Kawíng 1.2 (2017): 119-137 Awa Maria Lucille G. Roxas De La Salle University, Manila ~~~ PAGDILAT PA lang ng mga mata, ang gagawin sa araw na ito ang agad na sa isip ni Bobby. Mabilis siyang bumalikwas sa nakalundong folding bed. Nagmumog at sinungkit ng binasang dulo ng hintuturo ang muta sa sulok ng mga mata at nagpunta na sa tindahan. Walang tindera. Kinatok niya ang pasimano ng tindahan gamit ang buong limang pisong barya kasabay ng pagtawag ng "Tao po, pabili!" "Sabi ko na nga ba"t ikaw "yun. Tanghali ka na yata?" bati ng tindera pagkakita kay Bobby. "Fortune ho, dalawang stick. Puyat ho at pagod, sa kaiisip. Ang hirap ho kasi ng buhay," nakangiting sagot ni Bobby sa tinderang kaibigan ng mommy niya. "Sinabi mo pa. At pahirap pa 'ika mo nang pahirap. Pero ang Mami mo binwenas kahapon," sagot naman ng tindera. "Ho? Bakit, ano na naman hong ginawa?" may kabang tanong ni Bobby. "Aba, selpon niya ang natawagan ni Bosing. Sa dinami-rami naming nagparehistro sa istap ni Bosing noong isang araw, iyong kaniya ang nabunot. O, "di ba ang bwenas? Kung para sa "yo, sa "yo. Ganon lang talaga "yon." paliwanag ng tindera. "Wala naman ho siyang cell phone," nagtatakang sagot ni Bobby. "Oo, pero ang kapatid mo meron. Ipinaiwan niya ang selpon bago pumasok ng eskwela kasi nga numero nito ang pinarehistro niya. Buti na lang. Naku, ang laki ng perang naibigay sa kanya, sitenta mil! Singkwenta lang karaniwan ang ipinamimigay na 119
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 kas. Pero naawa si Bosing sa kanya, napaluha pa nga e. Para raw pambili ng mga gamot niya sa alta presyon," masayang kwento ng tindera. "E sino ba naman ang hindi maaawa kay Aling Dolores? Oras na bumuka ang bibig puro hirap at hinagpis sa buhay ang lumalabas. Daig pa si Sharon Cuneta na pasan ang daigdig," sabat ng isa sa mga regular na istambay sa tindahan. "Pero epektib! Kita mo naman, ang laki ng perang nakuha. Wala talagang kupas ang Ermat mo 'Pre. Si Mayor nga noong nakaraang kampanya, nakatikim din ng pam- Pamas award ni Aling Dolores. Limang daan ang ibinigay sa kanya, sa amin tatlong daan lang," nagtatawang sabi ng isa pang istambay. "He! Tumigil nga kayo! Dinaig nyo pa ako sa daldal a. Kung hindi pa kayo mga naglaway sa inggit," saway ng tindera sa mga sabaterong istambay. At ipinagpatuloy nito ang pagkwento kay Bobby, "Bukod sa kas, may mga bigas, delata, sop drink, baytamin, pagkain, at gip tsek pa. "Yung pagkain binigyan kami. Mapapanis nga lang naman dahil ta-tatlo lang kayo sa bahay. At siyempre, may balato rin kaming mga kaibigan niya ng tig-lilimang daan. Hindi mo ba nakita "yung mga delata at saka bigas?" "Hindi ko ho napansin. Mag-aalas-tres na ho ng madaling araw ako nakauwi kanina. Pagkagising, diretso na ho ako rito... Siguro ginanahan pang lalo sa pagsasalita kasi maraming nakikinig sa kanya at nasa TV pa. Nakakahiya pero mas nakakainis," sagot ni Bobby na parang sarili ang kinakausap. "Ikaw naman, hayaan mo na ang Mami mo. Ganoon lang talaga "yon. Saka, sa mga paganun-ganon "non ay nataguyod kayong magkapatid. Ikaw nga, alam mo nang mahirap ang buhay. Isipin mo ang Mami mo, halos imbalido ang kalahating katawan at matanda na," pagpapaalala ng tindera. 120
Awa M.L.G. Roxas "Iyon na nga ho e, matanda na ganoon pa rin. Malalaki na ho kami. Akong napapahiya sa mga pagpapa-awa niya," tila nagsusumbong na paliwanag ni Bobby. "Naku, Bobby, bata ka pa kasi. Hindi ka mapapalamon ng hiya pero ang kapal ng mukha kayang lamnan ang bituka mo. Saka, totoo naman ang mga sinasabi niya, walang halong panloloko. Dapat ay ipagmalaki mo ang Mami mo. Lahat ay gagawin n'on para hindi kayo mahirapan na magkapatid," dagdag pa nito. Hindi na kumibo si Bobby at nagpaalam na lang. Alam niyang hindi siya kakampihan ng kaibigan ng ina. Habang pabalik ng bahay, magkahalo ang emosyong nararamdaman niya. Naiinis siya pero excited ding makita ang mga delata"t bigas. Pagbukas sa pinto ng bahay, agad niyang nakita ang dalawang kaban ng bigas na nakasandig sa dingding, katabi ng pormikang lamesa. Kahilera nito ang dalawang case ng 1.5 na litro ng soft drink. Nakapatong sa mga soft drink ang dalawang basket na may lamang sari-saring grocery. May isa pang basket sa sahig pero walang laman. Nakapatas na ang mga laman nito sa ibabaw ng 4 cubic meter nilang refrigerator na tumigil nang kumunsumo ng kuryente pero hindi pa rin itinatapon. 