UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang PAGTALIWAS O PAGTALIMA? DILEMMA SA PAGPAPASIYA NG MGA KABATAANG TAUHAN SA MGA NOBELA NINA JUN CRUZ REYES AT BUTCH DALISAY Ruben Jeffrey A. Asuncion Division of History, Department of Social Sciences, College of Arts and Sciences, University of the Philippines Los Baños, College, Laguna E-mail: raasuncion2@up.edu.ph (Corresponding author) Received 06 June 2020 Accepted for publication 25 August 2020 ABSTRAK Malalim ang epekto ng Batas Militar para sa henerasyon ng kabataang lumaki sa panahong iyon. At mababakas ang nasabing mga epekto hindi lamang sa kasaysayan, bagkus maging sa mga depiksyon sa panitikang Pilipino. Tumimo para sa maraming Pilipino ang mga alaala ng pangamba sa mga pagsalakay ng mga pulis o pagsita ng mga awtoridad laban sa mga gawi at kaisipan ng mga kabataan na tila sumasalungat sa pinaiiral noong mga patakaran at "moralidad." Sa kabilang banda, may mga kabataang pumayag na lamang magpalukob sa mahihigpit na mga atas ng gobyerno noon ni Pangulong Marcos, kahit tinutulan nila ito sa simula ng kanyang diktadurya. Makikita ang pagpayag na iyan, halimbawa, sa nobelang Killing Time in a Warm Place ni Jose "Butch" Dalisay. Gayumpaman, may mga di mapakali sa kaayusang ito, at piniling huwag nang manahimik kagaya ni Jun Cruz Reyes. Makikita sa nobela niyang Tutubi Tutubi Wag Kang Magpapahuli sa Mamang Salbahe. Susuriin sa papel na ito ang mga sirkumstansya kung magkataliwas ng paninindigan sa Batas Militar ang pangunahing mga kabataang tauhan sa dalawang nabanggit na nobela. Magsisimula muna ang pananaliksik sa pagsangguni sa ilang detalyeng biograpikal ng mga awtor na saklaw ng papel na ito: Jun Cruz Reyes at Jose "Butch" Dalisay. Tatangkain niyang iugnay ang mga ito sa karakterisasyon ng ilang pangunahing tauhan ng mga katha ng dalawang awtor: si Jojo sa Tutubi... at Noel Bulaong sa Killing Time in a Warm Place. Bagamat kinatha ang mga pangyayaring ispesipiko sa mga akda, masasabing nakaugat sa mga partikular na lunang historikal ang naturang mga depiksyon. Gaya ng sa aktuwal na mga pangyayari, ang mga pangunahing kabataang tauhan sa mga nobelang saklaw ay a.) nanindigan laban sa kaayusan ng Batas Militar o b.) tinutulan nila ito. Masasabing nagbabago o napapandindigan nila ang pananaw batay sa karanasan at paglipas ng panahon. Susing-salita: Jose Dalisay, Jr. Jun Cruz Reyes, Batas Militar, panitikang kontemporanyo, kathang pangkasaysayan 89
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang PAMBUNGAD Mahalaga ang papel ng panitikan at kasaysayan, particular na ang pagsasalamin ng una sa mga pangyayari sa ikalawa. May mahahalagang patunay para rito: ang mga nobela ni Jose Rizal, at maaaring pagsumundan ng mga akda nina Lope K. Santos (Tagalog), Vicente Y. Sotto (Sugbohanon), Francisco Sionil Jose (Iloko), at Lualhati Bautista (colloquial na Pilipino). Ngunit, bagamat pupuwedeng magsama ang dalawa, hindi naman masasabing magiging eksaktong katapat ng isa at isa. Nagtataglay pa rin ng kani-kaniyang mga katangian ang panitikan at kasaysayan: maaaring lumihis ang una sa mga "historical facts" sa proseso ng malikhaing pagsasalaysay ng naratibo o pagluluwal ng berso. Samantala, ang kasaysayan, bagamat mas mainam na interesante ang pagkakasulat o pagkakalahad, ay hindi dapat lumihis sa mga nalikom na datos o impormasyon. Malalim ang epekto ng Batas Militar para sa henerasyon ng kabataang lumaki sa panahong iyon. Hanggang sa kasalukuyan, kasangkapan ang gunitang iyan sa pagtutunggalian ng mga naratibo sa nasabing panahon. Pormal na umiral ang Batas Militar mula 1972-1981, bagamat dama pa rin ang mga bisa nito kahit matapos mapatalsik si Pang. Ferdinand Marcos noong Pebrero 25, 1986. At mababakas ang nasabing mga epekto sa mga depiksyon sa panitikang Pilipino. Tumimo para sa maraming Pilipino ang mga alaala ng pangamba sa mga pagsalakay ng mga pulis, pagkawala ng mga itinuring na kalaban ng estado, o pagsita ng mga awtoridad laban sa mga gawi at kaisipan ng mga kabataan na tila sumasalungat sa pinaiiral noong mga patakaran. Sa kabilang banda, di rin makakailang may mga kabataang pumayag na lamang magpalukob sa mahihigpit na mga atas ng gobyerno noon ni Pangulong Marcos, kahit tinutulan nila ito sa simula ng pagpataw ng Proklamasyong Pampanguluhang 1081. Makikita ang pagpayag na iyan, halimbawa, sa nobelang Killing Time in a Warm Place ni Jose "Butch" Dalisay. Gayumpaman, may mga naligalig sa kaayusang ito, at piniling huwag nang manahimik. Kabilang sa mga nag- ingay, sa pagsasabing piguratibo, ay ang mga manunulat na kagaya ni Jun Cruz Reyes. Makikita sa nobela niyang Tutubi Tutubi 'Wag Kang Magpapahuli sa Mamang Salbahe at sa ilang mga maikling kuwento sa koleksiyong Utos ng Hari at iba pang mga Katha. Susuriin sa papel na ito ang mga sirkumstansya kung bakit nanindigan laban sa o sumuporta naman sa Batas Militar ang pangunahing mga kabataang tauhan sa dalawang nabanggit na nobela at ilang kuwento. Magsisimula muna ang pananaliksik sa pagsangguni sa ilang detalyeng biograpikal ng mga awtor na saklaw ng papel na ito: Jun Cruz Reyes at Jose "Butch" Dalisay. Tatangkain niyang iugnay ang mga ito sa karakterisasyon ng ilang pangunahing tauhan ng mga katha ng dalawang awtor. Bagamat kinatha ang mga pangyayaring ispesipiko sa mga akda, masasabing nakaugat sa mga partikular na lunang historikal ang naturang mga depiksyon. Papatunayan ng mananaliksik na, gaya ng sa aktuwal na mga pangyayari, ang mga pangunahing kabataang tauhan sa mga nobela at kathang saklaw ay a.) nanindigan laban sa kaayusan ng Batas Militar sa anumang paraang maaaring magawa o b.) sinuportahan nila ito alinsunod sa mga utos at hikayat ng mga institusyon. Napakita ng pag-aaral na ito ang salimuot ng mga pagpapasyang ginawa ng pangunahing mga tauhang kabataan. Hindi pormulado ang kanilang mga tugon, at madalas pa ay iba sa ninanais ng mga tauhan ang resulta ng nasabing mga tugon. Madalas pa nga, mas praktikal ang bawiin ang mga naunang mga panata o kalimutan ang mga ideyalismo alang- 90
