4 MAKALIPAS ANG 20 TAON ANG CLASS SUIT LABAN SA ESTADO NI FERDINAND MARCOS 'Guilty': Sa paglabag ng karapatang pantao ng libu-libong Pilipino. Human Rights FORUM PEPITO D. FRIAS Lumapit ang pasista, dahan-dahan, nakahiga ka. Ang isip at katawan ay wala nang pagtutol Sa itinataas na bayoneta - sa leeg mo'y nakaasinta. At sa pagbulusok, nagsara ang mata, naipit ang luha. Sa isang segundong pagitan ay isang dekadang panahon - Sa piling ng mga mahal mo sa buhay. ("NASA BANGUNGOT ANG MGA DESAPARECIDO," BISIG, AKLAT 3, BLG. 1.) n Ni PEPITO D. FRIAS ANG paglalarawan sa itaas ay bahagi ng isang tula na isinulat ng isang naging biktima ng paglabag sa karapatang pantao noong panahong umiiral ang batas militar sa Pilipinas. Ang ganitong larawan ay isa lamang sa marami at iba't-ibang anyo ng karanasan ng mahigit sa 9,000 tao na sa kadahilanang sila ay may kakaibang paniniwalang pulitikal, kasapi ng iba't ibang samahang kontra sa palakad ng gobyerno o kahit mga simpleng mamamayang pinaghinalaang rebelde, sosyalista o komunista ay hinuli, ikinulong, tinortyur, ginahasa, dinukot, pinatay o minasaker noong panahon ng diktadurang Ferdinand Marcos mula taong 1972 hanggang 1986. Matapos ang ganitong malawakang paglabag sa karapatang pantao, inakala na lamang ng bawat isang naging biktima o ng mga kaanak ng mga naging biktima na mababaon na sa limot at kawalang pag-asa ang paghahanap nila ng katarungan sa kanilang sinapit. Hakbang para sa hustisya at kumpensasyon Noong 1986, si Robert Swift, isang abogadong Ame- rikano at eksperto sa usapin ng class suit ay nakipag- talastasan sa ilang kilalang human rights advocates sa Pilipinas tulad nina Jose W. Diokno at Jose Mari Velez. Ito ay naging tulay para sa pakikipag-ugnayan ni Swift sa mga organisasyong pangka- rapatang pantao tulad ng Samahan ng mga Ex-Detainee Laban sa Detensyon at para sa Amnestiya (SELDA) kaugnay sa posibilidad ng pagsasampa ng class suit laban kay Marcos dahil sa malawakang paglabag sa karapatang pantao. Ang class suit na ito ay ang demanda ng mga naging biktima ng paglabag sa karapatang pantao sa panahon
Pag-alala at pagpupunyagi: Mga kamag-anak ng mga biktima ng paglabag sa karapatang pantao. ng pamumuno ni Marcos mula Setyembre 1972 hanggang 1986. Kung mananalo, may danyos o kumpensasyon na dapat ibayad sa mga biktima at ito ay kukunin sa estado (o yaman) ng mga Marcoses. Opisyal na naisampa ang kaso sa sala ni Judge Manuel Real ng US District Court sa Hawaii noong 1986. Ito ay matapos matugunan ang ibat- ibang legal na mga kailangan kaugnay sa kaso. mga may kasalanan. May mga naniniwala naman na ang kumpensasyon ay mahalagang katugunan sa mga kagyat na pangangailangan kung sakali ma't ito ay maibigay. Ganunpaman, hindi pa rin nabibigyan ng kumpensasyon ang mga biktima hanggang ngayon. Magaling daw magtago ng yaman ang mga ito ang sabi ng Marcos, kasalukuyang Vice-chairman ng Claimants 1081 na si Rolly Abiog. Kung meron mang makitang pera, hinahabol naman ng gobyerno bilang ill- gotten wealth. Ito ang nangyari sa halagang US$650 M na frozen assets ng mga Marcos na nailipat sa Philippine National Bank. Kalagayan ng kaso Upang mabigyan pa ng dagdag na kaliwanagan ang maraming kasapi ng class suit at ganun din ang publiko kaugnay sa kasalukuyang Pagkalipas ng anim na taon, noong Setyembre 24, 1992, idineklara ng US District Court sa Hawaii na guilty si Marcos ng paglabag sa karapatang pantao. Noong taong 1994 nag-award ang Korte