'Pandisplay 'yan,' ang sabi ng Mommy niya nang binalak niyang ipagbili ito sa magbobote. "Ay, tanga!" ang nasabi ni Bobby sa sarili. Para sa sukat na 6x7 metro-kudradong bahay na iisa lang ang kwarto, kung hindi bulag ay totoong tanga lang ang hindi makakakita sa nadagdag na mga bagay sa loob nito. Walang tao sa bahay nila. Nasa eskwelahan ang kapatid at wala rin ang mommy niya. Tinawag niya ang ina. Sa ikatlo niyang 'My ay saka lang ito lumitaw sa may pintuan na may bitbit pang supot ng yelo. Walang anumang tinanong siya nito kung ipaghahain na ng pananghalian. Nakatingin lang si Bobby sa ina, hindi siya sumagot. 121
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Dahil ayaw kumibo ng anak, walang imik ding kumilos si Aling Dolores. Hilahod ang kanang paa na dumiretso sa kapiranggot nilang kusina. Naglagay ng mga plato, kubyertos, baso, at pitsel ng tubig sa lamesa. Ilang ulit na pinukpok ang dalang yelo sa pasimano ng lababo para mabasag. Inilagay pagkatapos ang mga piraso nito sa tasa, itinabi sa pitsel ng tubig at isang bote ng soft drink. Sunod ay nagtaktak ng banana catsup sa isang platito at suka naman sa isa. Nagsandok nang mainit pang kanin. Nang makumpleto ang ahin ay inaya si Bobby na pinanonood ang lahat ng kilos niya. "Upo na. Masarap ang ulam, swahe at Maling," ang waring nananakam na sabi sa anak. Isang ulam lang ang karaniwang pagkain nila na kadalasan pa'y paksiw na isda o kaya'y gisadong gulay. Iba man ang inihain ng ina ngayon ay hindi nagtaka si Bobby. Alam niyang galing sa basket ng groceries na napanalunan nito kahapon ang luncheon meat at banana catsup. Gayon din ang soft drink. Maging ang swahe. Tiyak niyang ipinakilagay ng ina sa refrigerator ng kaibigang tindera ang hipon para hindi masira. Kumakalam na nga ang tiyan niya. Bago mag-alas sais nang nagdaaang gabi siya huling kumain. Pero naiinis siya sa Mommy niya. "Mamaya na "yan. Kain na muna," malumanay pero may otoridad na sabi ni Aling Dolores. Alam niyang galit ang anak, hindi kasi nagsasalita. Tahimik na naupo si Bobby sa pwesto kapag kumakain, sa gilid ng dingding katabi ang dalawang kaban ng bigas. Para siyang kabayong may blinders ang mga mata habang kumakain. Iisa ang direksyon ng tingin, sa platong kinakainan. Ayaw niyang makita ang mga nakahilera sa gilid niya at maging ang kaharap na ina. Mabilis niyang tinapos ang pagkain at tubig lang ang ininom na ni hindi nilagyan ng 122
Awa M.L.G. Roxas yelo. Gusto niyang ipagdiinan sa ina na nagagalit siya. Walang kibo siyang tumayo sa hapag, nagpunta sa banyo, at naligo. "O, saan ka pupunta? Wala ka namang pasok kapag Huwebes, a?" tanong ni Aling Dolores nang lumabas ng kwarto si Bobby na nakabihis. Ang tanong na iyon ng ina ang nagsilbing switch para pakawalan ni Bobby ang pinipigilang inis. "Ano ba naman kayo 'My? Nagpaawa na naman kayo, sa TV pa! Ganyan na lang ba kayo talaga? Simula bata ako ganyan na kayo. Kaya ayaw sa inyo ng mga kamag- anak ng Daddy..," sandaling napatigil si Bobby sa pagsasalita. Isang pangyayari noong bata siya ang biglang nagbalik sa isip. Sa inis sa ina, sinabi niya rito ang naalalang insidente. "Naaalala n'yo ang silver wedding anniversary ng Lolo at Lola? Ako 'My, oo. Pagkakita sa atin ng asawa ng Tito Romy, anong sabi? "Andyan na naman ang mag- iinang paawa. Magpapaawa na naman "yang si Dolores sa Papa para bigyan ng pera. Palibhasa'y walang pinag-aralan." Imposibleng hindi n'yo narinig kasi hindi naman mahina ang pagkasabi. Ang anak nila, tinanong ako minsan kung ano raw ang apelyido ko. Ayaw maniwala na pareho kami ng apelyido. Ang sabi, "Ano? Solomon ka rin?" 'My, kahit ten years old lang ako noon, naintindihan kong ibig sabihin n"on. Ayaw niyang Solomon din ang apelyido ko, hindi ako bagay na maging Solomon. Bakit? Dahil iyon sa inyo! Kaya ayaw ko sa mga kamag-anak ng Daddy dahil minamata nila kayo. Pero alam n'yo, may katwiran sila. Nakakainis ang mga pagpapaawa n'yo. Pati tuloy kaming magkapatid ay nadadamay sa ugali n'yo. 'My, nakakahiya na, kung hindi kayo nahihiya, ako, nahihiya. Maski ang mga taga- rito pinagtatawanan ang mga pagdadrama n'yo. Wala na kasi kayong bukambibig kundi nakakaawa naman tayo. Hindi ho sila naawa sa inyo, 'My, kinukutya nila kayo," ang walang prenong pagbulalas ni Bobby sa saloobin. 123
