Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints Volume 17 Number 2 6-29-1969 Ang Mga Bagong "Propagandista:" Panulatang Tagalog Sa Ang Mga Bagong "Propagandista:" Panulatang Tagalog Sa 1900-1941 1900-1941 Amado Hernandez Follow this and additional works at: Recommended Citation Recommended Citation Hernandez, Amado (1969) "Ang Mga Bagong "Propagandista:" Panulatang Tagalog Sa 1900-1941," Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints: Vol. 17: No. 2, Article 2. Available at: This Article is brought to you for free and open access by the Ateneo Journals at Archīum Ateneo. It has been accepted for inclusion in Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints by an authorized editor of Archīum Ateneo. Article 2
philippine studies Ateneo de Manila University • Loyola Heights, Quezon City • 1108 Philippines Ang mga Bagong "Propagandista:" Panulatang Tagalog sa 1900-1941 Amado Hernandez Philippine Studies vol. 17, no. 2 (1969): 195-219 Copyright © Ateneo de Manila University Philippine Studies is published by the Ateneo de Manila University. Contents may not be copied or sent via email or other means to multiple sites and posted to a listserv without the copyright holder's written permission. Users may download and print articles for individual, noncom- mercial use only. However, unless prior permission has been obtained, you may not download an entire issue of a journal, or download multiple copies of articles. Please contact the publisher for any further use of this work at philstudies@admu.edu.ph. Fri June 30 13:30:20 2008
Ang Mga Bagong "Propaqandista:" Panulatana Taaaloa Sa 1900-1941 AMADO HERNANDEZ I I- I P INAGKASUNDUAN namin ni Propesor Lumbera na ang panayam na ito ay sulatin ko't basahin sa Tagalog. Nang una'y naisip ang isang balakid: hindi kakaunti sa mga makikinig ang di bihasa sa Tagalog. Nguni't ang pinagparoonan nami'y walang natutong lurnangoy nang hindi lumusong muna sa tubig. Yamang nagbabalak ang Ateneo na makipagkilala nang malapitan sa wika a t Panitikang Taga- log, hindi nga kaya ito na ang panahon upang harapin ang pagmumulat a t pagsasanay sa wika ng bayan na may tatlum- pung taon nang isa sa tatlong wika ng pamahalaan. Kaya ipagpaumanhin ninyong huwag akong humingi ng paumanhin na gamitin ngayon ang Tagalog. Tikis akong lu- milisya sa gawi ng mga kagalang-galang na kababayan pagka tumitindig sa ganitong pangkamahalang pagtitipon ay puspos ng pasintabi a t pasubali, na ang binibigyang-dii'y ang kani- lang kadahupan sa wika ng bayan sa nasang palitawing "mas magaling" sila sa wika ng dayo, na para bang sila'y anak sa ibang lupalop a t hindi sa Pilipinas. Sumapit na ang takdang sandali na ang bawa't taal na Pilipino'y dapat magtaglay ng taas-noong pagmamalaki sa mga tampok na kaangkinan o identity 'ng kanyang bansa-isa rito'y ang sariling wika. Ang paksang ibinigay sa akin ay "Ang mga bagong pro- pagandista: Ang panulatang Tagalog sapul sa 1900 hanggang 1941" a t tinaningan ako ng isang oras. Napakalawak na paksa
PHILIPPINE STUDIES sa napakaikling panahon. Bago ako lumunsad sa di-na-mag- kitang pagitan ng pagtatapos ng Digmaang Amerikano-Pili- pino a t pagsisimula ng ikalawang Digmaang Pandaigdig, nais ko kayong anyayahan na kilatisin natin ang kahulugan at ka- ibhan ng "'propaganda" a t "propagandista" sa panahon nina Rizal a t Marcelo H. del Pilar a t sa panahong sumunod, nag- simula wala pang sampung taon buhat nang ilibing si Plari- del sa baunan ng rnga pulubi sa Barcelona a t patagong ilagak ang bangkay ni Rizal sa sementeryo ng Pako. Nakarekord sa istorya ang buhay a t sakit na pinagdaa- nan ng rnga orihinal na propagandistang Pilipino. Nang bumagsak ang Republika ng Himagsikan a t mag- squatter dito ang administrasyon ng Estados Unidos, iba na ang kulay, tunog a t tunguhin ng propaganda: ilako sa Pili- pino ang American way of we-isang pakete ng demokrasya- kapitalistang yangki. At kung paanong may ahas sa alin- mang gubat, ang rnga bagong propagandista ay rnga Pilipino ring intelektuwal. Ginisa ang Pilipinas sa kanyang sariling mantika sa bisa ng special relations. Ang lagay ng ating baya'y "lumalaon humubuti, suma- sama kaysa rati." Sa panahong ito ng nagtutunggaling ideo- lohiya, ng uminit-lumamig na Cold War, ng karera sa buwan ng koponan ng rnga astronaut versus koponan ng rnga cosmo- naut, sa katakot-takot na propaganda a t counter-propaganda, ang unang biktima'y ang katotohanan. Ang rnga kasangka- pan a t paraa'y sarisaring mass media, rnga ekspertong PR, CIA, brainwashing na ang target ay ang isip a t puso ng rnga tao. Lantaran nang ang pinagsasakita'y makagawa ng rnga kahima-himalang image pagandahin ang pangit, papu- tiin ang maitim Ang katotohana'y nagiging kasinungalingan, a t bise bersa. Ilang halimbawa: ang krisis sa bigas ay nilu- tas ng miracle rice, nguni't ang presyo ng bigas ay patuloy na hindi rnaabot ng mahirap. Wala nang gmqY and corrup- tion, nguni't hindi nahihinto ang smuggling a t kalitaw- litaw, ang rnga pusakal na kaaway ng batas ay kandong ng rnga big shot sa Establishment.
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 197 Ang larawan nina Rizal a t Plaridel ay nakalagay sa sala- ping papel na kadalasa'y siyang password o kontrasenyas sa kombinasyon ng rnga kaaway ng batas a t ng rnga alagad ng batas. Pagtatakhan ba natin kung ang baya'y malitong parang hilong talilong? Datapwa't hindi ang lahat ay natutulog sa kalaliman ng gabi. Dahil nga riyan, kaya atubili ako na bansagang "pro- pagandista" ang rnga manunulat sa ating wika na tulad ng rnga apostol ng La Solidaridad sila'y taimtim na tanod ng rnga kapakanan ng basang Pilipino. Mahanga, sila'y wastong tawaging freedom-fighter, rnga kawal ng panuiat na maka- bansa a t mapagpalaya. Ang pinaghihinayangan nating Panahon ng Propaganda na tungod sa pagtatamo ng hustisya sosyal ng rnga Pilipi~io ay nagsapul sa kampanya nina Padre Burgos, Gomez a t Za- mora na humantong sa pagbitay sa tatlong martir noong Pe- brero ng 1872.' Ang kalupitang yao'y lubhang nakalagim kay Jose Rizal, na noo'y 11 taong paslit, kaya't ang kanyang El Filibusterismo ay inihandog sa kanilang alaala, a t minsa'y nasabi niyang kung hindi sa tinurang pangyayari, baka siya'y naging Hesuwita. Noong 1882 ay inilathala ni Marcelo H. del Pilar ang Diariong Tagalog,," hang pahayagang na buntot-pageng pang- hagupit sa rnga prayle a t pinunong Kastila, na ang kaimbi- ha'y hindi na makayang batahin ng rnga taongbayan. Ang rnga babasahing "Dasalan a t Toksohan," "Caiingat Cayo," "Frailocracia en Filipinas" a t "La Soberania Monacal" na utang sa kanyang walang pagkatuyong pluma. ay lalong nag- paalab sa pagngingitngit sa kalooban ng rnga mamamayan sa isang dako, a t sa kabila'y ng pagkapoot sa kanya ng rnga Ras- putin ng simbahan a t pamahalaan. Umiwas sa mapaghiganting pag-uusig, pagdating sa Es- panya, si Del Pilar ay siyang humalili kay Graciano Lopez Jaena sa pag-ugit ng La Solidarid~d.~ Ang tagapamansag na 1 Eufronio Alip, Philippine History (Manila), p. 322. 2 Teodoro Agoncillo, T h e Revolt of the Masses (Quezon City, 1956), P. 22. 3 La Solidaridad, salin ni G. Fores-Ganzon (Quezon City), p. vii.