ng halagang US1.2 bilyon para sa mahigit na 9,000 biktima. Ang ruling na guilty si Marcos ng paglabag sa karapatang pantao ay isang katugunan at tagumpay ng mga biktima sa paghahanap ng katarungan sa kanilang sinapit. Ang iba ay nagsabi na kulang pa ito, dapat maparusahan ang PEPITO D. FRIAS katayuan ng kaso at ilan pang mahahalagang impormasyon, ang sumusunod ay isang panayam na ginawa ng Human Rights Forum (HRF) kay Ginoong Rolly Abiog (RA), ang vice-chairman ng Claimants 1081. Ang Claimants 1081 ay isang samahan ng mga naging biktima ng paglabag sa karapatang pantao noong panahon ni Marcos. HRF: Ano ang kalagayan ng class suit? RA: Final and executionary na yung judgment. Noon pang 1996. Natalo na nga yung mga Marcos at umapela na sila sa [US] Supreme Court. [Samantala], ang [tutok] ng mga lawyer ay yung perang nasa escrow [650 M USD], ito yung mga deposit na nasa mga Swiss banks na na-freeze. Ngayon, yung time na yun na malakas ang pressure sa Swiss government, ginawa nila, inilagay nila sa escrow. Nag-set sila ng kundisyon. Gustong kunin ng pamahalaan ng Human Rights FORUM 5
Pilipinas ang mga assets na 'yun. Dahil supposedly ill gotten, pero sabi ng Swiss Federal Supreme Court kailangang i-prove na ill- gotten para makuha 'yun. Pero may isa pang kondisyon na dapat makinabang 'yung mga naging biktima ng human rights violations. Noong 2004, naglabas ng desisyon ang Philippine Supreme Court na ill-gotten wealth 'yung nasa escrow. Nag- initiate na sila [Philippine government] ng move na kunin yung pera. Meron nang agreement noon na kailangang susugan ang CARP (Compre- hensive Agrarian Reform Program). Ang CARP, yun lang ang nagsasabing lahat ng mababawing ari-arian ni Marcos ay dapat pumasok sa land reform. Kaya lang hindi sila makakasunod sa mga kun- disyong itinakda ng Swiss government kung hindi sila gagawa ng batas na magiging paraan para makinabang ang mga biktima ng human rights violations. Kaya magmula pa noong 12th Congress, di ba 'yan na nga 'yung inaasikaso nina Etta, [Congresswoman Etta Rosales] kaya lang walang masyadong nangyari, eto nga, hanggang 13th Congress pumasa na sa lower house at saka sa Senado yung mga bill, yung compensation bill. Sa pamamagitan ng com- pensation bill, makakatanggap ng kumpensasyon 'yung mga biktima na magpa-file ayon sa probisyon ng bill. Ang kahalagahan ng bill, ito 'yung pagkilala ng responsi- bilidad na nangyari noong panahon ng martial law. Ibig sabihin, ang kumpensasyon na ito ay galing sa Estado. Ang problema ngayon ay paano masa-satisfy yung hatol ng korte, yung sa US, yung class suit. Wala nang masyadong ari-arian pa na makita dahil magaling ngang magtago sina Marcos, kahit nga 'yung ari-arian na 'yun na nasa escrow, mahirap diskubrehin 'yun dahil meron silang sistema ng sapin-sapin na mga kor- porasyon at foundations para hindi malaman kung saan talaga pumunta 'yung pera. 6 Human Rights FORUM Paggunita sa mga biktima ng sapilitang pagkawala. Merong nadiskubre, yung Arelma nga, isang Panamanian na korporasyong pinaglagakan ng pera ni Marcos. Ang nangangasiwa nito ay yung Merrill Lynch. Kaya nang madiskubre yun, nag-file din nga ng kaso at nanalo. Kaya 'yung tantya, kung magkaroon ng distribusyon mula dito sa class suit ay doon lang manggagaling sa makukuha sa Arelma na mga US$35M. 