'ng klaseng mga kasapi ang nakukuha natin, kuya? Walang disiplina. Walang moralidad. Wala sa katwiran. Puro pabaya. Puro nakawan. Puro intriga. Hindi ito ang Katipunang pinangarap nating buoin! SONG: Hindi 'to ang Katipunan Ano'ng nangyayari sa 'tin? Bakit nagkakaganito? Hindi iisa'ng damdamin. Bakit watak-watak tayo? Balangay at sanggunian Isa-isang nalalagas Lalo lang nababawasan Imbes na lumalaganap Hindi 'to ang Katipunan Na nais nating itatag Hindi 'to ang himagsikan Hindi 'to ang pinangarap Ano pang pwedeng baguhin Page 17 of 87
BONIFACIO JACINTO Asal ba'y mababago pa? Ano pa ba'ng pwedeng gawin Upang tayo'y magkaisa? Hindi 'to ang Katipunan Na nais nating itatag Hindi 'to ang himagsikan Hindi 'to ang pinangarap. Wala tayong ginawa maghapon kundi magtakwil at magtiwalag. Hindi kaya't naipit tayo sa pagpapalaganap at pagsasala ng mga kasapi? Hindi sa pagsasala, kundi sa paghubog. Bale wala ang lahat ng ating ipinaglalaban kung hindi natin kayang labanan ang ating sarili. Bale wala ang himagsikan kung sa sarili natin mismo'y hindi natin kayang masimulan. SONG: Nasa Loob Ang Himagsikan Ang tunay na himagsikan Sa loob nagsisimula Sa puso't kaibuturan Sa kaluluwa ang digma Page 18 of 87
Ang tunay na himagsikan Ay paglilinis ng loob Asamin ang kabanalan Iwaksi ang pag-iimbot Mauupo sa may isang mesa si JACINTO. Magsisimula siyang magsulat. JACINTO Ang kalaban ay sarili Bago pa man ang dayuhan Sa paghangad ng mabuti At pag-ayon sa katwiran Matutong makipagkapwa At ng kabutihang asal Gawing isa ang salita Matakot ka sa Maykapal Ang tunay na himagsikan Sa loob nagsisimula Sa puso't kaibuturan Sa kaluluwa ang digma Page 19 of 87
Iaabot niya ang kanyang isinulat kay BONIFACIO. JACINTO Kailangan nating paalalahanan ang lahat ng ating mga kasapi kung bakit tayo nandito. Kung ano ang ating ipinaglalaban. Kung paano natin ito ipaglalaban. Kailangan nating ipaalala kung ano ang ibig sabihin ng maging isang Katipunero. BONIFACIO Napakaganda nito, Miling. Ito na ang isasama natin sa mga dokumento ng bagong kasapi. JACINTO Akala ko'y gumawa ka na ng dekalogo? BONIFACIO Mas mahusay ito. Mas matalas. Mas tatanim. Mamimigay si BONIFACIO / MAYPAGASA ng kopya ng Kartilya sa mga Katipunerong nasa pagpupulong. Projection sa screen: 24 Disyembre 1895. MAYPAGASA Ang lahat ng nais sumapi sa atin ay kailangang may sipi ng Kartilyang ito. Ipagbibili ito sa halagang apat na kuwalta. Ang pinagsulatan ng panunumpa, ang pinagsulatan ng pangangako at tanungan sa silid Page 20 of 87
panilayan ay tig-iisang kuwalta, at ang talaan ng mga kabagayang taglay ng hinikayat at nagnanasang makisanib, isang kuwalta ang dalawa. Babasahin nila ang mga dokumento. Nakaproject sa screen ang sipi ng Kartilya ng Katipunan. MAYPAGASA SONG: Ang Kartilya Ang buhay na di ginugol Sa kadahilanang banal Ay walang lilim na kahoy O damong nakamamatay DIMASAYARAN Ang tunay na kabanalan Ay ang pagkakawang gawa Ang umayon sa katwiran At pagmamahal sa kapwa TALIBONG Maputi man o maitim Lahat ay magkakapantay Higtan man sa ganda't galing Pagkatao'y di mahihigtan Page 21 of 87
LAHAT Kung lahat ng mga aral Ay isapuso ng lahat Ang mahal na Kalayaan Sisikat at lalaganap PINGKIAN Ang babae'y di libangan Siya ay iyong katuwang Kahinaan n'ya'y igalang Siya ang 'yong pinagmulan HALIMAW Ang kamahalan ng tao Ay wala sa pagkahari At ang dignidad ng tao'y Wala rin sa pagkapari LAHAT Kung lahat ng mga aral Ay isapuso ng lahat Ang mahal na Kalayaan Sisikat at lalaganap Matutumba si JACINTO. Manghihina. Aakayin siya ni BONIFACIO. BONIFACIO Kaunti na lang. Malapit na tayo. Page 22 of 87
JACINTO Saan tayo pupunta? Matutumba si JACINTO. Manghihina. Aakayin siya ni BONIFACIO sa isang kubol sa kabilang bahagi ng entablado. Ihihiga niya si JACINTO. BONIFACIO Magpahinga ka muna. Marami kang naubos na dugo. JACINTO Kuya...sapat ba ang isinulat ko? Bakit hindi pa rin tayo nagtagumpay? BONIFACIO Huwag ka na munang magsalita, nanghihina ka. JACINTO Hindi kaya't sa simula pa lamang ay nakatakda na tayong mabigo? Hindi natin maayos ang ating mga sarili. Hindi natin alam ang ating ginagawa. BONIFACIO Malinaw sa atin ang gusto nating makamtan. JACINTO Sapat ba iyon? Ni hindi ko matiyak kung tumatak sa kanila ang ating Kartilya. BONIFACIO Sinubukan mo. Sinubukan natin. Sapat iyon. JACINTO Ngunit bakit hindi pa rin natin inabutan ang liwanag? Page 23 of 87
BONIFACIO Nabibilang tayo sa mga nakahandusay sa dilim, Miling. Sandaling katahimikan. BONIFACIO Ngunit ang mga isinulat mo, ihinanda ang marami sa atin upang batiin ang pagdating ng liwayway. May maririnig na tunog si BONIFACIO. BONIFACIO Nariyan na sila. JACINTO Sino? BONIFACIO Ang mga guardia civil. Magpalakas ka, Pingkian. Kailangan mong bumalik sa iyong maybahay. Hindi pa tapos ang iyong kuwento. JACINTO Kuya, sandali! Aalis si BONIFACIO. JACINTO SONG: Sapat ba'ng mga salita? Page 24 of 87
Sapat ba'ng mga salita Upang ang puso'y magbago? Sapat ba'ng mga salita Upang baguhin ang tao? Ubos na ang talinghaga At ang diwa ay napagal Salita'y wala bang bisa? Kailan matatauhan? Sapat ba'ng mga salita Upang ang puso'y magbago? Sapat ba'ng mga salita Upang baguhin ang tao? Salita ko ay pingkian Upang damdami'y kumislap Ngunit panggatong ay kulang Kaya't puso'y di nagliyab Sapat ba'ng mga salita Upang ang puso'y magbago? Page 25 of 87
Sapat ba'ng mga salita Upang baguhin ang tao? May darating na tatlong Guardia Civil. Isa dito ay Tinyente. TINYENTE Siyasatin ninyo siya! Kakapkapan si JACINTO at may matatagpuan sa kanyang pistola at gulok. GUARDIA Tinyente, mukhang marami pong nawala sa kanyang dugo. Kailangan po niya ng duktor. TINYENTE (Kay Jacinto) Nasaan ang iyong mga kasama? Hindi makasagot si Jacinto. GUARDIA Tinyente, pakiusap. TINYENTE Hangga't hindi niya isinusuko ang kanyang mga kasama, hahayaan natin siyang mamatay. Page 26 of 87
