View metadata, citation and similar papers at core.ac.uk brought to you by CORE provided by Ateneo de Manila University: Journals Online May Tamang Lugar at Panahon: Ang Paghahanap sa Pira-pirasong Langit ng Tundo Ni Ferdinand M. Lopez Nawawala ako. Pilit kong binabalikan ang mga bagay na magpapaalala sa akin ng mga bagay na pamilyar - mga mukha ng mga kaibigan at kapitbahay, mga daang paulit-ulit na binagtas noong bata pa, mga laruang labis na pinagpahalagahan, at mga bahay na ilang beses tinuluyan at paulit-ulit tinulugan. Ngunit tila wala na akong puwang sa pabago-bagong takbo ng panahon, palaki nang palaki ang agwat ng mga matalinghaganag espasyo ng gunita habang pasikip nang pasikip ang literal na pook na aking kinagisnan. Nakakapagod habulin ang mabilis na pagtakbo ng panahon. Tila tumatanda ako nang paurong habang ang Tundo (mabilis na bigkas ng mga taal, kompara sa Tóndo, na malimit marinig sa kasalukuyan mula sa mga estranghero) ay sumusulong - sumusuong sa mga hamon ng patuloy na modernisasyon.1 Kung totoong mahalaga ang pamanang-lahi at patuloy itong nawawala, hindi ba makatwiran na bumalikwas mula sa malabangungot na pagkakahimlay at malalim na pagkakahimbing upang marubdob na hanapin ang nawawala at patuloy na lingapin ang mga bagay na natitira? Ang kasalukuyan ay isang mahabang proseso ang paghahanap, pagtunton at pagpapaunlad ng mga paniniwala at pagpapahalagang minana mula sa nakaraan. Hindi ko alam kung saan ako magsisimula sa paghahanap sa mga naglahong alaala, o mga bagay na nawaglit. NAWAWALA na ang TUNDO. Paano ko siya matutunton muli? Paano ko siya huhulihin? Paano kung di ko na mabanaag, o madama, o maranasan ang langit sa lupain nang lipos na pagdarahop na ipinangako ni Andres Cristobal Cruz sa kaniyang nobelang "Sa Tundo Man May Langit Din," (1996,150-161) na isang mariing sagot sa nakababagabag at nakababagot na tanong kung may buti, at gandang matatagpuan sa isang pook na bantad sa kahirapan, kaguluhan, at karahasan. Tundo ang pintuan ng tarangkahan ng Impiyernong Maynila, isang maluwag na lagusan patungo sa pook ng kapahamakan, ayon kay Dan Brown (Inferno, 2013). Tila nakabantay sa pintuan ng lungsod si Erap. Matambok ang buhok KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 1
sa harap na sinuklay patalikod at hitik sa pomada. Nakadungaw sa magkabilang gilid ng noo ang dalawang sungay na namamaga at bumabaluktot na tila nirarayuma. Siya ay naka-shades, suot ang kaniyang bantog na wristband na kulay asul at orange. Namimintog ang tiyan sa ilalim ng maputi at makinis na barong. Lantay na alkohol ang lumalabas sa kaniyang hininga. Bumubuga siya ng asupre kapag tinatanong ng mga nabulid na kaluluwa, kung ito ba ang bahay ni Kuya, o kung siya ba si Banker sa "Deal or no Deal?" Tunay na masalimuot, patong-patong, sapin-sapin ang mga kulturang nagtatalaban, nagbabanggaan, nag-uugnayan sa iba't ibang pook at panahon. Dahil sa mabilis na pagbabago ng lipunan at sa patuloy na pagragasa ng mga impormasyong walang humpay na pinawawalan ng makabagong teknolohiya, patuloy ang paghahanap ng tao sa kaniyang nawawalang lugar at sarili. Lugar ang moog ng pagkakakilanlan na humuhubog sa katauhan ng isang nilalang. (Collins 1995, 31-32). Kung ang mapa ay nakasandig sa mga bagay na nakalagì, nakatirik, at nakahimpil, tunay na napakahirap maitala ang mga pabago-bagong dakò at sulok na ginagalawan at tinitirhan ng mga buháy na nilalang na malayang nagsasaayos at nagbabago ng mga pook sang-ayon sa kanilang mga pangangailangan, paniniwala, at sa kanilang mga bagong ritwal sa araw-araw na buhay. Ang Tundo ay si Raven o Mystique sa "X-men." Dapat maiguhit ang kaniyang mga larawan sa gitna ng kaniyang patuloy na pagbabagong anyo. Subalit papaano mahuhúli ang Tundo sa bilis ng kaniyang transpormasyon? Paano ito magagagap? Paano maaabutan? Paano magagapi kung sa oras na mahawakan ay nakahuhulagpos, tulad ng tubig na dumadausdos sa pagsara ng kamay? Suot niya ang damit ng kahirapan, karahasan, at kapangitan sa kaniyang huling pagpaparamdam. Mabilis na nabaon sa limot ang Tundo ng mga bayani, ng mga magigiting na rebolusyonaryo, at ng mga pinagpipitaganang Alagad ng Sining. Ang mga umiiral na larawan ng Tundo sa isipan ng balana ay pinagbibidahan ng mga mamamatay-tao, mga pusakal na magnanakaw, at ng mga walang pinapanginoong siga na itinanghal sa mga madudugong showdown noong Dekada 70, ang umuusok at umaalingasaw na bundok ng basura ng Dekada 80, at ang masasansang na burak ng mga patay na estero pagkatapos ng Digmaan. "Imageabilility" ang taguri ni Kevin Lynch sa naikintal na larawan ng lugar sa haraya ng mga naninirahan dito. Ito rin ang nagbibigay linaw sa matatag na ugnayan ng pagkakikilanlan sa sarili at ng lugar na ginagalawan (1960,35). Dumadaloy nang walang patid ang lahat ng uri ng damdamin, paniniwala, at paninindigan sa isang lugar (Buell 2008,669). Kaya nga, KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 2