'yung Dagdag pa rito nakuhang pera mula sa nadiskubreng limousine na pag- aari ni Marcos at yung bahay sa Makiki Heights sa Hawaii at saka [paintings ni Picasso]. Nagkaroon ng kasunduan dun sa pagitan ng mga abogado ng 'yung class suit at saka Presidential Commission on Ang ruling na guilty si Marcos ng paglabag sa karapatang pantao ay isang katugunan at tagumpay ng mga biktima sa paghahanap ng katarungan sa kanilang sinapit... Good Government (PCGG), hinati nila 'yun. Kaya nakakuha dun ng mahigit sa 1M USD, at 'yun ngang 35 M sa Arelma. Ngayon ang malaking problema sa class suit, na bagama't malaki ang ini- award, mga 2 bilyon at tumatakbo pa 'yung interes nito at kinukwenta ngayon sa mahigit na 3 bilyon. 'Yung aktwal na pondo na pwedeng ipamahagi ay mga ganun lang, mahigit US$35 M lang. Nang matalo 'yung PCGG sa Hawaii Court, umapela sila sa 9th District Circuit Court of Appeals. Matagal din 'yun, nag- drag, pagkatapos natalo sila. Muli silang umapela. Nang muling natalo ang PCGG, nag-file sila ng motion for reconsideration at motion to stay. Ang ibig sabihin ng motion to stay, lahat ng mga hakbang na ginagawa kaugnay ng kaso, tigil. Nagkataon naman, dahil nga sumunod lang 'yung mo- tion to stay, 'yung nakatakdang pagdinig ni Judge Real ay tumakbo na. Kaya doon
PHILRIGHTS PHOTO TEAM lumabas 'yung desisyon ni Judge Real na ang ibibigay sa mga abogado ay 10% ng kabu- uang halaga ng maipamama- hagi [bilang attorney's fees]. Inaprubahan din niya 'yung reimbursement ng mga gastos at inaprubahan din niya 'yung initial na pamamahagi ng US$2,000 bawat claimant. Ang problema, inabot 'yun ng motion to stay. Ibig sabihin nag-isyu ng order ang US 9th District Circuit Court of Appeals na eto 'yung stay order ibig sabihin tigil yan. Kaya lahat ng kaugnay sa kaso ng Arelma tigil, kaya ang lumabas sa dyaryo, ay "sana" ay maka- katanggap ang bawat claimant ng US$2,000. Dahil eto na 'yung stay order, mapipilitan tayo na natin sumunod, di MGA MAHAHALAGANG PANGYAYARI AT DESISYON KAUGNAY SA CLASS SUIT LABAN SA MGA MARCOS April 7, 1986 1986 1990 1991 September 9-22, 1992 September 24, 1992 February 23, 1994 September to November 1994 October 22, 1994 November 2, 1994 December 9, 1994 January 18, 1995 August 10, 1995 August 20, 1995 December 1996 March 18, 1997 ... Isinampa ang class suit laban kay Marcos sa sala ni Hukom Harry Fong sa Federal District Court ng Honolulu, Hawaii. Si Robert Swift ang lead counsel at si Jose Mari Velez ang co-counsel.Ginamit na batayan sa pagsasampa ng kaso ang Alien Tort Claims Act (ATCA) of 1789. Isang sibil na aksyong pwedeng ihain sa mga korte ng Estados Unidos pag may mga kaso ng paglabag sa mga internasyunal na batas at mga batas sa US na ginawa sa anumang parte ng mundo. Ang kaso ay ibinasura ng Federal District Court ng Hawaii at sinabing si Marcos ay may pribilehiyong immunity from suits bilang dating pangulo ng Pilipinas. Si Hukom Fong ay pinalitan ni Hukom Manuel Real. Ang US Court of Appeals sa Ninth Circuit ay nagdesisyon pabor sa mga biktima ni Marcos at binago ang naunang desisyon ng Federal Court. Paglilitis ng kaso laban kay Marcos Inihayag ng US Court sa Hawaii na nagkasala si Marcos ng paglabag sa karapatang pantao at ang mga ari-arian (estate) ni Marcos ay may pananagutang magbayad ng pinsala sa mga biktima. Ang Federal District Court ng Hawaii ay naggawad ng exemplary damages na US$1.2 B sa mga biktima. Nagpadala si Hukom Manuel Real ng isang grupo ng mga special masters sa Pilipinas upang magsagawa ng deposisyon o sinumpaang testimonya sa may 135 na claimants mula sa mahigit na 9,000 biktima