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Ngayon lang siya nakapagsalita nang ganoon sa Mommy niya. Habang nagsasalita, pakiramdam niya"y puputok ang mga ugat sa sintido sa biglang pagbulusok ng dugo. Sobrang lakas ng tibok ng puso niya na umaabot hanggang lalamunan ang sakop ng bomba nito. Uminit din ang mukha niya na parang nakadarang sa baga. "Bobby," iyon lang ang nasabi ni Aling Dolores matapos magsalita ang anak. Napatigil ito sa pagkuskos ng lababo at napasandig dito. Huminto rin si Bobby sa pagsasalita. Nagmanhid sa lamig ang mga paa niya na umabot hanggang alak-alakan. Hindi pa rin niya inaalis ang tingin sa inang panay ang pahid ng luha"t sipon sa twalyitang laging nakasampay sa balikat. Hinihintay niya itong sumagot, gusto niya itong sumagot. "Kailangan kong gawin iyon. Alam mo naman ang dahilan," ang mahinang tugon ni Aling Dolores. Alam nga ni Bobby. Karangalan ng pamilya Solomon ang pagiging titulado nilang lahat. Kaya ganoon na lamang ang pag-ayaw ng pamilya ng daddy niya sa ina dahil nahaluan sila ng isang tindera lang ng isda sa palengke na hindi man lang nakatuntong sa high school. Pero ang pagtitinda ng mommy niya ang bumuhay sa kanila. Walang trabaho ang daddy niya kundi ang uminom ng alak. Isang bwan pa lang ang kapatid niya nang namatay ang ama sa sakit sa atay. Lalong nagalit sa mommy niya ang pamilya Solomon. Sa ina isinisi ang pagkamatay ng ama. Kung hindi sa mga pagmamakaawa ng mommy niya baka hindi nila nakuha ang parteng mana ng ama nang namatay ang lolo niya. "Hindi para sa akin ang hinihingi ko kundi para sa mga anak ko. Solomon sila, mga Solomon rin sila," ang giit nito sa mga kapatid ng daddy niya. Siguro ay tumalab din o baka dahil sa buwisit sa mga pagmamakaawa ng mommy niya kaya ibinigay ng mga tiyuhin ang duplex na tinitirahan nila ngayon. Kasunod nang 124
Awa M.L.G. Roxas pagbigay sa mga susi ng duplex ay ang pagsara sa mga pinto ng bahay ng mga tiyuhin sa Mommy niya. "Pero kahit sa mga taong hindi ninyo kakilala ay nagpapaawa kayo, katulad kahapon. Bakit ba ang hilig-hilig n'yong ikwento sa ibang tao ang buhay natin? Akala n'yo ba ay interesado sila sa buhay ninyo? 'My, hindi! Anong sabi sa inyo ng mga tao dyan sa labas? Wala kayong kupas, na drama nyo ang pagmamakaawa para makahingi ng pera," mabilis na pagbara ni Bobby sa ina. "Gusto ko lang makatulong sa "yo. Nakikita kong nahihirapan ka sa pagdala ng pamilya natin... Kaya siguro nagkakaganyan ka ngayon... Pero naiintindihan ko at akong nahihiya sa "yo. Iyong nangyari kahapon, ibihirang pangyayari iyon. Wala akong ginawa, nandito lang ako sa bahay. Maging ako ay nagulat nang tumunog ang selpon ng kapatid mo. Tapos ayun na, dumating sila rito. Kinumusta ako, ang buhay ko kaya sinagot ko lang. Sinabi kong isa akong balo na may dalawang anak. Na maaga tayong inulila ng Dadi mo pero hindi na ako nag-asawang muli kahit may mga umaaligid. Tinanong ulit ako kung paano ko kayo nabuhay. Kaya sinabi kong sa pagtitinda ng isda sa palengke. Pero noon 'yon, hindi na ngayon. Tinanong naman bakit hirap akong magsalita, bagsak ang kanang balikat, hilahod kung lumakad. E di sinabi kong epekto ng istrok, ng alta presyon. Salamat sa Diyos at nakaligtas ako! Pero, baka mas mabuti pang ngang natuluyan na lang. Magastos pala ang makaligtas sa istrok! Ang daming mentenans na gamot na ang mamahal pa ng presyo. Tapos tinanong kung paano tayo nabubuhay ngayon. Sinabi ko na dahil sa anak kong panganay, ikaw nga. Sabi ko bente uno anyos ka pa lang pero ikaw na ang nag-aasikaso sa pamilya natin. Saka ikaw 'ika ko ang nagpatigil sa akin sa pagtitinda. Kung napapaiyak man ako, hindi dahil 125