ito na nagpugay ang unang bilang noong ika-15 ng Pebrero, 1889, ay lumalabas sa siyudad ng Barcelona nang makalawa sa isang buwan. Tagatustos ng rnga artikulo sina Rizal, ang magkapatid na Juan a t Antonio Luna, sina Mariano Ponce, Jose Panganiban, Eduardo de Lete, Pedro Paterno, Isabelo de 10s Reyes, Dominador Gomez, a t ang siyentipikong Ale- man na si Dr. Ferdinand Blumentritt. Ang maliit na pulu- tong na ito'y tinawag na rnga "Propagandistang Pilipino." Sila'y nagtalaga ng bigaykayang pagsisikap na maipatalastas nang tuwiran sa rnga pamunuan ng Espanya ang rnga kasama- an a t Kabulukang umiiral sa Pilipinas, humingi ng rnga pag- babago't kaluwagan, a t iba pang biyayang dapat lasapin ng isang bayang sibilisado. Dapat liningin, gayonman, na ang ugat ng kilusan ay na- sa Pilipinas, ang rnga tumutustos ay rnga Pilipinong narito at nasa ibang lupain, a t ang mga sanhi a t hantungan ng rnga pakikitalad ay walang iba kundi ang bayang Pilipino. Kung minsa'y mahirap hatiin ang rnga yugto ng Paniti- kan sa pamamagitan ng panahon o bilang ng rnga taon. Ang tatlong siglo sa ilalim ng Espanya ay napakahaba, nguni't tatlong siglong baog sa lantay na panitikan. Liban na sa rnga koridong aleluya sa rnga santo, sa rnga awit ng romanti- simo ng rnga supermang kabalyero andante, a t sa mga kate- sismo, sindalang ng inahing nangingitlog ng ginto ang rnga kathang pampanitikan. Kung mayroon siyang nagawa ay ang pawiin a t ipalimot ang katutubong baybayin ng rnga tao sa mula, ang kinagisnang pananampalataya, alamat a t kaugalian, pagka't sinira, ibinaon a t ipinagbawal ng rnga mananakop, upang palitan ng dala nilang relihiyon a t kabihasnan. Sa kabutihangpalad, samantalang sa rnga bayan ng Arnerika La- tina, kabilang ang Mehiko, Brasil a t Arhentina, ay naparam ang rnga wikang kinamulatan a t natabunan ng wikang Kas- tila a t Portuges, sa ating Kapuluan ay namalaging buhay, at hindi nagawang patayin ng ilang sunod na kolonisasyon, ang wika ng bayan na palibhasa'y siyang kaluluwa ng lahi, ay lumikha ng kababalaghan a t bagkus pa ngang lumusog, yu- maman a t naging wikang pambansa. Iya'y isang sagisag ng tigas a t tibay ng Diwang Tagalog, o ng Pilipino, a t gaya ng
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDZSTA" 190 ating kahangahangang mulawin ay hindi tinablan ng anay a t ang rnga ugat ay nanatiling nakabaon sa dibdib ng kabundukan. Walang iniwan sa mayamang gintong nadungkal sa ma- sukal na gubat ng rnga korido a t awit, a t ng rnga babasahing sinulat ng rnga pare, sumipot ang Florante at Laum ni Francisco Balagtas noong 1838.4 Limampung taon na ang gulang noon ng Sisne ng Panginay. Kaya nasabi narnin sa unahan na ang panitikan ay mahirap hatiin sa pamamagitan ng panahon. Ang Florante ay releuant o may kaugnayan pa rin sa ating kapanahunan, mandi'y pangkasalukuyan, tulad ng Noli Me Tangere a t El Filibusterismo ni Rizal. Sa huling bilang ng Liwayway, maaari kayang itanggi na ang tinutukoy a t inilalarawan ay ang rnga nasasaksihan din natin sa rnga araw na ito. Unawain at damahin ang, Sa loob a t labas ng bayan kong sawis kaliluha'y siyang nangyayaring hari, kagalinga't bait ay nalulugami ininis sa hukay ng dusa't pighati. Ang magandang asal ay ipinupukol sa laot ng dagat ng kutya't linggatong, balang magagaling ay ibinabaon a t inilibing nang walang kabaong. Nguni ay ang lilo't masasamangloob, sa trono ng puri ay iniluluklok; a t sa balang sukab na may asal hayop, mabangong incienso ang isinusuob. Sinong nakadambana sa palasyo ng kapangyarihan ang hindi tatamaan ng batobato sa langit sa ganitong parirala? Mahigit h n g aba sa mapagpunuana ng hangal na pun0 a t masamang asal, 4HermenegiMo Cmz; Kun Sino ang Kurnatha ng "Florante" (Manila, 1%). 5 Kuha sa Francisco Balagtas, Florante at Laura, ed. Philippine Writers' League (Manila, 1941), p. 47. elbid., p. 90.
200 PHILIPPINE STUDIES sapagka't ang haring may hangad sa yaman ay mariing hampas ng langit sa bayan. Nagpakilala ng kanyang malalim na katalinuhan, ayon sa palaaral ni Epifanio de 10s Santos, na ang mga bersong sedi- syoso sa Florante at Laura ay nabalatkayuan at nailingid sa matalas na pagrnamatyag ng mga sensor na Kastila, kaya't si Balagtas ay hindi ginambala a t ang kanyang obra maestra ay tinulutang maipalimbag, samantalang si Rizal ay ipina- baril dahil sa kanyang Noli a t Fili. Pagkaraang managumpay ang lakas ng sandata, likas nang isunod ang pananakop sa bisa ng wika at kultura. Si Presidente McKinley ay nagtapat na magdamag siyang nana- langin sa Diyos, sa kanyang silid sa White House upang ala- min ang kalooban ng langit kung ano ang dapat gawin sa Pilipinas, diumano'y tinagubilinan siya ng Maykapal na hindi maaring iwan ng Amerika ang mga ulilang pulong ito sa Pasi- piko sapagkat "wala silang kayang mamahala sa ~arili."~ Sa sandakot na sirkulo ng mga Pilipinong humahanap ng damay a t sa kalakhang bahagi ng mga Pilipinong mapa- niwalain, ang "sagot" ni Diyos kay McKinley ay saksi na ang pagparito ng Amerika'y sadyang iginuhit ng Tadhana.8 Kapagkaraka'y pinihit ng mga opurtunistang intelektuwal ang kanilang mga paa, a t bingi sa pagsamo ni Presidente Agui- naldo na higpitan ang pakikihamok a t pagtatanggol laban sa hukbo ng Estados Unidos, ay dali-dali pa ngang tinalikdan nila ang usapin ng bayan a t kumabit sa mga Kano. Ang ka- wawalang Aguinaldo a t ang Republika ay mistulang tinarakan sa likod ng balaraw ng kataksilan ng kanyang mga dating mi- nistro a t konsehero. Noong ika-15 ng Mayo, 1899, si Trinidad Pardo de Ta- Vera, aligihang intelektuwal a t kagawad ng Kongreso sa Ma- lolos, ay naglathala ng La Democracia a t nagpakawala ng ganitong editoryalQ: 7 Ignacio Manlapaz, "Filipino Drama: a Sketch," Philippine Ma- gazine (November 1931). 8 C. S. Olcott, The Life of William McKinley, 11, p. 109. 9Teodoro Agoncillo, Malolos, the Crisis of the Republic (Quezon City), p. 564.