upang tiyakin ang kanilang pagiging kasapi ng class suit at kung meron ngang naganap na malawakang paglabag sa karapatang pantao. Pinigilan ng isang TRO (temporary restraining order) ang mga special masters sa pagsasagawa ng deposisyon sa mga piling claimants. Ang deposisyon ay pinahintulutan ng Korte at isinagawa nina Atty. Robert Swift at Atty. Rod Domingo. Ang resulta ng deposisyon ay isinumite sa Federal District Court ng Hawaii. Itinakda ng Federal Court ang compensatory damages para sa mga biktima na US$776 M. Umapela si Imelda Marcos sa US Court of Appeals sa Ninth Circuit kaugnay sa desisyon ng Federal Court. Ang gobyerno ng Pilipinas ay humiling sa district attorney sa Zurich na ilipat ang mga frozen na ari-arian ni Marcos sa Switzerland sa isang escrow account sa Pilipinas. Pinayagan ni Zurich Magistrate Peter Cosandey ang kahilingan ngunit umapela ang mga Marcos Foundations at ang Swiss banks. Ang apela ni Imelda Marcos ay tinanggihan ng US Court of Appeals ng Ninth Circuit at sa halip ay sinang-ayunan nito ang naunang desisyon ng mababang hukuman na pumapabor sa mga biktima. Pinanindigan ng Swiss Federal Supreme Court ang paglilipat ng ari-arian ni Marcos sa isang escrow account sa Philippine National Bank sa Manila.Itinakda rin ng korte na maaari lamang galawin ang nasabing pera kung matutugunan ang dalawang kondisyong ito: Una, dapat magkaroon ng desisyon ang korte sa Pilipinas na sa iligal na paraan naipon ang perang ito; at Pangalawa, dapat magkaroon ng batas na magbibigay ng kumpensasyon sa mga biktima ng human rights violations noong panahon ng Martial Law. January 22, 1998 Inutusan ng Federal Office for Police Matters ang mga banko ng Switzerland na ilipat ang mga ari-arian ni Marcos sa Pilipinas. July 16, 2003 Idineklarang ill-gotten ng Supreme Court ng Pilipinas ang frozen na $650 M at ito ay iginawad sa gobyerno. Pinagkuhanan ng Datos: • • Ramon Casiple, "Odyssey of Human Rights Justice", Claiming tomorrow now, Human Rights Forum; Vol. 7 No. 1 - July-December 1997. • Marcos victims' hopes boosted," Philippine Daily Inquirer, September 20, 2006 Human Rights FORUM 7
maipapatupad yan. HRF: Kaya umiiral ngayon ang mosyon ng PCGG para sa rekonsiderasyon? RA: Meron nang bagong development. Pero lilinawin ko muna uli 'yan. Nagkaroon na ng desisyon si Judge Real na nakahapag sa sala, 'yun nga 'yung reimbursement, yung attorney's fees na naibaba sa 10% at yung 2000 US D. Pero hindi nga 'yan maipapatupad liban sa reimbursement, di ba merong 1M mahigit na hindi galing sa Arelma, galing 'yan sa masyon, sa limousine, sa paintings, puedeng gamitin 'yan para sa reimbursement kaya hindi ko lang alam kung may aktwal na reimbursement na naganap, pero sa prinsipyo puede nang gawin kasi hindi sakop ng stay order 'yun. Yung stay order ay kaugnay lang sa kaso ng Arelma. Kaya hindi nakatanggap 'yung mga claimants at hindi nabayaran yung 10% ng mga abogado dahil sa stay order. Kaya magmula noong June bumalik-balik sa rebyu sa 9th District Circuit Court ang kaso na lamang September nanalo na naman 'yung mga claimants. Talo na naman 'yung PCGG. Wala na 'yung mosyon kasi bago na ang desisyon. 