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang alang sa pagkabuhay sa isang mahigpit na lipunan. Ngunit, kapuri-puri naman ang mga tauhang nagmatigas sa kanilang mga pasya, may "bagyo ma't dilim" ng panunupil. KONTEKTONG HISTORIKAL Nasulat ang mga akdang ito nina Reyes at Dalisay sa loob ng isa sa mahahalaga at sa kontemporanyong politisadong yugto kasaysayang Pilipinas, ang pagpataw sa Batas Militar. Marami namang literaturang nasusulat mula sa iba't ibang mga panig ang nariyan na para bigyan tayo ng magkakatunggaling mga pananaw tungkol sa Batas Militar. Bukod pa ito sa mga materyal sa mga website, mass media tumutuligsa o social media na at sumusuporta sa naturang pagpataw. sa pansin na binansagan ang mga kasapi o kaalyado ng bagong partido bilang lawless elements. Kahit sa kanyang broadcast, idinin din ni Marcos ang papel ng mga pambansang demokratiko o kaalyado ng CPP sa pagtaguyod ng isang magulong sitwasyon na dapat maisugpo ng Batas Militar (Marcos, 1972, 7-9). Inutos naman din ni Marcos sa isang kautusang (General Order 2-A) ang pangkalahatan sa mga pinaghininalaang pagpapadakip subersibo at ang iba pang mga indibidwal na iba pang mga krimen, na nagkasala sa lubhang napalawak ng saklaw masasabing (Marcos 1972, 42-45). Inutos din ang pagpapatupad ng isang curfew sa buong bansa mula hatinggabi hanggang alas-kwatro ng madaling-araw, sa liwanag ng mga umano'y mga subersibong mga aktibidad na ginagawa kapag kinagabihan (Marcos, 1972, 49). Idineklara ang Batas Militar sa bisa ng Proklamasyon 1081, na inilabas noong Setyembre 23, 1972, bagamat nilagdaan dalawang araw ang nakaraan. Binabanggit sa nasabing proklamasyon ang pangangailangang pigilan ang ilang "kalaban ng Republika" sa kanilang mga plano para pabagsakin ang sa gobyerno. nasabing kautusan ay ang mga aktibistang Maoista, kung pagbabatayan pa lamang ang unang talata ng pormal na deklarasyon na iyon (Marcos 1972, 13). Sa ilang pahina pa ng Proklamasyon 1018, matapos ibukod ang luma at bagong mga partido komunista sa Pilipinas, isinalaysay ni Marcos ang umano'y paglaki ng kasapian ng New People's Army, ang pagbuo ng Communist Party of the Philippines (CPP) ng mga prente sa ilang sektor, ang umano ay ilang engkwentro sa pagitan ng mga kasapi ng bagong partido at ng hukbo ng gobyero at ang pagtatag mga ilang komite sa mga barrio sa kanayunan, mga paaralan, at iba pang mga pook (Marcos, 1972, 21- 26, 35-37). Kapansin- Pinakamadalas banggitin Noong 1972, mga dalawang taon nang nagkakaroon ng mga demonstrasyon, "teach- in" at iba pang kaugnay na aktibidad sa mga siyudad at ilang paaralan sa Pilipinas. Sinasabi na nasa tuktok ng isang nananahimik, ngunit, nagpupuyos na bulkang panlipunan ang Pilipinas noon. May mga diskontentado na sa pamamalakad ni Ferdinand Marcos, sa kanyang ikalawang termino bilang pangulo, bagamat sinipat ng mga radikal at iba pang intelektuwal ang mga istraktural na suhay sa mga problemang panlipunan sa Pilipinas sa mga taong iyon. Bagamat kailangan ding banggitin na walang iisang uri ng mga aktibista noong mga taon bago mag-Batas Militar. Marami ang masasabing mga radikal, bagamat sinundan din sila ng mga "social democrats" o yaong mga pawang Katolikong aktibista na humihingi ng pagbabago sa mas mapayapang paraan. Sa mga "pambansang-demokratiko," nahahati pa sa mga organisasyong Kabataang sila Makabayan o KM at Samahang Demokratikong Kabataan o SDK. Ayon sa pagbubukod ni 91
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang Pimentel, bilang pagsasakonteksto sa pagpihit ni Edgar radikal na Jopson patungong aktibismo, iba't ibang uri ng indibidwal ang nakaakit sa KM: student intellectuals, mga romantikong iniidolo at binabasa ang mga radikal mula Cuba, Rusya, at Tsina, mga aktibista mula sa mahihirap na pook sa syudad gaya ng sa Tatalon at Kamaynilaan, mga taong nahihilig sa excitement sa mga labanan sa mga pulis sa mga kalye (Pimentel 2006, 48). May mga sumali dahil sa "halos panatikong pananalig sa Marxismo" fanatical adherence to Marxism) (Pimentel, 2006, 48). Bagamat hindi totoo sa lahat ng kaso, may impresyon ding mas "lubog sa masa" ang mga aktibistang KB, lalo na at may kampanya silang "matuto mula sa mga tao" (learn from the people) na nangangailagang ng pakikimuhay sa mga pesante o manggagawa (Pimentel 2006, 49). Sa kabilang banda, ang mga aktibistang SDK, na "nasasapawan" ("overshadowed") umano sa dami ng KM, ay nagtagumpay naman sa pagkuha ng mga "manunulat, intelektwal at elemento mula sa mayayamang uri (Valencia sa Santos at Santos 2008. 3), bagamat nag- oorganisa rin sila sa mga mahihirap na uri. (near paaralan, unibersidad. Pinakatampok na naratibo ay yaong mga aktibista sa Unibersidad ng Pilipinas (UP) sa Diliman, bagamat may mga aktibista ding nakapasok at nagsagawa ng mga teach-in sa UP sa Los Baños, at pati isang barikada sa daan patungo sa campus nito noong 1971. Tinawag pa nga ng isang mananaliksik na "planado at pinag-usapang anarkiya" ang "Commune" at ang barikada sa papasok sa College, Los Baños at sa University Belt sa Maynila (Scalice 2018, 482). Pinuna din ni Scalice ang paglimot sa mga salaysay sa mga barikada sa College at University Belt pabor sa dominanteng naratibo ng "Commune" (2018, 482) at ang Stalinismo ng mga nag-organisa, lalo na sa "Commune." Lumahok din ang ilang demonstrador mula Los Baños sa isang martsa patungong Maynila para sa isang pagkilos noong 1971. May ibang mga manunulat ang umanib sa mga makakaliwang grupo gaya ng Samahang Demokratiko ng Kabataan at PAKSA o Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan. Ayon sa isang histyorador ng panitikan sa bansa: kolehiyo, at Mula Enero 26 hanggang Marso, 1970 nauwi sa karahasan ang ilang mga rali sa Kamaynilaan at binabansagang Unang