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 201 Tinitiyak ng Schurman Commission sa bayang Pilipino ang mabutkg hangarin a t damdaming fraternal na iniuukol sa kanila ng Presidente ng Estados Unidos a t ng bayang Amerikano. Sinabi rin ng Komisyon na ang misyong Amerikano ay naglalayong mapanagutan ang kabu- tihan, kasaganaan a t kaligayahan ng bayang Pilipino, gayoadin ang kanyang kadakilaan, upang magkaroon ng marangal na kalagayan sa piling ng rnga lalong bihasa sa daigdie. Ang ganyang mga layunin at pangakong matayog na taimtim na ginawa ay hindi dapat waling- bahala ng rnga tao ng kapuluang ito sa isang panahong katulad nit0 sa kanilang kasaysayan. Samakatwid, dumating ang panahon na ang bayang Pilipino ay dapat magkaisang lahat upang sa ilalim ng panga- kong kalayaan at katarungan ay mawakasan ang kawalan ng pag- paparaya at pagtitiwala, a t tayo'y muling lumasap ng rnga batas a a kapayapaan, yaong magandang kapayapaan na kung wala ay wala rin naman maaaring gawin at asahan. Naniniwala kami sa matata- yog na layunin ng bayang Amerikano at dinirinig namin ang pana- wagan ng Komiayon. Iminumungkahi nitong La L)emocracia na sila'y ating tulungan upang aog mga makatwirang adhika ng ating bagong baxsa ay matupad. Idinagdag ni Pardo de Tavera noong 1901 ang sumu- sunod:1° Pagkatatag ng kapayapaan, ang lahat ng ating pagsiaikap ay patungo sa Amerikanisasyon ng ating sarili; ang kaalamau sa wikang Ingles ay palaganapin at gawing pangkalahatan sa Pilipinas, nang upang sa pamamagitan niya'y makapangyari sa atin ang espiritung Ameri- kano, a t sa gayo'y gamitin ang kanyang rnga simulain, ang kanyang rnga kaugalian sa pamamayan, a t ang kanyang pambihirang sibili- sasyon, upang maging ganap at radikal. Malamang kaysa hindi na si Pardo de Tavera ay nag- sasalita sa pangalan ng rnga intelektuwal a t masalaping Pili- pino. Pagka't isang kuyog sila o isang tuhog sa matuling pagbaligtad. Siya, ang rnga Legarda, Paterno, Arellano, Ara- neta, Buencamino a t ibang kabalahibo, ito ring kawsng ito ang di tuwirang tinurol ni Propesor Teodoro Agoncillo sa kan- yang Malolos, the Crisis of the Republic na siyang may lalang sa kalunos-lunos na alitan ni Aguinaldo a t ni Luna, a t sa huli'y ng sawingpalad na alitan ni Aguinaldo a t ni Mabini. Kung gugunitaing si Pardo de Tavera ay kabilang sa rnga orihinal na propagandista sa Espanya, na lahat halos ng kan- ' 0 Renato Constantino, The Filipinos in the Philippines (Manila), p. 4.
202 PHILIPPINE STUDIES yang kasamahan ay nagbuwis ng buhay, bilang tahasang pa- ninindigan sa rnga simulain a t mithiing niyakap a t ipinag- laban, ay malulurok ang pagkabalisawsawin ng ibang intelek- tuwal. Pinangatawanan ng Estados Unidos ang agresyon na ku- masangkapan sa wikang Ingles a t kulturang kanluranin. Nang makitang sahol ang rnga unang guro sa Ingles na di- lulan ng USS Thomas noong nampot sa 1901, 600 American teachers ang umahon sa Maynila. Kag- yat na ikinalat sila sa rnga paaralangbayan sa Kapuluan. Nagpadala ng rnga pensiyonadong Pilipino upang magpada- lubhasa sa Ingles a t maging lor0 ng kultura a t buhay-Ameri- kano. Idinagsa rito ang rnga textbook, tambak ng libro a t babasahing Ingles na akda ng rnga Kano ukol sa panitikan, istorya, biograpya, heograpya, etcetera, na pawang nagtatam- pok a t nagbubunyi sa rnga bayani, pantas, manunuklas, mil- yonaryo, makata't manunulat ng Estados Unidos, gayon din sa rnga likha, produkto't kalakal, a t bala nang paninda't la- kong made in USA. Walang pangalawa ang Amerikano sa propaganda ng kanyang sarili. Sa kabilang dako'y ipinag- bawal sa rnga batang nag-aaral ang pagsasalita a t pag-uusap sa kanilang sariling wika sa loob ng klase a t bakuran ng es- kuwelahan. Sa kanilang kamuraan ay ginawa nang preso ng wikang Ingles. rnga sundalo, Ang ganitong pananalakay a t pagbihag sa isip ng rnga Pilipino ay binatikos ng rnga anti-imperyalis sa Amerika. Si Jacob Gould Schurman, chairman ng unang komisyong nag- siyasat dito, ay hindi sang-ayon sa patakaran na sapilitang pandayin sa Ingles ang dila ng buong bayang nilupig sa dig- maan,ll na makapal pa ang ayaw magsalong ng sandata sa rnga liblib na kuta, kasakdalang ipintang rnga bandolero sa halip na rnga anak ng bayang tumututol sa pang-aalipin. Datapwa't ipinakita ng Amerika ang kanyang di mababaling kapangyarihan a t kapasyahan sa iba't ibang paraan. Ipina- tapon o ibinilanggo ang rnga lider Pilipinong turnangging hu- malik sa kanyang bandila, kabilang sina Mabini, Ricarte a t 11 R. Hayden, The Philippines, A Study in National Development p. 592.
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 203 Heneral Hizon, ibinawal sa pasimula ang malayang lapiang politiko a t anomang kilusan sa pagsasarili. Ang tanging may O.K. ay ang Partido Federal na binuo ng rnga dating inte- lektuwal na ang hangad ay annexation o ikabit ang Pilipinas sa asintos ni Uncle Sam. Kunwa'y balot ng sutla ang kamay na bakal ng paniniil. Noon pang 1604, sinabi ng misyonerong si Padre Pedro Chirino na "kahi't may iba-ibang wika sa Pilipinas ay lub- hang magkakawangki kaya maaaring maintindihan a t salitain sa loob ng ilang a r a ~ . " ' ~ Bukod sa rnga sanhing nabanggit na, ang kadahilanang pangkabuhayan sa panig ng Pilipino ay naging batobalani sa pag-aaral ng Ingles. Sinomang may bahagyang kabatiran sa wikang ito a t matunog sumagot nang "Yes, sir" ay hindi ma- dedehado sa pagkita ng hanapbuhay sa rnga tanggapan ng pa- mahalaan, ng bahaykalakal, a t ang himpilang militar at nabal ng Estados Unidos. Naging palakad ng Adrninistrasyon hang- gang sa panahon ng Commnzuealth a t Republika, na ang pamporte o "sesame" ea pinto ng Burokrasya ay ang serti- piko ng Serbisyo Sibil na lahat ng pagsusulit ay ginagawa sa wika ni Shakespeare. Ang rnga walang muwang sa Ingles ay tagawalis ng kalsada a t tagalinis ng kanal. Lalong naging mabisa ang pananakop sa wika, sining a t kultura nang dito'y ilaganap ng Hollywood ang sinematograpo na sinundan ng pelikulang talkies, pagkuwa'y ng radyo, a t nitong huli'y ng telebisyon. Ang sarsuwelang Tagalog a t ibang rnga palabas-dulaan a t panoorin sa tanghalan ay iniwan ng dating makapal na suking nahumaling sa rnga bagong li- bangan. Ganyan din ang sinapit na kapalaran ng rnga sari- ling tugtugin, awitin a t sayaw. Nagtirik na ng krus ng "Requiescat in pace" sa puntod ng kilusang repormista pagkatapos ng dalawang bugso ng pakikibaka. Sinunog na ng kabayanihang Pilipino ang ma- tandang tulay ng kolonyalismo. Kahi't masakit na inaapula ng rnga unang gobernador militar a t sibil ang apoy ng nasyo- nalismo, sila'y napilitang magpahayag na "Ang Pilipinas a y para sa rnga pi lip in^."'^' Hindi iyon ang talagang palatun-