Maglalabas ng baril ang Tinyente. Tututukan niya si JACINTO. TINYENTE Huwag na nating pahabain ang usapang ito. Nasaan ang mga kasama mo, insurekto? Mag-ingat ka sa isasagot mo kung ayaw mong marinig ang sagot ng baril ko. JACINTO Senyor...hindi po ako insurekto. TINYENTE Huling pagkakataon! Nakaengkwentro ng mga Cazadores ang grupo ninyo sa Majayjay noong makalawa. Iniulat sa aking may tinamaan silang isang pinuno ng Katipunan. Sinubukan nilang habulin ngunit biglang nawala. JACINTO Ako po iyon, senyor. Ngunit hindi po ako kasapi. Isa po akong bihag! TINYENTE Huwag kang magsinungaling! JACINTO May...may katibayan po ako. TINYENTE Ano'ng katibayan? JACINTO Nasa bulsa ko po...isa po akong espiya... Page 27 of 87
Kakapain ni JACINTO ang bulsa. Hindi niya mahanap ang cedula. Sa kabilang bahagi ng entablado, papasok si ISYO, hila-hila si FLORENCIO REYES. Itatayo niya ito sa harap ng dalawang Katipunerong nakaupo sa harap ng mesa. May puwang sa pagitan ng dalawang katipunero. ISYO Narito po si Florencio Reyes. Napatunayan sa pagsisiyasat ng sanggunian na siya'y nagtaksil sa kataas-taasang katipunan. Naiharap na po sa sanggunian ang kanyang mga tala at mga dokumentong kinopya niya na ipadadala niya sa Secreta Policia. Tatayo si JACINTO / PINGKIAN mula sa kanyang hinihigaan at lilipat sa kabilang bahagi ng entablado. Uupo siya sa pagitan ng dalawang katipunero. PINGKIAN Napatunayan ng hukumang ito na ika'y nagtaksil sa kataas-taasang katipunan. Ang parusa sa pagtataksil ay kamatayan. Ano ang masasabi mo para sa iyong sarili? FLORENCIO Hindi magtatagumpay ang pag-aaklas na ito, Pingkian. Alam mo ito ngunit ayaw mong aminin. PINGKIAN Mabibigo lamang ang himagsikan dahil sa mga taksil na katulad mo. Page 28 of 87
FLORENCIO Taksil? Kanino, heneral? Sa pamilyang binubuhay ng ginagawa ko para sa inang Espanya? Sa mga pinuno ninyong tumakas sa Hong Kong at iniwan kayong walang pamunuan? Sa mga itinuturing mong kapatid na pumatay sa sarili ninyong Supremo? Kanino ako nagtaksil, heneral? PINGKIAN Kasama ka namin sa mga pagpupulong. Kasama ka namin sa mga plano, sa mga pangarap, sa pag-iisang dugo! Itinuring ka naming kapatid, Florencio. Kapatid! Nakaproject sa screen ang "Kasalanan ni Cain" ni Emilio Jacinto. SONG: Ang Kasalanan Ni Cain Puso'y naiinis, masikip ang dibdib Aking mga luha'y kusang umaagos Nakaririmarim, bakit nakaukit Ang sumpa ni Cain sa mga Tagalog? Kadugo't kapatid mismo ang dahilan Ng pagkakasadlak at pagkakaaba Hindi matatamo, mithing kalayaan Dahil nagtataksil ang kapwa sa kapwa O, sala ni Cain, 'sinumpa ng Diyos Page 29 of 87
Muli't muli naming ika'y isusumpa Sa ngalan ng madlang sa sákit ay pagod Sa ngalan ng inang ubos na ang luha FLORENCIO Bakit sa akin ninyo isinisisi ang pagkabigo ng inyong pag-aaklas? Bakit hindi ninyo tignan ang inyong mga sarili. Kayo mismo ang taksil sa inyong mga sariling panuntunan. May papasok na tatlong FRAILE na si JACINTO lamang ang nakakakita. Mapapatayo si JACINTO. FR. AGAPITO Kami rin ba'y taksil, kung kaya siniil, FR. DOMINGO At ang aming buhay, tuluyang kinitil? FR. PIERNAVIEJA Nang kami'y dakipin ni Don Aguinaldo FR. AGAPITO Ipinaubaya kina Bonifacio FR. DOMINGO Kami'y pinagdusa, ginulpi, sinaktan FR. PIERNAVIEJA Utos ng Supremo'y tuluyang mabitay Page 30 of 87
FR. AGAPITO Sino ang nagtaksil sa inyong salita? FR. DOMINGO Sino ang lumabag sa sariling diwa? Kikilabutan si JACINTO. JACINTO Pinuhunang pagod, t'yaga at panganib Walang kabuluhan wala na ring saysay Sapagkat ang taksil ay mismong kapatid Ang pagkakanulo'y para nang pagpatay O, sala ni Cain, 'sinumpa ng Diyos Muli't muli naming ika'y isusumpa Sa ngalan ng madlang sa sákit ay pagód Sa ngalan ng inang ubos na ang luha Lalabas ang tatlong FRAILE. FLORENCIO Tumingin muna kayo sa salamin, Pingkian. Kung ako'y may kasalanan, lahat din kayo'y nagkasala. Lahat tayo'y si Cain. Sandaling katahimikan. Page 31 of 87
JACINTO Lahat tayo'y mananagot sa ating mga ginawa. Darating ang aming panahon. Ngunit ngayon, ikaw ang mananagot. Sesenyasan ni JACINTO ang isa sa mga Katipunerong nakaupo. Kakapkapan ni ISYO si FLORENCIO. May makukuha itong cedula. Iaabot ni Isyo ang cedula kay JACINTO. Babasahin niya ito. JACINTO Ikaw, Florencio Reyes, ay napatunayang nagtaksil sa Kataas-taasang Katipunan ng mga Anak ng Bayan. Ang parusa sa pagtataksil ay kamatayan. Tatayo ang Katipunero, maglalabas ng baril. Ilalabas nila si FLORENCIO. Babalik si JACINTO sa kanyang hinihigaan. Iaabot niya ang cedula sa TINYENTE. JACINTO Ako po si Florencio Reyes. Isa po akong espiya. Bihag po ako ng Katipunan dahil nahuli nila akong nagpapadala ng mga dokumento sa Secreta Policia. Sinaktan po nila ako, papatayin po nila ako...kung hindi dahil sa mga Cazadores siguro ay... Page 32 of 87
Babasahin ng TINYENTE ang cedula. Iaabot niya ito sa GUARDIA. Sesenyasan niya ang GUARDIA. Lalabas ito dala ang cedula. TINYENTE Magpapadala kami ng duktor kapag natiyak na naming totoo ang mga sinasabi mo. Mag-iiwan kami ng mga tao sa labas. JACINTO Salamat, senyor. Lalabas ang TINYENTE. Mula sa likuran, patagong papasok si ISYO. ISYO Heneral Pingkian. JACINTO Isyo, ano'ng ginagawa mo rito? ISYO Itatakas ko kayo. Nasa Sta. Cruz na ang tropa, hinihintay kayo. Hinihintay din kayo ng inyong maybahay. Nag-aalala siya. JACINTO Masyado akong mahina para gumalaw, Isyo. Kumusta ang mga kapatid? Ano'ng balita sa himagsikan? ISYO SONG: 1898 Dumating ang mga Amerikano Sa Look ng Maynila Page 33 of 87
Pinalubog ang mga barko Ng mga kalabang Kastila Nagbalik na si Aguinaldo Kasama ang kanyang Junta At sa Cavite El Viejo Idineklara ang independencia Nagpatuloy si Malvar Sa himagsikan sa Batangas. Kumalat din sa Mindanao At sa Pampanga ang pag-aaklas Sa Kongreso ng Malolos Lehislatura'y itinatag Dahil hindi pa natatapos Ang ating pag-aaklas Mga Amerikano'y dumating Maynila ay sinakop Habang ang mga hukbo nati'y Pinigilang makapasok Page 34 of 87