'yun at nito Ang hindi ko alam, meron kaming impormasyon na natanggap, parang magpa-file uli ng rekonsiderasyon sa 9th District Circuit Court o isasampa 'yung kaso sa US Supreme Court. Hindi ko alam kung uubra silang mag-apela gayung en banc na yung nagrebyu at saka wala naman silang bagong argumento, kaya hindi ko alam kung ganun nga ba ang hakbang na gagawin nila. Ang pag-aaral na lumalabas diyan ay gumagawa lang ang gobyerno, sa pamamagitan ng PCGG, ng paraan para harangin 'yung distribusyon, kung hindi 'yan maharang, ma-delay ng ma- delay, kaya napakasama na ng nangyayari. HRF: Yung implementas- yon ng distribusyon ay hindi 8 Human Rights FORUM Flores para los muertos Flores para los muertos Flores para los muertos: Listahan ng mga biktima ng rehimeng Marcos Flores para los muertos Flores para los muertos sa Bantayog ng mga Bayani. PEPITO D. FRIAS naman nakadepende doon sa pagpa-file ng mosyon para sa rekonsiderasyon. Kasi kung wala pang nai-file... Puwede namang ituloy at ang balita ko, at kung walang motion to stay kahit na may naka-file, sa batas ng Estados Unidos daw sabi ng mga abogado, kahit nag-file ng motion for reconsideration kung walang stay order, puede mo nang ituloy-tuloy yan. RA: Compensation Bills sa Kongreso HRF: Bilang vice-chairman ng Claimants 1081 at victim na rin, ano ba ang opinyon mo dun sa dalawang bills na pumasa sa Kongreso? Ano ang kaibahan nito sa class suit partikular sa usapin ng pagtanggap ng kumpensasyon? RA: Sa tingin ko naman ay 'yung balangkas o sapat framework para mabigyan ng pagkilala at kumpensasyon 'yung mga naging biktima. Ang isa kasing kahalagahan ng nilalaman ng mga bills na ito kung maging batas, 'yung pagkilala sa responsibilidad ng estado, na si Marcos bagaman sabihin na nating inagaw niya 'yung kapangyarihan ng estado, 'yun pa rin ang gobyerno ng Pilipinas, at dun sa nangyari, may pananagutan ito. At importante dun 'yung pagkilala, na ang mga ito ay mga bayani, mga martir, 'yung ganung pagkilala. Siyempre malaking ang monetary bagay din compensation, pero higit pa diyan siguro yung rehabilitasyon at yung non-monetary compensation, mas importante 'yun, dagdag 'yun sa recognition. At saka 'yung pag-ako. Merong bahagi 'yung batas na merong apology 'yung estado dun sa mga biktima. Napakahalaga ng mga bagay na iyon. Ang ikinaiba noong dalawa, 'yung class suit ano 'yan, kasong sibil 'yan laban sa Marcos Estate, ibig sabihin pananagutan ni isang Marcos hindi indibidwal, kundi bilang Estate din. 'Yung isa naman, batas naman ito. Yung isa litigation, yung isa legislation. Eto, batas naman na kinikilala ng Estado na merong pananagutan, humihingi siya ng . . nag-a- apologize siya, kinikilala at binibigyan ng kumpensasyon ang mga biktima. Yan ang malaking pagkakaiba noon. Kaya ngayon hindi dapat malito, baka sasabihin, eh nakakuha ka na nga ng kumpensasyon sa class suit, tapos mag-aaplay ka pa riyan. lang HRF: May schedule na ba ng bicameral? RA: Sa ngayon wala. Nung naaprub yan nung Sept 4 sa Senado, nauna yung sa Lower, sabi ni Etta, imumungkahi nya na mag-usap yung bicameral ng September 16. Nung September 16, hindi natuloy, pagkatapos ang pagkakaalam ko pumunta ng ibang bansa si Etta, hindi pa siya nakakabalik. Sa pagkaka- alam ko wala pa ring skedyul. Kaya 'yung preparasyon namin diyan, ay yung partisipasyon namin, yung pag- evaluate,