204 PHILIPPINE STUDIES tunan nila sa pagsasamahan ng dalawang bansa na ibinunyag sa kabila ng lahat, na blackmail ng parity na kinakailangang isingit sa ating Saligangbatas, nguni't kanilang nasukat na ang Pilipinisasyon ay siya lamang maaaring sang-ayunan a t tang- gapin ng rnga Pilipino. Natiklop na nga ang mga dahon ng La Solidaridad a t ang pagtunghay sa kanya ng bagong henerasyon ay upang hangaan ang alindog ng katotohanan na hindi ang lahat ay natulog nang mahimbing sa kalaliman ng gabi ng ating ka- hapon. Binanggit na sa unahan ang pagsilang ng ibang edi- syon ng rnga propagandista, oo nga't rnga Pilipino rin, ay iba a t malayo sa rnga propagandista-repormista ng La Solidaridad. Sina Rizal, Del Pilar, Lopez Jaena ay ganap na anti-prayle a t lubos na pro-Pilipino. Sina Bonifacio a t Jacinto ay taha- sang anti-prayle a t walang pasubaling rebolusyonista. Ang rnga propagandistang sumulpot bag0 pa lumagpak si Agui- naldo noon 1901 a t ang kanilang rnga kampon, nang sa Mala- kanyang ay namumugad na ang agilang mandaragit, ay pikit- matang pro-Amerika na ang maingay na isloga'y "Ang kabu- tihan ng Estados Unidos ay kabutihan ng Pilipinas." Mali- wanag na hindi sila ang rnga tagapagmana ng isang marangal na tradisyon. Si Uncle Sam ay malimit ihambing kay Shy- lock, subali't hindi maikakaila na marunong siyang magbigay- pala sa kanyang rnga ahente a t tagatugtog ng tambol. Ang Katipunan, ang dalawang matapang na pakikihamok ng bayan a t ang kanyang magigiting na bayani, ang kanilang rnga tula, lathala a t talumpati, ay siyang simbolo ng bagong tradisyon ng nasyonalismong Pilipino. Sila ang matining na batis na sinalukan ng inspirasyon a t ng katotohanan ng iba't ibang kilusang makabansa, sa larangan ng politika a t pag- gawa, ng peryodismo a t panitikan. Nang alisin ang sagka sa rnga karapatang konstitusyonal ng Pilipino, halos panabay ang pagbabangon ng partido poli- tikong makabansa, ng kaisahan ng rnga anakpawis, ng sama- han ng rnga manunulat, ng rnga peryodikong tagalog na taga- pamansag ng kalayaan a t paglrakapantay. Sukat malratawag ng pansin na ang rnga kilusan a t gawaing ito, kung sa malas ay hiwa-hiwalay, nguni't sama-sama ring kaparis ng rnga agos
HERNANDEZ: MGA RAGONG "PROPAGANDISTA" 205 ng ilog na patungo sa iisang pangkalahatang hantungan. Ang lapiang politiko'y sa pagsasarili ng bansa, ang kaisahan ng rnga anakpawis ay sa katubusan at laya sa pamumuhat a t pag- sasapi-sapi, ang samahan ng rnga manunulat ay sa pagbuo ng isang wikang pambansa a t pagtatayo ng sariling gusali ng panitika't kalinangan, a t ang rnga pahayagan ay sa pagba- bandila ng katotohana't kalayaan sa pagsasalita. Kung tutuusin, noon pa'y iwinasiwas na ng rnga maka- bansang Pilipino ang doktrina ng Four Freedoms kalaha- ting siglo ang kaunahan sa pangako ni Franklin Roosevelt nomg Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang panimulang Partido Nacionalista ay itinatag sa im- prenta sa daang Gunao, Kiyapo, noong 1901.13 Ang rnga pun- dador ay rnga peryodista, lider obrero a t beterano ng himag- sikan, Karamiha'y galing sa klase medya, nangunguna sina Pascual Poblete, Lope I<. Santos. Santiago Alvarez, Francisco Carreon, Aguedo del Rosario a t Pio H. Santos. Huwag ka- yong magitla, nguni't dumalo si Heneral Macario Sakay. Nang magwagi sa unang eleksiyon noong 1907, ang Partido Na- cionalista ay naging Gran Partido Nacionalista, a t pumasok na ang rnga lapulapu a t apahap. Ang kauna-unahang unyong manggagawa ay itinayo no- ong Pebrero ng 1902, na ang nahalal na pangulo ay si Isa- belo de 10s Reyes. Ipinagdiwang sa Maynila ang Unang Araw ng Mayo, bilang Pasko ng Paggawa, noong 1903, na siyang kauna-unahan sa buong Asya. Sa isang pamahayag, ang liwasan sa tapat ng Malakanyang ay pinamagatang Plaza Anti-Imperyalista. Nang rnga araw ding yaon ay nagbuklod ang rnga litaw na makata, mangangatha, mandudula a t peryodista sa Sama- Ibinunsod nila ang kilusan sa wikang hang Mananagalog. pambansa. Noon pang 1899, ika-15 ng Hunyo, isang taong pagkara- ang maipahayag sa Kawit, Kabite, ang kasarinlan ng Pilipinas, ang walang pagod na Pascual Poblete ay naglathala ng paha- 1 3 T d o r o Agoncillo, Philippine History, p. W5.
206 PHlLIPPZNE STUDIES yagang Kapatid rcg Bayrut, na rnakabansa a t mapanghimagsik. Ang malaking balita sa unang pahina ay isang editoryal." Ani Poblete: Nabucsan sa iyo, Bayang Filipino, niyong unang araw ng Mayo ng 1898, ang pintuan ng bilangguan, nawasac at nagcapisangpisang ang mabigat na tanicalang bacal sa iyong pagcaalipin, at sa iyo'y sumicat ang masayang liwa~ag ng Kalayaan. Tulad ng isang bayaning nag-iibayo ang tapang habang nasusugatan, ang Kapatid ng Bnyan ay nabuhay na parang batibot na sundalo ng kalayaan hanggang noong Septiembre ng 1903. Ang Muling Pag~ilang'~ kasambahay ng walang kama- tayang El R e ~ i r n i e n t o , ~ ~ ay inilathala noong 1902 sa pama- hala ni Lope K. Santos. Ang pahayagang Tagalog a t ang pahayagang Kastila ay magkasuno sa isang pangasiwaan, na ang manadyer ay ang makabayang Don Martin Ocampo. Ang Editor ng El Remimiento ay ang eskolar na Teodoro M. Kalaw, na noo'y isa nang abogado. Dahil sa pangulong-tudling na "Aves de Rapifia,"17 na naglalarawan ng malulubhang pagsa- samantala sa katungkulan ng isang mataas na pinuno ng ad- ministrasyong Amerikano, sina Kalaw a t Ocampo ay isinakdal sa libelo ng noo'y Komisyonado Dean C. Worcester. Kung sa mga araw na ito ng maluwag na pamamahayag, ang usapi'y baka mapawangis lamang sa unos sa isang basong tubig. Da- tapwa't palibhasa'y lagi nang nakatuon sa kalayaan sa pag- sasalita a t pamamahayag ang tabak ni Damocles, kaya ang dalawang peryodista'y naparusahan ng pagkabilanggo s t mul- La. Ang palimbagan a t mga ari-arian ng El Rewimlento a t Muling Pagsilang ay naimbargo bilang bayadpinsala kay Mr. Worcester, salamat a t ang pagkapiit sa bilangguan ay ipina- tawad ng bagong maka-pilipinong Gobernador Heneral, si Francis Burton Harri~on.'~ 14A. K. Abad, Heneral Mucario L. Sakay, p. 5 . 15 Panayam ni J. Espcranza Cruz, Ang Pahayagang Tagalog ( S u - rian ng Wikang Pnmbansa, No. 6, Nobyembre 1938). l R Ihid. 1iT. M. Kalaw. El proceso de El Renacimiento (polyeto). 1s Editorial ng El Renacimiento na sinulat ni Fidel Reyes sa Kastila.