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 sa nagdadrama ako kundi naaawa ako sa inyo ng kapatid mo, lalo na sa iyo. Totoo lang ang mga sinasabi ko, hindi ako nag-iimbento para kaawaan at bigyan ng pera," halos pabulong na pangangatwiran ni Aling Dolores sa usig ng anak. "Pakiusap, 'My, tigilan na ninyo ang pagpapaawa sa ibang tao," ang huling sabi ni Bobby at saka umalis. Bago lubos na makalabas ng bahay, narinig pa niya ang mahinang pa-"Diyos ko, kaawaan mo po kami" ng ina. WALA NGANG pasok si Bobby ngayon, pero sa opisina ang punta niya. Kung dati ay nagmamadali siyang makarating doon, hindi ngayon. Mga alas 5:45 pa niya maaaring makausap ang superbisor ng unit nila, si Sir Mike. Titiyempuhan lang niya ito sa pagpapalit ng third shift bago mag-alas sais ng gabi. Pinakakalma rin niya ang sarili na hanggang ngayo"y naiinis pa sa ina. Kailangang maayos ang disposisyon niya kapag kinausap ang superbisor mamaya. Nang makarating ng Cubao, tumuloy si Bobby sa donut parlor na walking distance lang ang layo sa opisina para makaupo habang hinihintay ang oras. Alas 4:29 pa lang. May sapat pa siyang oras upang mapag-isipang mabuti ang gagawing pagkausap sa superbisor. Ubos na ang kape"y hindi pa rin niya makuha ang konsentrasyon sa mga sasabihin kapag kaharap na ang superbisor. Hindi maalis ang isip niya sa mga sinabi sa ina. Nakokonsensya siya. Kasabay nito ang pagtakbo sa isip ng madramang buhay ng mommy niya. Nakaramdam siya ng hiya sa inasal dito. Isinisi niya ang maling nagawa sa problemang kinakaharap. 126
Awa M.L.G. Roxas TANGGAL NA siya sa trabaho. Kagabi, katatapos pa lang ng coffee break nang isigaw ni Sir Mike ang pangalan ng mga empleyadong terminated na. Isa ang pangalang Roberto Solomon II sa mga isinigaw nito. Pagiging promodizer at food service attendant sa mga supermarket at fastfood- chain o kaya ay salesman ang papalit-palit na trabaho ni Bobby sa nakaraan. Sa ganoong tipo kasi ng mga trabaho tumutugma ang mga kwalipikasyon niya. Binata, maganda ang tindig sa taas na 5"8½, walang tato ang makinis na kayumangging balat, magalang magsalita, disente ang kilos, hindi gwapo pero hindi rin naman pangit, at walang college diploma. Vocational course lang ang tinapos ni Bobby. Kailangan niyang magtrabaho agad nang ma-stroke ang ina. Kapos sa gastusin nilang mag-anak ang pitong libong bayad sa renta ng pinauupahang kalahati ng duplex nila. Ayaw naman niyang humingi ng tulong sa pamilya ng ama na parang tinapos na nga ang relasyon sa kanila nang ibinigay ang mga susi ng duplex. Pero nasa plano niyang ituloy ang pag-aaral, magiging titulado rin siya balang araw. Isa siyang Solomon. Nang napasok ng industriya ng BPO ang ekonomya ng Pilipinas, isa si Bobby sa napakaraming kabataang Pilipino na nakatingala sa mga kumpanya ng call center. Gusto rin niyang makapasok sa nangungunang negosyo ngayon sa bansa na pag- iIngles ang puhunan. Dagdag pa, mas mataas ang tingin ng mga tao sa mga nagtatrabaho sa BPO dahil sa sinasabing mga magagaling lang sa Ingles ang tinatanggap doon. Mas sosyal din ang tunog ng call center agent kaysa promodiser, food attendant, o salesman. 127
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Pala-Ingles siya noong bata pa. Ingles kasi kung makipag-usap sa kanya ang daddy niya kapag naka-shot na ng five years old rhum. Kaya tanghali pa lang ay Ingles na ang salita niya. Nang namatay ang ama, wala nang kumausap sa kanya ng Ingles. Wala ring sitwasyon upang gamitin niya ito dahil walang nag-iIngles sa bahay nila at maging sa mga kaklase o kalaro. Ang resulta, nawala ang dulas sa paggamit niya ng Ingles. Kahit marunong mag-Ingles ay sumasablay na ito ngayon. MASAYA SIYA sa unang dalawang buwan sa kumpanya. Pagbebenta ng phone card sa mga Pilipinong nasa America at Canada ang trabaho niya. Naaabot niya at kung minsan ay nalalampasan pa ang kotang $50 na sales kada linggo. Noong unang linggo niya, ang presyong $100 na phone card ang ipinipilit niya sa kliyente kahit may $20 at $10 pang mga presyo na pupwedeng pagpilian. Iyon kasi ang turo sa kanila noong Orientation at gusto rin niyang magpa-impress sa superbisor. Pero mabilis niyang nalaman na mahirap palang ibenta ang produkto nila. Kabaligtaran sa inaakala, matipid ang mga Pilipinong nasa ibang bansa, lalo na ang mga OFW. Ang akala niya, kapag sinabing $10 o $20 ay madaling makapaglalabas ng ganoong