Sigwa, o Sigwa ng Unang Kuwarto. Gaya ng mababasa sa mga salaysay ng noon ay peryodistang si Jose F. Lacaba, lakas-loob na kinumpronta ng mga estudyante ang mga pulis, Philippine Constabulary, at pati ilang mga militar sa mga labanan sa mga kalye sa Sampaloc, Mendiola, sa tapat ng Konggreso sa Padre Burgos Drive, at sa abenida ng Taft sa Ermita, Maynila. Hudyat ang Unang Kuwarto ng mga rali na idaraos sa sa ibang mga bahagi ng Pilipinas sa susunod na dalawang taon. May mga demonstrasyon at pag-oorganisa namang isinagawa sa mga siyudad ng Cebu, Iloilo, at Davao. Pumasok din ang mga aktibista sa mga Nasangkot sa kilusang ito (maka- kaliwa) ang halos lahat ng mga litaw na manunulat na Modernista, lalo na nang itatag ang PAKSA o Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan. Kinailangang baguhin ang misyon sa pagsulat at paraan ng pagsulat, lalo na ng mga Modernista, alinsunod sa linyang pampulitika ng "panitikan mula sa masa, panitikan tungo sa masa (Almario 37, 2006). Sa kabilang banda naman, pinangangambahan ibang Pilipino ang mga nangyayari sa ng kanilang paligid. Ayon sa ilang mga salaysay, 92
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang nang sumiklab ang Diliman Commune noong Pebrero 1971, nagsama-sama ang mga may-ari ng mga bahay sa loob ng UP Diliman para hindi makapasok doon ang mga demonstrador at ibang estudyante na noon ay hawak ang kampus laban sa panghihimasok ng mga awtoridad. Pansamantalang huhupa ang aktibismo sa pagkapataw ng Batas Militar. Bagamat nagpatuloy ang ilan sa mga aktibista, lalo na ang mga nasa panig ng "pambansang demokratiko" na magsagawa ng mga lihim na aktibidad sa "underground." At napatunayan na ito batay sa mga salaysay na nakuha ni Benjamin kanyang talambuhay kay Edgar Jopson at mga pag-aaral ni Patricio Abinales hinggil sa aktibismo noong dekada 70. Umabot pa nga sa Kordilyera, Isabela, Sorsogon, at pati Davao ang mga gawaing iyon. Pimentel para sa Marami nang nasulat sa panitikan tungkol sa mga karanasan sa aktibismo ng unang bahagi ng dekada 70 at Batas Militar. Kabilang dito ang mga akda nina Eric Gamalinda (Empire of Memory), Katrina Polotan-Tuvera (The Jupiter Effect), at maraming mga tula ng mga kagaya nina Simeon Dumdum Jr, Virgilio Almario, Rogelio Mangahas, Jesus Manuel Santiago, Romulo Sandoval, atbp. Bagamat may mga nasulat na rin sa ibang mga wika natin, pinakamaraming akda ang nasusulat sa Pilipino at Ingles. Panahon din ito ng pagsibol ng dalawang nagkokompetensiyang bersyon ng nasyonalismo, kung pagsusumundan ang paghahati ni Almario: iyong uring itinataguyod ng mga pambansang demokratiko at iyong klaseng ibinandera ng "Bagong Lipunan" ni Marcos. Bukod pa rito, ang 14 taon mula ipataw ang Batas Militar hanggang sa pagkabagsak ni Marcos ay panahon din ng pagbaliktad ng ilang manunulat mula sa dating pagtutol sa diktadurya tungo sa pananahimik na lamang o lantarang pagsuporta rito. Sa kabilang banda, di rin maikakaila na may mga manunulat (sa panitikan man o peryodismo) ang sa simula pa lamang ay pumanig na kay Marcos at sa kanyang mga programa o dating mga kritiko na nagpalit ng panindigan-dahil sa samu't saring rason- kaya naging taga-suporta ng nasabing dispensasyon. May mga naging kasapi at opisyal ng Departamento/Ministeryo ng Impormasyong Pampubliko Public (Department Information) at mga kaugnay na ahensya. of BIYOGRAPIKAL NA DETALYE NG MGA MAY-AKDA Upang higit na maunawaan ang konteksto ng mga tauhan sa mga susuriing mga akda, ilang kailangang munang mahalagang detalye sa buhay ng mga manunulat. Sa nasabing kalipunan makikita ang mga transkrip ng panayam na isinagawa nina Rosario Torres-Yu at Alwynn Aguirre sa mga manunulat na lalaki patungkol sa kanilang buhay at karera sa panitikan. Subalit, nailahad din ang karanasan ng ilan sa naturang panahon. tignan ang JUN CRUZ REYES AT ANG PALABANG SI REY Jun Cruz Reyes, larawan kuha sa 93
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang May mga ugat sa Hagonoy, Bulacan si Jun Cruz Reyes, bagamat isinilang siya sa Tondo, Maynila. Ayon sa kanyang paggunita, mula siya sa isang masasabing gitnang-uring angkan sa kanila sa Bulacan. Aniya, may mga negosyo pa ang ilan niyang kamag-anak sa Valenzuela. Nag- aral si Cruz Reyes sa Unibersidad ng Pilipinas at kumuha ng kursong agham pulitikal. Minsan napaisip din siya na kung hindi ipinataw ang Batas Militar, baka di na siya nagtuloy sa pagsusulat. Naniniwala si Cruz Reyes na ang pagsusulat ay manipestasyon na "kailangan (niya) ng boses para tugunan ang (kanyang) galit sa sistema" (Cruz Reyes sa Torres at Yu- Aguirre, 302). Pero ayon kay Cruz Reyes, likas na sa kanya ang pagiging matigas ang ulo at palaban sa awtoridad. Aniya, namuno pa siya ng strike sa kanyang hayskul dahil sa pamimilit ng kanilang guro na magsuot ng medyas silang mga mag-aaral. Subalit, may mga kamag-anak si Cruz-Reyes na mga pinuno sa kanilang mga pook, gaya ng isang lolo niyang minsang naging teniente de barrio. Inilarawan naman ni Cruz Reyes ang kuwentong "Utos ng Hari" bilang pagsasakdal sa paggamit/panloloko ng sistema ng edukasyon noon sa mga mag--aaral. Makikita ang ganitong katangian sa karakter na Jojo na lumitaw sa "Utos ng Hari" at sa pinalawig at politisadong bersyong nobela na Tutubi Tutubi Wag Kang Magpapahuli sa Lalaking Salbahe. Ang isang mahalagang kaibahan ng "Utos ng Hari" at Tutubi ay limitado lamang ang una sa loob ng paaralan ang naratibo at ang tunggalian. Sa kabilang banda, inilahok sa kabuuang naratibo ng mga unang araw ng Batas Militar ang lunan ng nobela. Subalit, ang mga kathang ito ay hindi ang unang mga akda niya patungkol sa Batas Militar. Ani Jun Cruz Reyes, "pinakauna niyang seryosong kuwento" ang "Kuwento ni Rey" na patungkol sa pananahimik at pagsuway dito ng isang ng tauhan pagpapatupad ng Proklamasyon 1081. Sinisita batang sa simula siya dahil sa hilig nitong pagtatanong sa mga kinagisnang utos at gawi