napakaraming lugar na itinatangi, at mga pook na dinadakila ng iba't ibang mangangatha. Wika ni Bachelard, Space that has been seized upon by the imagination cannot remain indiferent space subject to the measures and estimates of the surveyor. It has been lived in, not in its positivity, but with all the partiality of the imagination. Particularly, it nearly always exercises an attraction. For it concentrates being within limits that protect. (1964, xxxii) May likas na pang-akit ang pook at mabisang pangganyak ang lugar. Kalakip sa lugar ang mga kasaysayan at alaala ng lungkot at ligaya, pagkabigo at pananagumpay, paglingap at pagkapoot, pag-ibig at pagkasawi. Naaalala natin ang mga pook o lugar dahil nakaugat ito sa samu't saring damdaming sinasariwa ng ating mga gunita.2 Sadyang mahirap maitalâ sa kahit anong mapang topograpiko ang kaligiran ng mga damdaming nagbibigay kahulugan sa lugar o yaong tinatawag na "place-sense" (Buell 2008,679). Sa isang banda, ang "paglulugar" o "pagsasalugar" marahil ang nais puntuhin ni Jacques Ranciere sa kaniyang konseptong "distribution of the sensible" o ang "pagbabahagi ng katuturan." May takdang lugar ang pagbabahagi ng sarili - ang mga saloobin ay nailalabas nang maayos kung ito ay nasa tamang lugar - ibig sabihin, ito ay nagaganap sa tamang oras, patungkol sa tamang tao, at nagaganap sa tamang tagpuan. Kalimitan, palabas ang tunguhin ng masining na pagbabahagi ng loob maliban lamang kung ito ay "self-talk," o pakikipag-usap sa sarili tulad ng ginagawa ng mga lasing at baliw. Ayon kay Carla Kaplan, ang pagsasalita ng walang kausap ay paggalugad sa sarili paloob. Ito ay hudyat ng pagbagsak at pagkawasak ng lahat ng uri ng pakikipag- ugnayang papalabas, patungo sa mga taong na sa poder ng kapangyarihan - sila, na hindi kayang makinig at makaunawa sa abang kalagayan (1996, 15). At tulad ng mga nakagisnang mga palabas, kailangan ng "paglulugar" ng isang aktor o ng isang tagapagpatupad at ng tagasunod na tagapanood din. Laging may negosasyong nagaganap tuwing may nagtatanghal o nagbabahagi. Isang uri ng "konsesyon" na handang sumuko kung kailangan at handang lumaban kung hinihingi ng pagkakataon.3 Lugar ang nagtatakda kung ang isang tao ay nasa loob o nasa labas, kung kabilang o hindi, kung may lugar pa dito o wala na. Kaakibat ng pangangasiwa o pamamahala ng pook, ay ang mga mumunting butil at hibla ng kapangyarihang "naglulugar" sa lahat ng mga nasasakupan. Paglilinaw ni Ranciere, Tis distribution and redistribution of places and identities, of the visible and the invisible, and of noise and speech constitutes what I call KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 3
the distribution of the sensible. Politics consists in reconfguring the distribution of the sensible which defnes the common of a community, to introduce into it new subjects and objects, to render visible what has not been, and to make to make heard as speakers those who had been perceived as noisy animals. (2004, 25; underscoring supplied) Sa pagtatarya o pagbabahagi ng katwiran o katuturan, matuwid na nailalagay sa tamang lugar, sa mga dapat kalagyan o tamang lalagyan, di lamang ang mamamayan, ang kanilang mga ari-arian, pati na ang kanikaniyang mga karanasan. Lugar ang magtatalaga kung ano ang para sa balana at ano ang pansarili, kung ano pinaghahatian o hindi, kung ano ang dapat o hindi uubra, at kung ano ang sa mga gitna, pagitan, at dugtungan ng magkabilang dakò ng pinagaagawang espasyo. Ang paglulugar ay gawa ng taong may kakayahang magisip at gumawa ayon sa mga napagpasyahan. Sa nagsasalabid na subject- positions, hindi mawawala o maiiwasan ang paglulugar sa sarili sa iba't ibang larang ng buhay. Ang paghahanap, pagtunton, at pag-apuhap sa mga nawawala ay tungkuling personal at politikal. Kung tutuusin, walang masama na gamitin ang pandama at damdamin bilang gabay sa pagpapahalaga o tagapagtakda ng lugar. Lahat tayo ay may kani-kaniyang antas o lalim ng pakikipag-ugnayan sa mga lugar, sa kultura, at sa kasaysayan.4 Patuloy ako sa paghahanap upang maibalik kahit saglit ang mga bagay na naglaho, at muling masulyapan kahit sandali ang mga panahong lumipas. Paulit-ulit kong aalalahanin ang kasaysayan at mga pamanang-lahi upang hindi na ito kailanman maibaon sa limot. Tutuntunin ko ang mga gawi, gawa, at kaalamang nawaglit upang hindi na ito muling tangayin ng malakas na agos ng pagwawalang-bahala. Kung hindi ko hahanapin ang Tundo, at hindi ko ito pilit na uunawain, maaring ito ay patuloy na mawasak, matupok, at masira sa mabilis na paglipas ng panahon. Banta ni Wendell Berry ukol sa kaugnayan ng kaalaman, kapaligiran, at pagkatao. Some would even argue that environmental stewardship requires a personal commitment to a specifc place. 