halaga ang mga Pilipinong nasa America at Canada dahil dolyar ang kinikita. Hindi pala. Dito kasi sa Pilipinas, barya kung ituring ng mga Pilipino ang P20 lalo na ang P10 dahil mababa ang mga katumbas na halaga sa pamilihan. Kaya naman madaling makahingi ng mga halagang ito sa mga tao. Karaniwang inihuhulog lang ang P10 at P20 sa mga donation box na nakalagay sa matataong lugar. Nalaman din niyang hindi maaaring gamitin sa susunod na linggo ang sobrang $50 sa nabentang $100. Kasabay ng pagkatuto ang pagtubo ng gulang sa kanya. Bakit siya magpapakahirap na ialok ang $100 na halaga ng phone card kung balewala lang 128
Awa M.L.G. Roxas ang sobrang $50. Ang mabababang halaga ng phone card na ang mga inialok niya. Sakaling lampas sa $50 ang gustong bilhin ng kliyente, hinahati niya ang total ng binibili sa $10 at $20. Tinatawagan na lang niya ito ulit sa kasunod na linggo para sa natirang balanse ng binibiling halaga ng phone card. Sa paraang iyon naseguro niya ang pag- abot sa lingguhang kota. Para maka-ipon ng $50 na sales sa isang linggo, armado si Bobby ng maraming laway at manhid na tenga sa mga pagbagsak ng telepono o sigaw na may kasamang mura, kung minsan, ng kausap sa kabilang linya. Isang Pilipinong nagtatrabaho sa Hawaii ang nagmalasakit sa kanya at nagpayong palitan ang produktong ibinibenta. Mahirap ialok ang phone card dahil may mga kumpanya ng telepono sa America na nag-o-offer ng mas mababang rate para sa overseas call. May ibinibigay pang points ang mga ito na maaaring ipunin at ipamalit ng sari-saring bagay gaya ng calculator, wrist watch, coffee maker, at iba pa. Ang mga may kompyuter naman ay maaaring tumawag sa pamamagitan ng internet. May mga search engine at site din na may aplikasyon na libreng tawag, hindi lang nagkakausap ang nasa magkabilang linya kundi nagkikita pa. Tanggap ni Bobby ang ipinayo ng kababayan kaya lang, wala siyang choice, sa ngayon. Unti-unting bumaba ang sales ni Bobby sa ika-apat na buwan sa opisina. Doon na rin nagsimulang magbago ang pakitungo ni Sir Mike sa kaniya at iba pang kasamahan. Mabait ang superbisor sa kaniya noong una. Kapag coffee break, sa oras ng kanilang paninigarilyo, nakikipagkwentuhan ito at binibigyan siya ng tip kung paano i- sales talk ang prospect client. Pero nitong huli, bulyaw at mura na ang mga naririnig niya rito. "Mga putang-ina n'yo! Ang kakapal ng mga mukha n'yo! Magtrabaho kayo! 129
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Anong akala n'yo sa opisina, gatasan? Putang-ina n'yo! Gustung-gusto n'yong sumweldo wala naman kayong ipinapasok na pera! Mga tamad! Mga mukhang pera! Mahiya naman kayong mga walanghiya kayo!" Natataranta si Bobby kapag ganoon na ang salita ng superbisor. At ngayon nga, $20 lang ang naipasok niyang sales para sa dalawang linggo. Natawagan na niyang lahat ang mga kakilalang nagta-trabaho o nakatira sa America at Canada. Para makahanap ng kontak, pati ang ina ay inutusan niyang puntahan ang dating mga kasamahang tindera sa palengke para magtanong kung may mga kamag- anak, kaibigan o kakilalang nagtatrabaho sa nasabing mga bansa. May limang pangalan at numero ng teleponong naibigay sa kanya ang mommy niya ang kaso walang bumili kahit isa. Naghanap siya ulit sa white pages ng e-directory ng America at Canada para sa mga pangalang tunog Pilipino. May mga Pilipinong sumagot nang tawagan niya, ang iba nama"y hindi niya alam kung mga Kastila o Mexikano dahil Espanyol ang salita. Kahit labag sa kalooban, nagpunta siya sa bahay ng Tito Romy niya para hingin ang telepono ng Tito Raul niya, ang bunsong kapatid ng ama. Duktor ang Tito Raul niya pero nurse ito sa Calvary Hospital sa Bronx, New York City. Noong una, ayaw ibigay ng Tito Romy niya ang telepono ng kapatid, halatang duda sa totoong motibo niya. Ang tiyuhin namang nasa America, naka-ilang ulit muna siya ng tawag dito bago binili ang ipinakiusap na phone card. Iyon ang pinanggalingan ng huli niyang $20 na sales. Nasaid na ni Bobby ang resources na mahihingan ng posibleng kliyente pero hindi siya sumusuko, hindi nawawalan ng pag-asa. Naka-apat na buwan na siya sa opisina. Dalawang buwan na lang ang kailangan niyang bunuin para mailipat sa In- 130