HERNANDEZ: MGA B A W N G "PROPAGANDISTA" 207 Iaa sa rnga pahaytlgang karapat-dapat sa talaang panda- ngal ay ang Balagtas na inilathala nang makalawa sambuwan ng Unyon ng rnga Tipograpo, Litograpo a t Enkuwaderbador, a t pinamahalaan ni Hermenegildo Cruz. Halos buhay-ala- mang sa singkad na sampung taon, mabuway sa pananalapi nguni't may espiritung kagulat-gulat ang rnga editoryal ng Bahgtm ay nagdulot ng sariwang simoy a t mainit na sikat ng araw sa kilusan ng rnga manggagawa. Narito ang isa ni- yang mapanlabang editoryal:'" Lubos ang paniwala namin na ang katubusan ng rnga manggagawa ay di makakamtan, magpakailan pa man, aa pamamagitan ng isang pamahalaan kahi't na ang parnahalaang itu'y sarili na natin. Sg ta- hasang sabi: Magsarili man ang bayan natin, karning maralita'y di rin matutubos sa kahirapang kinalulugmukan, gaya ng kapangyarihan niyang walang pakundangang Puhunan na di maaaring rnasugpo ng alin mang pamahalaan-maging ng tinatawag na democracia o hindi na lamang kung sasadyain ang pagsinsay 8-a kanya man-maliban ring palatuntunang nagkakabisa dahil sa puhunan din. Dinaliri sa ibang editoryal ng Balagtas ang rnga "cues- tion social" a t sinabing bag0 gumamit ng punglo ay "sa mga isip a t pus0 kinakailangang gawin muna ang pagbabago." Ang Muling Pagsilang na napanganyaya sa usapan sa hu- kuman ay maging T ~ 1 . h ~ ~ noong 1910 a t ang bagong patnu- got ay si Faustino Aguilar, litaw na mangangatha a t maka- manggagawa. Nang taon ding yaon ay inilathala ng Partido Nacionalista ang Amg Mithi20 upang maging tagapamansag na pampolitika, a t ang unang nanungkulang editor ay si Herme- negildo Cruz. Sinimulan ko sa rnga peryodiko a t peryodista ang pag- talakay sa Panulatang Tagalog sa pagsasapul ng kapangyari- hang Amerikano, sapagka't ang rnga pahayagan noo'y tunay na sandata ng bayan a t ang tungkuling peryodista ay isang apos- tolado. Maliit ang puhunan ng rnga pahayagan palibhasa'y "peryodiko ng rnga peryodista"; wala pa ang Big Business, sindikato a t mass media. Kahabag-habag ang sahuran ng rnga peryodista, a t kulang na nga'y mapalad kung tanggapin J. Espzranza Cruz, op. cit. Zn Zbid.
208 PHILIPPINE STUDIES sa takdang araw. Ang sahod ni Kalaw sa pagka-editor ng El R e m i m i e n t o ay P80 sambuwan,*l a t higit pang mababa ang sa rnga tauhan ng pahayagang Tagalog. Nguni't sila'y dedikado a t kasangkot, buhos ang loob sa kanilang misyon, matapang a t matalino. Gayonman, ang kanilang pluma na walang takot ni pagtatangi ay hindi maaaring bilhin na paris ng manikin o robot sa isang basar. Kaya kasabihan noong walang yumayaman sa rnga peryodista't manunulat, kasabi- hang ngayo'y pinagtatawanan ng di iilang kolumnista. Kakatuwa ang kombinasyon o rnga kawil ng katangian sa katauhan ng rnga orihinal na peryodistang Tagalog. Hindi pambihirang mapisan sa isang marnamahayag ang pagka-ma- ngangatha (makata o nobelista) at pagka-obrerista. Halim- bawa'y si Lope K. Santos, autor ng balitang B m a g at Si- hat sa gulang na 25 taon, editor, a t paladin ng kilusang anakpawis; si Faustino Aguilar, kumatha ng rnga nobelang PinagMmn a t Busabos ng P&d, na kapwa may kina- laman sa rnga suliraning panlipunan, editor, a t naging Panga- lawang Kalihim ng Paggawa; Hermenegildo Cruz, sumulat ng "Kung Sino ang Kumatha ng Florante a t Laura" noong 1906 na siyang pinakamahusay na biograpya ng makatang Fran- cisco Balagtas. Hindi rin naman dapat kaligtaan sa rnga peryodista't autor ang Panulatang Tagalog ang rnga sumusunod. Valeriano Hernandez Peiia, kumatha ng N e m at Ne- neng, kaunaunahang nobelang Tagalog, na naglarawan ng ka- gandahan ng rnga kinamulatang ugali, ng katapatan a t kasi- pagan ng rnga dalagang lalawiganin. Sumulat din si Tandang Anong ng "Buhay-Maynila" na ang tugmang satiriko-sarkas- tiko. Patricio Mariano, makata, nobelista a t mandudula. Ang kanyang tulang-kasaysayan na "Mga Anak-Dalita" ay ukol sa rnga kaapihan ng isang parnilyang mahirap. Si Mariano ang nagsalin ng Noli Me Tangere na nilimbag noong 1912 a t ng El Filibusterismo noong 1914, nang hindi siya tu- manggap ng bayad ni gantimpala. 21 Paunang salita ni Pura Villanueva Kalaw sa "El Proceso de El Renucimiento."
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 209 Ifiigo Ed. Regalado, makata, linguwista, a t autor ng no- kelang Sampagitang Wabng Bango. Nagkaroon ng ilang edisyon ang kathang ito na nagbilad ng kakulukatl sa alta souyedad, na diumano'y naging sachi ng pagpapatiwakal ng isang tanyag na aristo,krata. Carlos Ronquillo, manghihimagsik na kasama 11i ~ l g u i - naldo sa Biak-na-Bato a t sa Hongkong, editor, kritikong su- mulat ng Bagong Buhuy na isang mahalagang kartilya ng rnga nabubuhay sa pagpapatulo ng pawis. Jose Corazon de Jesus (Huseng Batute), makata, hari ng Balagtasan, a t mambubuhay-maynila. Para sa layunin ng panayam na ito, hindi ang rnga tulang liriko na ipinagtamo niya ng sagisag na Makatu ng Pagibig ang rekomendasyon sa talaang ito, kundi ang kanyang pitak na pang-arawaraw, sa maraming taon, na napanood ng rnga mambabasa sng wa- lang katapusang parada ng rnga karikatura ng rnga maginoo ng pamahalaan, ng rnga bagong Kabisang Tiago, Doda Vic- torina, etcetera. Minsa'y pinarusahan siya ng hukuman sa libelo, nang hagupitin niya ang isang maestrang Amerikana sa Tugegaraw na humalay sa bandilang Pilipino. Rosauro Almario, nobelista, editor, kritiko at polemistang kinagulatan sa kanyang sariling estilo a t sa paglrasatiriko. Ang "Mga Anak Bukid" na nilimbag noong 1911 ay isa sa apat o limang katha niya na inilathala ng Samahang Aklatang Bayan. Patnugot ng La Opinion (Kastila) at Pagkahisa (Tagalog), si Almario ay naging pangulo ng Hunta Munisipal ng Maynila, a t minsa'y ipinatapon ng hukuman sa labas ng siyudad nang siya'y hatulan sa matitinding tuligsa kay Gober- nador Heneral Wood. Maaalalang si Wood ay pinag-aklasan ng Gabineteng Pilipino nang magkabangga sila ni Manuel Quezon, bunga ng makabayang paninindigan nina Kalihim Jose P. Laurel a t Teodoro Kalaw. si Almario sa Maynila buhat sa tapunan, siya'y nagpatuloy sa pagka-editor a t nahalal na pangulo ng Hunta Munisipal. Sa pangunguna ni Carlos P. Romulo, noo'y punong editor ng rnga Pahayagang DMHM, ang bayan-baya- nan ng rnga peryodista ay naghandog kay Almario nq isang Nang bum&