'Without a complex knowledge of one's place, and without the faithfulness to one's place on which such knowledge depends' warns Wendell Berry, 'it is inevitable that the place will be used carelessly, and eventually destroyed.' (Berry cited in Buell 2008, 667) Ang tunay na pagmamalasakit at pagmamahal ay nag-uugat sa malalim na pagkaunawa at pagkakilala sa isang pook. Hindi nanaisin ng isang tao na mawasak ang lugar na mahalaga sa kaniya. Ni hindi niya hahayaan magiba o KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 4
masira ang mga sagradong dambana ng kaniyang pinipintakasi dahil lamang sa ang mga ito ay napag-iwanan na ng panahon at wala ng kapakinabangan. Madalas ihambing ang lugar sa isang bahay na may iba't ibang silid. Tulad ng Bahay na maraming itinatagong kuwento't kasaysayan sa likod ng mga dinding at pintuan, ang lugar din ay napakaraming lihim na iniingatan. Kung ano ang makikita sa mga bintanang handang maghayag ng mga bagay na nasa sa loob, pilit namang itinatago ng mga pintuan ang mga bagay na hindi na dapat maibunyag sa labas. Kung tayo ay may mga iba't ibang karanasan sa lugar, ganoon din ang ating pagtatangi sa iba't ibang silid at dakò ng bahay. May mga silid na mahiwaga kung saan maraming nawawala, o mga tabi-tabing maraming nakikita at naririnig, mga kuwartong nalalambungan ng lungkot, habang may mga sulok naman na may kubling tuwa.5 Sabi ni Bachelard ukol sa mga nawawalang bagay, "Walang bahay na magnanakaw, tagapagtago lamang ito ng mga bagay na lubhang mahalaga at dapat pangalagaan." Minsan, dahil sa ating kapabayaan nawawaglit ang mga bagay. Nakakalimutan na natin kung saang sulok, siwang, ibabaw, ilalim, likod, harap, pagitan, kahon, o kuwarto ito huling nailagay. May dahilan din kung bakit ang mga kalansay ng nakaraan ay may, mga tamang taguan. Ang mga bagay na hindi maganda ay hindi dapat ilantad o ipangalandakan. Bingi ang mga pader, bulag ang kisame, at pipi ang sahig. Nawawala ang mga hindi kailan man nais matagpuan. Wala na halos nakaaalala sa mga pangyayari noong ika-3 ng Hunyo 1571, kung kailan naitala sa pahina ng kasaysayan ang "Battle of Bangkusay Channel," kung saan ang mga Lakan ng Hagonoy, Makabebe at Tundo, na si Raha Soliman ay tulong-tulong sa pakikipaglaban sa mga mananakop na Espanyol. (Joaquin 1990,20) Ang madugong yugto ng kasaysayan ay nangyari sa Bangkusay, isang lugar na daluyan ng tubig. Sa ngayon, hindi na makikita ang tubig ng Bangkusay sapagkat tinabunan na ito ng lupa ni Imelda. Ayon sa aking mga nakapanayam ukol sa mga reklamasyong nangyari sa Tundo, nagsimula ang pagtatambak sa dagat noong panahon ni Pangulong Quezon. Unti-unting iniurong ang dagat, ngayon, patuloy na hinahanap ng tubig ang mga nawawala nitong bahagi. Kinukuha uli ng dagat ang kaniyang mga pag-aaring lugar na ipinahiram lamang. Kapag umuulan, pilit inaangkin ng mayamang tubig, ang kaniyang mga dating ari-arian. Kaya pala, kasama ng pagdami ng mga lupang maaaring tayuan ng bahay ay mga nakatagong tubig na naglalabasan sa pagtaas ng dagat at pagbuhos ng ulan. 6 Kung pinatambakan ni Quezon ang dagat noong Panahon ng Komonwelt, tinabunan naman ni Imelda ang mga estero at iba pang mga daluyan ng tubig noong Panahon ng Martial Law. Kayâ pala, umihi lang ang mga langgam, lulubog na ang Tundo sa baha. KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 5