ng mga panahong iyon. Pero, sinipat din ng tagapagsalaysay sa kuwento ang naging karanasan ng kanyang kuyang Rey na isang aktibista. Subalit, nagtago si Rey nang mag-Batas Militar. Makikita rito ang katatagan sa pagpapasya ni Rey, samantalang unit-unti pang inuusisa ng tagapagsalaysay- pangunahing kapatid niya ang mga pangyayari sa paligid. Makikita ang kontrast sa ganitong pagtanaw sa linyang ito: "Si Kuya nga ay malayang magsalita, pero hindi naman siya nakakauwi ngayon. Hindi naman maintindihan ang kanyang gusto. Ayaw namang itali sa amin. Noong minsang maligaw dito, sabi kay Nanay, 'wag daw siyang intindihin at kaya niya ang kanyang sarili.....Kaso, hindi na sila puwedeng pumalag, martial law na, kailangang tumiklop muna. Nang mag- umpisa nang magdrama si Nanay, sinabayan nito ng layas. Umalis na bubusa-busa at iniwan si Nanay na kakaba-kaba (Cruz-Reyes, 2002 13). ko rin Bagamat hindi na sinabi sa kuwento ang naging tadhana ni Rey, tila may pahiwatig dito. Binanggit naman sa pagtatapos ng naratibo ang mga kaso ng kaduda-dudang pagpatay sa ilang tao sa kanilang lugar na pinalabas na bunga ng away ng mga sindikato. ANG PAGLABAN AT PAG-IWAS SA MAMANG SALBAHE Ang nobelang Tutubi Tutubi 'Wag Kang Magpapahuli sa Lalaking Salbahe ay unang isinumite ni Reyes sa timpalak pampanitikang Carlos Palanca noong 1982; nagawaran naman ito ng unang gantimpala. Limang taon naman 94
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang ang lilipas bago ang unang bersyong nakalathala ay ililimbag ng New Day Publishers, bagamat ang UP Press na nag naglathala ng dalawang mas bagong edisyon nito (2004 at 2006). Nagkamit din ito ng pagkilala mula sa Manila Critics Circle. Isinasalaysay sa nobela ang buhay ni Jojo, mag- aaral sa isang science high school. Sa paraang kronolohikal, linyar na inilahad ang pagkabatid ni Jojo na ipinataw na ang Batas Militar. Ipinasara ang paaralang pinapasukan, nasita pa siya doon ng isang sundalo na binansagan niyang "Gardonet," at pinagupitan ng buhok. Nagpalaboy-laboy si Jojo sa Manila hanggang sa makauwi sa tinutuluyang boarding house. Itinampok din sa nobela ang kanyang ugnayan sa iba pang mga estudyante sa Maynila gaya nila Lib, Minyong (na nagmula sa isang di- 'pangkat minorya'), Kulas (na pinangalang mahilig sa musika), at Joey. Sila, kasama ni Jojo, ay bumububo ng isang kolektib na may pangalang "Tutubi" at nasangkot din sila sa ilang gawain. Bukod pa rito, kinilala rin ni Jojo ang papel ng kanyang guro na si Mr. Kabayan na tila kabaliktaran sa karikatura ng mga guro iyon: mabait, panahong noong mga maunawain, at higit sa lahat, nagkikintil ng kaisipang makabayan sa mga katulad nilang kabataan. Pero dahil nga sa pagkakadeklara ng Batas Militar, nagtatago sila. Nabanggit din sa nobela ang mga panganib na kinahaharap ng mga aktibista noon, gaya ng mga biglaang pag- raid ng mga pulis sa mga bahay. Pero hindi tulad ng ibang mga nobela patungkol sa panahong iyon, nilagyan ang Tutubi ng patawa at patudyong mga bahagi. Kung saan-saan pa napadako si Jojo sa kanyang mga karanasan sa Maynila. Minsan siyang nakitago sa lamay ng mga Tsino para lamang di mahuli sa bagansya. Sa katagalan ng naratibo, pumuslit din si Jojo sa isang "kasa" para manood ng isang "toro;" at ilang araw na nanalagi sa bahay ng isang maralita matapos panawan ng malay sa bus sa sobrang gutom. Nakasalubong din ni Jojo-matapos ang kanyang karanasan kay Gardonet- ang ilang makulay na karakter, gaya ni "Good News," isang Amerikanong preacher sa kalye na humihingi pala ng kabayaran sa binibigay niyang papel na tila patungkol sa mga turo ng kanyang simbahan. Naranasan na rin ni Jojo ang magprenda ng relos dahil kinulang na siya ng pera. May mga pantuya rin si Jojo sa kanyang kasera habang nakikituloy pa ito sa kanila; inihambing pa niya ito sa inahing manok gawa ng "mahilig magpuputak sa madaling araw." Kapuna-puna kay Jojo ang dalas ng kanyang kasera na pagalitan ang, halimbawa, isang katulong niya na si Inday. Naranasan din nila Jojo ang tumakas mula sa pamamaril ng lasing sa isang pulis matapus makursunadahan ang huli; ang pulis na iyan din ay siyang nakasita sa kanila dahil nasa kalsada pa sila gayong curfew na. Dadako din ang nobela sa kritikal na klimax; nabatid na nila Jojo ang banta sa kanilang seguridad, mula nang masalakay ng mga awtoridad ang kaniyang tinutuluyan. Nahuli rin ang paborito niyang guro at ang kaibigang si Kulas at mababalitaan nilang "sinalvage" ang ipinalabas na namatay sa mga engkwentro sa Tagaytay. Maramdamin at puno ng galit ang himutok ni Jojo: ito pero "Putang ina nila, putang ina," sigaw ko. Gusto kong umiyak. Bakit ganito, kriminal na talaga ang turing sa amin? Ganito na ba kahirap mabuhay? Si Kulas? A, hindi ako makapaniwala." (Cruz-Reyes, 2006 [1987], 197) Sa huli, bagamat magwawatak-watak muna sila, nangako ang pangkat nila Jojo na di sila magpapaapi sa ilalim ng diktadurya. Kumbaga, 95
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang hindi sila magpapahuli sa namumuno noong "Mamang Salbahe." Ganito ang mga huling linya sa nabanggit na nobela, nang tanungin si Jojo ng isang kaibigan kung anong susunod na hakbang: Tumango ako. May kakaibang siglang pumasok sa katauhan ko. Parang may kung anong tinik ang na nabunot sa aking dibdib. Saka saglit kong naisip ang anak ni Mamay at si Kulas. At lumipad nang lumipad na naman ang aking utak. Hindi, hinding-hindi ako magpapahuli sa mamang salbahe (Cruz Reyes, 2006 [1987] 200). Ang mapapansin kay Jojo ay kawangis niya ang personalidad ni Jun Cruz Reyes, lalo noong estudyante pa ang may-akda. Kapwa sila sistema, hindi basta-basta palaban tinatanggap ang kairalan, at sumusuway sa mga tila di-makatarungang mga gawi at utos. Interesante si Jojo dahil kahit kasera niya ay kanyang pinupuna, lalo kung tila wala sa katuwiran ang "panenermon" sa katulong. Pero siyempre, inilagay ni Cruz Reyes ang ganoong pagsasalarawan sa