Kanser sa baga (lung cancer) Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang Ang iyong gabay sa pinakamahusay na pangangalaga sa kanser 01 Filipino I Filipino Mga paunang pagsusuri at pagsangguni Tungkol sa patnubay na ito Ang masabihan na mayroon o maaaring mayroon kang kanser sa baga ay maaaring lubos na nakakabahala. Maraming maaaring mangyari nang mabilis, at maaaring marami kang mga katanungan. Makakatulong ang lathalaing ito upang ikaw, ang iyong pamilya at mga kaibigan ay magagabayan sa karanasang ito. Mga sintomas Ang paghinga na may tunog (wheezing), pagbara sa daanan ng hininga o pag-ubo ng dugo ay kailangang matingnan kaagad sa emerhensya. Kabilang sa iba pang mga sintomas ang bago o nagbagong pag- ubo, pananakit ng dibdib/balikat, paulit-ulit na impeksyon sa dibdib, nahihirapang huminga o pagbabago ng iyong boses. Kung ito ay magtatagal ng mahigit sa tatlong linggo, pumunta sa iyong doktor (GP - General Practitioner). Impormasyon at suporta Cancer Council: Para sa impormasyon at suporta, tawagan ang Cancer Council sa 13 11 20 upang makausap ang isang may-kasanayang propesyonal sa pangangalagang pangkalusugan o bisitahin ang Mga unang pagsusuri na maaaring maisagawa sa iyo Chest x-ray. Ang x-ray ay kumukuha ng larawan upang makita kung may anumang mali sa iyong baga. Para sa karagdagang impormasyon tungkol sa kanser sa baga, hanapin ang libretong 'Understanding Lung Cancer' ng Cancer Council sa website ng inyong lokal na Cancer Council. Chest computed tomography (CT) scan. Ginagamit ang mga kompyuter at x-ray upang makunan ng detalyadong larawan ng mga baga. Lung Foundation Australia: Para sa impormasyon tungkol sa kanser sa baga at suporta sa pasyente, bisitahin ang Mga pagsasangguni Kung may pag-alala ang iyong GP, isasangguni ka niya sa isang espesyalista sa kanser sa baga (lung cancer) sa isang pampublikong ospital o sa pribadong klinika para sa mga karagdagang pagsusuri. Ang mga espesyalista sa lung cancer ay mga doktor na nagpakadalubhasa sa kanser sa baga. Translating and Interpreting Service (TIS): Kung kailangan mo ng tagasaling-wika, tawagan ang TIS sa 13 14 50 o bisitahin ang Maaari kang magsama ng miyembro ng pamilya o kaibigan sa iyong mga appointment. Timeframes (Mga takdang panahon) Ang iyong appointment sa espesyalista ay dapat mangyari sa loob ng dalawang linggo makaraang maisangguni. Kung hindi ka makakuha ng appointment sa loob ng panahong ito, magtanong sa iyong GP. Mga katanungang maaaring nais mong itanong • Dapat ba akong dumiretso sa emerhensya? • Maaari ba akong magpasya kung pupunta ako sa pampublikong ospital o sa pribadong klinika? Maaari ko bang piliin ang espesyalistang titingin sa akin? Magkano ang gagastusin ko sa mga appointment?