JACINTO ISYO JACINTO Hindi pa tapos ang laban, Isyo. Hindi pa tapos ang laban, heneral SONG: Hindi pa tapos ang laban Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'n pang hininga Hindi pa tapos ang laban Hangga't mayro'ng ibubuga Kahit tayo ay malagas May tapang pa ang iilan Di hahayaang magwakas Pag-asam sa kalayaan Isyo, bumalik ka na sa Sta. Cruz. Kailangan ko munang magpalakas. Ibalita mo kay Catalina na nasa mabuti akong kalagayan. Sabihan mo ang ating mga kapatid na magbabalik ako sa lalong madaling panahon. Asikasuhin ang samahan ng bayan sa pangangalakal. Maging handa sakaling kakailanganin natin muling lumaban. Page 35 of 87
Lalabas si Isyo. Darating ang isang Kastilang DUKTOR kasama ang GUARDIA. Sisiyasatin si JACINTO ng duktor, aalisin ang telang nakatali sa kanyang tuhod. DUKTOR Lumagos ang sugat sa alak-alakan. Ngunit mabuti't lumagos ang bala. Basag ang buto mo sa binti. Kailangan nating linisin muna ang sugat. GUARDIA Mabubuhay po ba siya. DUKTOR Sa tingin ko nama'y kakayanin niya. Ngunit marami siyang naubos na dugo. Kailangan natin siyang salinan. Kailangan ko ng gamit. Magsusulat ang duktor sa papel. Iaabot niya ito sa Guardia. DUKTOR Pumunta ka sa klinika ko sa bayan at iabot mo ito sa aking kasama. Alam na niya ang gagawin. Dalhin mo rito ang mga ipadadala niyang gamit. Magmadali ka. GUARDIA Opo. Lalabas ang Guardia. Patuloy ang duktor sa paglilinis ng sugat. Sandaling katahimikan. DUKTOR Isa ka sa kanila. Page 36 of 87
JACINTO Hindi ho... DUKTOR Nakita na kita dati. Nadala ang isa sa mga tauhan mo sa aking klinika. Nagpunta ka roon para kunin siya... Akmang sasagot si JACINTO. DUKTOR Huwag kang mag-alala. Hindi ko ipagsasabi. JACINTO Salamat. Sandaling katahimikan. JACINTO Bakit mo ako tinutulungan. DUKTOR Duktor ako. Tungkulin ko ang manggamot. JACINTO Ngunit kalaban mo kami. DUKTOR Tao ka. Tao ako. Bakit tayo magkalaban? Magtataka si JACINTO. Page 37 of 87
DUKTOR Pareho tayo ng sinusubukang gawin. Magkaiba ang paraan. Kapwa tayo nakakikita ng karamdaman. Ginagamot ko, ikaw naman, lumalaban. Mapapailing si JACINTO sa sakit ng sugat. DUKTOR Marami akong ginamot na katulad mo, mga kasamahan mo. Hanga ako sa tapang nila. Kahit napalilibutan, kahit dehado sa dami at bilang. Kahit alam nilang mas may armas ang kanilang kalaban. Nauunawaan ko sila. Nauunawaan ko ang galit nila, ang hinanakit nila, ang daing nila. JACINTO Ngunit Kastila po kayo. DUKTOR Tao ako. Pareho tayo ng nakikita. Pareho ng nararamdaman. Hindi ako sang-ayon sa maraming nangyayari dito sa ating bayan. Oo, bayan ko rin ito. Dito na ako ipinanganak. Hindi ko kailangang maging indio upang makita ang iyong mga nakikita. JACINTO Sang-ayon po kayo sa aming rebolusyon? DUKTOR Sa rebolusyon? Hindi ko alam. Ngunit sang-ayon ako na hindi dapat nangyayari ang mga pang-aabuso - ng mga fraile, mga guardia civil, mga pinuno. Hindi ko alam kung sang-ayon ako sa inyong rebolusyon. Bilang duktor, hindi ko ata kayang sumang-ayon sa pagdanak ng dugo. Ngunit ito Page 38 of 87
ang kaya ko iambag, ang munti kong pagtutol - ang panggagamot kahit na sino pa ang nasugatan. Indio man o Kastila. JACINTO Sana ay makita rin ng mga kababayan ko ang nakikita ninyo. DUKTOR Marami pa bang hindi nakakakita? JACINTO Sinubukan ko po. Sinubukan naming ipakita sa marami. Sinubukan naming pasiklabin ang damdamin ng aming mga kababayan. Nagsulat kami. Mga salita namin ang pingkian. Saglit na nagliyab. Ngunit parang sa panggatong nagkulang... Sa kabilang bahagi ng entablado, makikita si PIO VALENZUELA / DIMASAYARAN at tatlong ESTUDYANTE. Nagpapatakbo sila ng maliit na imprenta. Pagkatapos nilang mag-imprenta ng isa, iaabot ng estudyante kay DIMASAYARAN ang unang sipi. Projection sa screen: Tondo, 1896 DIMASAYARAN Alam na alam na niyo kung paano ito patakbuhin. ESTUDYANTE 1 Sanay na sanay na po kami. Marami po sa aming ipinaimprenta si kapatid na Pingkian. Pangatlong limbag na po ito. Marami pa pong mga kabataang naghahanap ng kopya. Page 39 of 87
ESTUDYANTE 2 Yung iba nga'y naghihiraman na lamang ng kopya. DIMASAYARAN Mag-iingat kayo, tiyakin ninyong hindi kayo mahuhulihan ng kopya. Mula sa kubol, tatayo si JACINTO at sasali sa eksena. ESTUDYANTE 3 Senyor, atin lang po, ngunit dumarami ang nagnanais sumali sa atin dahil sa diyaryo. Iaabot ni DIMASAYARAN ang sipi kay PINGKIAN Projection sa screen: front page ng KALAYAAN. DIMASAYARAN Salamat sa pangunguna mo sa ating diyaryo. Hindi ko na kinaya sa dami ng pasyente ko! PINGKIAN Kailangan natin ito. Kailangan dumami pa ang mga mulát. Kailangang lumaganap ang apoy ng himagsikan. DIMASAYARAN Dahil sa unang lathala natin, dumami ang nais na maging kaanib. At Pingkian, napakaganda ng iyong pahayag. Nangungusap sa mga kabataan. Marami ang naantig. Napakahusay mo talagang magsulat. Page 40 of 87
PINGKIAN Kayo ba naman ni Maypagasa ang kasabay ko, mapipilitan akong galing! Magtatawanan sila. Ilaw sa kabilang bahagi ng entablado. Pupunta rito ang mga estudyante at patagong mag-aabot ng sipi ng KALAYAAN sa iba't ibang miyembro ng KORO. Projection sa screen: Sa Mga Kababayan, isinulat ni Emilio Jacinto halaw sa estilo at gamit ang pangalan ni Marcelo H. Del Pilar Projection sa screen: sipi ng "Sa Mga Kababayan" Nagbabasa ang mga umaawit ng nakasulat sa diyaryo. DIMASAYARAN SONG: Sa Mga Kababayan Buhat dito sa kabila ng malawak na dagat Sa sinapupunan at pagkandili ng ibang lupa Sa inyo mga kababayan ang aming pagbati, Ang unang salita, himutok, at pagbigkas ng aming labi Narinig ng aming tainga ang inyong pagdaing Namalas ng aming mata ang inyong pagkaapi Page 41 of 87
KORO 1 KORO 2 LAHAT KORO 3 Agad bumukal sa 'ming loob ang dakilang nasa Na kayo'y maibangon sa pagkalugmok at pagdurusa Nais naming pukawin ang inyong mga puso Gisingin ang damdamin sa pagkakahimbing, Maampat ang matinding dagok ng sakit Tuluyang mabawasan ang lumbay na tinitiis Inakala rin naming ang Inang Espanya Ang siyang magbibigay ng kaginhawahan Ngunit sa tatlong daang taon na lumipas Puro lamang pang-uulol at pangakong di natutupad Ano pa ang hinihintay ano ang hinahangad? Tatlong dantaon nating tinitiis ang bigat Ng pagkaalipin at paghingi ng paglingap Ang tanging napala, sa kamatayan nasadlak Ngayong hapo sa paghingi ang ating mga kamay Ngayong sa ating pagdaing, namaos na ang sigaw Nais naming itaas ang ulo nating nakayuko Nais naming imulat ang mga nasanay nang sumuko Page 42 of 87