Kasama ng nawalang mga daluyan ng tubig ang kabuhayan ng tao. Sa pelikulang King Kong (2005) sabi ng mga katutubo, "You take away King Kong and you take away the magic." Wala nang salamangka ang Tundo dahil inalis na ang mga daluyan ng tubig nito. Sa mga bagong salta, wala ng nakaaalala na pangingisda ang pangunahing ikinabubuhay ng mga Tondeño at kung saan maaaring hinango ang ngalan ng lugar - sa "tundoc" na pain sa pamingwit (Ira and Medina 1977, 27). Noong araw, madalas kong nakikita ang karatulang Samahang Magdaragat sa kalye Ugbu. Mula sa mga miyembro ng samahan, una kong narinig ang kuwento tungkol sa isang batang naglalaro sa putikang batil bandang alas tres ng madaling araw. Nalulungkot ang batang lalaki dahil walang nakitang gayak at palamuti sa kalye gayong bisperas ng pista. Sa pagsapit ng umaga, nakita ng tagapaglinis ng simbahan ang putikang Sto. Niñong Lagalag sa Altar Mayor ng Simbahan. Wala nang daluyan ng tubig. Wala nang pangingisda. Wala na ring kuwento ang Niño. 7 Ang natira na lamang sa dating pamumuhay na umaasa sa mabiyayang tubig ng Tundo ay ang mga lambat na nakasabit sa Kalye Llana tuwing pista. Sa arko, nakalagay ang Niñong Mangingisda, nagpapaalala na may dating pondohan ng isda sa dulo ng mahabang iskinita. Kaunti na lang ang pugon na naglalabas ng manipis na usok na mahigpit na kumakapit sa mga barandilya at dingding ng bahay, sa mga damit na nakasampay, at sa natuyong buhok at murang katawan ng mga batang nakatira sa Panday Pira, Bangkusay. Sa dami ng mga nahuhuling isda noon, ginagawang tinapa ang mga natitirang bangus, galungong, at alumahan. Kaya nga nakakulapol sa paligid ng mga bahay sa Bangkusay ang lansa, usok, at alikabok na nanggaling sa lugar. Itinalaga ng estero ang tagpuan at hanggahan ng labas at loob ng Tundo. Kaming nasa bukana malapit sa daanan ay tinatawag na mga tagalabas, at ang mga nakatira sa masisikip na eskinita ay tinalagang taga-looban. Wala na ring kabilang ibayo na idinudugtong ng isang mahabang tulay na kahoy na bungi-bungi dahil sa dami ng sumabog na mga pillbox doon. Mula sa magkabilang dulo ng tulay na kahoy sa Romana, sumasayaw ito sa indayog ng mga paang nagmamadaling makatawid at makasapit sa kanikanilang pupuntahan. Takot kaming pumunta sa ibayo, kung saan nakatira si T'ya Ana, na tindera sa karinderia ni Lola Felisa. Kapitbahay niya si Mario, isang tinedyer na walang isang paa ngunit napakahusay gumuhit. At kapag nagdo-drawing ako ng tao sa papel, na sa tingin ng nanay ko ay daga, o kabayo, mas mabuti pang tumawid ako sa sira-sirang tulay at tumuntong sa maputik na daan kaysa pagtawanan ng guro at mga kamag-aral ang gawaing-bahay. Ang dating pangalan ng ibayo ay Barrio Matae, dahil walang palikuran sa lugar. Kung saan-saan dumudumi ang mga tao - sa ibabaw o sa ilalim ng tulay, sa pampang o mga gilid ng daan, at sa mga tabi-tabi nakatumpok ang mga dumi ng tao at KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 6
hayop. Ngayon, Barrio Magsaysay na ang pangalan ng ibayo, hango sa pangalan ng pangulong pinaniniwalaang may puso para sa masa. Ibayo ang tagpuan ng pelikulang Insiang (1976) na sumasalamin sa kubling-nasà tulad ng libog, inggit, at pag-iimbot na nagpapagalaw sa iba't ibang tauhang pawang babad sa kahirapan. Mula sa kabilang pampang, tinatanaw namin ang maaksiyong tagpo ng tunay na buhay, ang mga riot sa ibayo. Pinangungunahan ang mga sagupaan ng mga babae at baklang may tattoong musang (civet cat) o spaceship - mga musa ng magkalabang pangkat na Komando at Sputnik na walang sawang nagmumurahan, nag-aalaskahan, nagpupukulan ng bato, putik, at mga nakasupot na dumi ng tao habang naghihintay kung sino sa kanila ang unang kakagat sa hamon at lalagpas ng sagradong hanggahan ng nasasakupan. Kapag nagsimula na ang mga babaeng magsabunutan, magsuntukan, at magsaksakan ng icepick at lanseta, lalantad na ang mga kakosang lalaking siga na may dalang jungle bolo o tirador, na ang karga ay mga malalaking pakong may sima sa dulo. Kapag bumaon sa katawan ng kalaban ang palasong pakò, sisirain nito ang laman ng biktima kapag ito ay dagling hinugot pagkatapos. Sa ibayo, ipinipinid ang mga bintanang kahoy kapag nagsimula na ang showdown. Pagtapos ng riot, itataas na ang mga bintanang nagmimistulang dart board ng mga kumapit na ligaw na palasong hindi natunton ang kanilang inaasintang kalaban. Dinala ng mga Komando at Sputnik ang kanilang mga iringan at away mula sa mga masisikip at mainit na kulungan ng Maynila at Muntinlupa patungo sa mga lugar na kanilang tirahan. Sa kalye Romana nag-ugat ang karamihan ng Komando at sa Ugbu namuhay ang mga Sputnik. Ang aming lugar, ang kalye Tuambacan ang nasa pagitan ng dalawang magkatunggaling puwersa. Isang hapon, dinala ng mga taga-ibayo ang kanilang munting digmaan sa labasan. Umulan ng mga boteng nagkapira-piraso sa pagbagsak nito sa lupa, ang musikang kanilang nilikha ay parang isang orkestrang binubuo ng iba't ibang tunog depende sa kapal o nipis, hugis at laki ng boteng pinalilipad at isa-isang bumabagsak sa kongkretong daan o yerong bubungan. Lakas at tibay ng sikmura ang batas ng buhay sa Tundo noong Dekada 60 hanggang Dekada 70. Pinagpartehan at hinati ang Tundo ng mga sangganong namugad sa iba't ibang dakò ng distrito: Asiong Salonga ng Angustia, Totoy Golem ng Bangkusay, Maning Valencia ng Maria Guizon, Pepeng Twari ng Santo Kristo, Levi Arce ng Moriones, Benny Buro ng Herbosa, Rogel Robles ng Perla, Canare Brothers ng Pampanga, Gagalangin, Andong Atay ng Balut, Victor Lopez ng Capulong, Gerry Escultu ng Juan Luna, at Turing Simpao ng Zaragosa. (Gotiangco 2007, 155-158). Sila ang KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 7