210 PHILIPPINE STUDIES parangal ng pagkilala a t pagpapahalaga. Sa La Opinion ay kasama ni Almario ang makatang Fernando Ma. Guerrero a t sa P a g k a k a h ay sina Lope K. Santos a t Benigno Ramos. Si Benigno Ramos ang nang malaula'y nagtatag a t naging supremo ng Lapiang Sakdalista. Marahil nga'y hindi nagkataon lamang na ang rnga bati- kang peryodista ay siya pa ring rnga pambatong nobelista sa ating wika, a t sa kanilang panaho'y siya pa ring rnga piling patnubay ng kilusan ng rnga obrero. Mapapansin ang rnga taon ng kanilang pamamayani a t pagiging mabunga, sapul noong 1900 hanggang sa dalawang unang dekada ng Siglo XX. Malimit sabihin bukal ang pagka-makata ng isang ma- kata. Subali't ang pagka-peryodista, pagka-nobelista a t pagka- obrerista ay rnga katangiang hindi nakakamtan nang biglaan sa simbuyo ng isang inspirasyon, manapa'y ng matyagang pag- hahanda a t pagsasanay, bukod sa mayamang karanasan a t subok na pagkakilala sa rnga bagay-bagay na nasasangkot at sasangkutan. Samakatwid, ang kanilang kamalayang panli- punan, pangkabuhayan a t pambayan, ay bunga na nga ng tuwirang pakikilahok a t malasakjt sa mga suliraning inuusig o ipinagtatanggol ng kanilang rnga panulat. Maaaring limot na o tikis nang nililimot na mayroon na tayong rnga dula bag0 pa ang rnga banyaga'y tangayin ng habagat sa ating dalampasigan. Ang rnga ssyaw a t pageant ng Bayanihan a t Filipinescas na umaani ng mainit na palak- pakan dito a t sa rnga sentro ng kultura sa ibang lupain ay hango sa rnga katutubong sayaw na bahagi ng rnga dula ng iba-ibang lipi a t purok sa Kapuluan. Nitong huli'y binu- buhay ang Moromoro a t duplo, Balagtasan a t musikong-bum- bong. Sa isang pagtatanghal sa Gridiron Night ng National Press Club ay napanood ng rnga panauhing bumayad nang tig- P50 na kahanga-hanga si Haring Ferdinand a t si Reyna Imelda sa papel sa Moromoro. Lagi nang ang dulang may tugtugi't awit ay tampok na bilang sa rnga pagdiriwang noon, a t nababanggit pa rin ang isang drama ni Balagtas na pitong gabing sunod na hindi pinagsawaan ng tao sa Udyong, Ba- taan. Sa isang salaysay sa Noli ay iniulat ni Rizal ang
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 211 lrasabikan ng publiko sa komedya ng isang samahan sa Tundo sa bisperas ng pistangbayan. Pagkatapos ng digmaang Amerikan-Pilipino ay naging bukangbibig ang isang dulaan na hindi na panlibangan lamang, a t hindi na propaganda ng relihiyon. Ang rnga mandudulang Tagalog ay sumulat a t nagtanghal ng rnga dulang mapaghi- magsik, na naglalahad ng tunay na damdaming Pilipino na kung tayo ma'y nalupig sa lakas ng armas ay hindi sumuko ni nanlarnig ang pagibig ng bayan sa kalayaan. Si Juan Abad, beterano ng himagsikang hindi nagtiklop ng tuhod, ay siyang unang sumulat ng dula na binintangang sedisyoso. Ang kanyang Tzcnikalcutg Gintdz ay itinanghal sa Teatro Libertad noong ika-7 ng Hulyo, 1902. Nagbuntot ng di biru-birong alingasngas a t ligamgarn. Ang rnga tiktik ng gobyerno Amerikano na may rnga matang-lawin a t pang- amoy ng shepherd dog ay kumilos noon din a t dinakip ang mandudula. Dinaliri ng rnga tagausig na may nakakubling sedisyon sa simbolismo ng Tanikaklang Ginto nguni't, sa wa- kas ay pinawalangsala si Juan Abad. Higit na malungkot ang naging kapalaran ni Aurelio To- lentino nang itanghal sa Teatro Libertad din ang kanyang napabantog na dulang K a h a p n , Ngayon at B u k a . ~ . ~ ~ Hinuli siya a t ikinulong sa lumang Bilibid nang maraming araw. Isang Kapampangang dalubhasa sa Tagalog, si Tolentino ay nagtanghal din ng ilang maalab na dula sa wika ni Crisot, nguni't marahil ay hindi nasubaybayan ni naintindihan ng rnga ahente ng gobyerno. Ngayong nagpapanibagong sigla ang Dulaang Tagalog, baka muling mapanood ng madla ang ma- kasaysayang Kahcrpon, Ngayon a t Bukm, Tmikalang Ginto a t iba pa kundi sa Raha Sulayman Theater sa Fort Santiago ay sa National Theatre ng First Lady sa Roxas Boulevard. Huwag sabihing nilipasan na ng panahon ang rnga dulang ito, sapagka't kung tutuusin ay walang radikal na pag- babago ang panahon a t kalagayan, liban sa pagiging milyo- naryo ng rnga politiko, sa buhok a t damit ng rnga babae, sa 22Jose Ma. Rivera, Mga Manunulot sa Wikang Tagalog (polyeto ng SWP, No. 10).
212 PHILlPPlNE STUDIES paghuwad ng rnga teenager sa gangsterismo ng rnga pelikula ng Hollywood, subali't tanggalin ang barnis na artipisyal a t lalabas na ang bayang ito'y patuloy na nakagapos sa tanika- lang ginto, ang kaningningan ng Kahapon ay pinapawi ng di madalumat na Ngayon, a t kung ang rnga pangyayaring naga- ganap ang pagbabatayan ay huhulaang sinungaling ang panga- ko na ang bansa'y pasulong bukas sa kanyang kadakilaan. Si Don Pascual Poblete, na isang uliraning patriota a t utak na lubhang proplipiko, bukod sa pagiging ama ng Paha- yagang Tagalog, ay isa rin namang mahusay na mandudula. Ang kanyang Pagibig sa Tinubslang Lupaz3 ay lurnikha ng madulang tagpo nang unang ilabas sa Maynila. Nang rnga sandaling itinataas ng isang aktor ang bandilang Pilipino, bigla siyang sinunggaban ng isang nagngangalang Kapitan Lara ng Pulisya, sinambilat ang watawat, a t ang autor Poblete ay ki- naladkad sa piitan nang walang iniwan sa isang salarin. Datapwa't ang rnga paghihigpit a t pag-uusig ay hindi naka- sira ng loob ng matatapang na kawal ng panulat, bagkus ang kabalasikan ng rnga maykapangyarihan ay nagsilbing anya- yang pampasigla upang sila'y kumatha at magtanghal ng rnga dramang nasyonalista a t anti-kolonyal. Ang damdamingba- yan ay ipinakikilala ng tangkilik ng rnga nanonood. Nagka- sunud-sunod ang rnga dulang pinaglangkapan ng sining a t po- Itinanghal ni Tomas Remigio ang Malaya, ni Juan litika. Matapang Cruz ang Hindi Ako l%&y a t ni Dr. Ambrosio Guzman ang Mga Karaniwang Ugali. Paglipas ng yugtong ito ay namayani na ang rnga sarsu- wela na ang paksa'y ang buhay-buhay na napapanahon, rnga kasagwaan ng alta sosyedad, sigalot ng mayroon a t wala, pag- babalikwas ng uring dukha laban sa rnga uldog. Umani ng matunog na pangalan a t kariwasaan si Severino Reyes sa kan- yang sarsuwela ng Wahng SugaP4 a t si Hermogenes Ilagan sa DaLags~tg Bukid. Ang Dutlagag Bukid na mahigit sa isang libong ulit na naubos ang tiket sa takilya sa mahabang- 2 3 Jose Ma. Rivera, Mga Manunuht sa Wikang Tagalog (polyeto ng Surian ng Wikang Pambansa. no. 10). 24 Severino Reyes, Ang Dulang Tagalog (Surian ng Wikang Pam- bansa, no. 2).