Awa M.L.G. Roxas bound Section. Kapag nasa In-bound Section na, hindi na siya magtatawag ng kliyente, hindi na siya magmamakaawa dahil siya na ang tatawagan ng mga ito. At pagkalipas ng isang taon sa opisina, lilipat siya ng ibang BPO. Isang taong experience ang minimum requirement na hinihingi ng malalaking kumpanya ng call center. Sa linyang ito ng trabaho niya gustong magtagal. Sa tingin niya, mas may kinabukasan siya sa call center kaysa mga food court, grocery, at retail store. ALAS SINGKO y medya nang lumabas si Bobby sa donut parlor. Habang tinatahak ang daan papuntang opisina ay abut-abot ang dasal niya na maantig ang superbisor sa pakiusap niya. Hindi pa lumalabas si Sir Mike, ang sabi ng gwardya nang tanungin niya. Naupo muna si Bobby sa mahabang upuan na inupuan niya noong nag- aaplay pa lang dito. Kahilera niya sa upuan ang isang babae at dalawang lalaki, mga aplikanteng naghihintay ng kanilang pagkakataon para ma-interview. Tuluy-tuloy ang recruitment ng opisina nila sa mga gustong maging call center agent. Nang lumabas ang sadya, alistong tumindig si Bobby. Magalang niya itong binati at pagkatapos ay gumilid sa daraanan nito. Wala namang reaksyon ang superbisor nang makita siya. "Sir, pwede po ba kayong makausap?" ang tanong ni Bobby. "Tungkol saan?" sagot ng superbisor na patuloy sa paglakad. "Sir, makikiusap po sana ako. Bigyan ninyo pa po ako ng kahit isang linggo lang. May mga prospect client na po ako," sagot ni Bobby habang nakabuntot sa superbisor. "Ilan?" ang diretsong tanong ni Sir Mike. "Mga tatlo po," ninenerbyos na sagot niya. "Tatlo lang? Bakit hindi mo tinawagan ang mga iyan nitong nakaraang dalawang linggo?" sagot na tanong ng superbisor. 131
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 "Sir, tinawagan ko po, hindi ko lang natiyempuhan. Bukas po hindi ko na talaga tatantanan. Saka iyon pong tiyuhin ko sa America, may ibibigay raw pong mga kontak, mga kaklase raw niya na nasa Hawaii. Sir, siguradong makakabenta tayo sa mga taga- Hawaii. Sa experience ko po, mababait ang mga Pilipino roon, lalo na ang matatanda. Iyon pong nakuha kong mga pangalan sa e-directory, kahit hindi ko mga kakilala, bumili po ng phone card natin. Tuwang-tuwa po silang makipag-usap sa mga Pilipinong nandito sa Pilipinas," pagsisinungaling na paliwanag ni Bobby. "Parang ang dami mo nang experience a!" natatawang sabi ni Sir Mike. Napatahimik si Bobby. Narinig niya ang pangungutya sa likod ng salita ng superbisor. Alam niyang mahirap itong kumbimsihin. Kaya nang muli siyang magsalita, nanginginig at basag na ang boses niya. "Please, Sir, parang awa n'yo na, kailangang-kailangan ko po ng trabaho. May sakit po ang Mommy ko. Kabilin-bilinan po ng duktor na huwag mapuputol ang pag-inom niya ng mga gamot na pampababa sa presyon ng dugo at cholesterol... Na-stroke na po siya ... partially invalid na. Hindi po kasi siya nakapag- therapy, wala po kaming panggastos... Kung papalya po siya sa pag-inom ng mga gamot baka po ma-stroke siya ulit... Wala na po akong tatay. Bata pa po ako nang namatay ito... Mahirap pong mawalan ng magulang... Sir, hindi ko po alam ang mangyayari sa amin kapag nawala rin ang Mommy ko. Dalagita pa lang po ang kapatid ko. Hindi ko po kayang gawin ang mga ginawa ng Mommy namin... Mag-isa lang po niyang itinaguyod kaming magkapatid... Wala pong tumulong sa kanya, kahit na po ang pamilya ng Daddy ko... hindi siya tinulungan... Buong buhay niya puro na lang po hirap ang naranasan niya... Kawawa naman po ang Mommy ko... kung makikita n'yo lang siya... Lahat po ay ibinigay niya sa amin. Ngayon pa lang po ako makakaganti, kung 132