PINGKIAN LAHAT BONIFACIO JACINTO BONIFACIO Ano pa ang hinihintay ano ang hinahangad? Tatlong dantaon nating tinitiis ang bigat Ng pagkaalipin at paghingi ng paglingap Ang tanging napala, sa kamatayan nasadlak Ano pa ang hinihintay ano ang hinahangad? Tatlong dantaon nating tinitiis ang bigat Ng pagkaalipin at paghingi ng paglingap Ang tanging napala, sa kamatayan nasadlak Tunay na Pingkian ang iyong mga salita, Miling. Pinagningas mo ang damdamin ng mga kabataan at ng ating mga kababayan. Ngayong nagniningas na, kailangan pang pag-alabin. Kailangang paliyabin. Lalong lalaki ang ating samahan. Dumarami ang namumulat. Dumarami ang nais makiisa. Page 43 of 87
Projector sa Screen: Tondo, 1896. Mapapalitan ang imprenta ng isang mesa. Sa likod nito'y nakaupo ang PANGULO, MABALASIK, at si PINGKIAN. May ilang mga miyembro ng KORO na pipiringan. Lilipat sila sa kabilang bahagi ng entablado. Sasali sila sa KATIPUNAN. Nakaproject sa screen ang "PAHAYAG" ni Emilio Jacinto. PINGKIAN Ano ang kalagayan nitong Katagalugan noong unang panahon? KATIPUNERO 1 SONG: Pahayag Bago dumating ang Kastilang dayuhan, Noong wala pang pagkaalipin at karuwagan Ang ating mga ninuno ay nabubuhay Sa kasaganaan, sa kaginhawahan. Ating pag-iisip, may tanglaw ni Kalayaan At iginagalang ng mga kalapit-bayan. Sinisimsim natin ang simoy ng hangin Na dulot ay buhay at lakas ng katawan. Page 44 of 87
PINGKIAN KATIPUNERO 2 PINGKIAN ISYO Ano ang kalagayan sa ngayon? Ngayo'y lubog sa kalunuran ng bangis at daya ang araw ng ligaya nitong Katagalugan. Higit tatlong dantaon tayong nasa dilim, Dilim at kilabot ng gabi ng pagkaalipin. At ang gabing ito'y tulad ng mga libingan Balót ang magdamag ng katahimikan Walang naririnig kundi kalansing ng tanikala O kaya'y mapanglaw na daing ng mga aba Ano ang magiging kalagayan sa darating na panahon? Tayo'y muling magigising sa liwanag. Tayo'y muling magkakaisa sa gawa. Ang bawat isa'y lilingap sa lahat Ang lahat ay lilingap sa bawat isa. At kung tayo'y muling pipintuho't At muling iibig kay mutyang Kalayaan, At handang mamatay para sa kanyang adhika, Manunumbalik tayo sa kanyang pagkalinga. Page 45 of 87
Paisa-isa, tatanggalin ng mga KATIPUNERO ang kanilang piring. Sa harap nila, may mesang may papel, pluma, bungo, balaraw, at kandilang nakasindi. Lalapit ang unang katipunero sa mesa at babasahin ang nakasulat sa papel. KATIPUNERO 1 SONG: Ang Kartilya Ang buhay na di ginugol Sa kadahilanang banal Ay walang lilim na kahoy O damong nakamamatay Lalapit ang ikalawang katipunero sa mesa at babasahin ang nakasulat sa papel. KATIPUNERO 2 Kung makasariling nasà At hindi sa kagalingan Nagbubuhat ang ginawa Hindi ito kabaitan Lalapit si ISYO sa mesa at babasahin ang nakasulat sa papel. ISYO Ang tunay na kabanalan Ay ang pagkakawang gawa Ang umayon sa katwiran Page 46 of 87
LAHAT KATIPUNERO 3 KATIPUNERO 4 KATIPUNERO 1 LAHAT At pagmamahal sa kapwa Kung lahat ng mga aral Ay isapuso ng lahat Ang mahal na Kalayaan Sisikat at lalaganap Maputi man o maitim Lahat ay magkakapantay Higtan man sa ganda't galing Pagkatao'y di mahihigtan Ang mataas ang kalooban Ang inuuna ay puri Ang hamak ang kalooban Inuuna ang sarili Sa taong mayroong hiya Salita n'ya'y panunumpa. Ipagtanggol mo ang api Labanan ang nang-aapi Kung lahat ng mga aral Page 47 of 87
Ay isapuso ng lahat Ang mahal na Kalayaan Sisikat at lalaganap Susugatan nila ang sarili at pipirma sila sa papel gamit ang dugo. KATIPUNERO 2 Kung ikaw ay matalino Mag-ingat sa sasabihin Matutuhang ipaglihim Ang dapat na ipaglihim ISYO Ang lalaki ang patnubay Ng asawa't mga anak Kung sa samâ inaakay Tiyak ang tungo'y pahamak KATIPUNERO 3 Ang babae'y di libangan Siya ay iyong katuwang Kahinaan n'ya'y igalang Siya ang 'yong pinagmulan KATIPUNERO 4 Kundi mo ibig na gawin Sa iyong asawa't anak Page 48 of 87
LAHAT KATIPUNERO5 KATIPUNERO 1 KATIPUNERO 2 Huwag mo ring dapat gawin Sa ibang asawa't anak Kung lahat ng mga aral Ay isapuso ng lahat Ang mahal na Kalayaan Sisikat at lalaganap Ang kamahalan ng tao Ay wala sa pagkahari At ang dignidad ng tao'y Wala rin sa pagkapari Wala sa tangos ng ilong Wala sa puti ng mukha Wala sa taas ng dunong At kalagayan sa lupa Lahat ay mahihigitan Yaman, ganda, at talino Ngunit tayo'y pantay-pantay Pagdating sa pagkatao Page 49 of 87
LAHAT Kung lahat ng mga aral Ay isapuso ng lahat Ang mahal na Kalayaan Sisikat at lalaganap Magsasama-sama ang mga bagong miyembro ng Katipunan at ang mga miyembro ng sanggunian. Aabutan nila ng mga armas ang mga bagong miyembro. Papasok sina ANDRES BONIFACIO at PIO VALENZUELA upang tanggapin ang mga bagong miyembro. BONIFACIO SONG: Pangarap ko'y Kalayaan Pangarap kong manumbalik Ang daigdig sa tahimik Sa panahon ng sagana Sa panahon ng ginhawa VALENZUELA Pangarap kong mabalikan Noong ang katagaluga'y Kabilihan, kapalitan Ng mga katabing-bayan PINGKIAN Pangarap ko'y Kalayaan Malayang Katagalugan Bayang walang inaapi Page 50 of 87
LAHAT Dilim. Bayang angkin ang sarili Pangarap kong manumbalik Panahong walang paghibik Tapusin ang tatlong daang Taon ng kaalipinan Pangarap ko'y Kalayaan Malayang Katagalugan Bayang walang inaapi Bayang angkin ang sarili Page 51 of 87
IKALAWANG YUGTO: LIWANAG Gabi. Nakahiga si JACINTO sa kanyang papag sa kubol. Katatapos lamang siyang salinan ng dugo ng DUKTOR mula sa GUARDIA. Ililigpit ng DUKTOR at GUARDIA. GUARDIA Kumusta po siya, duktor? DUKTOR Kung malalampasan niya ang magdamag, bubuti na siya bukas. GUARDIA Kung hindi? Iiling ang DUKTOR. DUKTOR Senyor, inumin mo muna ito. Pagkatapos ay subukan mong magpahinga. Paiinumin ng DUKTOR si JACINTO ng gamot. DUKTOR Iwan muna natin siya para makapagpahinga. Iiwan nila si JACINTO. Magsisimula siyang manginig sa lagnat. Papasok si JOSEFA DIZON. Page 52 of 87