mga tunay na mga aktor sa entablado ng buhay, at kamatayan - walang takot, may likas na talino, matatas at madulas kung magwika. Mula sa maraming lagusan at daluyan ng tubig sa Tundo, ang natitira na lamang ay mga maruming estero ng Vitas, Sunog Apog, at ng Canal dela Reina na sumasagisag sa kapabayaan at kasakimang sumira sa kalikasan sa nobela ni Liwayway Arceo (1985,7). Hindi ko na inabot na malinis ang malaking estero tulad sa paglalarawan dito ni Arceo. Yung kalye naming, Canal dela Reina (rin)...doon ako ipinanganak. Maganda 'yun noong araw... Malinaw ang tubig sa estero. Dumudukwang kami noon, tinitignan namin ang mga mukha sa tubig. Doon kami naglalaro... Nag-aabang kami ng mga kaskong dumadaan sa kanal sa aming tapat. May (sakay na) pamilya - nanay, tatay, sanggol... nagluluto sila... may isa pa kaming laro d'yan sa kanal. Nagpapalutang kami, nagkakarera ng mga bangkang papel. Hinihipan naming, pinatatawid sa estero. Panalo ang bangkang papel na nakararating sa kabilang ibayo. (Abueg 2001, 97) Sinapit ng distrito ang kapalaran ng dating maringal at kapita-pitagang daluyan ng pagpapala at buhay, ang Canal dela Reina. Nawala na ang kislap ng Tundo sa ating Kasaysayan. Dapat alalahanin na Tundo ang lunsaran ng iba't ibang uri ng paghihimagsik at pakikipaglaban: ang pag-aalsa ni Lakandula laban sa mga Kastila nuong 1574; ang mga lihim na pakikipagsabwatan ng mga maharlikang Tondeño na sina Datu Agustin de Legaspi, anak ni Lakandula, Martin Panga, Gabriel Tuanbakan, Pitong Gatang, Kalaw, at Magat Salamat laban sa mga mananakop mula 1587-1588; ang pagtatatag sa La Liga Filipina nuong ika-3 ng Hulyo 1892 sa Ilaya, at sa Katipunan sa Kalye Azcarraga apat na araw matapos ang pagkakatatag ng La Liga Filipina. Sa Gagalangin naganap ang mga pinakamatinding bakbakan sa Maynila laban sa mga sundalong Amerikano noong 1899, panahon ng Filipino-American War. Noong Oktubre 1902 pinasinayaan sa Tundo ang Iglesia Independiente de Filipinas ni Gregorio Aglipay at kaugnay dito, nailuwal sa Tundo ang mga unyon ng mga obrero na nagsagawa ng maraming kilos protesta sa makasaysayang Plaza de Moriones. Huwag nating kalimutan na sa Tundo nangyari ang pinakaunang welga sa Filipinas na kinasangkutan ng mga sigarilyerang nagtrabaho sa pagawaan ng tabako, ang Tabacalera de Alhambra. Noong Panahon ng Martial Law sa paggawaan naman ng alak, ang La Tondena Incorporada naganap ang kauna-unahang tigil-trabaho noong Rehimeng Marcos na pinangunahan ng mga madreng naganyak ng Liberation Teology mula Latin-Amerika, na binigyang buhay ni Laurice Guillen at Vilma Santos sa "Sister Stella L." (1984) Taong 1930 nang itatag sa Tundo ang KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 8
Partido Komunista ng Pilipinas, habang ang dramatikong pagsusunog ni Alejandro Abadilla ng mga aklat ng mga kasapi ng Aklatang Bayan at Ilaw at Panitik ay naganap sa isang maalinsangang gabi ng Marso 1940 (Ira at Medina 1977, 27-29). Sa sinapupunan ng Tundo galing ang magigiting na sina Gat Andres Bonifacio, Emilio Jacinto, at Rafael Palma na itinuturing na mga pambansang bayani; ang mga pambansang Alagad ng Sining na sina Amado V. Hernandez, Rolando Tinio, Atang dela Rama,at Francisco Arcellana; at mga manunulat na sina Rosalia Aguinaldo, Narciso Reyes, Levi Balgos dela Cruz, B. S. Medina Jr., at Sr., Jesus Arceo, Deogracias del Dosario, Ignacio Manlapaz, Epifanio Gar Matute, Jose T. Sevilla, Rosauro Almario, Armando Malay, Manuel Prinsipe Bautista, Pedro Dandan, Justiniano del Rosario, Gonzalo Cue Malay, Victor Fertnandez, Pat Villafuerte, Benjamin Pascual, Liwayway Arceo, Lualhati Bautista, Ruth Elynia Mabanglo,Rosario De Guzman Lingat, Gloria Villaraza, Nerissa Cabral, Rosario Torres-Yu, Pacifco Aprieto, Andres Cristobal Cruz, Aurelio Alvero, Virginia Moreno, Adrian Cristobal, Emmanuel Torres, Alfredo