Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Volume 2, No. 6 | December 2014 Varyasyong Leksikal sa mga Dayalektong Mandaya Raymund M. Pasion Asst. Professor,Davao Oriental State College of Science and Technology, Mati City, Davao Oriental, Philippines Date Received: September 30, 2014; Date Revised: November 30, 2014 Abstract - Layuning panlahat sa pag-aaral na ito na tuklasin ang varyasyong leksikalsa Wikang Mandaya na matatagpuan sa Probinsyang Davao Oriental. Bilang lunsaran sa paglilikom ng mga datos, ginamit ang mga terminong kultural na pangkabuhayan tulad ng pagsasaka, pangangaso, pangingisda at paghahayupan nanababatay sa Indigenous Knowledge System and Practices (IKSP).Sinikap sagutin sa pag- aaral ang suliraning ano-anong varyasyong liksikal ang makikita sa mga terminong kultural na pangkabuhayan ng Mandaya na makikita sa munisipalidad ng Caraga, Manay, Bagangaat Cateel? Disenyong kwalitatibo ginamit.Metodong indehinusat deskriptibo naman ang ginamit mula sa paglilikom hanggang sa pag-aanalisa ng mga datos. Samantalang, ang mga impormante ay pinilisa pamamagitan ng kombinasyong purposive at snow-ball sampling. Natuklasan, na ang wikang Mandaya ay nakitaan ng varyasyong lekisikal ayon sa magkakaiba ang anyo, may pagkakatulad ang anyo, at magkakatulad ang anyo subalit magkakaiba ang bigkas. Gayunpaman, pinaniniwalaang dahil sa paktor na heograpikal, sikolohikal at sosyolohikal na nagaganap sa kanilang kultura ay hindi rin maipagkailang nagyari ang varyasyong leksikal na aspekto nito. Mga Susing-salita: Dayalekto,Leksikal, Mandaya, Varyasyon I. INTRODUKSYON Sa probinsya ng Davao Orientalng Mindanao, matatagpuan ang mga katutubong Mandaya. Mandaya tawag sa kanilang ginagamit na wika. rin ang Itinuturing naIndigenous People (IP) ang mga Mandaya. Nabibilang ito sa 110 katutubo ng Pilipinas. Ang katagang Mandaya ay nagmula sa mga salitang man (tao) at daya (itaas na bahagi o itaas na bahagi ng ilog). Dahil rin dito, ang mga Mandaya ay tinatawag uplands nainhabitants ang mga Naninirahan Mandaya sa bulubunduking bahagi ng Timog-Silangang Mindanao na binubuo ng Davao del Norte, Compostella Valley, Agusan del Sur, at Davao Oriental. Ang Davao Oriental ang may pinakamaraming populasyon ng mga Mandaya. of the Bagama't iisang katutubong pangkat o grupo, napaghihiwalay ang mga Mandaya ng mga bundok at iba pang hangganan. Dahil sa heograpikal na sitwasyong ito, pinaniniwalaang umiiral ang varyasyon o dayalektal na varayti ng wikang Mandaya sa iba't ibang grupong gumagamit nito (as cited in Pasion, 2014). Nilayong alamin ng pag-aaral ang varyasyong leksikal sa wikang Mandaya sa mga munisipalidad ng Caraga, Manay, Baganga at Cateel. Ang varyasyong leksikal sa pag-aaral na ito ay tumutukoy sa pagkakaiba ng salita o katawagan ng iba't ibang dayalekto sa isang bagay. Bagama't mula sa isang wika, ang Mandaya, nakitaan ng varyasyon ang apat na munisipalidad na gumagamit ng wikang ito. Pinagsasama ng mga terminong kultural sa apat na pangkabuhayan: pangangaso, pagsasaka, pangingisda at paghahayupan at inuri ang mga salita batay sa kategoryang (1) magkakaiba ang anyo; (2) may pagkakatulad ang anyo; at (3) magkakatulad ang anyo subalit magkakaiba ang bigkas. II. LAYUNIN NG PAG-AARAL Pangkalahatang layunin ng pag-aaral na tukuyin leksikal sa wikang Mandaya na ang varyasyong makikita sa mga terminong kultural na pangkabuhayan tulad ng pagsasaka, pangangaso, pangingisda at paghahayupan batay sa Indigenous Knowledge System and Practices (IKSP) ng mga Mandaya na matatagpuan sa mga munisipalidad ng Manay, Caraga, Baganga at Cateel ng Probinsiyang Davao Oriental. III. KONSEPTWAL NA BATAYAN Sa isang partikular na komunidad ay matatagpuan ang iba't ibang grupo na may ibang paraan sa paggamit ng kanilang wika ayon sa sitwasyong kinalalagyan. 