JACINTO JOSEFA JACINTO JOSEFA JACINTO JOSEFA JACINTO JOSEFA JACINTO Inang? Inang? Nandito ako, anak. Pagod na ako, Inang. Magpahinga ka lang. Tama yata kayo, Inang. Di yata ako dapat sumali sa Katipunan. Sinayang ko lamang ang aking kabataan. Bakit mo sinasabi iyan? Sapagkat nabigo ang himagsikan. Mamamatay akong hindi nakikita ang liwanag ng Kalayaan. Walang saysay ang aking pagkamatay. Hindi ba't mas mahalagang may saysay ang buhay kaysa sa pagkamatay? Ngunit tama ka, Inang. Kung tinapos ko sana ang aking pag-aaral. Sinayang ko ang aking kabataan. SONG: Hindi sayang ang buhay Bakit nga ba sinayang Page 53 of 87
JOSEFA JACINTO Ang aking kabataan Sa pagdanak ng dugo Sa himagsikang bigo Marami pang paraan Ang magsilbi sa bayan Ang maging dalubhasa Sa batas at salita Hindi sayang ang buhay At iyong kabataan Kung ito'y inilaan Sa dakilang adhika Sapagkat kundi banal Ang dahilan ng buhay Kahoy 'tong walang lilim Damong nakamamatay Ba't nagpakabayani Nilimot ang sarili Bakit ko isinugal Ang nag-iisang buhay? Page 54 of 87
Bakit nga ba sinayang Ang aking kabataan Sa pagdanak ng dugo Sa himagsikang bigo JOSEFA Sapagkat kundi banal Ang dahilan ng buhay Kahoy 'tong walang lilim Damong nakamamatay SILANG DALAWA Hindi sayang ang buhay At iyong kabataan Kung ito'y inilaan Sa dakilang adhika Sapagkat kundi banal Ang dahilan ng buhay Kahoy 'tong walang lilim Damong nakamamatay JOSEFA Hindi ba't ito ang unang talata ng iyong Kartilya? Ano pa bang hihigit at mas babanal na kadahilanan sa kalayaan ng iyong bayan? Page 55 of 87
JACINTO JOSEFA JACINTO JOSEFA JACINTO JOSEFA Ngunit kami'y nabigo, Inang. Nakasalalay ba ang kadahilanan ng iyong buhay sa tagumpay o kabiguan? Hindi mo iiwasang gawin ang isang bagay dahil alam mong ika'y mabibigo. Ang mahalaga'y malinaw sa iyo kung bakit mo siya ginagawa. At para ito sa adhikaing dakila. Ngunit bakit kami nabigo, Inang? Hindi ba sapat na pingkian ang aking mga salita upang magliyabin ang puso ng aking mga kababayan? Sapat ba ang apoy para sa ganap na liwanag? Ano ang kulang? Hindi ako ang makasasagot niyan. Page 56 of 87
Ilaw sa kabilang bahagi ng entablado. Nakaupo si DR. JOSE RIZAL, may kalaro ng chess na hindi nakikita. Makikita siya ni JACINTO. Sesenyasan si JACINTO ng kanyang INA na lumapit kay RIZAL. Magsusuot ng pang janitor si JACINTO. Kukuha siya ng mop sa ilalim ng kama. Maglilinis siya ng sahig at marahang lalapit kay DR. RIZAL. Sesenyasan niya si DR. RIZAL. Mapapansin siya ni DR. RIZAL. RIZAL (sa kalaro) Ituloy natin ang laro mamaya. Sasaglit lamang ako sa aking silid. Tatayo si RIZAL at lalapit sa kubol ni JACINTO. RIZAL Ipinadala ka ng Katipunan? JACINTO Ako po si Emilio Jacinto, Dr. Rizal. Ipinadala po ako ng Supremo Andres Bonifacio. RIZAL Paano kang nakapasok dito? Mahigpit ang pagbabantay sa akin. JACINTO Kasapi po ng katipunan ang patrono ng lantsa. Page 57 of 87
Mapapangiti si Dr. Rizal. RIZAL Kung gayo'y totoo ngang lumaganap na ang inyong samahan. May mga pagbabago ba mula noong pag-uusap namin ni Dr. Valenzuela? JACINTO Naparito po ako upang agawin kayo mula sa inyong mga tanod. Matatawa si RIZAL. JACINTO Nakaabang po sa pantalan ang mga kapatid natin sa Katipunan. Nakahandang sumugod. RIZAL Hindi ninyo alam ang ginagawa ninyo. Mahigpit ang pagbabantay sa akin. JACINTO Nakahanda po kami sa anuman. Mangyari na ang mangyari. RIZAL Huwag ninyo akong intindihin, Emilio. Huwag kayong magpadalos-dalos. Kaya ko ang aking sarili. JACINTO Ngunit Dr. Rizal, kailangan namin ang gabay mo. Kailangan ka ng himagsikan. Nakahanda kaming sumunod sa iyo. Sabihin mo lamang ang dapat naming gawin at gagawin namin. Page 58 of 87
RIZAL JACINTO RIZAL JACINTO RIZAL Sandaling katahimikan. Sinabi ko na kay Don Pio ang mga dapat ninyong gawin. Hindi pa kayo handa. Ano'ng magagawa ng pag-agaw ninyo sa akin mula sa mga Kastila? Matutuklasan kayo nang mas maaga, mapipilitan kayong mag-aklas nang mas maaga sa inaasahan, habang hindi pa kayo handa. Puputok at puputok ang himagsikan. Hindi na mapipigilan ang pagsabog ng bulkan. Hindi sapat ang apoy ng damdamin para magpatuloy ang himagsikan. Uulitin ko ang sinabi ko kay Don Pio. Hindi kayo handa. Wala kayong armas. Wala kayong suporta ng mga mayayaman. Wala kayong pinanghahawakang tulong mula sa Hapon. Mas madali ninyo kaming magagabayan kung wala kayo sa poder ng mga Kastila, Dr. Rizal. Ibinigay ko sa mga Kastila ang aking salita, Emilio. Nauunawaan mo ito, hindi ba? Sa kanilang lahat, ikaw dapat ang nakauunawa nito. Page 59 of 87
RIZAL Sandaling katahimikan. RIZAL JACINTO Kilala kita. Binanggit ka sa akin ni Don Pio. At pamilyar ako sa inyong...sa iyong isinulat. Sa isang banda'y pareho tayo, Emilio. Marami tayong nakikitang hindi nakikita ng iba. Tayong biniyayaan ng mga salita ay may tungkuling isulat ang mga ito at subukang imulat ang mga hindi mulat. Ngunit sapat ba ang mga salita, Dr. Rizal? SONG: Sapat ba'ng mga salita? Sapat ba'ng mga salita Upang gisingin ang bayan? Sapat ba'ng ako'y tumula Para sa 'ting kalayaan? Ubos na ang talinghaga At ang diwa ay napagal Pingkia'y wala bang bisa? Walang dagitab ang tapang? Sapat ba'ng mga salita Page 60 of 87
RIZAL JACINTO RIZAL Upang gisingin ang bayan? Sapat ba'ng ako'y tumula Para sa 'ting kalayaan? Ano pa ang dapat gawin Nang liwanag ay matanaw, Nang damdamin ay magising Ipagpatuloy ang laban? Sapat ba'ng mga salita Upang gisingin ang bayan? Sapat ba'ng ako'y tumula Para sa 'ting kalayaan? May sapat na bisa ang salita, Emilio. Ngunit alam nating kailangang tapatan lagi ng gawa. Ngunit hindi po ba't itong binabalak namin ang tinutukoy ninyong paggawa? Pagkilos? Binalaan ako ni Don Pio kung gaano kapusok ang inyong mga kasapi. Hindi mabubuhay ang himagsikan sa kapusukan lamang. Hindi Page 61 of 87