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 213 peregrinasyon sa Maynila, sa rnga lalawigan a t hanggang sa rnga baryo, ay nilapatan ng tugtuging nakatitinag ng gurong Leon Ignacio, a t ang pangunang tala sa maraming taon ng kanyang pagtatanghal ay si Atang de la Rama, na pinutu- ngan ng taguring Mutya ng Dulaang Tagalog a t Reyna ng Kundiman. Sa bokabularyo klasiko ng teatro, ang dulang hindi trahedya ay klasipikadong komedya. Kaya ang sarsu- wela na mana sa Kastila a t siyang sumunod sa rnga dulang makabansa't mapaghimagsik ay siyang tinatawag ng rnga Pranses na "'comedie larmoyante." Sa aming paglalakbay sa China noong 1966, napanood namin ang rnga lalong popular na opera, sarsuwela a t dramang Intsik. Pulos na rebolusyonaryo, pati ng tugtugin a t kilos ng rnga aktor, ukol sa pakikidigma sa Hapon a t Estados Unidos, sa paggugupo ng feudalism0 sa Kaintsikan a t ng imperyalismo sa Asya. Diyan kabilang ang kanilang The Red Lantern, The White Haired Girl a t ang kolosal na The East is Red, kahalintulad ng balitang Peking Duck, tuwi na'y siyang ka- lutong kultural na handa sa rnga panauhin ng Pulahang China. Ang rnga dulang ito ay nagpasariwa sa aking alaala ng ating Tanikalang Ginto, Kahapon. Ngayon a t Bukas, na noong araw ay hinahadlangan ang pagtatanghal at ginagambala ng pulisya ang rnga autor. Naisip ko ang agwat na lupa't langit ng isang bansang malaya a t ng isang bayang bitbit sa tainpa ng iba. Mapagsisiya na kung hinggil sa "'social awareness" a t "political consciousness" (mga kamalayang panlipunan a t pambayan), ang alamat ng aiing dulaan ay hindi mapagma- malakhan ng ibang rnga sangay ng Panitikan. Umikli ang maligoy na landas sa karagatan nang mabuk- san ang Suez Canal noong 1859-69 at napawi ang kabaga- lan ng pagdating sa Dulong Silangan ng rnga babasahin a t kaisipang progresibo. Gayonman, hindi ang Rebolusyon In- dustriyal sa Inglatera bag0 matapos ang Siglo XVIII ni ang doktrina ng Communist Manifesto na laganap na sa Europa sa kalagitnaan ng Siglo XIX ang rnga pakpak na naglipad sa
214 PHILIPPINE STUDIES Pilipinas ng rnga simulaing sosyalista. Anak ng Vigan, Ilocos Sur, ang naging Promiteong kayumanggi. Siya'y si Isabelo de 10s Reyes. Tumuklas ng dunong sa rnga paaralang relihi- yoso ng San Juan de Letran at Sto. Tomas, naging rebelde na sa gulang na 33 taon ay nakakulong sa kilabot na kastilyo ng Montjuich sa Barcelona, bilang isang "mapanganib na re- bolusyonistang taksil sa Espanya." Hindi madalumat ang rnga pagkakahidwaang nagsanib sa kanyang katangi-tanging katauhan. Habang nasa bilangguang kinapiitan din ni Dr. Rizal, nakasama ni De 10s Reyes at nakatalamitam ang rnga politikong Kastila-mga anarkista, sindikalista, republikano, sosyalista a t komunista, a t rnga kilabot na kalaban ng mo- narkiya a t iglesya. Kaya nang lumaya a t bumalik sa Pilipinas, uwi niya ang rnga radikal na idea. Nagtatag a t nangulo sa Union Obrera Democratica, panganay na kalipunang mang- gagawa sa bansang ito noong Pebrero ng 1902; ng Iglesia Fili- pina Independiente nang Agosto nang taon ding yaon. Ang rnga kasapi ng Union Obrera Democratica ay siyang nag- daos ng unang pagbubunyi sa Unang Araw ng Mayo sa Du- long Silangan, samantalang ang nagsasariling Simbahang Pili- pino ay nakaagaw ng libu-libong alagad ng Iglesia Catolica Romana sa sumunod na 20 taon. Isa sa rnga makahulugang hakbang ni Gregorio Aglipay na siyang nahirang na ktt. obis- po ay kinonsagrang rnga santo ang tatlong pareng martir (GOMBURZA), a t si Jose Rizal. Parang nagbabaga ang klima a t kumukulo ang hininga ng sambayanan. Kung sa malas ay patay na ang apoy ng dig- maan, ang lagablab a t ningas ay naglalatang pa rin sa pus0 ng maraming Pilipino. Ganyan ang kalagayan nang simulang sulatin ni Lope K. Santos ang kanyang monumental na nobe- lang Barnag at Sikat. Araw-amw, dalawang bong pinagti- yagaan ni Lope ang sulat-kamay,-tagpo, banghay a t kaba- nata-at bawa't masulat niya sa isang araw ay inilalabas sa M u h g Pagsihng nang araw ding yaon. Pagkabuo ng nobela, sa kahilingan ng mga kapisanang manggagawa, lalo na yaong rnga hindi nakabasa, nagpalimbag si Lope sa McCnllough Company nang 10,000 sipi, sa papel na satinado, a t sa gugol
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 215 na 50 sentimos lamang ang bawa't sipi. Nguni't si Lope'y nangulugi, sinamsam ng McCullough ang 7,000 kopya a t isinu- basta. Napakyaw ng isang intsik, a t pagkuwa'y ipinagbili ng magbubulok sa Gandara sa halagang 20 sentimos ang isang sipi ng Banaag at Sihat na hangga ngayo'y siyang bukod- tanging aklat na sosyalista sa wikang Pilipino. Ang pobreng si Lope na umasang makasambot ng munting ginhawa ay lalo pa ngang nagdalita, sapagka't nailit ang ilan niyang ari-arian. Gayonman, ang nakinabang ay hukbo ng rnga anakpawis a t magbubukid na naliwaywayan ng kamulatan kung paano si- lang matutubos sa buhay-alipin. Napiga sa Barnag at Sikat ang pait a t saklap ng pag- tutunggali ng Puhunan a t Paggawa, ang kapalaluan ni Salapi sa pagmamarangyang pansarili, samantalang kalait-lait ang karamuta't mahalay na ugali kung nakikitungo sa rnga mang- gagawa, na kung tutuusi'y siyang nagpapayaman sa kanila. Binuksan ng aklat ang nakapinid na pinto a t binayaang ma- katuloy ang rnga sinag ng Sosyalismo. Nang una'y inaring gamot ng rnga kimi sa kabaguhan, nguni't nang matikman na hindi pala masama ang lasa bagkus may haing kalusugan sa katawan a t pag-iisip, ang obra maestra ni Lope K. Santos ay naging munting bibliya sa rnga pabrika sa lungsod a t sa rnga sakahan sa lalawigan. Maipapalagay, kung gayon, na ang rnga binhi a t matabang lupa ay narito na a t sadyang dito'y katu- tubo; ang uwi ni Isabelo de 10s Reyes ay ang pamamaraan sa pagbubungkal ng linang a t paghahasik ng rnga pungla. Si Macario Adriatico, tanyag na intelektuwal a t naging kagawad ng Kapulungan ng rnga Kinatawan, ay nagpuri sa. mayamang pananagalog a t masining na pagsasalaysay ng au- tor, sa kanyang Paunawa o Paunang Salita sa nobela. Sa isang dako, nagpasubali siya sa kalamanan a t layunin. Ga- nit0 ang kanyang pansin: Ang pinakabuod ng Banuag at Sikat.. .ah! totoong mapakla, hindi wari bagay sa ating ngalangala. Sa dakong huli ay sinabi ni Felipe 'Ah! sapagka't sa tibay ay lakas (isa sa rnga pangunang tauhan): lamang ang makapagguguho; sa kapangyarihan ay kamatayan lamang ang makasusupil. Kaya't ang rnga hari, ang mga pangulo, ang rnga puno ay sinusunod ng buu-buong bayan, ay sapagka't may hawak silang lakas ng kapangyarihan: makapagpaparusa sa sumusuway.
216 PHILIPPINE STUDIES Kaya makunat baguhin ang masamang samahan ngayon ng Samba- sambayanan, ay dahil sa pagmamatigas ng rnga pamunuan.' Paaglahing idinagdag ni Adriatico: Sa aking sarili, ang mga aral a t pangungusap na ito ni Felipe ay dapat ipahatid sa Rusya. Datapwa't bumawi siya sa huli: Noong taong 1902, nang binabalak pa lamang ang pagtatatag ng Kapisanan ng rnga Manggagawa, ako'y napamaang a t sinasabi ko rin na di pa panahon; nguni't nakikita na natin ang rnga nangyayari. Nadaragdagan na aag upa sa rnga mang- gagawa, marunong na silang magsitutol, malimit na ang aklasan, may kapisanan na silang maayos. Mga anak-bayan, rnga manggagawa. basahin ninyo ang Banaag at S i k t at malasin kung tapat na sa inyong loob ang hagong landas na kanyang itinuturo sa inyo. Kung sakali at minamagaling, hanapin ninyo at gamitin ang liwanag ng katwiran. Sa ganang aming palagay, ang isang bayang naghimagsik laban sa Espanya a t nakidigma laban sa Amerika, na ang tanging sandata'y ang mithiing lumaya sa pamumuhay a t pa- mamayan, a t tamasahin ng kanyang rnga anak ang matamis na biyaya ng kalayaan, isang mithiing hindi mahahadlangan ni masusupil, gaya ng milagro ng pagtatanggol ng rnga Viet- namese, ang bayang ganyan ay hindi magdadalang-takot na sumalubong a t makipagkilala sa Sosyalismo. Ang unang edi- syon ng Barmag at Sikat (1906) ay inihandog ni Lope K. Santos sa bayang maralita; ang huling edisyon (1959) ay kan- yang inalay naman sa rnga guro a t kabataanp nag-aaral. lMatagal kaming nagkasama ni Mang Wpeng sa ilang pasula- tan (Pagkakahz, Sampagita, Mabuhay) a t hindi mababaya- ran ng ginto ang aming rnga natutuhan sa kanya. Wala akong nalalamang manunulat na Pilipino. sa alinman wika na su- mulat nang puspusan sa usapin ng kasarinlan ng bansa a t sa katarungan sa rnga anakpawis. na hihigit sa kanya. Si Lope K. Santos ay lantay na nasyonalista, obrerista, Pilipinista a t independista mulang ulo hanggang paa. Hindi siya nagbago ni nanghinawa sa kanyang batongbuhay na paninindigan hang- gang sa rnga huling kabanata ng kanyang buhay, a t siya'y yumao sa gulang na 82. Minsan, si Mang Openg ay nilapitan ni Pedro de la Llana, kilalang peryodista sa Ingles bag0 magkadigma.