pagsusuri ng nilalaman nung dalawang bersyon. HRF: Posible bang pag natapos na yung termino ng 13th Congress at hindi pa napag- uusapan [sa bicameral], pwede bang mawala na naman yan? RA: Sa tingin ko hindi pababayaang magkaganun kasi pumasa na sa dalawang house. HRF: Noong 2004 di ba meron na rin . . . RA: Ang nangyari naman ng noon, adjournment. inabot siya HRF: 'Yun na nga kung ganito rin ang mangyari ngayon. RA: Pero 'yun naman di pa naman pumapasa, nasa third reading pa lang. 'Yung sa house naihabol, 'yung Senado ang di naihabol. HRF: May ginagawa ba tayong mga lobby . . . RA: Nagla-lobby tayo, yung sa Senado nga inisa-isa natin, pinadalhan natin ng sulat, pero hindi naman talaga malaking problema sa kanila. Nauna lang talaga sa house, tapos, kaya nga ang bilis ng pangyayari. Nung kami, may nagla-lobby pinaplano pa kaming mga hakbang, biglang nasalang sa sesyon, biglang na-aprub na. Kaya dito naman sa bicam, ang tantya, kung ano ang timpla dun sa bicam hindi naman magiging masalimuot, kaya lang siguro di pa lang ma-iskedyul. Masyado silang abala dun sa mga isyu nung nakaraan. HRF: 'Yung 8 billion o 10 billion ba 'yan, buo pa kaya yan? Meron pa ba yan kung sakaling mamahagi na? RA: Syempre hindi natin masasagot na andyan talaga 'yan. Pero kung pagbabatayan natin 'yung mga pangungusap na ibinigay, halimbawa, nung andyan pa si Boncodin, meron siyang sinabi na nakahiwalay talaga 'yan, nakadeposito 'yan sa treasury at hindi talaga gagalawin 'yan. Syempre, bagama't credible siya at 'yun ang sinabi nya, hindi pa rin 100% garantiya 'yun. TTTTTaimtim aimtim aimtim aimtim: Ang paglimot sa mga nasawi sa panahon ng Batas Militar ay aimtim isang malaking krimen. PEPITO D. FRIAS Ang mga claimant-victims HRF: 'Yung mga legitimate victims na hindi naman nakapag-file sa class suit. RA: Talagang wala na tayong magagawa dun kasi kailangang tiyakin ng korte 'yung komposisyon ng class sa maagang yugto ng kaso. Noon pa lang inalam na 'yan. Kaya merong itinakdang panahon para sa pagpa-file ng claims. Kaya nang lumampas, hindi na puwedeng magpasok ng bagong claim. Kahit 'yung file number, susuriin pa 'yun baka may mababawas pa dun, katulad ng mga duplikasyon at spurious claim. Pero natakda na kung sino ang kabilang sa klase. Pag dating sa klase, wala na tayong magagawa dun. Eto naman sa bill pag naging batas 'yan, magka- karoon ng implementing rules, itatayo ang board of compensation, magkaiba ang pananaw ng House at Senado diyan. Sa Senado tinakda nila na isang taon ang buhay ng board of compensation. Sa Lower itinakda nila ng dalawang taon. Sa Senado, 'yung kalahating taon, 'yun ang panahon para mag-aplay. Kaya lahat ng mga naging biktima ng human rights violations, nakasaad dun sa batas, mula September 1972 hanggang February 1986 pwede silang mag-file. Kasama man sila sa class suit o hindi, walang diskriminasyon doon. Kaya lang 'yung mga kasama sa class suit ay mas mabibigyan ng prayoridad kasi dumaan na sila sa proseso. HRF: 'Yun bang listahan ng class suit, ok ba na 'yun ang isusumite, meron bang ganung probisyon? RA: 'Yung bill sa Senado parang ganun ang sinasabi, sa katunayan inilagay pa nila 'yung eksaktong bilang. Pero kahit tayo, magkakaproblema dun, dahil alam naman natin na yung bilang na 'yun ay susuriin pa. Meron pang tinatawag na individual validation ng claims. So parang misplaced na ilagay 'yung listahan sa bill. Pero sinabi lang dun na merong parang preferential treatment sa member ng class kasi dumaan na 'yan sa proseso, meron nang mga doku- mentasyon, kaya mabilis na mapoproseso 'yun. HRF: Wala bang probisyon 'yung mga dun na eto consultants o mga NGO na kilala talaga 'yung mga biktima . . . RA: Doon sa bersyon ng House at Senado, may mga . . una, kailangan talaga ng matinding safeguard, malaking halaga 'yan. Dahil malaking pondo ang hawak, kailangang merong safeguard na hindi mauuwi lang sa korapsyon 'yan. Kaya 'yung kumposisyon ng board, nandoon 'yan sa 2 bersyon ng bill, kung sinu-sino. Sa House na bersyon, ang chair ay retired justice ng Supreme Court na talagang malinis ang record, talagang iginagalang, tapos ang mga kasapi noon ay Human Rights FORUM 9