40 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Volume 2, No. 6 | December 2014 Isang katotohanan sa linggwistika na ang wika ay nagbabago dahil sa sitwasyong heograpikal, sosyal, o maging ng sariling estilo ng ispiker, ang bawat tao ay may iba't ibang paraan ng pagsasalita (Thurlow 2004: 120). Ayon pa nga kay Hymes (Conrad at Biber, 2001), walang taong may isang paraan lamang ng pagsasalita sa lahat ng pagkakataon. IV. METODOLOHIYA NG PAG-AARAL Disenyong kwalitatibo ang ginamit sa pag-aaral, at metodong indehinusat deskriptibo naman ang ginamit sa paglilikom hanggang sa pag-aanalisa ng mga datos. impormante ay pinili sa Samantalang, ang mga pamamagitan ng kombinasyong purposive at snow-ball sampling. Sa pag-aaral na ito ay makikitang isang konsepto ng pagkakaroon ng iba't ibang varayti ng wika sa isang komunidad ng wika ang matatagpuan sa apat na munisipalidad. Bagama't kapwa mga Mandaya, dahil sa heograpikal na sitwasyon ay pinaniniwalaang may varayti ang naturang wika. leksikal ay batay sa mga ng terminong pangkabuhayan pangangaso, pagsasaka, pangingisda at paghahayupan, inuri ang mga salitang ito ayon sa kategorya ng pagkakaroon nito ng varyasyong leksikal. Ang varyasyong IKSPng tulad Ang varyasyon ng wikang Mandaya sa apat na grupo ay maaaring makita sa pamamagitan ng kanilang IKSP (Indigenous Knowledge Systems and Practices) na nagbibigay ng tuon sa mga terminong kultural sa aspektong pangkabuhayan tulad ng paghahayupan, pangangaso, pangingisda at pagsasaka.Bagama't may isang paniniwala, kultura, at pamumuhay ang mga Mandaya, nagkakaroon ng pagkakaiba ang kanilang katawagan o pananalita. Batay sa variation theory, lilitaw ang varyasyon ng Mandaya sa pamamagitan ng linggwistikal nitong katangian. V. RESULTA NG PAG-AARAL 1. MGA SALITANG MAGKAIBA ANG ANYO Isang uri ng pagkakaroon ng varyasyong leksikal ng wikang Mandaya sa apat na munisipalidad ay ang pagkakaiba-iba ng anyo ng mga salita. May iba't ibang tawag ang iba't ibang grupo ng Mandaya sa maraming bagay. Ipinakikita ng Talahanayan 1 ang paghahanay ng mga salitang magkakaiba ang anyo mula sa apat na munisipalidad. Talahanayan 1.Mga Salitang Magkaiba ang Anyo MUNISIPALIDAD Blg. Caraga Asa atol'l atol'lan bukl'las Manay tanam untog untogan bira Baganga kabos timbag timbagan butunga 1 2 3 4 5 bul'los umay tinandaway 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 byai byubugtang byugtang gal'ling gasukip ginal'lawit gugutuwan guno guta isip itud ayaw mamadayang yadayang mutya yagadagum palaway dagami ginan yuguta bilang sidong dili mamugad yamugad dagon yagabilog kawad ubas guyok yuguwang kwenta libot Cateel away labak labakan guyod puso di mamatay yamatay anting-anting uswak bingwit uhay tamak buak ihap tuyok Filipino away hagis hagisan undâ puso ng palay huwag/hindi mamatay namatay mutya puso duway uhay tapak/yapak biyak na lupa bilang ikot 41 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Volume 2, No. 6 | December 2014 Blg. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Caraga kabinis kagiti kanugbongan kasko kayam kyakaungdan ligda lingasa linggaw mal'lal'lag malidong tabid yagabangan yumugpas MUNISIPALIDAD Manay syusunod kaugkot kayaanan kal'lagukay sira pagnumpot guyok saba asling kul'ladong libukong los yagaatang yumugpo Baganga kabilin kaliwat panaanan pyusaan guba kyadumduman tandak bal'long balong katimpa tibuokay lus-an yagatagad yulugpat Cateel gipanunod kaumpuan pangisdaan kalalong daot pagsampit sipa samok istorbo yelow malimon puga nagbantay yalayog Filipino minana kaliwat/ninuno pangisdaan tipaka ng itlog sira pagsambit sipa ingay gambala dilaw na kamote bilog piga nag-abang lumundag May kabuuang isandaan limampu't dalawang (152) set ng makakaibang anyo ng mga salita ang Mandaya mula sa apat na munisipalidad na tumutumbas sa isang bagay. Sinasabi ng mga Mandaya na madali nilang nakikilala ang pinagmulang grupo ng kapwa Mandaya batay sa salitang ginagamit nito. Sa paghihiwalay ng apat na grupong ito ng Mandaya, marami sa leksikon ng Mandaya ang nagbago o nagkaroon na nga ng varyasyon. laging nagaganap sa apat na munisipalidad. May mga isa o dalawang pagkakataon kung Ang pagkakaiba-iba ay hindi naman saan ang munisipalidad ang naiiba samantalang ang ibang mga munisipalidad ay magkatulad. 