H E R N A N D E Z : M G A BACaNG "PROPAGANDISTA" 217 "Maestro, pagbibilhan kita ng rnagaling na libro," sabi ni De la Llana. "Anong libro?" tanong ni Mang Openg. "Libro ukol sa asuntos obreros, obra ng isang sosyologo." "Ku," matuling tugon ni Mang Openg, "susulat ako ng mas mahusay." Animnapu't dalawang taon nang tumaas-kumati ang agos ng Ilog Pasig buhat nang sabihin ni Macario Adriatic0 na "To- toong napakaaga ang pamamanaag a t pagsikat ng naliapapa- song araw ng Sosyalismo dito sa rnga bayang silanganin." Sapul noon, mahigit nang kalahati ng rnga bansa a t rnga tao sa daigdig ang nagbabandila ng Sosyalismo, habang pakitid nang pakitid ang rnga hangganan ng Free World. Naka- tupad ang Banaag at Sikal sa panaginig ng paham na Lope K. Santos, a t ngayo'y mataas na ang sikat ng araw. Huli na sa panahon ang Panitikang Tagalog a t ang Panitikang Pili- pino sa kabuuan, sa rnga kathang hinugot sa buhay ng bayan, tulad ni Eba nang kunin sa tadyang ni Adan, na tungo rin sa kanyang ikabubuti't ikatatangkakal. Inuulit namin, hindi rnga katha ng propaganda kundi ng literatura: dalisay na sa- amin ng kanyang rnga pangarap a t mithiin, ng kanyang rnga pakikitunggali, ng kanyang rnga kabiguan a t pagtitiis, ng kan- yang malulungkot a t maliligayang karanasan, ng kanyang rnga tagumpay, ng kanyang kadakilaan. Sa katuusan, sinulat sa madidilat na titik ng aking sa- laysay na ang rnga pangyayari sa buhay a t lipunan ay siyang rnga sangkap na hilaw sa masining na kamay ng isang autor o artista upang lurnikha ng Panitikan, a t ang Panitikan ay siya namang maging boses a t kalulwang tagabunsod ng rnga bagong pangyayaring lalong mapagpasiya sa sinapupunan ng sambayanan. Sa tahasang sabi, ang Lipunan a t Panitikan ay kapwa may dinamismong humuhubog sa isa't isa, kaya hindi maaaring magkahiwalay. May kahabaan na ang panayam na ito a t nagamit na ang panahong ipinahintulot sa akin, nguni't kulang pa rin. Wala pa rito ang lahat na pag-aaral ko sa Tulang Tagalog,
218 PHILIPPINE STUDIES Ipaubaya ninyong katasin ko sa ilang na kabalot ng buhay. kataga ang nais kong sabihin. Taglay ang pamana ni Balag- tas, gaya ng "Sa loob a t labas ng bayan kong sawi," ang pus- pos-kabayanihang tula ni Bonifacio na ang unang estropa'y, "Aling pagibig pa ang hihigit kaya/sa pagkadalisay a t pagka- lupa?" at yaong matimyas dakila, gaya ng pagibig sa &ling na salamisim ni Rizal sa kanyang " P a h i m a k a ~ " : ~ ~ "Ang mga pangarap ko noong ako'y batangbata pa/hanggang magbinata na punong-pun0 ng sigla:/ Isang araw ay mamasdan kita/na hiyas ng Dagat Silangan;/mata mo'y walang luha/ang mali- nis na too'y nakataas a t tingala./Hindi nakamungot/hindi na- kakunot, hindi narurumhan ng anomang kahihiyan." Nariyan ang tining, ang taginting, ang kislap, ang samyo, ang tula ng Tulang Tagalog. Hinihintay siya ng dagdag na kabaguhan a t kaunlaran, ng dagdag na kariktan at kabulu- han, hindi ng bahaghari kundi ng liwanag at buhay ng araw na magpapatingkad sa sining a t kaligayahan ng tao, upang maging karapat-dapat sa walang maliw na bukal na kanyang pinanggalingan. Magtatapos ako sa isang anekdota ukol kay Heinrich Heine, ang makatang liriko na pintakasi ng Alemanya. Noong managumpay ang rebolusyon sa Pransiya, si Heinrich Heine ay nagtungo sa Paris. Akibat ng pagasa na siya'y makaka- sumpong ng magandang kapalaran sa sinapupunan ng bagong demokrasya. Datapwa't nabigo ang makatang Aleman. Siya'y nagdalita, siya'y nagutom, siya'y naratay sa sakit, sa maha- bang pagkakasakit. Isang araw, sa kanyang maralitang tinu- tuluyan ay dinalaw siya ni Alexander Dumas, ang bantog na nobelista. Sinabi ni Dumas kay Heinrich Heine: "Monsieur Heine, kahi't malamig a t matigas ang puso ng Pransiya, ang inyong mga tula ay nakararating sa pusong iyan. Kaya kayo'y sinadya ko ay upang balitaan ng balak ng Akademya Pran- sesa na hirangin kayong miyembro ng Akademya. Marahil, batid ninyo na ang miyembro ng Akademya Pransesa ay tu- matanggap ng pensiyong habang buhay." 25 Kuha sa d i n ni Dr. EmetePio Barrcerlon.
HERNANDEZ: MGA BAGONG "PROPAGANDISTA" 219 Napamulagat si Heinrich Heine a t halos napabangon sa "Paanong mangyayari ng gayon?" kanyang pagkakaratay. tanong niya. Pumakli si Dumas: "Iyan lamang ang sagwil. Kailangan ninyong talikdan ang inyong pagka-Aleman a t kayo'y maging mamamayang Pranses." "Ako'y isang Aleman." Nagalit ang ugat sa maputlang noo ni Heinrich Heine a t nangingilid ang luhang nagpahayag nang buong lumbay: "Sa- lamat, Monsieur Dumas, sa1ama.t. Mahuhulaan na ninyo ang aking katugunan. Sapul sa aking pagkabata, wala kong pina- kamahal kundi ang aking bayan. Sapul sa aking pagkabata, wala akong wikang ginamit sa lahat ng sandali, kundi ang Ibig kong ipagtapat sa inyo, Monsieur Du- wikang Aleman. mas, na kung ako'y naghihirap nang labis ay hindi sa dahi- lang ako'y nagugutom, hindi sa dahilang ako'y may mabigat na karamdaman, kundi dahil sa pangyayaring, akong makata ng Alemanya ay narito sa Paris a t bilanggo ng wikang dayu- han. Salamat, Monsieur Dumas. mangyaring dalhin ninyo sa Akademya Pransesa ang aking pagtanaw ng utang na loob, nguni't sabihin ninyo sa kanila, na kailan man ay hindi ko magagawang talikdan ang aking bayan a t ang aking wika." Mga kaibigan, kaipala'y inyong mauunawaan kung bakit ang matandang makatang ito na gumugol ng kalahating siglo sa pag-aaral a t pagsisikap na makapag-abuloy, gaano man kaaba, sa pagpapayaman ng ating wika, ay manatiling tapat sa wikang ito, sa pagasang baka maipagmalaki ng mga bagong salin ng ating lahi, a t matanto ng daigdig, na nang unang umahon ang mga nandayuhan sa ating lupain, naratnan nilang ang ating mga ninuno ay may sariling wika, baybayin a t ka-, bihasnan, a t hindi nangakatira sa mga sanga ng punongkahoy.