JACINTO RIZAL JACINTO RIZAL mabubuhay ang himagsikan sa apoy lamang. Kailangan ng tunay at tumatagal na kaliwanagan. Ngunit bakit hindi sapat ang apoy? Marahil ay nakalimutan ng marami ang tunay na ibig sabihin ng Kalayaan. Ano'ng ibig mong sabihin? SONG: Pahayag Tayo'y muling magigising sa liwanag. Tayo'y muling magkakaisa sa gawa. Ang bawat isa'y lilingap sa lahat At ang lahat ay lilingap sa bawat isa. At kung tayo'y muling pipintuho At muling iibig kay mutyang Kalayaan, At handang mamatay para sa kanyang adhika, Manunumbalik tayo sa kanyang pagkalinga. Hindi kailangang pagdanak ng dugo ang ibig sabihin ng pagiging handang mamatay para sa Kalayaan, Emilio. Page 62 of 87
Sandaling katahimikan. RIZAL Nasaan ka ngayon? Sa isang kubol sa kung saan. Sugatan. Nasa bingit ng kamatayan. Nakikipag-usap sa mga multo ng iyong panghihinayang. Matatauhan si JACINTO. Nasa loob siya ng kanyang kubol. JACINTO Kung hindi sana namatay ang Supremo - RIZAL Naniniwala ka ba sa sinasabi mo? Alam mong hindi ang pagkamatay ng Supremo ninyo ang dahilan ng pagkabigo ng himagsikan. Alam mo ito. Isinulat mo ito. Hindi ba't lahat ng isinulat mo'y pawang mga paalala sa iyong mga kapatid? Bakit mo isinulat ang Kartilya? Dahil alam mong walang himagsikang magtatagumpay kung hindi ito nagsisimula sa kalooban. Bakit mo isinulat ang "Liwanag at Dilim"? Dahil nakita mong madaling masilaw sa huwad na kislap ang iyong mga kapatid. Bakit mo isinulat ang "Kasalanan ni Cain"? Dahil mula mismo sa loob ninyo nagmumula ang mga pagtataksil. Hindi ba't isinulat mo ang lahat upang ipaalala sa mga Tagalog kung paano ang maging tao? Kung paano ang maging mabuti? Na dito nagsisimula ang tunay na paghihimagsik? Page 63 of 87
Sandaling katahimikan. RIZAL Kapag natapos ang lahat, kapag napalayas ang mga dayuhan, kapag natuyo na ang lahat ng dugo, ano na para sa iyo ang kalayaan? Ano na para sa kanila ang kalayaan? Ano ang gagawin nila sa kalayaan? Iaalok ni RIZAL ang kanyang kamay kay JACINTO. JACINTO Saan tayo pupunta? RIZAL Kailangan mo silang ihanda sa pagsapit ng liwanag, Pingkian. Dadalhin ni RIZAL si JACINTO sa kabilang bahagi ng entablado. RIZAL Pagmasdan mo ang hinaharap. Projection sa screen: 1898. Sta. Cruz, Laguna. Papasok si CATALINA. Tatakbo siya at yayakapin ang asawang si JACINTO / MILING. CATALINA Miling! Akala ko'y hindi na kita makikita! MILING Catalina, mahal! Page 64 of 87
CATALINA SONG: Ikaw Ang Liwanag Ikaw ang liwanag na inaabangan Ang pamumukadkad ng bukang liwayway Ngiti mo'ng huhubad sa dilim ng gabi Ako ay malaya pag ika'y katabi Ikaw ang umagang inaasam-asam Ang init sa pisngi ng halik ng araw Ang tinutulaan ng mga makata At 'pinaglalaban naming mandirigma Papasok ang KORO. Sila'y mga taga Sta. Cruz. Bubuo sila ng talipapa sa entablado. Pupunuin nila ito ng mga paninda. CATALINA/ Kalayaan ay pagsapit ng pag-ibig JACINTO Ang pagtahan ng puso ko sa'yong dibdib Bakit ko pa iaalay itong buhay? Kundi rin lang sa yakap mo mahihimlay JACINTO Ikaw ang pagtigil ng aking ligalig Ang pananahimik ng aking paghibik Ikaw ang liwanag sa bayang madilim Page 65 of 87
Ikaw ang paglayang idinadalangin JACINTO/ Kalayaan ay pagsapit ng pag-ibig CATALINA Ang pagtahan ng puso ko sa'yong dibdib Bakit ko pa iaalay itong buhay? Kundi rin lang sa yakap mo mahihimlay Titigil sina JACINTO at CATALINA sa tapat ng isang hindi pa buong estante. Pagtutulungan nila itong buoin. Pagmamasdan ni CATALINA ang asawa. JACINTO Bakit ganyan ka makatingin? CATALINA Masama bang hangaan ang napakakisig kong asawa? Yayakapin niya ang asawa mula sa likod. CATALINA Tapos na ba ang mga araw ng dilim, Miling? JACINTO Lagi't laging may dilim, mahal. Ngunit nabubuhay tayo sa mga ganitong sandaling pagsilip ng liwanag. CATALINA Akala ko'y idineklara na ang Independencia? Hindi ba't natalo na ang mga Kastila sa Intramuros? Page 66 of 87
JACINTO May mga bagong dayuhang parating. Hindi pa natin tiyak ang kanilang adhika. Ang alam lang nati'y hindi pa ganap ang ating paglaya. CATALINA Hahawak ba tayong muli ng baril at tabak, mahal? JACINTO Sa ngayon, pagtibayin muna natin ang mga nayon. Pagyamanin ang samahan. Palaguin ang mga kabuhayan ng ating mga kababayan. Ngunit nakahandang dumampot ng armas kung kinakailangan. Papasok si CIRILO JAVIER, isa sa mga opisyal ng Samahang Bayan ng mga Mangangalakal. CIRILO Heneral! JACINTO Cirilo! Paumahin kung hindi ako nakararating sa mga pagpupulong ng Samahan. Inaasahan kong mainam ang lahat? CIRILO Malaki po ang kinikita ng mga kasama. Nakatanggap na rin ng kinita ang inyong maybahay. JACINTO Mainam. Kumusta naman ang mga miyembro ninyo sa Bubucal? Page 67 of 87
CIRILO JACINTO CIRILO JACINTO CIRILO JACINTO CIRILO JACINTO Lumalaki ang samahan doon. Kumikita na rin. Nakapag-abot din tayo sa mga nabalo ng mga kapatid na Alejandro at Alfredo. Mabuti naman. Nakapaghulog naman ang lahat ng mga kasapi dito sa Bagumbayan. Kaya may bahagi ng pagpapatayo nitong talipapa ang masasagot ng Samahan. Natutuwa ako at napalago ninyo ang Samahang Bayan ng mga Mangangalakal dito sa Sta. Cruz, Cirilo. Ikaw ang nakaisip nito kapatid. Sinunod lang namin ang mga isinulat mo, ang mga itinuro mo. Natutuwa ako at dahan-dahan tayong nakababangon. Pagbalik ng mga kapatid natin mula sa pakikidigma, kapag tapos na ang lahat ng gulo, may uuwian ang lahat na kabuhayan. Ikaw din naman ang nagsabi na ang kaginhawahan ng bayan ay sa kanila din naman dapat na manggaling. At mabuti na magkakaroon na rin tayo ng panindang karne. Page 68 of 87
CIRILO Oo nga't mainam na makapanininda na rin tayo ng baboy at baka. Nabalitaan ng mga taga Batangas ang ginagawa natin dito. Mamayang hatinggabi'y darating silang dala ang mga karne. Darating din sina Don Miguel Malvar para makipag-usap sa grupo tungkol sa ginagawa ng Samahan at kung paano nila magagawa sa Batangas. Nais nila tayong tularan. SONG: Narito na ba ang Liwanag? Tapos na ba'ng hatinggabi? Pabuka na ba'ng liwayway? Atin na bang masasabing Sumapit na'ng kalayaan? Ang dilim ng pananakop Tuluyan na bang nagwakas? Ang wakas ba ng bangungot Ang ating naaaninag? Ito'ng ating tinatanaw Tunay ba itong liwanag? O pansamantalang ilaw Ang ating nababanaag? Page 69 of 87