konteksto ng dekada 70, kung kailan di lamang ang UP ang state university kung hindi ang mga science high school gaya ng Philippine Science High School o "Pisay." Epektibo din ang depiksyon ni Cruz Reyes kay Jojo sa kaniyang pagharap sa mga hamon noong Batas Militar at paano siya nanindigang "hindi magpapahuli sa mamang salbahe." Kapani-paniwala din ang pagdebelop ng karakter ni Jojo at paano lalo pang napaigting ang kanyang paninindigan laban sa "mamang salbahe" sa kabila ng sinapit nina Mr. Kabayan at Kulas. Gaya ng makikita sa ilang sa Batas Militar, literatura patungkol nagbunsod pa nga ito sa ilang estudyante na sa mas maging kritikal sa gobyerno at lumahok sa ilang pagkilos. Interesante ang nobela ni Cruz Reyes sa ilang karagdagang puntos. Una, ang ikatlong kabanata nito ay pinalawak / binagong bersyon Ikalawa, ng kuwentong "Utos ng Hari." mayroong tema ng "lakaran sa lungsod" ang nobela, na siya rin ang naging tema rin sa tula ni Jose F. Lacaba na "Ang mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran ni Juan dela Cruz." Doon sa Kabanata 3 at sa "Utos ng Hari," lilitaw si Jojo bilang estudyante na, kumbaga sa wika noon, "na-totrobol" sa mga titser. Siya mismo ay "naasar" sa labis na kahigpitan at ipokrisya ng mga guro niya. Bilang pagganti, binibigyan ni Jojo ng di-magagandang palayaw ang kanyang mga tister: Mrs. Spermatozoa; Mrs. Moral Character, Mrs. Gles-ing (Ingles na binaliktad). Ganito pa ang himutok ni Jojo sa bersyong Utos ng Hari, tungkol sa paghihigpit ng mga guro: Ay buhay estudyante. Maka-uno lang, kahit lulunin ang sariling dila. Kumontra ka sa kanila, singkong maliwanag. Tumango-tango ka naman para maka- unom ibig sabihin noo'y sarili mo na ang kailangang lang talaga. Kaunting kompromiso, konting tango, at "yes, ma'm lang, dos na 'yan o tres (Cruz-Reyes, 2002, 67, 74-75). lokohin. Pakisama Pinuna pa ni Jojo ang labis na pagtuon sa "good grooming" at matataas na grado sa kanyang eskwela. Sa tindig na masasabi ng nakatatanda na "namimilosopo," binanggit ni Jojo na baka di makapasa sa ganoong pamantayan ang mga gaya ng kompositor na si Ludwig von Beethoven (dahil daw tamad maligo at magbihis), kuwentistang Amerikano na si Ernest Hemingway (dahil mabisyo), mga manunulat na Rusong sina Anton Chekov at Leo 96
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang Tolstoi (kasi wala silang units sa B.S. Education) at pati mismo ang propetang si Kristo (dahil mahaba ang balbas at tila di raw nag-good grooming). at Ingles noon. Nakulong ako noong Martial Law. Mga pitong buwan mahigit sa Fort Bonifacio (Dalisay sa Torres at Yu-Aguirre 121). JOSE "BUTCH" DALISAY Jose "Butch" Dalisay, manunulat at dating bise presidente para sa pampublikong mga usapin ng Sistemang UP. ng Tubong Romblomanon si Jose "Butch" Dalisay, Jr. Pero, lumaki siya sa Maynila at paglaon nakilala rin sa pagsusulat sa Ingles. Nag-aral siya sa La Salle Greenhills at Philippine Science High School bago pumasok sa UP Diliman para kumuha ng kursong Industrial Engineering. Bagamat umaasa pa siyang makapasok sa kursong agham sa UP para masundang ang naudlot na pag-aaral sa "Pisay," naabutan na rin siya ng pagdating ng Sigwa ng Unang Kuwarto. Ani Dalisay: Romblon at nagsasalita Nasa SDK (Samahang Demokratiko ng Kabataan) ako noon. Nag-fulltime ako doon. Nag-drop out ako sa UP. Nagtrabaho ako bilang reporter sa Philippines Herald Mula't mula pa eh talagang namamangka na ako sa Filipino at Ingles. Malaki ding tulong noong napasok ako sa propaganda kasi nakakasulat ako sa Filipino (sic; Pilipino) Nahuli si Dalisay sa ikalawang araw ng 1973 nang ituro siya ng kapitbahay sa kaniyang tinutuluyan sa may Old Balara, Lungsod Quezon, kung saan nakatira rin ang kanyang pamilya. Matapos makulong sa Fort Bonifacio, pinalaya si Dalisay. Nagtrabaho siya sa bagong- tatag noon na National Economic Development (na binuo noong panahon ng Authority diktadurya) at lumagi doon ng isang dekada. Sa panahong din iyon, bumalik si Dalisay sa UP para muling simulan ang naudlot na pag-aaral ("At yung pag-aaral ko, mga 27 (years old) na nu'ng bumalik ako sa UP. Sa 21 units ko, marami pang nasayang doon."). Noong dekada 80 naman, natapos na niya ang B.A sa Ingles, nakapaglathala ng unang kalipunan ng mga maikling kuwento (Oldtimer and other Stories); at nag-aral sa Estados Unidos sa ilalim ng programang Fulbright. Kung babasahin ang Killing Time in a Warm Place, marami sa mga detalye doon ay sumasalamin sa aktuwal na buhay ni Dalisay, gawa ng pagiging bahagyang awtobiograpikal ng nobela. Nabanggit na ni Dalisay ang detalye ng kanyang pagkahuli sa sanaysay na pambungad sa nobela niya. Subalit, ang kaibahan sa panayam sa kanya, higit na dinetalye dito sa sanaysay ni Dalisay ang mga karanasan niya sa kulungan, lalo na sa Ipil Rehabilitation Center sa Fort Bonifacio. Halimbawa, bagamat nasa parehas silang pasilidad ng mga karaniwang preso na kasapi pa ng mga notoryus na gang gaya ng Bahala Na at Sigue-Sigue, tila nagpaparaya ang mga huli sa mga katulad ni Dalisay na "may pinag-aralan" o sa wika niya, book-learned. Walang kaso para kay Dalisay ang pagbubukod na ito lalo na kung iyong mga presong iyon ay 97