Cuenca Jr., Jim Libiran, Armando R. David, Lazaro Espinosa, Naty Nieva Valentin, Arturo Tolentino, at Bienvenido Santos. Busog at hitik sa karanasan ang mga manunulat ng Tundo. Sa makulay at mayamang tradisyon ng paglikha, pakikibaka, at pananampalataya ng Tundo, isang makabuluhang heritage tour ang maaring mabubuo matapos ang pag-iimbentaryo ng mga yamang kultural ng lugar at nang hindi lamang pagkakitaan nang lungsod ang Tundo bilang pook ng pagdarahop, takot at patayan sa "noir tourism" o dark tourism. Mahalagang tumambad sa isipan ng mga Filipino ang mga kaaya-ayang katangian ng mga naninirahan dito tulad ng kasipagan, pagkamatiisin, at malalim na pananampalataya sa Maykapal. Noong nawala ang Santo Niño noong 14 ng Hulyo 1972, labingsiyam na araw na walang tigil ang pagbuhos ng malakas na ulan sa Maynila at sa mga karatig pook, lalong-lalo na sa Pampanga kung saan pinaniniwalaang ibinaon ang ulong garing ng mahal na Patron. Nagbaha ang buong Gitnang Luzon sa pelikulang "Ibalik mo ang Araw sa Mundong Makasalanan," (1978) na isang dramatikong pagsasalarawan ng mga pangyangyari noong 1972: ang pagnanakaw, paghahanap, at pagkasumpong muli sa Santo Nino. Maraming nakasaksi sa makasaysayang pagbabalik ng Niño sa Tundo noong 2 ng Agosto 1972. Habang iniaakyat ang imahen sa mga baitang ng hagdang bato sa harap ng simbahan, hinawi ng liwanag ang madilim na kalangitan, at biglang tumigil ang pagbuhos ng malakas na ulan. KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 9
Nakatago ang mga bagay na sagrado sa kaloob-loobang dakò ng ating pagkatao. Hindi ito madaling makita ng mga mata dahil wala itong tiyak na anyo at kapahayagan. Pananampalataya ang matibay na sandigan sa oras ng pangangailangan. Sa Tundo, laging puno ang simbahan ng mga mananampalatayang di maubos-ubos ang pangangailangan sa araw-araw. Sa bawat kanto, may Señor Jesus Nazareno, buhat-buhat ang krus, at tahimik na binabata ang pasakit ng araw-araw na buhay. Nakikiisa ang mga mahihirap sa paghihirap ni Kristo, habang patuloy na umaasa na balang araw, matatapos din ang kanilang pagdurusa. Tuwing sumasapit ang ikatlong linggo ng Enero, sa bisperas ng pista, nagsasayawan sa prusisyon ang mga deboto na may iba't ibang kahilingan sa Batang Patron. Sa gitna ng mala-karnabal na pagdiriwang, pinakakaabangan ang mga baklang nagpapatalbugan sa gayak, anyo, at pagsayaw. Liban sa paglabas ng Señor Santo Niño, ang dinudumog ng mga manonood ay ang pulutong ng mga guwapong lalaking walang saplot maliban sa puting tuwalyang nakatapis sa baywang. Piling-pili ang mga lalaking sumasama sa prusisyon - matitipuno ang katawan, mahuhusay gumiling, at nakaka- engganyong magsayaw. Hinanap ng mga tagalabas na bumibisita ang espirituwalidad sa gitna ng kalaswaan at kamunduhan. Sa kanilang kuro, katampalasanan ang nagaganap tuwing bisperas ng pista - mga lasing na bumubuhat ng andas, mga baklang mahahalay ang kasuotan na tampulan ng katatawanan, mga lalaking nang-aakit, nambubuyo, nanunukso. Si Bakhtin na rin ang nagpaliwanag sa layon ng mga popular na pistang bayan na nakasandig sa konsepto ng karnabal at ng panandaliang pagtutumbalik ng buhay, kalagayan, at daigdig upang makahulagpos sa mga mapaniil na sandali ng paghihirap, pagkaapi, at pagkabusabos ang mga ordinaryong tao. Nagiging hari ang alipin, mayaman ang mahirap; nagiging sentro ang nasa mga gilid at laylayan, nagiging babae ang mga lalaki kahit panandalian lamang.8 Sa mga lugar na sa tabing-dagat ginaganap ang mararangyang karnabal sa Europa at Amerika, hindi kataka-taka na ang pinakamasayang karnabal sa Filipinas ay naganap sa Tundo. Kung ang pagpuprusisyon ay isang uri ng "mapping" o "colonial surveying" upang magkapagtalâ ang mga mananakop ng kanilang bagong nasasakupan, hindi na maihihiwalay ang politika sa relihiyon, na ginamit bilang mabisang sandata ng kolonisasyon. Sa prusisyon, ipinaparada ang hari ng mga hari, ang Batang Conquistador na si Niño Jesus, na nasa anyo, wangis, at itsura ng mga banyagang mananakop - maputi ang balat, kulay mais ang buhok, matangos ang ilong, malamlam ang mata, makipot ang maninipis at mapupulang labi. Nakadamit na pang-Kastilang Prinsipe ng Panahong Renaissance. KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 10