Awa M.L.G. Roxas sakali... Kahit man lang ang mga gamot niya ay maibigay ko sana sa kanya... Sir, ako lang po ang inaasahan niya... maawa na po kayo... Ang kapatid ko po, dalawang linggo nang inuubo. Natatakot po akong baka kung saan ito mauwi kung hindi siya mapapatingnan sa duktor... Nagmamakaawa po ako sa inyo, Sir. Please po, para n'yo na pong awa, kahit isang linggo lang po. Makakapag-deliver po ako. Sinisigurado ko po ito sa inyo," ang patlang-patlang na pakiusap ni Bobby. "Sorry, Bobby. Hindi ako mag-isang nagdedesisyon dito. Malinaw naman sa inyo ang patakaran ng kumpanya. Ang hindi maka-kota, tanggal sa trabaho. Kung tutuosin, naging maluwag na kami sa iyo. Dapat noong isang linggo ka pa natanggal. Isang linggong walang kota, tanggal na. Iyan ang policy ng kumpanya. Nilinaw ito sa inyo noong Orientation. Kung pagbibigyan namin ang bawat personal ninyong pakiusap, wala, pare-pareho tayong mawawalan ng trabaho. Sandali lang ay malulugi ang kumpanya," ang diretsahang tugon ni Sir Mike sa pagmamakaawa niya. Hindi nabigla si Bobby sa kalamigan ng sagot ng superbisor, alam niyang iyon ang maririnig mula rito. Nakahanda man sa itinugon ng superbisor, sinakmal pa rin siya ng kalungkutan. Umasa rin kasi siya, kahit na kaunti. "Pasensya na Sir, kung naistorbo ko po kayo. Isa na lang po ang ipakikiusap ko sa inyo. Pwede po bang makahingi ng certification of employment para po magamit ko sa pag-apply ng trabaho? Babalik po ako bukas para sa sweldo ko ngayong linggo, maaari ko po bang daanan na rin ito sa inyo?" ang huling hirit ni Bobby sa superbisor. "Mabibigyan kita ng certification pero hindi pa ngayon. Kailangan mo munang magpalipas ng isang taon. Nakalagay ito sa Annex "A", ang Supplement to the Employment Agreement sa pinirmahan mong Contract of Employment. Tungkol naman 133
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 sa sweldo, itanong mo sa Personnel Department kung kailan mo pupwedeng makuha. Sa pagkakaalam ko, maghihintay ka muna ng six to eight months bago ka nila asikasuhin. Kailangan mo ring i-submit ang history of remittances mo sa SSS," sagot ni Sir Mike. "Six to eight months pa po ang palalampasin bago makuha ang sweldo ko? Bakit po? Pumasok naman po ako, walang absent, nagtrabaho po ako. Namasahe po ako, gumastos sa pagpasok ng opisina. Saka, para saan po ang history of remittances sa SSS?" sunud-sunod na nagtatakang tanong ni Bobby. "Kasi nga dahil sa Annex "A". Gusto lang makatiyak ng management na hindi ka lumalabag sa pinirmahan mong kasunduan. Kailangan ang history of remittances mo sa SSS dahil dito makikita ng management na hindi ka talaga nagtrabaho sa ibang kumpanya sa nakalipas na anim o walong buwan. Ang pangalan ng kumpanya ang kailangang huling nakalistang employer mo sa history. Kapag may sumunod na ibang employer dito, ibig sabihin nagtatrabaho ka na sa ibang opisina. Bawal nga iyon. Kapag nagkaganoon, hindi mo na makukuha ang sweldo mo," otomatikong sagot ng superbisor. "Ho? Paano naman "yun, Sir? Hindi ako magtatrabaho ng mahigit kalahating taon? Paano ho kami mabubuhay ng Mommy"t kapatid ko? Hindi na ho kami kakain?" Hindi makapaniwalang tanong ni Bobby sa superbisor. "E kasi nga, tinanggap mo naman ang mga kondisyong ito nang pirmahan mo ang Contract of Employment mo rito sa kumpanya. Nakalagay ang lahat ng ito sa kontrata. Hindi mo ba iyon binasa? Iyan ang diprensya sa inyo, masyadong excited na ipirma ang pangalan sa kontrata kaya hindi na talaga binabasa ang mga nakasulat na 134
Awa M.L.G. Roxas detalye. Tapos kapag nagka-problema, hindi matanggap ang aksyon ng opisina, ito pa ngayon ang masama. Kusang loob mo namang isinulat sa kontrata ang pangalan mo noong papirmahan ito sa iyo, di ba? Alam mo Bobby, namuhunan sa iyo ang kumpanya. Tatlong araw na training ang ibinigay namin sa "yo. Wala ka namang kaalam-alam sa BPO nang tanggapin ka rito. Ngayon, may experience ka na, ikaw na rin mismo ang nagsabi niyan kanina. Sa totoo lang, ang opisina pa nga ang lugi sa iyo. Tapos ibang kumpanya lang ang makikinabang sa ipinuhunan namin sa iyong training at experience? Unfair naman iyon, di ba? Baka mamaya pa niyan sa kakumpentensyang kumpanya ka pumasok," ang walang paliguy-ligoy na tugon ni Sir Mike. "Nakapagpasok naman po ako ng income sa opisina, kahit na paano. Maraming gabing lagpas walong oras po akong nagtrabaho pero walang bayad ang overtime. Bakit naman po ganoon? Kung palalampasin ko po ang ilang buwan bago magtrabaho sa ibang kumpanya, lahat po ng natutunan ko ay mapapaso rin sa bilis ng pagbabago sa linya ng trabaho sa BPO," pangangatwiran ni Bobby. "Precisely, iyan ang dahilan kung bakit hindi ka pwedeng mag-apply ng trabaho sa ibang call center. Naiintindihan kita Bobby, pero wala akong magagawa. Sana naiintindihan mo rin ang pinanggagalingan ko. Empleyado lang din ako rito. Kung hindi ko gagawin nang maayos ang trabaho ko, hindi ako magtatagal dito, tiyak noon pa"y tinanggal na rin nila ako. Pare-pareho nating kailangan ang trabaho para mabuhay. I"m really sorry, Bobby. Hindi ako ang gumagawa ng mga patakaran, tagapagpatupad lang ako," ang huling sabi ng superbisor na tinapik pa ang balikat niya bago bumalik ng opisina. 135