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang nasasangkot sa manaka-nakang mga away nila sa isa't isa. Maaaring punahin ng ibang naging detenidong pulitikal ang tila pagromantisa ni Dalisay sa buhay niya sa Ipil na bagamat nakapiit sila ay mukhang tahimik naman ang kanilang buhay doon. Hinahayaan silang maglaro ng chess, matuto ng bagong klase ng kakayahan, etc. Bagamat nabanggit din ni Dalisay na may mga detenidong pulitikal na pinag-iinitan ng mga guwardya sa kulungan. Kilala din paglaon si Dalisay sa pagsulat ng mga dula, gabay sa malikhaing pagsulat, talambuhay ng isang pamilya ng mga komunista, at mga artikulo tungkol sa fountain pen at pagbiyahe. KILLING TIME IN A WARM PLACE: MULA PAGTUTOL PATUNGONG PAGPASOK SA LOOB NG BAGONG LIPUNAN Tampok sa nobela ang protagonistang si Noel Isa siyang manunulat na Ilustre Bulaong. Pilipino na nag-aral sa Amerika para sa kanyang graduate studies, partikular sa isang fictional town na Elmyra. Sa kanyang pagbabalik-tanaw sa nakaraan, ginugunita ni Noel ang mga desisyong nagawa mula kabataan hanggang sa maipit sa tunggalian ng dekada 70. Partikular na mayroong serye ng mga flashbacks ang mga kabanata ng akda, bagamat magsisimula sa pagbabalik sa Pilipinas ni Bulaong. Ginugunita sa akda ang kabataan niya sa isang isla sa gitnang Pilipinas (na parallel sa Romblon ni Dalisay) at paano pumasok doon ang kampanya ni Ferdinand Marcos para sa pampanguluhang halalan noong 1965. Binubuo ng apat na kabanata bagamat nagsasalin-salin ang kasalukuyan at nakaraan sa nobela gawa ng mga flashbacks lamang ang aklat Sa huling tatlong kabanatang "Black Pool," "Daredeviltry," at "Killing Time in a Warm ang mga detalyadong Place," naroon karanasan ni Noel bilang aktibista sa UP, ang kaniyang pakikipag-organisa sa mga maralitang taga-lunsod sa pook na tawag ay Tambakan, kasama ang masasabing "lumpen" na si Jong, ang karanasan ng pagkahuli at pagkakapiit, at ang pagkompromiso sa umiiral noong diktadurya. Tinutukoy ng "lumpen" ang mga mahihirap sa siyudad na bagamat maaring kaibiganin ng mga aktibista ay pagkakaingatan din gawa ng kanilang mga kriminal na aktibidad o tendensiya. Tinampok sa primerong yugto ang naging kabataan ni Noel sa isang isla, Kangleong, na kinathang version ng Romblon ni Dalisay. Sa mga yugtong kanyang inaalala ang aktibismo, naalala ni Noel ang pagkasabik sa mga gawain, ang romansa sa isang magandang babaeng kapwa aktibista, na naudlot, dahil pinaalis ng mga magulang para makaiwas na sa kaguluhan sa UP, ang mga pagtataksil sa loob ng "kilusan" at ang pakikipagtulungan niya sa mga awtoridad ng "Bagong Lipunan" nang makalabas sa Fort Bonifacio. Nahuli si Noel matapos makipagkita kay Benny sa isang restawran. May mga senyas na di maganda ang kanilang pagkikita: mahina-hina si Benny, may mga kasamang lalaki na kakaiba rin kumilos. Sinubukang tumakbo ni Noel pero masusukol din siya sa isang sinehan. Matapos mahuli, dumaan muna sa interogasyon si Noel; tinanong muna siya tungkol sa kanyang pangalan; nagkaroon nang konting delay sa interogasyon nang di agad makuha ni Noel na interrogator ang kanyang hinihingi rin ng middle name gamit ang istilong Kastila na "y." 98
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang I realized he was asking for my name in the most complete and formal sense, in an almost graceful throwback to our Spanish manners, that "y?" was "and?" (Dalisay 2006, 134). dito. Matapos ang tensyonadong segundo, nadako din ang kanilang paghaharap sa kamatayan ni Benny. Nasisi pa rin ni Jong si Noel dahil sa namatay si Benny dahil sa kanya ("You lost him for all of us!). ilang Samantala, masusukol din ng mga awtoridad sina Jong at Benny; pinahirapan muna si Jong ng mga awtoridad sa pamamagitan ng pagpapaupo sa kaniya sa yelo. May mga isyu din sa mga kapwa aktibista na tinangkang lutasin ni Noel, gaya ng kay Jong, Benny, at kay Laurie, isang babaeng kapwa aktibista. Idiniin ni Noel na di siya nagsuplong kay Jong at kung tutuusin dapat umalis na siya agad mula sa Tambakan. Ani Noel: No, Jong, I never told on you, nor Benny, nor anyone else but me. And it wasn't because I was uncommonly brave. There just wasn't all that much to say, and all they needed was for me to agree to what they already knew, you could see it in their records, in their faces, so I was lucky, and so you were too, at least for the time being. Samantala, ilang taon ang lilipas, makakalaya si Benny matapos ang ilang taon na nasa kustodiya siya ng isang opisyal ng militar. Alila umano si Benny ng nasabing opisyal. Ayon pa kay Noel, noong nasa gobyerno na siya, tinangka niyang kumausap sa nakatataas para mapakawalan ang dati niyang kasama. Gayunman, napakawalan man si Benny, papatayin naman ito ilang araw ang lilipas. Ang sabi pa ng isang opisyal na militar na nakausap ni Noel, ang mga dating kasama ni Benny na komunista ang siyang pumatay sa kanya dahil tila nagtaksil ito sa kilusan. At matapos ang paglilibing sa dating kasama-na dapat ay naging closure ito matapos ang munting pagkikita sa iba ring kapwa aktibista- pakiramdam ni Noel, na mas iniisip lang niya ang sarili kaysa sa iba. Tulad ng kay Jong, nasisi rin ni Noel si Benny kaya siya napatay. Xxx I never told on you, Jong, but they got you anyway, you fool, you should have left Tambakan when I didn't return, or did you love that place so deeply or think of me so poorly that you knew, in that crook of that Christmas season, that I would fail to reappear, that all that broiling garbage would drive me to my nature? (Dalisay 2006, 133-135). Makikipagkita pa rin si Jong kay Noel upang hikayatin siyang bumalik. Dito lumabas na ang tensyong tila namumuo sa dalawa. Ito ay matapos aminin ni Noel kay Jong na takot siya Dapat ding pagtuunan ng pansin ang naging buhay ni Noel noong "nagbalik-loob" na siya sa gobyerno at nagtrabaho na para sa isang ministry ng gobyernong Marcos. Pumasok siya sa Ministry of Public Welfare, naging speech writer at editor para sa isang deputy minister. Kung noong sa kabataan niya ay kasali si Noel sa mga gawaing pang-aktibista (pagrarally, paggawa ng mga slogans etc, pakikipag- ugnayan sa mahihirap), kabaliktaran na si Noel para ngayon. Tumutulong na pagandahin ang resume ng isang gobernador para manomina ito para sa isang peace prize; inimbento pa nga ang ilang detalye rito! Subalit lahat ng mapatay ang nasayang ang gobernador sa isang pananambang na sinisi sa mga NPA. Nalubos na din ni Noel ang buhay- 99