Paano napalaya ng mga ordinaryong mamamayan, mga itinuturing na latak ng lipunan, ang isang paniniwalang may kolonyal na pinagmulan? Paano nila binabalì ang utos ng simhahan? Paano nila binibigyang kahulugan ang mga nakagagaling na utos at turo ng Dakilang Aral? Sa kamay ng mga hindi nakapag-aral, mga isang kahig at isang tuka, mga payak na mamamayan, nagkaroon ng bagong kahulugan ang pananampalataya. Katawan ang gamit na midyum ng pagpapahayag ng paniniwala. Buháy, gumigiling, gumagalaw na katawan ang ginamit ng ating ninuno sa kanilang mga animistikong ritwal. Katawang nakakikilos, nakatatalon mula sa isang lugar papunta sa kabilang dakò, nakasisikad, nakasisipa nang mataas. Sa prusisyon tuwing bisperas, sayaw ng umiindak na katawang lupa ang umuusal ng pinakamataimtim na panalangin at ng pinakamataas na uri ng pagsamba. Nakatago sa mga nakabibinging musika, nakapaloob sa mabibilis na sayaw, at sa mga di-maulinigang dasal ang katangi-tanging uri ng pagsamba. Tunay na nakatago ang pintig at pulso ng Tundo, na marahil ay hindi kayang arukin liban ng mga taga-looban. Sa kuwentong, "May Buhay sa Looban," hinanap ni Popoy ang mga bagay na di nakikita ng ama - ang ganda, pag-ibig, at buhay sa looban. Walang kagandahan...walang pag-ibig... walang buhay na nakikita sa looban. Hindi nga maunawaan ni Popoy kung ano ang ibig sabihin ng kaniyang Tatay. Hindi ba't ang anak na dalaga ni Aling Lilay ay maganda? Samantalang ang sanggol ni Aling Temang na maggugulay, bagama't pangit sapagkat pilas ang nguso at pingkit ang isang mata, ay natitiyak niyang buhay, malusog at...umiiyak? (Dandan 1996, 7) Sa mata ng isang paslit na tagapaglahad, naipaunawa ni Dandan and masalimuot na mga damdaming higit na mauunawaan at mapahahalagahan ng mga lumisan sa lugar. Sa looban binuo ang tunay na pagkakaibigan at pagdadamayan na pinanday ng panahon sa gitna ng bangayan, tsismisan, inggitan, gitgitan, unahan. Sa looban ng Tundo, may mga pira-pirasong langit na bantad sa mga Tondeño. Marahil, ito ay di nababanaag ng mga mata ng mga tagalabas ng distrito na piniling pagtuunan ng pansin ang mga nakababagot na buhay ng mga istambay at mga tsismosa, ang mga naglisaw ng mga payat at nanlilimahid na mga paslit, ang maruruming kapaligiran, mababahong imburnal at imbakan ng basura, ang mga kalunos-lunos na mga munting barungbarong at iba pang makikitid na pahingahan sa ibabaw at ilalim ng mga tulay at iba pang siwang sa bayan. Naunawaan ni Victor na pangunahing tauhan sa nobela ni Andres Cristobal Cruz, na ang pira-pirasong langit ng Tundo ay nakatago sa puso at isip ng mga naninirahan doon. Hindi na ito maaring burahin ng pinakamalakas KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 11
na unos at ng pinakamataas na baha. Ito ang pinapangarap na langit sa lupa. Nakintal sa kaniyang isip nang siya'y mahiga na, ang langit na sinabuyan ng mga bituin, at minsan pang pinaalala niya sa kaniyang sarili na may katapat na langit ang Tundo, na may pag-asa pa roon, at iyon ay siya niyang pinaghahanap, pagsusumikapang matuklasan, maunawaan, at kaypala'y ibig niyang makita ang langit na iyon hindi lamang sa sarili, para rin sa mga katulad niyang lumaki sa Tundo at natutong lumangoy sa estero at naging palaruan ay ang mga tambakan at nakababatong landas ng mga naggugubat na barungbarong. (1961, 150-151) Alaala ang bituing gumagabay sa mga naghahanap sa mga nawawaglit at nawawala. Kinakailangan kong gunitain ang Tundo bilang panahon ng aking kabataan, at hayaang kalingain ng aking kamalayan ang lugar na nagpala at humubog sa aking pagkatao. Iba-iba ang mga larawan at imahen ng Tundo sa bawat isang naninirahan dito. May impiyerno sa mga pira-pirasong langit at may paraiso sa bawat dakò ng madilim at mapag-imbot na pakikitungo sa kapwa tao. Pagkukuwento pa rin ang pinakamainam na panlanggas ng makikirot na sugat ng pagkalimot. Bilin ni Rolando Tinio, Napakahalaga sa isang tao ang pagkakaroon ng mga alaala. Para sa isang tao, alaala ang tanging nagdudulot ng kamalayan sa sarili, ang wari'y sinulid na tumutuhog at gayon nagbibigay anyo at kabuluhan sa mga manik ng karanasan. Hindi tanikalang gumagapos sa isip at kamay ng tradisyon, kundi antigong kuwintas na pinagpapasapasahan ng magkakaangkan, itinatanghal sa leeg at dibdib na nagbibigay dilag, ngalan, at dangal. (1975,6) KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 12