Kasaganahang hinangad Katahimikang inasam Ay atin na nga bang hawak At di na pakakawalan Ang dilim ng pananakop Tuluyan na bang nagwakas? Ang wakas ba ng bangungot Ang ating naaaninag? Kakamayan ni JACINTO si CIRILO. Lalabas si CIRILO at CATALINA. RIZAL Tinatanong mo kung sapat ang iyong mga salita. Ito ang isa sa resulta ng iyong mga salita. Hindi ba't ikaw ang nagbigay sa kanila ng mga panuntunan kung paano patakbuhin ang samahan ng mga mangangalakal? Maglalakad silang dalawa. Pagmamasdan nila ang masaganang talipapa. RIZAL Hindi ba't ito rin ang kalayaan ipinaglalaban mo? Kasaganahan? Kapayapaan? Hindi ba't ito rin ang nilalaman ng iyong mga isinulat. JACINTO May ginawa ka ring ganito sa Dapitan. Page 70 of 87
RIZAL Sinubukan ko. Sa mga kabataan. Tinuruan ko sila. SONG: Ang ating ipinaglalaban Sa ingay ng mga putukan Sa pagbaha ng dugo Sa gulo ng himagsikan Nabulagan ba tayo? Atin bang nalimutan Larawan ng hinaharap Na ang ating ipinaglalaban Ay buhay na pinangarap Minsa'y kailangang lumaban At mag-alay ng dugo Minsa'y mula sa kamatayan Uusbong ang pagbabago Ngunit 'wag nating kalimutan Larawan ng hinaharap Na ang ating ipinaglalaban Ay buhay na pinangarap Page 71 of 87
Papasok si ISYO. ISYO JACINTO ISYO JACINTO Ang bumuo ng pamayanan Ang pagtaguyod ng pamilya Ang paghubog ng kalooban Mga larawan din ng paglaya Huwag nating kalimutan Larawan ng hinaharap Na ang ating ipinaglalaban Ay buhay na pinangarap Kuya Miling, nais ko lamang ipakita sa inyo ang mga marka ko sa eskuwela. Aba! Napakahusay, Isyo. Mauunahan mo pa akong maging abogado! Ikaw ang inspirasyon ko, heneral. Ikaw ang inspirasyon namin. Nagtayo kami ng samahan ng mga estudyanteng nag-aabogasiya, kuya. At ang batayan ng aming mga panuntunan ay ang mga isinulat mo! Huwag mong masyadong ipagkalat ang mga iyan at baka makulong ka! (matatawa) Page 72 of 87
ISYO Salamat sa payo mo, heneral. Kung hindi dahil sa iyo, hindi ako magpupursiging mag-aral. Papasok si CATALINA kasama ang ANAK. Tatakbo ang ANAK ni JACINTO sa kanya. May dala itong laruang gulok gawa sa kahoy. Magugulat si JACINTO. Titingin siya kay RIZAL. Ngingitian siya ni RIZAL. Yayakapin ni JACINTO ang ANAK. ANAK Tatay! Tignan mo, ginawan ako ni Isyo ng gulok! Mabuhay ang Katipunan ng mga Anak ng Bayan! JACINTO Manang-mana ka sa tatay. ANAK Tatay, sabi ni Nanay, gusto daw niya akong mag-aral para maging negosyante. CATALINA Sabi ko'y palaguin niya ang karnehan natin dito sa Sta. Cruz at sa buong Laguna. Para magawa niya ang lahat ng gusto niyang gawin. JACINTO (sa anak) Ayaw mo no'n? ANAK Gusto ko pong maging abogado! Katulad mo, tatay! Page 73 of 87
JACINTO (matatawa) Bakit naman? ANAK Para maipagtanggol ko ang mga naaapi! Yayakapin at hahalikan ni JACINTO ang mag-ina. JACINTO SONG: Ikaw Ang Liwanag Ikaw ang liwanag na inaabangan Ang pamumukadkad ng bukang liwayway Ngiti mo'ng huhubad sa dilim ng gabi Ako ay malaya pag ika'y katabi Ikaw ang umagang inaasam-asam Ang init sa pisngi ng halik ng araw Ang tinutulaan ng mga makata At 'pinaglalaban naming mandirigma Kalayaan ay pagsapit ng pag-ibig Ang pagtahan ng puso ko sa'yong dibdib Bakit ko pa iaalay itong buhay? Kundi rin lang sa yakap mo mahihimlay CATALINA Ikaw ang pagtigil ng aking ligalig Page 74 of 87
Ang pananahimik ng aking paghibik Ikaw ang liwanag sa bayang madilim Ikaw ang paglayang idinadalangin JACINTO/ Kalayaan ay pagsapit ng pag-ibig CATALINA Ang pagtahan ng puso ko sa'yong dibdib Bakit ko pa iaalay itong buhay? Kundi rin lang sa yakap mo mahihimlay Tatakbo ang kanyang ANAK sa kabilang bahagi ng entablado. Makikipaglaro kay ISYO. Panonoorin sila ni CATALINA. Maiiwan sina RIZAL at JACINTO. JACINTO Ito ba ang aking uuwian? RIZAL Hindi lahat. Hindi mo aabutan ang iyong anak. JACINTO Bakit pa ako babalik? Nais kong magkaroon ng kabuluhan ang aking pagkamatay. Tulad mo. RIZAL Kaya mas nais mong mamatay ngayon? JACINTO Mas nanaisin kong mamatay sa tama ng baril, sa gitna ng pakikipaglaban, kaysa sa tahimik na lumisan, nang dahil sa ano? Sa ngiki? Sa malaria? Page 75 of 87
RIZAL Mas mahalaga ba sa iyo kung paano kang namatay, kaysa kung paano kang nabuhay? JACINTO Ano pa ang aking babalikan kung hindi ko rin makikita ang bunga ng aking ipinaglaban? Kung hindi ko rin makikita ang aking anak? RIZAL Ngunit kailangan ka pa ng iyong bayan. Ng iyong asawa. Ipinakita ko na sa iyo ang hinaharap kung sakaling ika'y magbalik. Ilaw sa kabilang bahagi ng entablado. Makikita si FLORENCIO REYES. FLORENCIO Nais mong pumanaw na, Pingkian? Nais mong takasan ang pagkabigo ng iyong himagsikan? Hindi mo ba matanggap na hindi sapat ang iyong mga salita upang baguhin ang kalooban ng iyong mga kapatid? Papasok ang TATLONG FRAILE FR. AGAPITO Itatanggi mo ba ang mga kasalanan ng Katipunan? FR. DOMINGO Di mo ba itutuwid ang kanilang mga kamalian? FR. PIERNAVIEJA Sumusuko ka na ba sa paghatid sa kanila sa liwanag? Page 76 of 87
FLORENCIO Ito na ba ang pinipili mong katapusan? SONG: Ito Na Ba Ang Katapusan? Ito ba ang katapusan Ito ba'ng nais hantungan Ang sa bala ay pumanaw Na sa digmaan mamatay? FR. AGAPITO Ito ba ang katapusan Ang ninanais uwian? Wakas ng pinaglalaban, Ang dulo ng inaasam? FR. DOMINGO Lahat ng pinaghirapan, Dito na ba magwawakas, Lahat ng iyong 'pinundar, Dito na ba mawawasak? FR. PIERNAVIEJA Ang minimithing liwanag Ng bayan mong ginigiliw, Isa lamang bang pangarap, Malulugmok ba sa dilim? Page 77 of 87
PINGKIAN Panginoon kong Maylikha Dito na ba tatapusin? Akong aba mong kinatha, Ngayon na ba tutuusin? Papasok si ANDRES BONIFACIO BONIFACIO Ito na ba'ng katapusan, Ang wakas ng Katipunan? Ito na ba'ng katapusan Kalayaang inaasam? RIZAL Ito ba ang katapusan Ito ba'ng nais hantungan Ang sa bala ay pumanaw Na sa digmaan mamatay? LAHAT Ito ba ang katapusan Ang ninanais uwian? Wakas ng pinaglalaban, Ang dulo ng inaasam? Page 78 of 87