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Kung kanina ay nagdadrama lang si Bobby na naiiyak, pagtalikod ng superbisor ay totoo nang tumulo ang luha niya. Linukob siya ng awa para sa ina"t kapatid ngunit higit para sa sarili. Kasunod nito"y umalsa sa dibdib ang galit. Totoong kulang pa ang karanasan niya sa call center at bubot pa ang kaalaman sa takbo ng buhay ngunit hindi niya kailangan nang mahabang karanasan, malawak na kaalaman o mataas na karunungan upang malamang may pagsasamantala"t paglapastangang ginagawa ang opisina sa kanya bilang empleyado nito. Ginagamit ng kumpanya ang kahirapan ng buhay para mapagsamantalahan ang mga kagaya niya. Sa dami nilang nag-aagawan sa kakaunting trabaho na nariyan, kaya nitong mag-alis ng empleyado nang ganoon na lamang kadali at kabilis. Kagabi lang siya sinabihang terminated, kagabi rin ang huling araw niya sa opisina. Hindi lang siya biglang inalisan ng ikabubuhay, inililibing pa siya ng buhay sapagkat ayaw siyang pagtrabahuhin sa susunod na mga buwan. Namuhunan daw sa kanya ang kumpanya. Puhunan ba iyong wala naman siyang natutunang bagong kaalaman? Hindi kailangan ng ispesyal na abilidad upang tumawag sa telepono. Kahit ang kasanayan niya sa Ingles ay hindi rin umunlad. Tagalog kung makipag-usap sila sa mga Pilipinong nasa America at Canada para gisingin at samantalahin ang natitirang damdaming maka- Pilipino ng mga ito upang bilhin ang produktong inaalok nila. Kaya pala kahit nauutal ang Ingles niya noong interview ay tinanggap siya. Kaya pala itinanong sa kaniya kung may mga kamag-anak o kakilalang nasa America at Canada. Ang mga kamag-anak at kaibigan lang nilang mga empleyado ang tiyak na bibili sa ibinebentang phone card bilang tulong sa kanila at hindi dahil sa nagustuhan ang produkto ng kumpanya. Sa dikta ng kota, imposibleng hindi nila maubos ang mga kakilalang nasa abroad. 136
Awa M.L.G. Roxas Kasimbilis ng pagpindot sa mga numero ng telepono ang pagkaubos ng sasagip sa kanila na makakota. Hindi sila talaga tatagal! Kaya pala binabaha ng anunsyo ang mga dyaryo, pader, at poste para sa call center agent. Mabilis ang tanggapan ng empleyado dahil ganoon din ang tanggalan. Silang mga empleyadong tinanggal sa trabaho at mga kamag-anak nila"t kaibigan ang talagang namuhunan para mabuhay ang kumpanya. Tapos ay gusto pa silang mamatay ngayon sa gutom! Siya pa ngayon ang may kasalanan dahil hindi niya binasang mabuti ang maliliit na letrang nakasulat doon sa kontrata. Lalo siyang nagalit. Awang-awa rin siya sa sarili. Damang-dama niya ang kaliitan, kawalan ng lakas na igiit ang sa tingin niya'y siyang nararapat. Lunud na lunod ang murang damdamin ni Bobby sa daluyong ng iba"t ibang emosyon. Nangilid na muli ang luha niya sa mga mata nang bigla siyang makaramdam ng gutom. Naalis ang isip niya sa sakit na bumabayo sa dibdib sapagkat mas masakit ang hapding dulot nang kumakalam na tiyan. Naalala niya ang kakaunting kinain noong tanghalian kahit paborito ang ulam para panindigan ang inis sa ina dahil sa ginawa na namang pagpapaawa. Habang nasa gunita pa rin niya ang ginawang pagmamakaawa sa superbisor. Umibabaw ang hiya hanggang sa dulo ng mga balahiho niya pero, hindi siya nainis sa sarili. Muling nangasim ang sikmura niya. Napatanong siya sa isip kung ilang lata kaya ng Maling ang kasama sa basket ng mga grocery na nakapatong sa mga case ng soft drink at kahilera ng dalawang kaban ng bigas. Tungkol sa May-akda: MARIA LUCILLE G. ROXAS Pana-panahong guro, pana-panahong organisador, pana-panahong manunulat at lipunan. Kasalukuyang nagtuturo sa tagapagtaguyod ng mga Departamento ng Filipino ng De La Salle University, Manila. "doormat" ng 137