chair ng [Commission on] Human Rights, secretary of justice, tapos mga kinatawan ng mga NGOs, mga institusyon na tumulong sa mga biktima noong panahon ng martial law. Sa bersyon ng Senado meron ngang naka-spell-out kung anu- ano itong mga NGO na ito, tulad ng FLAG, Medical Action Group, Protestant Lawyers League, AMRSP yata, so nanduon 'yun. Mula sa kanilang mga kinatawan, mamimili kung sino ang mauupo sa Board of Compensation. HRF: Mga ilan ang miyem- bro ng Claimants 1081* RA: Noong nag-update kami, mga 3,000. [May] mga miyembro [na] taga-Isabela, Davao, Agusan, Cotabato, Bukidnon. Dito sa Metro Manila maliit lang ang membership. Marami na ang namatay, marami na ang nagkasakit, yung iba hindi na nakakaalis ng bahay, sa mga meetings, mga anak na ang dumadalo, may pagkakataon pa nga na dati asawa ang nadalo, nang namatay ang asawa, anak naman ang nadalo, minsan kasama na ang mga apo. Mga benepisyaryo HRF: Paano kung wala na 'yung claimant-victim, pwede na yung beneficiary, paano kung wala sa listahan? RA: Kung susuriin natin, itong class suit, ito 'yung demanda ng mga nabiktima noong panahon ni Marcos laban sa Marcos Estate. Ibig sabihin ang sentral na usapin dito ay ang paglabag sa karapatang pantao. Anong insidente? Kung may insidente, sino ang bikti- ma? Kapag may napatunayang paglabag sa karapatang pantao, ibig sabihin may insidente, may biktima na dapat ma-compensate. So paano siya mabibigyan ng kumpensayon? Dapat mag-file siya ng claim. Ngayon may sitwasyon na ang mga biktima ay patay na, halimbawa, disap- peared, summarily executed, kaya may tao na magpa-file para sa kanya. Ngayon nasa masterlist 'yan, 1 0 Human Rights FORUM sino ang biktima, sino ang claimant. Ang mga claimants ay parang mga reference lang ng claims. Ang importante ay yung insidente at 'yung biktima. Ngayon, 'yung biktima ang dapat ma-compensate. Kung wala na yung biktima, ide-determine ng korte kung sino 'yung benepisyaryo o legal heir. merong namatay, sino ang magmamana ng mga maiiwan. May mga batas na sinusunod, nag-aaplay dyan. Hindi porke nailagay 'yung pangalan dun ng claimant, halimbawa, pinsan siya, siya ang nakakaalam ng insidente, siya ang nakaalam na may ganito palang kaso, nag- file siya, kasi alam niya 'yun, walang masama dun. Dapat nga maparating sa korte na may ganitong insidente at ganitong biktima. 'Yung taong nag-file, siya yung reference. Siya ang nabubuhay at siya ang nakakaalam noon, siya ang nag- submit ng dokumento para patunayan na merong ganun, pero pag tapos na ang kaso at distribusyon na, hahanapin na ng korte kung sino talaga ang legal heir o beneficiary. Halimbawa, Pagpapatunay HRF: May mga listahan na, magkakaroon pa uli ng bagong proseso ng pagdetermina? RA: Parang ganito, noon pa man, mula nang itinayo ang Claimants 1081, ipinapaliwanag na ng mga abogado na bagama't kasama tayo sa class suit ay hindi automatic na makaka- tanggap tayo, kasi meron pang dadaanan na individual validation ng claims. Para bigyan tayo ng ideya kung ano 'yun, di ba may dumating ditong special master at nagkaroon ng random check ng mga 137 biktima. Bawat isa tinatanong talaga para malaman kung may