2. MGA SALITANG MAY PAGKAKATULAD SA ANYO Isa pang uri ng varyasyong leksikal ng wikang Mandaya mula sa apat na munisipalidad ay ang pagkakahawig ng mga salita, may pagkakatulad subalit hindi parehong-pareho. Ang pagkakaiba ay maaaring nasa katangiang ponolohikal o morpolohikal ng bawat grupo ng Mandaya mula sa apat na lugar. Tunghayan ang talahanayang makikita saibaba. Talahanayan 2. Mga Salitang May Pagkakatulad sa Anyo Blg. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Caraga atol'lon alal'lagtoy budos buntadan butangan dadaan duwa gabantay gagiling giniling MUNISIPALIDAD Manay atul'lon al-lagtoy mabdus byubuntad ubutang daran duwambok yagabantay galling gyaling Baganga atul'la alalagtoy mabdos byuntad byubutang dadan duwambuok byabantayan igiling yaling Cateel aton anlalagtoy kabdos buntad ibutang daan dwambook nagbantay paggiling giling Filipino apoy uri ng ibon buntis pumugad ilagay luma dalawa nagabantay paggiling giling 42 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Volume 2, No. 6 | December 2014 Blg. Caraga kal'lal'luman kano katubigan kulisi l'lul'lupog l'lumupad madaid 11 12 13 14 15 16 17 18 madakmul'l mayampo 19 nangitlog 20 pusga 21 pyuputga 22 rumigas 23 rumigason 24 sa-a 25 sagul'l 26 tuod 27 usunugon 28 yanagtari-tari 29 yudal'lagan 30 MUNISIPALIDAD Manay kalal'luman kinno matubig kul-lisi lulupog milupad madayeg madamol'l mayampog imitlog pisga pyupugta ormigas ormigason saa sambol'l tod sunuga yanagtari yadal'lagan Baganga kalauman kin-no katubig-tubigan kulalisi lyumupog yulupad madaeg madakmol'l mayupo mangitlog puga pyupuga urmigas urmigason sa sagul tud sunogon pagtadi dumagan Cateel kalawomay kan-o tubigan kulilisi molupog yalupad madaig madakmo hayupo gaitlog pugta ipugta hormigas hormigason saha sagol tuhod sunugon magtatari yadalagan Filipino kalaliman kailan katubigan uri ng ibon hahabol lumipad marami makapal maikli nangitlog piga piniga langgam langgamin saha halo tuhod sunugin nagsasabong tumakbo May siyam napu't siyam (99) na set ng mga salitang Mandaya ang natuklasang may pagkakatulad sa ibang bagay. Maaaring ang pagtawag ng pagkakaiba ay nasa ponolohikal na katangian ng mga dayalekto tulad ng pagkakaroon o kawalan ng ponemang /l~l/ o glide l na makikita sa halimbawa bilang 2 ang pagpapalitan ng mga ponemang /d/ at /r/ tulad ng halimbawa bilang 6 (dadaan/daran/dadan/daan). iba't aspektong ponolohikal, isinama sa tsapter na ito ang huling kategorya sapagkat binigyang-pansin dito ay anyo kasabay ng bigkas at ang pagsasaayos at paglalahad ng mga datos ay itinulad sa dalawang naunang kategorya. Ang anyo dito ay tumutukoy sa paraan ng pagsulat ng Mandaya sa salita. Mga salitang may magkatulad na baybay subalit hindi magkatulad ang pagkakabigkas ang sinuring varyasyon sa bahaging ito. 3. MGA SALITANG MAGKATULAD NA MAGKATULAD ANG ANYO NGUNIT MAGKAIBA ANG BIGKAS Ang huling kategorya ng varyasyong leksikal ng Mandaya ay ang mga salitang magkatulad na magkatulad ang anyo ngunit magkaiba ang bigkas. Bagama't may kaugnayan ang palabigkasan o May isang set lamang ng mga salita ang natagpuan kung saan magkakatulad ang mga titik na ginamit sa pagsulat subalit magkakaiba ang bigkas nito sa apat na lugar. Ang salitang mabugat/mabug-at ng Mandaya ay katumbas ng mabigat sa Filipino. Halos magkatulad na magkatulad ang baybay nito sa apat na munisipalidad subalit makikita sa ibaba sa pamamagitan ng notasyong ponemiko ang pagkakaiba-iba ng bigkas ng salita sa bawat lugar. Crg mabugat /ma.bəgat/ Mny mabugat /mabəgat/ Bgng mabugat /mabugat/ Ctl mabug-at /mabu:gˀat/ Fil mabigat 43 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Volume 