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang burgis na minsang kinondena ng mga atkibista gaya niya: pag-good time sa mga girlie bar, at pakikipaghuntahan sa mga makapangyarihan. Tinangka din niyang makipag-ugnayan kay Laurie sukdulang nakipagkita at nakipagtalik sa isa. Subalit, di na nagbalik pa sa isa't underground si Noel habang si Laurie naman ay nabalitaan niyang pumunta sa kanayunan para ipagpatuloy ang pakikisangkot sa kanilang rebolusyon. Sa huli, umalis din si Noel sa Ministro, nagdownpayment sa isang bahay, at bumalik sa pag-aaral, ngayon ay para sa kursong Film. Naghanda rin siya sa gradwadong pag-aaral sa Estados Unidos. Tutubi. Samantala, Ingles naman ang ginamit ni Dalisay sa kanyang nobela, subalit may pagtatangkang masalamin ang tekstura ng kanyang panahon. Gayumpaman, mas masasabing nasalamin ng akda ni Cruz Reyes ang panahon ng dekada 70 at 80 kaysa ng kay Dalisay. Bagamat kapwa binalikan nina Jojo at Noel ang mga pinagmulan bilang mga batang- taga probinsiya, (mahihinuhang Bulacan kay Jojo samantalang Romblon kay Noel) higit namang lumitaw ang syudad ng Maynila bilang lunan ng mga pangyayari, tunggalian, at mga pagpapasya sa mga nobelang nabanggit. PAGHAHAMBING Masasabing linyear ang progresyon ng pagdebelop ng tauhan ni Jojo. Noon pa man ay palaban na siya. Subalit, lalong tumindi ang kanyang pagiging "matigas ang ulo" matapos ang mga karanasan sa pagpapagupit sa buhok at ang kinasapitang kamatayan ng guro at ilang kasama sa kolektib. May konsistensi siya, at sa dulo ng naratibo, mararamdaman ang tindi ng siya kanyang magpapahuli sa mamang salbahe." Mas komplikado naman ang character development ni Noel Bulaong. Lumaki man siya sa isang pamilyang pulitikal sa Kangleong, nasasama si Noel sa aktibismo nang mag-aral sa UP. Subalit, "kakainin" ang mga sinabi at pinaniniwalang at radikalismo mapakawalan. Sa huli, tinangka niyang sagutin kahit sa sarili ang mga naging isyu sa kanya ng mga naiwan o namatay na kapwa aktibista. At naghahanda pa siya sa buhay-gradwadong mag-aaral sa Estados Unidos. Pagdating naman sa istilo ng wika, matingkad ang kaibahan sa paggamit ng mga may-akda. Kolokyal na Tagalog ang kinasangkapan ni Cruz Reyes sa tindig na "hinding-hindi matapos makulong Pangkasalukuyan ang timeframe na isinagawa ni Cruz Reyes sa pangkalahatan ng Tutubi. Mula paglalakad ni Jojo papasok sa eskwelahan, ang paglakad-lakad niya sa Maynila, ang pag-uwi sa tinutuluyan hanggang sa makipag-usap sa mga kasama sa koletib, linyar naman ang daloy ng naratibo. Sa kabilang banda, mayroong mga flashbacks, gaya ng pagbabalik-tanaw ni Jojo sa kanyang buhay sa probinsya at paano niya kinalaban ang kalabisan at ipokrisya ng ilang guro sa kanyang hayskul. Kung tutuusin, sinusundan din ng Tutubi ang pattern ng "lakaran" na makikita halimbawa sa tula ni Kagila-gilalas Lacaba na "Ang na Pakikipagsapalaran ni Juan dela Cruz." Samantala, mas komplikado ang daloy ng kay Dalisay; nagsasalitan ang mga eksena sa "kasalukuyan" ni Noel Bulaong at ng kanyang pagbabalik sa nakaraan, mula sa kabataan niya sa Kangleon hanggang maging estudyante sa Maynila at masangkot sa aktibismo, pagiging manunulat sa Ministry of Public Welfare matapos ang detensyon, at pagluwas niya pa- Estados Unidos para mag-aral ng malikhaing pagsulat sa kathang-isip na bayan ng Elmyra. Kung ikukumpara sa Tutubi, may mga kabanata ang akda ni Dalisay, na may mga pamagat na di kaagad mahihinuha ang pakahulugan: "Dream 100
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang of Lizards," "The Black Pool," "Dardeviltry," at "Killing Time in a Warm Place." Kung tunggalian ang pag-uusapan, ganito ang mababatid sa sitwasyon ng dalawa. Para kay Jojo, kinaiinisan niya ang arbitraryong mga utos lalo na noong ng sundalong si Gardonet ginupitan na siya ng buhok; samantalang kaniyang kinayayamutan naman ang pagiging matalak ng kasera ng tinutuluyang bahay. Subalit, ang masasabing pinakamalaking kontrabida rito ay ni minsan lumitaw sa naratibo: ang "mamang salbahe." Sa madaling sabi, sinisimbolo nito ang diktador. Samantala, lalo na kapag inihambing sa talambuhay ni Butch Dalisay, mas ispesipiko ang mga tauhang katunggali ni Noel sa nobela. Mayroon siyang mga makakasalubong nang madetena sa Fort Bonifacio o matapos mapasok sa Ministry of Public Welfare noong umiiral na ng ilang taon ang Batas Militar. Subalit masasabing naging kontrabida na rin si Noel mula sa perspetiba ng mga kasamahang naging tapat sa isinusulong nilang mga adhikain: dinepensahan pa ni Noel ang sarili, sa paraang tila paliham, na hindi siya ang nagsuplong sa Jong. Samantala, nagmimistulang pangangatuwiran sa paglilipat ng bakod ang paglalahad ni Noel na ginamitan niya ng mga koneksyon sa militar isang dating upang mapakawalan ang kasamang aktibista, si Benny, matapos ang ilang taong pagkakakulong at pagkaalila. Nang makitang lumulutang sa ilog ang pinatay nang si Benny, nailahad umano sa kanya ng militar na "markado" na ang dating aktibista ng mga kasama. lumpen na si Mababatid naman na tila wala pang katapusan ang tunggalian ng mga bida sa mga huling pangungusap ng mga nobela. Napasambit si Jojo: "Hindi, hinding-hindi ako magpapahuli sa mamang salbahe." Ang katatagan ni Jojo sa kanyang pagpapasyang ito ay bunga ng mga naranasang kahihiyan, gaya ng paggupit sa kanya ni Gardonet, at kapaitan, nang malaman ang sinapit ng kanyang guro na si Mr. Kabayan, na kasama sa ma pinatay sa Tagaytay pero ipinalabas ng mag awtoridad na mga rebeldeng lumaban sa gobyerno. Samantala, kung si Noel naman, ang kanyang naipahayag na huling mga linya sa wakas ng naratibo, na parang pagbabalik na rin sa pinagmulang Kangleong: Now I shall bury my own flesh in Kangleong, beneath the coconuts and the kapok and the narrow orbit of the bats. Perhaps I'll read, over his grave, an appropriate psalm. "Let my tongue be silenced, if I ever forget." But I have yet to truly find religion, unless it's in the telling of the sin. Bless me, Father, for I have sinned." (Dalisay 2006, 193). Masasabing dahil sa mga pagbabago at disilusyon niya, kaya nasabi ni Noel na kanya pang hinahanap ang paniniwalang relihiyon. PAGLALAGOM May dalawang uri ng tugon ang mga bidang tauhan sa mga akda nina Jun Cruz Reyes at Jose Dalisay. Ang isa ay ang pagrerebelde sa, para sa mga aktibista, ay walang katwirang paniniil ng mga batas noong Martial Law sa mga galaw at pagkilos ng mga kabataan. Makikita ito sa pag- anib ni Jojo, pangunahing tauhan sa Tutubi Tutubi Wag Kang Magpapahuli sa Mamang Salbahe-at nauna nang naipakita ang pagtutol sa kalabisan ng anumang awtoridad sa "Utos ng Hari"-na magpatuloy sa mga gawain sa kanyang kolektib kahit bagong-pataw pa lamang ang Batas Militar. Sa kabilang banda, mababatid sa nobela ni Dalisay ang paglaong pagtanggap ng ilang dating aktibista sa kairalang dulot ng Batas Militar, na makikita sa protagonistang ni 101