Paggamot Diyagnosis at pagtiyak ng yugto (staging) Maraming paraan upang gamutin ang kanser sa baga. Kakausapin ka ng iyong espesyalista tungkol sa iyong mga pagpipilian sa paggamot. Ang espesyalista ay magsasagawa ng higit pang mga pagsusuri upang malaman kung mayroon kang kanser sa baga. Ang proseso ng pag-alam kung mayroon kang suliraning medikal ay tinatawag na paggawa ng diyagnosis. Maaari kang sumailalim sa isang pagsusuri o magkakahalong mga pagsusuri: Ikaw ay gagamutin ng isang pangkat ng mga dalubhasa, at maaaring kailangan mo ng higit sa isang uri ng paggamot upang makamit ang pinakamabuting resulta. Makikipagtulungan ang pangkat sa iyo at sa iyong pamilya o tagapag-alaga upang planuhin ang iyong paggamot. Position emission tomography (PET) scan. May kaunting radioaktibong materyal na ituturok at ang iyong buong katawan ay mai-scan upang makita kung nasaan ang kanser. Maaari kang magkaroon ng isang paggamot o magkakahalong mga paggamot: CT scan ng dibdib at itaas ng tiyan at kung minsan ng utak. Ang operasyon ay ang pagtanggal ng kanser. Ito ang pinakakaraniwang paggamot para sa mga taong may maagang stage ng non-small cell lung cancer. Biopsy. Kukuha ng kaunting sampol sa iyong baga upang suriin sa mikroskopyo. Minsan ay ginagabayan ito ng CT scan o ultrasound. Bronchoscopy. Ginagamit ang tubo (tube) upang matingnan ang loob ng iyong baga at kumuha ng mga sampol. Ginagamitan ito pangkalahatang anestetiko (patutulugin ka). Ang radiation therapy ay gumagamit ng mga x-ray upang patayin ang mga selula ng kanser at mahinto ang paglaki ng kanser. Ginagamit ito kung ang operasyon ay hindi magandang pagpipilian. Maaaring radiation therapy lang ang gamitin, o may kasamang chemotherapy. Endobronchial ultrasound. Isang uri ng bronchoscopy kung saan ginagamit ang soundwaves upang kunan ng larawan ang mga baga. Ang local ablative therapy ay gumagamit ng radiowaves upang initin at patayin ang kanser sa halip na putulin ito sa iyong katawan. Ginagamit ito kung ang operasyon ay hindi magandang pagpipilian. Maaaring local ablative therapy lang ang gamitin, o may kasamang chemotherapy. Sputum cytology. Kukuha ng sampol ng iyong plema (isang uri ng uhog na mula sa iyong dibdib) at titingnan sa mikroskopyo. Ang mga pagsusuring ito ay magbibigay sa espesyalista ng karagdagang impormasyon tungkol sa kanser kagaya ng eksaktong kinaroroonan ng kanser sa iyong katawan, kung lumalaki ang kanser o kung kumalat na ito at kung anong yugto (stage) ito. Ito ay tinatawag na pagyuyugto (staging). Ang staging ay tumutulong upang malaman ang pinakamahusay na paggamot para sa iyo. Ang chemotherapy o drug therapy ay gumagamit ng mga gamot upang patayin ang mga selula ng kanser at mahinto ang paglaki ng kanser. Ginagamit ito kung ang operasyon ay hindi magandang pagpipilian. Ang chemotherapy ay maaaring gamitin nang mag-isa, o may kasamang radiation therapy. Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang Timeframes (Mga takdang panahon) Ang mga resulta ay makukuha sa loob ng dalawang linggo mula sa araw ng iyong mga pagsusuri. May makukuha ring suportang pangangalaga (paggamot o mga serbisyong sumusuporta sa iyo sa iyong nararanasan sa kanser). Mga katanungang maaaring nais mong itanong • Ano ang kanser sa baga (lung cancer)? • Ano ang mga pagsusuring kailangan ko? • Magkano ang halaga ng mga pagsusuri/ appointment (pagbisita sa doktor)? Timeframes (Mga takdang panahon) Ang paggamot ay dapat simulan sa loob ng anim na linggo mula nang isangguni ka sa isang espesyalista. Saan ako dapat gamutin? May pagpipilian ba ako? Maaari mong hilingin sa iyong GP na isangguni ka sa ibang espesyalista para sa pangalawang opinyon. Anong yugto (stage) na ang aking kanser? • Anong mga pansuportang serbisyo ang makukuha ko? Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang
Mga klinikal na pagsubok (clinical trials) Maaari kang aluking lumahok sa isang klinikal na pagsubok. Isinasagawa ang mga klinikal na pagsubok upang masuri kung ang mga bagong paggamot ay ligtas at mas mahusay na gumagana kaysa sa kasalukuyang mga paggamot. Maraming mga taong may kanser ang nabubuhay ngayon nang mas matagal at may mas mahusay na kalidad ng buhay dahil sa mga klinikal na pagsubok. Mga desisyon tungkol sa gastos Maaari kang pagbayarin para sa ilang mga pakikipagkita, pagsusuri, gamot, tirahan, paglalakbay o pagparada. Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang Makipag-usap sa iyong GP, espesyalista o pribadong taga-seguro ng kalusugan (kung mayroon ka nito) upang maunawaan kung ano ang sasagutin nila at kung ano ang babayaran mo mula sa iyong sariling pera. Mga pantulong na paggamot (complementary therapies) Kausapin ang iyong pangkat sa pangangalagang pangkalusugan tungkol sa anumang mga pantulong ng paggamot (kabilang ang mga pandagdag sa pagkain katulad ng mga bitamina) na iyong iniinom o nais mong inumin o gamitin. Ang isang bagay na pangkaraniwan katulad ng mga bitamina ay maaaring hindi tugma sa iyong paggamot. Kung mayroon kang mga pag-aalala tungkol sa mga gastos, kausapin ang iyong pangkat ng pangangalagang pangkalusugan o social worker tungkol sa: pag-bulk-bill o paggamot sa iyo sa pampublikong sistema • tulong sa tirahan habang nagpapagamot • ang posibleng epekto sa pananalapi ng Kung naninigarilyo ka Ang paghinto sa paninigarilyo ay isa sa pinakamahalagang magagawa mo upang mapabuti ang iyong kalusugan at kagalingan. Ang paghinto sa paninigarilyo ay maaaring makabuti sa paggana ng paggamot, makabawas sa mga panganib ng komplikasyon sa operasyon at mapabuti ang paggaling pagkatapos ng operasyon. Para sa suportang pang-indibidwal at kumpidensyal sa paghinto sa paninigarilyo, tawagan ang Quitline sa 13 7848, kausapin ang iyong GP o espesyalista, at bisitahin ang iyong paggamot. Maaari mong tawagan ang Cancer Council sa 13 11 20 upang makausap ang isang propesyonal sa pangangalagang pangkalusugan tungkol sa suportang pananalapi. Para sa karagdagang impormasyon tungkol sa mga gastos, bisitahin ang at have-to-pay-for-treatment. Mga katanungang maaaring nais mong itanong • Anong paggamot ang irerekumenda mo? • Saan ako pupunta upang magpagamot? • Ano ang halaga ng paggamot at magkano sa halagang ito ang aking babayaran? Pagpapagaling Anong mga aktibidad/ehersisyo ang makakatulong sa akin habang ginagamot at pagkatapos ng paggamot? Ang paggamot sa kanser ay maaaring maging sanhi ng mga pagbabagong pisikal at emosyonal. Maaari pa ba akong magtrabaho? • Paano makakaapekto ang paggamot sa aking pang-araw-araw na buhay? Pagpapatuloy sa plano ng pangangalaga Makikipagtulungan sa iyo ang iyong pangkat ng pangangalagang pangkalusugan sa paggawa ng plano para sa iyo at sa iyong GP. Ipapaliwanag ng planong ito: Sino ang mga tao sa aking pangkat at sino ang aking pangunahing matatawagan? Ano ang maaaring maging side effect ng aking paggamot? Sino ang aking matatawagan kung hindi maganda ang aking pakiramdam o mayroon akong mga katanungan? kung sino ang iyong pangunahing contact person pagkatapos ng paggamot kung gaano kadalas ka dapat magpa-check up at kung anong Makakaapekto ba ang paggamot sa aking kakayahang magkaroon ng anak? Makakaapekto ba ang paggamot sa aking kakayahang magkaroon ng anak? ang pag-unawa at pagharap sa mga side effect ng paggamot • kung paano makakakuha kaagad ng tulong kung sa palagay mo ay bumalik ang kanser o lumalala ito. Maraming tao ang nag-aalala na baka bumalik ang kanser. Kakausapin ka ng iyong espesyalista at pangkat ng pangangalagang pangkalusugan tungkol sa iyong mga pangangailangan at maaaring isangguni ka sa iba pang mga propesyonal sa pangangalagang pangkalusugan at mga pansuportang serbisyo sa komunidad. 03 Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang
Nauunang pagpaplano ng pangangalaga Ang iyong GP o pangkat ng pangangalagang pangkalusugan ay maaaring makipag-usap sa iyo, sa iyong pamilya at tagapag- alaga tungkol sa iyong hinaharap na paggamot at mga medikal na pangangailangan. Iba pang impormasyon na maaari mong makuha: mga palatandaan at sintomas na dapat manmanan kung bumalik ang kanser mga nahuling epekto ng paggamot at ang mga espesyalista na maaaring kailangan mong makausap paano makakapili ng malusog na estilo ng pamumuhay upang mabigyan ka ng pinakamalaking tsansa na gumaling at manatiling walang sakit. Nauunang tagubilin sa pangangalaga Minsan kilala ito bilang habilin habang nabubuhay (living will), ang nauunang tagubilin sa pangangalaga ay isang dokumentong kinikilala ng batas na ihahanda mo upang ipaalam sa iyong pamilya at pangkat ng pangangalagang pangkalusugan ang paggamot at pangangalaga na gusto o hindi mo gusto sakaling lumala ang iyong karamdaman at hindi ka na makagawa ng mga pagpapasya. Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang after-cancer-treatment. Mga katanungang maaaring nais mong itanong • Sino ang dapat kong kontakin kung hindi Palyatibong pangangalaga (Palliative care) Maaari kang isangguni ng iyong espesyalista sa mga serbisyong palyatibong pangangalaga (palliative care), ngunit hindi ito laging nangangahulugan na pangangalaga para sa huling sandali ng buhay. Sa ngayon ang mga tao ay maaaring isangguni sa mga serbisyong ito nang mas maaga kung sila ay nabubuhay na may kanser o kung bumalik ang kanilang kanser. Ang palliative care ay makakatulong sa iyo upang mabuhay nang maayos hangga't maaari, kasama dito ang pamamahala ng sakit at mga sintomas. Ang pangangalaga na ito ay maaaring ibigay sa bahay, sa ospital o sa ibang lugar na iyong pinili. maganda ang aking pakiramdam? • Ano ang magagawa ko upang maging malusog hangga't maaari? Saan ako makakakuha ng karagdagang tulong? Nabubuhay nang may malalang kanser Makipag-usap sa iyong GP o espesyalista o bisitahin ang Kung bumalik ang kanser Minsan ang kanser ay maaaring bumalik pagkatapos ng paggamot. Maaari itong bumalik sa parehong lugar o maaaring lumitaw sa ibang bahagi ng iyong katawan. Pagpapasya tungkol sa paggamot Maaari kang magpasya na hindi na magpagamot, o magkaroon lamang ng ilang paggamot upang mabawasan ang sakit at pagkailang (discomfort). Maaari mong talakayin ang iyong desisyon sa iyong pangkat ng pangangalagang pangkalusugan, GP, pamilya at tagapag-alaga. Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang cancer-treatment. Kung bumalik ang kanser, maaari kang isangguni sa espesyalista o sa ospital kung saan ka unang ginamot, o sa ibang espesyalista. Ang paggamot ay depende kung gaano kalaganap ang kanser, gaano ito kabilis lumago at kung ano ang mga sintomas na iyong nararanasan. Mga katanungang maaaring nais mong itanong • Ano ang maaari mong gawin upang Mga katanungang maaaring nais mong itanong • Nasaan ang kanser at ito ba ay kumalat? • Ano ang aking mga pagpipilian sa mabawasan ang aking mga sintomas? • Anong karagdagang suporta ang maaari kong makuha kung pipiliin ko ang aking pamilya at mga kaibigan na mag-aalaga sa akin sa bahay? paggamot? Ano ang tsansa na gagana ang paggamot sa pagkakataong ito? Maaari mo ba akong tulungang makipag- usap sa aking pamilya tungkol sa mga nangyayari? Mayroon bang isinasagawang klinikal na pagsubok? Saan pa ako makakakuha ng suporta? Anong suporta ang makukuha para sa aking pamilya o tagapag-alaga? Maaari ba akong isangguni sa isang pansuportang serbisyo sa komunidad? Para sa karagdagang impormasyon, bisitahin ang 04 Pagtatatwa: Laging komunsulta sa iyong doktor tungkol sa mga bagay na nakakaapekto sa iyong kalusugan. Ang gabay na ito ay inilaan bilang pangkalahatang pagpapakilala at hindi panghalili sa propesyonal na payong medikal, ligal o pinansyal. Ang impormasyon tungkol sa kanser ay patuloy na isinasapanahon at binabago ng mga pananaliksik at medikal na komunidad. Habang ang lahat ng pag-iingat ay ginawa upang matiyak ang kawastuhan nang inilathala, ang Cancer Council Australia at ang mga kasapi nito ay walang pananagutan para sa anumang pinsala, pagkawala o pagkasira na natamo sa paggamit o pagsalalay sa impormasyong ibinigay sa itaas. Inilathala noong Nobyembre 2021. Ang lathalaing ito ay batay sa impormasyon mula sa 'Optimal care pathway for people with lung cancer (2nd edition)', na mababasa sa