malawakang pag- labag sa karapatang pantao. Ibig sabihin may kaso ba talaga. Parang ganun 'yung ideya. Ngayon, nagtatanong din sa atin ang mga abogado sa pananaw natin kung paano magagawa 'yung distribusyon sa efficient, safe at secure na Ang pag-aaral na lumalabas diyan ay gumagawa lang ang gobyerno, sa pamamagitan ng PCGG, ng paraan para harangin 'yung distribusyon, kung hindi 'yan maharang, ma-delay ng ma-delay, ... paraan. At saka 'yung care, ibig sabihin, ang kailangan talaga, ang dapat makatanggap ay 'yung kung sino ang dapat isang makatanggap. Ang problema diyan ay kung paano mo nga gagawin 'yun. Puede bang ipatawag mo ang mga tao at magdala lang ng valid na identification at mga dokumento ay ibibigay mo na ang pera dun. Napakalaking risk noon kasi madaling mag-produce dito sa atin ng mga ganun. Pag idinyaryo mo yan, at Pedro pumunta at ka makakatangap ka ng dalawang libong dolyar, baka sampung Pedro 'yung dumating. Kahit 'yung mga abogado at 'yung korte, personal na tingin ko, ay hindi pa nakapirmi sa kanila kung paano gagawin 'yung ganung proseso na hindi naman magda-drag pa at magtagal 'yung proseso ng distribusyon. dito Pag-aayos ng mga tala at dokumento HRF: May napag-usapan na ba kayo tungkol dyan? RA: Meron, meron kaming mga hakbang na ginagawa. Gusto sana nating gamitin 'yung network ng claimants, pahigpitin ang ugnayan ng miyembro, tulungan ang mga miyembro na i-build-up 'yung sarili nilang mga file, ibig sabihin bawat record ng isang miyembro nandoon 'yung lahat ng documentary at saka iba pang mga ebidensya na magsusuporta ng claim niya at dahil miyembro siya ng organisasyon ibig sabihin ang positive identification ng bawat indibidwal ay madaling gawin, kaysa yung di mo kilala, walang mukha, walang larawan yan, tapos bigla na lang ... ako si ganito di ba? Ibig sabihin nyan, mangangailangan yan ng konsolidasyon ng claimant at saka maabot 'yung di pa miyembro para sa pamamagitan ng inter-aksyon meron tayong nagagawang pagpapayaman ng kanilang mga record, meron tayong counter-checking na nagagawa, validation, cross- referencing di ba? "Nakulong ako sa Fort Bonifacio" noong ganitong taon, malamang may kakilala tayong nakulong din nong ganung taon, dapat kilala siya di ba? So 'yun ang mga paraan na pwede nating idokumento, at pagdating ng panahon ng tinatawag nilang individual validation ng claim . . . . mga miyembro namin, mapapanin- digan namin yan, 'yun ang ginagawa natin ngayon. Kaya ang ginagawa ng claimants nag-bi-build ng ... system, information 'yung ginagawa namin yun ... tapos nagkakampanya tayo sa mga miyembro na punuan ang mga impormasyon na ito gaya ng mga individual . . .digital as well as non-digital materials, yung birth certificate, baptismal, ilalagay sa kanya-kanyang folder ... gumagawa ng computer program, 'yung mga inquiries nandoon, tapos 'yung mga corrections, kasi, merong hindi nakatanggap ng notice, nagkamali ng address. Saan ngayon pupunta ang notice. Pag hindi mo natanggap 'yun, hindi ka makakapag- update... Ang ibang kasapi ng class hindi kasapi ng suit ay Claimants 1081 GKUHANAN NG DAAAAATTTTTOSOSOSOSOS: GKUHANAN NG D PINAPINAGKUHANAN NG D GKUHANAN NG D PINAPINA GKUHANAN NG D PINA Ramon Casiple, "Odyssey of Human Rights Justice", Claiming tomorrow now, Human Rights Forum; Vol. 7 No. 1, July-December 1997. Hilda Narciso, & T. Gravador Camacho, "It is time to heal," Claiming tomorrow now, Human Rights Forum; Vol. 7 No. 1, July- December 1997.