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang Noel Bulaong. Sukdulang makikita ito sa pagtatrabaho ng tagasalaysay (na ex-activist na nakulong ng ilang taon) sa Ministry of Public Welfare na noong panahon lamang ng Martial sa mga akdang patungkol sa nasabing panahon. Pinaka-importante, ng mananaliksik na ito, ay ang paglangkap pa ng mga tauhan mula sa mga akdang pampanitikan na nasusulat sa iba pang mga wika sa Pilipinas. sa pagtatasa Law itinatag, bukod pa sa pakikisama sa mga katiwalian ng nakatataas. Maaaring sabihing nakaapekto sa kanya ang pagkakakulong sa mga unang mga araw ng Batas Militar. Gayunman, tinangka ni Noel ma malutas-o maikatuwiran- ang ilang kilos na kinasangkutan o nakaapekto sa ilang kasamang atkibista, gaya nina Jong, Laurie, at Benny. PAGTATAPOS Masalimuot ang mga pagpapasyang hinaharap ng pangunahing mga tauhang kabataan sa nabanggit na mga nobela nina Jun Cruz Reyes at Jose Dalisay, Jr. Sa tunay na buhay man o sa katha, kailangang panindigan ang mga pagpapasyang ito, lalo na sa mga panahon ng matinding pulitisasyon at pagpapairal ng panunupil gaya noong Batas Militar. Dapat panghahawakan ang mga ideyal na dati-rati ay binasa o isinaulo lamang. Sa kabilang banda, hindi pormulado ang mga tugon at ang resulta ng nasabing mga tugon sa mga krisis na hinaharap. Masasabi namang sinalamin ng personal na sirkunstanya ang karakterisasyon sa pangunahing mga tauhan. Madalas pa nga, mas madali at praktikal ang bawiin ang mga naunang mga panata o kalimutan ang mga ideyalismo alang-alang sa pagkaraos, at manatiling buhay- sa isang mahigpit na lipunan. Ngunit, kapansin-pansin naman ang mga tauhang nagmatigas sa kanilang mga pasya, may bagyo ma't dilim ng panunupil. Mas mapapalawig naman ang pananaliksik na ito kung may maidaragdag pang mga tauhan at akda noong panahon ng Batas Militar para makita ang dagdag na dinamiks na nakapaloob Bagamat isang mapaghati, at nahahati pa ring malakihang naratibo ang panahon ng Batas Militar, higit mauunawaan ang kabuuan nito kung isasama rin ang mga naratibong piksyunal sa nasabing panahon na nasusulat sa, halimbawa, Cebuano, Bikol, Iloko, atbp. Kung heyograpiya ng aktibismo ang pag-uusapan, sinalamin ng dalawang nobelang iyon ang naratibo ng Diliman bilang sentro ng mga pagtutol sa mga patakaran at plano ng goyerno ni Marcos noon. Bagamat mga taga-lalawigan ang mga awtor at ang mga bida sa kanilang mga nobela, sa Maynila pa rin naka-pook ang kanilang pakikilahok. Kailangang balansehin nito sa pagsaliksik sa mga katha at pati naratibong pagsasagunita ng mga aktibista sa iba pang bahagi ng Pilipinas, at ihambing bakit sila umanib sa ganoong hakbang bagamat may ibang mga kabataan ang mas ninais na ituloy ang buhay pag-aaral a la Basilio. Sanggunian Sansiglo ng Almario, Virgilio. Amerikanisasyon at Nasyonalismo." Sansiglong Mahigit sa ng Makabagong Filipinas. 2006. Anvil Publishing. "Mahigit Tula Dalisay, Jose. Killing Time in a Warm Place. 2006. Anvil Publishing. __________. Sa Torres-Yu, Rosario at Aguirre, Alwin. Sarilaysay: Danas at Dalumat ng Lalaking Manunulat sa Filipino. 2004. University of the Philippines Press. 120-125. 102
UP LOS BAÑOS JOURNAL Tauhan sa mga Nobela nina Jun Cruz Reyes at Butch Dalisay Volume XVIII No.1 January-December 2020 Pagtaliwas o Pagtalima? Dilemma sa Pagpapasiya ng mga Kabataang Marcos, Ferdinand. "Proclamation 1081: Proclaiming a State of Martial Law in the Philippines." Nasa Vital Documents on the Declaration of Martial Law in the Philippines. 13-39. Setyembre 21, 1972 __________. Sa Torres-Yu, Rosario at Aguirre, Alwin. Sarilaysay: Danas at Dalumat ng Lalaking Manunulat sa Filipino. 2004. University of the Philippines Press. 299-323 _______________. (Statement of the President on the Proclamation of Martial Law in the Philippines in a nationwide TV and radio broadcast) Nasa Vital Documents on the in the Declaration of Martial Law Philippines. 1-12. Setyembre 23, 1972 (Pero sa nakapetsang dokumento). Setyembre 21, 1972 Scalice, Joseph. "A Planned and Coordinated Anarchy: The Barricades of 1971 and the | 'Diliman Commune.'" Philippine Studies, 66 (4) 2018. 481-516. Valencia, Ernesto. "SDK Revisited 1" Nasa Militant But Groovy. Soliman Santos at Paz Verdades M. Santos, mga tagasalin at editor. 2008. Anvil Publishing. 2-18. ________________. "General Order No. 2-A." Nasa Vital Documents on the Declaration of Martial Law in the Philippines. 42-45. Setyembre 26, 1972. ________________. "General Order No. 4." Nasa Vital Documents on the Declaration of the Philippines. 49-50. Martial Law Setyembre 22, 1972. in Pimentel, Benjamin. U.G. An Underground Tale: The Journey of Edgar Jopson and the First Quarter Generation.Lungsod ng Pasig: Anvil Publishing. 2006. Reyes, Jun Cruz. Tutubi Tutubi, 'Wag Kang Magpapahuli sa Mamang Salbahe. 2006 [1987]. University of the Philippines Press. 299- 323. ______________. "Kuwento ni Rey" sa Utos ng Hari at Iba Pang Kuwento. 2002. University of the Philippines Press. 9-17. ______________. "Utos ng Hari" sa Utos ng Hari at Iba Pang Kuwento.2002. University of the Philippines Press. 66-77. 103