PINGKIAN SONG: Pangarap ko'y Kalayaan Pangarap kong manumbalik Ang daigdig sa tahimik Sa panahon ng sagana Sa panahon ng ginhawa Pangarap ko'y Kalayaan Malayang Katagalugan Bayang walang inaapi Bayang angkin ang sarili RIZAL Dito mo ba nais magwakas, Pingkian? Dito mo ba nais pumanaw? Sa isang guni-guni? Sa isang pangitain? Sa isang pangarap? PINGKIAN Ngunit narito ang liwanag. RIZAL Hindi liwanag, Pingkian. Ningning lamang. Naroon ang tunay na liwanag, lampas sa dilim, lampas sa mga anino't multo. Sa likod ng mga multo, may silahis ng liwanag. Pagmamasdan ito ni PINGKIAN. PINGKIAN SONG: Liwanag at Dilim Ningning ay nakasisira Page 79 of 87
Sa ating mga paningin Pagkat ito ay madaya Mata ay kayang linlangin Ang bubog pag tinamaan Ng nag-aapoy na araw Nagniningning, sumisilaw Nakasusugat ng kamay Kailangan ay liwanag Ang hanapin ay liwanag Upang lubos na matanaw Ang buong katotohanan Pagmamasdan niya ang kanyang pamilya sa isang bahagi ng entablado. Sa kabila ay ang mga multo. Lalapit siya sa mga multo. Lalampasan niya ang mga ito at tutungo sa liwanag. PINGKIAN Kailangan ay liwanag Ang hanapin ay liwanag Upang lubos na matanaw Ang buong katotohanan Page 80 of 87
Dr. Rizal, maaalala ba nila ang aking pagpanaw? RIZAL Maaalala nila ang iyong buhay at mga gawa. Lalabas si RIZAL. Babalik si JACINTO sa kubol. Papasok si ISYO. JACINTO Isyo! ISYO Heneral, pabalik na ang Guardia Civil. Natuklasan nilang binitay natin si Florencio Reyes at ginamit mo ang kanyang cedula sa pagpapanggap. Babalik sila rito upang ika'y arestuhin. Kailangan na nating umalis. JACINTO Nagdeliryo ako Isyo. Akala ko'y mamamatay na ako. Nakita ko si Dr. Rizal at ipinakita niya sa akin ang hinaharap. Nakita ko ang aking anak. Malaki na siya. Gusto niyang mag-abogado. Mana sa tatay. ISYO Hinihintay ka ni Catalina, Heneral. Kailangan ka niya. JACINTO Sayang at hindi kami magkikita ng aking anak. ISYO Ano ba'ng sinasabi mo, Heneral? Nagbalik na ang iyong lakas. Sumama ka na sa akin sa Sta. Cruz, naroon ang iyong maybahay. Kailangan ka Page 81 of 87
niya. Kailangan niya ang magiging tatay ng inyong anak! Hinihintay ka rin ng ating mga kapatid. May paparating na mga bagong kaaway at naghihintay sila ng mga ipag-uutos mo. Bibigyan ni Isyo ng tungkod si JACINTO. Maglalakad sila papunta sa kabilang gawi ng entablado. Liwanag sa kabilang bahagi ng entablado. Naroon si CATALINA. Sasalubungin niya ang asawa. CATALINA Miling! MILING Akala ko'y di na tayo magkikita. CATALINA Alam kong makakauwi ka, mahal. Kailangan mong makauwi. Ipapakita ni CATALINA kay MILING ang kanyang tiyan. Luluhod si MILING at hahalikan ang tiyan ng asawa. MILING Ang aking munting abogado. CATALINA Negosyante! MILING (matatawa) Tignan natin. Page 82 of 87
CATALINA Maghahalikan sila. JACINTO CATALINA Maligayang pag-uwi, mahal. SONG: Kalayaan Ang umibig at mabuhay nang payapa Ang umawit at lumikha nang malaya Sa kabila ng digmaan at ng dahas Liwanag ng kalayaan ay sisikat Kung ang kapwa ay ituring na kapantay At iabot sa nagipit ang 'yong kamay Kung iayon sa katwiran ang 'yong gawa Mabubuo ang daigdig na malaya (mula sa "Ikaw ang Liwanag) Kalayaan ay pagsapit ng pag-ibig Ang pagtahan ng puso ko sa'yong dibdib Bakit ko pa iaalay itong buhay? Kundi rin lang sa yakap mo mahihimlay Page 83 of 87
BONIFACIO Kung ang mundo ay bumalik sa tahimik Nu'ng panahon ng sagana at tagtigib Sa panahon ng ginahawa't walang api Kalayaan ay pag-angkin sa sarili RIZAL Kalayaan ay pagmulat sa liwanag At pagtanaw sa layo ng hinaharap Itaguyod ang sarili at kapatid Maging handa ang 'yong puso sa pag-ibig LAHAT Ang umibig at mabuhay nang payapa Ang umawit at lumikha nang malaya Sa kabila ng digmaan at ng dahas Liwanag ng kalayaan ay sisikat KORO Ang umibig at mabuhay nang payapa Ang umawit at lumikha nang malaya Sa kabila ng digmaan at ng dahas Liwanag ng kalayaan ay sisikat Papasok si ISYO. Kakausapin niya ang mga manonood. Page 84 of 87
ISYO Nakatanggap ng sulat si Heneral Emilio Jacinto mula kay Apolinario Mabini tungkol sa kahilingan niyang magbalik sa pag-aabogasya. Pinayagan siya ni Mabining bumalik sa pag-aaral. Kailangan lamang ng dalawang saksi na siya'y umabot sa ikalawang taon. Ngunit hindi na siya nakabalik sa pag-aaral. Hindi na rin nasaksihan ni Heneral Pingkian ang digmaan laban sa mga Amerikano. Nang pumutok ang digmaan, nagkasakit na ang heneral. Sumali si Emilio Jacinto sa Katipunan sa edad na 17. Naging kataas-taasang tagausig at kataas-taasang kalihim siya ng Katipunan. Isa siya sa pinakamatalik na kaibigan at pinakapinagkakatiwalaan ng Supremong Andres Bonifacio. Dahil sa kanyang payo at mga isinulat para sa samahan, itinuring siya ng marami bilang Utak ng Katipunan. Ginamit niya ang sagisag na "Pingkian", na ang ibig sabihin ay matigas na batong sumisiklab kapag kinikiskis. Sa kanyang mga isinulat, marami siyang damdaming pinagsiklab at pinagningas. Namatay si Heneral Pingkian noong ika 16 ng Abril 1899 sa edad na dalawampu't tatlo, dahil sa ngiki na hatid ng Malaria. Hindi niya nasaksihan ang liwanag ng Kalayaan. Ngunit nasilip niya ito, kahit pansamantala, sa piling ng kanyang mga kasamahan sa Sta. Cruz at Page 85 of 87
LAHAT Majayjay at ng kanyang minamahal na maybahay na si Catalina. Iniwanan niya tayo ng maraming sanaysay, tula, at prosa, bilang paalala na ang himagsikan ay sa loob natin nagsisimula. SONG: Nasa loob ang himagsikan Ang tunay na himagsikan Sa loob nagsisimula Sa puso't kaibuturan Sa kaluluwa ang digma Ang tunay na himagsikan Ay paglilinis ng loob Asamin ang kabanalan Iwaksi ang pag-iimbot Ang kalaban ay sarili Bago pa man ang dayuhan Sa paghangad ng mabuti At pag-ayon sa katwiran Matutong makipagkapwa At ng kabutihang asal Gawing isa ang salita Page 86 of 87
Dilim. Matakot ka sa Maykapal Ang tunay na himagsikan Sa loob nagsisimula Sa puso't kaibuturan Sa kaluluwa ang digma Page 87 of 87