Mga Tala 1. Para sa isang positibong pananaw ukol sa pag-atras, pagiging urong, at ang pagtanda ng paurong basahin ang sanaysay ni Rolando Tinio "Panitikan Para sa Kaisahan ng Bayan" Sa Sagisag ,Mayo 1975. Wika ni Tinio, "Maipipintas na pag-iisip bata ang ganitong mungkahi. Maari. Ngunit habang dumarami ang taong ginugugol ko sa pagsusulat, pagdidirehe sa entablado, at pagpoprofesor sa pamantasan, lalo kong nakikilala na may kagilagilalas na birtud ang tumanda ng paurong." 2. Basahin si Williams, Raymond. 1973. Te Country and the City. New York: Oxford University Press para sa higit na malalim na pagtalakay sa kaugnayan ng gunita, damdamin, at lugar. 3. May itinatakdang ugnayan ang mga palabas, pagtatanghal o performance. May isang uri ng ugnayang nagbubuklod at naghihiwalay sa mga aktor o nagpeperform at ang manonood -pinag tatagpo ng sining ng pagpapalabas ang manonood at nagtatanghal habang may sariling kumbensyon ang drama na kung tawagin ay 4th Wall Teory, isang di nakikitang haliging naghihiwalay sa mga performers at mga tagapagmasid. May isang di nakasulat na batas tungkol sa "paglulugar" sa manonood at tagapagtanghal sa loob at labas ng teatro. 4. Sa mga naunang talata, naglaro ang pakahulugan ko ng salitang "lugar," upang kumatawan sa posisyon o lokasyon at kaakibat din ang tagpuang may personal na koneksyon sa may akda. Sinundan ko ang pormulasyon ni Yi Tu Fuan tungkol sa paghahambing ng "space" at "place."Mas formal at may aestetikong distansya ang space kumpara sa mas maigting na lapit sa lugar na binigyang halaga ng mga alaala.. Binanggit ni Tim Creswell si Yi Tu Fuan sa aklat na Place: A Short Introduction. London: Blackwell, 2004. 5. Mainam na balikan ang malalimang pagtalakay tungkol sa bahay, at mga silid at parte nito sa pagbabasa ng librong Poetics of Space ni Gaston Bachelard. Napakalakas ng dating ni Bachelard ng tinukoy niyang walang bahay na magnanakaw. Tao ang nagnanakaw. Ang bahay ay tagapagtago lamang at hindi kalian man nangunguha ng hindi sa kanya. KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 13
6. Nabanggit sa journal article ni Ferdinand M. Lopez "Sa Pagitan ng Langit at Estero: Ang Tundo Bilang Teksto at Diskurso" Sa UNITAS:Quarterly Journal of the University of Santo Tomas, June 2005, ang diskurso ng baha sa Tundo. "Baha ang tagapagbura ng mga muhon ng pagmamay-ari at ng mga pagtatakda ng mga nasasakupan at mga hangganan. Sa pagtaas ng tubig baha, ang lahat ay lumulutang sa malawak na karagatang pagmamay-ari ni Inang Kalikasan." 7. Mahalaga ang naibahagi ng makatang R.Zamora-Linmark na tumatak sa aking gunita, sabi niya, "Tis is a country which tries to invent a lot of stories." Idinugtong pa niya ang winika ni Aladdin tungkol sa mahalagang gampanin ng isang kwento sa lipunan, "We all need stories like bread."Tama si Linmark, ang mahika ni King Kong ay nag-uugat sa mga kwentong hinabi patungkol sa kanya ng mga naninirahan sa tagong isla. Sa isang banda, ang mahika ng Santo Niño ay nakakawing sa iba't ibang kwento ng milagro, kababalaghan at iba pang kagilagilalas na pananampalataya at pakikipagsalamuha sa mga ordinaryong tao. 8. Malawak ang sakop ng diskusyon ni Mikhail Bahktin tungol sa mga popular na anyo ng mga piging o festa sa Europa, na akmang-akma sa ating kultura, basahin ang Rabelais and His World.1987. Bloomington: University of Indiana University Press KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 14
Sanggunian Abueg, Efren.2001. Sila... Noon:Oral na Kasaysayan ng 9 na Manunulat sa Tagalog. Manila: De La Salle University Press. Arceo, Liwayway. 1985. Canal dela Reina. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. Bachelard, Gaston.1969. Te Poetics of Space. Trans.Maria Jolas. Boston: Beacon Press. Buell, Lawrence. 2008. "Place." In Modern Criticism and Teory. Eds. David Lodge and Nigel Woods. Harlow: Pearson and Longman. Caplan, Karla. 1996. Te Erotics of Talk: Women's Writings and Feminist Paradigms. Oxford: Oxford University Press. Cruz, Andres Cristobal. 1986. Ang Tundo Man May Langit Din. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. Collins, Jim. 1995. Architecture of Excess: Cultural Life in the Information Age.New York and London: Routledge. Dandan, Pedro.1996. May Buhay Sa Looban. Quezon City: University of the Philippines Press. Gotiangco, Gil. 2007. "Mga Siga ng Tundo" In Manila: Studies on Urban Cultures and Traditions. Ed. Jose Victor Torres. Manila: MSA and NCCA. Ira, Luning and Isagani Medina. 1977. "Tondo" In Te Streets of Manila. Manila:GCF Books. Joaquin, Nick.1990. Manila, My Manila. Manila: City of Manila. Lynch, Kevin. 1960. Te Image of the City. Cambridge, MA: MAssachussetts Institute of Technology. Ranciere, Jacques. 2009. Aesthetics and Its Discontents. Trans.Steven Corcoran. Cambridge: Polity. Tinio, Rolando. "Panitikan Para sa Kaisahan ng Bayan" In Sagisag. NP. May 1975. KATIPUNAN 2017 ・ Espasyo | 15