2, No. 6 | December 2014 ispeling ng Mapapansing magkakatulad ang mabugatsa Caraga, Manay at Baganga subalit magkakaiba ang paraan ng pagbigkas ng bawat isa. Sadyang naiba rin naman ang bigkas nito sa Cateel na makikita sa paggamit ng gitling sa pagsulat. Tulad din ng sumusunod na halimbawa, kung saan ang salitang pagatag ng Caraga at Manay ay magkatulad na magkatulad ang anyo subalit may pagkakaiba ang bigkas nito. Crg pagatag /paga.tag/ Mny pagatag /paga:tag/ Bgng pag-atag /pag.atag/ Ctl paghatag /pagha:tag/ Fil paghandóg Bagamat bihira, isa pa rin ito sa natagpuang leksikal na varyasyon sa wikang Mandaya. May ilan pang mga halimbawa kung ibang munisipalidad ang pagkakatulad ng ispeling subalit magkaiba ang bigkas. Ginawa ito ng paggugrupo sa ikadadali ng pag-unawa. saan matatagpuan sa VI. KONGKLUSYON Tunay ngang kahit pa sabihing iisang wika lamang ang ginagamit, may pagkakataon pa ring maaaring hindi magkaintindihan ng tinutukoy ang tao lalo na kung ang nag-uusap ay nagmula sa magkaibang lugar. Patunay ang mga halimbawang inilahad sa Talahanayan 1 kung saan ang apat na munisipalidad na pawang Mandaya ay may magkakaibang katawagan sa isang salita. Ang mga salitang ito ay nagpapakilala sa kanilang identidad dahil natutukoy agad ang pinanggagalingang lugar nito sa pamamagitan ng karaniwang mga salitang nagagamit nila sa pang-araw-araw na pakikisalamuha. Ang kontekstong ito ay tinatawag na varyasyong leksikal ayon kay Wardhaugh (1993) na tumutukoy sa mga lubhang varyasyon ng magkaparehong wika na kapansin-pansing nangyayari sa lugar katulad ng naturang probinsya. ibang mga dinamiko ito ayon kay Bernales, et al. (2007), ang wika ng Mandayang nabanggit ay dinamiko rin at maaaring madali itong nagbabago depende sa kung anong pagbabagong nagaganap sa lugar na kinabibilangan nito. Katulad na lamang sa ginawang pakikibagay ng mga Mandaya sa mga taong kanilang nasasalamuha araw-araw o kaya'y sa mga taong dumarayo mula sa ibang pangkat at lipunan. Ang pakikibagay na ito ay maaaring matukoy na isa sa mga paktor kung bakit ang isang wikang ginagamit ng kaparehong tribo ay may pagkakahawig o kaya'y pagkakatulad sa anyo lalung- lalo na kung ang mga pangkat na ito ay heyograpikal na magkakasunod o magkakatulad kagaya ng naturang lugar na pinag-aaralan sa pananaliksik na ito. REFERENCES Bernales, R. et al. (2007). Akademikong Filipino tungo sa epektibong komunikasyon. Batayan at sanayang- aklat sa Filipino 1, antas tersyarya, binagong edisyon. Valenzuela City: Mutya Publishing House, Inc. Conrad, S. & Douglas B. (Eds.). (2001). Variation in studies. England: English: Multi-dimensional Pearson Education Ltd. Gayunpaman, dahil nga nagmula sa isang wika, natural lamang na kahit may bahid na ng pagbabago, makikita pa rin ang pagkakatulad ng mga salita mula sa lugar. Ipinakita ng Talahanayan 3 ang apat na pagkakatulad ng mga salita mula sa apat na munisipalidad ang pagkakahawig ng mga ito gaya ng huling inilahad kung saan sa bigkas lamang naiiba ang mga salita. Ang varyasyong ito ay natural na nangyayari dahil sa pagbabagong nagaganap sa lipunan ng mga Mandaya sa kasalukuyan. Ang pagbabagong nagaganap sa wika ay maaaring sanhi ng pagbabagong nangyayari rin sa mga taong gumagamit nang wika at gayundin sa uri ng lipunang kinabibilangan nito. Sapagkat, ang wika ay subalit mapapansin pa rin NCIP (National Commission on Indigenous Peoples). from (2012). Retrieved June 5, 2012 Pasion, R. M. (2014). Morpolohikal na Varyasyon sa Wikang Mandaya ng Davao Oriental, Asia Pacific Journal of Education, Arts and Sciences, 1(5), 129- 135 Thurlow, C. et al. (2004). Computer mediated communications: Social interaction and the internet. London: SAGE Publication, Ltd. (1993). An Wardhaugh, R. to edition. United Kingdom: introduction sociolinguistic 6th Blackwell Publishers. 44 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |