Sa kaniLang SuSunod Isang KalIpunan ng mga Tula Charles Bonoan Tuvilla Kailangan ng Ilaw sa Maraming Lugar Bulag lamang ang nangangapa sa lungsod ng karatula't etiketa, silang may tungkod na kumakalmot sa gaspang ng aspalto; silang may basyong napupuwing sa kalansing ng mga mamiso. Madalas, alam ko ang hinahanap ko. Ang problema, may mapa ng santelmo sa aking palad. Kailan ka pa lalakad? Ekisan ang mga walang-petsang kahon sa kalendaryo. Saan ang tagpuan? Hanapin sa punit na pilas ng lumang talaarawan. Mabuti na lang, madawag kung humawan ang bagamundong hakbang, lumalamog sa kongkreto ang rapas na talampakan. Saan na nga ba ako? Kailangan ng ilaw sa maraming lugar. Madilim ang mga kalsada at hindi ko maikubli ang takot. Gaya ng bawat posteng nalalampasan, kumakapit sa aking paa't bisig ang sangsang at dahak ng mga kalye't eskinita - sulputan ng iba't ibang kulay at hugis ng supot, basura, poot. May ningas ng pagkapanatag sa bawat estrangherong nalalampasan - sa may barandilya, ang nakabalagbag na taong-grasa; sa paanan ng abandonadong pabrika, ang mag-inang namimitas ng bote't lata. Bata pa ma'y natuto na tayong yumukod: makikiraan lamang po, itutupi ang katawan, magsasalikop ang mga palad, marahang hahakbang. Muli, madilim ang lungsod. Lilingunin mo ang natutunaw na anino, liliko sa mga sukal ng agam-agam, susuyurin ang gawa-gawang abenida ng mga diwata't aswang. Nagdarasal ka pa pala? Sa dambana 130
ng kongkreto't bakal, binubusalan ng sanlibong atungal ang mga usal: tabi-tabi-po. Matagal nang naihalo sa graba't semento ang sandangkal na tore ng punso. Sa pagtawid, aandap-andap ang bombilya. Nangangapa sa tambak ang mag-ina, tila nagbubungkal ng bisig para sa pundidong parola. Ayon sa Matatanda May sandaang baitang ang Sentinela, ngunit tuwing binabalak mong bilangin at balikan ang hakbang: may nag-aabang sa Lungsod, masama ang panahon. Doon sa bangin, tanaw ang lahat, iyong winika. Panay marurupok na sulok ng sindak at bitak- bitak na suhay ng pangamba ang itinirang muhon ng alaala: ang kalawanging bakod ng maliit na kapilya, ang nakangingilong amoy mulang silid ng dentista, ang sanlibong kalmot ng dama de noche sa iyong binti habang hinihila ka ng hingal at kinakaladkad mo paakyat ang pagal mong katawan. Saglit. Balang-araw, makikita mo, dahil panay likod ng mga panganay mong pinsan ang iyong sinusundan. Balang-araw, makikita mo dahil hindi pa kayang bitakin ng iyong pagkuyom ang bubot na bunga ng bayabas, habang minsan na silang ngumata ng mga dahon nito't lumusong sa ragasa ng Ilog Bago. Hindi lang ako, hindi lang ako. Bago ako, may ilan ding sumugod sa mga misyon ng kamusmusan, kaming yumakap sa leeg ng tuyot na palapa, kaming sumisid sa mga lunting dila nitong burol, kaming kinaladkad sa tarik ng mga kawing-kawing na braso ng mga baging at sanga, kaming nagtampisaw charLeS Bonoan tuViLLa 131
sa alabok-putik ng matandang lupa, kaming hingal na humimlay sa buntong-hininga ng mga nangangalukipkip na makahiya. Hula ko, nagkagalos ako sa siko't palad, nagpaukit ng mababaw na sugat sa tuhod at balikat. Mga pilas sa laman na ramdam at naungkat lamang kinabukasan. Nabanggit ko na ito di ba? May sandaang baitang ang Sentinela. Minsan, babalik tayo doon, ituturo ko kung saan kami nadulas. Balang-araw: Dito kami nabuwal, nawalan ng kakapitan. Dito, may naghihingalo't nakaluhod na kubo. Doon, ang maghapong pagsusuklay ng hangin sa parang. Narito ang pilat, narito ang lamat sa sakong, narito ang mga gumuhong hakbang, at narito ang sugat, tignan mo. Dito ka muna, hahanapin ko sandali, makikita mo. Makikita mo. Sa Paghihintay Who looks outside, dreams. Who looks inside, awakens. Carl Jung Bumabangon nang muli ang mga upuan. Gaya ng mga tuyong dahon ng ipil, nagkalat ang mga turista, akbay ang kayumanggi nilang nobya. Binubulabog na ng mga banyagang tugtugin ang siesta ng alon at bato, habang abala sa pamimingwit ng suki ang mga waiter, pain ang serbesa't bagong-hangong talaba. Dinudungisan ng mga magkasintahan ang orisonte sa aking tapat, kanina lamang ay isang bughaw na telon, hitik sa mga pisngi ng ulap. "Baka gusto ninyong pumasok, Boss," mungkahi ng serbidora. "Mukhang uulan." Hindi ko ito napansin. Halos apat na oras na rin. 132 Likhaan 6 • poetry / tuLa
Matagal ko nang hindi nakakasalamuha ang tabing- dagat. Lalo pa't walang buhangin dito: plastik at kongkreto ang nasa talampakan ng breakwater. Kinakalawang ang hanggahan, ang sampayan ng mga di-matuyong agam-agam. Isa-isang hinila ng guwardiya ang ilang upuan, pagsang-ayon sa hinagpis ng hangin. Apat na oras. At nang rumagasa na nga ang mga supling ng maghapong pagtitimpi ng ulap, niyakag nila ang mga tao tungo sa mga gawa-gawang bubong ng paligid; mga daliri ng niyog, ang braso ng poste, ang mga di-inaasahang silong sa mga biglaang dalaw ng ulan. May nagbukas ng payong, naglunsad sa karera ng sanlibong alabok. Ilan na ba silang naligaw lamang sa gubat ng ambon? "Pasok na, Boss," himok ng guwardiyang nakakapote ng itim. "Matagal pa 'yan." Sa loob, pagkapikit ng pinto, parang tumila na sa labas: kita ang pagdadalamhati, ngunit hindi marinig ang paghikbi. Maraming nakiramay, silang nakasilong, nagluluksa sa walang-tilang ulan, tila naghihintay na lumampas ang karo ng di-kilalang bangkay. Maya-maya, ang paghuhukay ng takipsilim; Maya-maya, ang libing ng maraming hindi-pagdating. Sa Kabilang Banda Kapayapaan ay laging sumainyo. Patak Nakatamdag ka sa batya, hinihintay ang patak pagsasamukha ng kanina'y patak parang tenga, parang ilong, ito yata patak ang bibig, ngayo'y balikat sa nakalutang patak na ulap ng kandila, patak. May dalagang kinulam. May langib na puting rosas ang nagnanaknak niyang balat. Ang masama, bawal siyang tulungan. Tuwing kumakatok siya sa aming mga pinto, umaambon ng sampaga sa aming bayan. Dito kami natutong magtayo ng mga tahanang gawa sa pinto; bawat bisagra't bintana ay kapwa yakap at taboy. charLeS Bonoan tuViLLa 133
At sumainyo rin. Sa halip, nagsasatitik ng konstelasyon ang mga kalawang sa pusod ng itim na batya. May pangangati ang palad. Dito nalulusaw ang pulso. At gaya ng pagpapatunay ng lobo sa isang kantang-bayan, ang langit ay pugad ng apoy at subyang. Silang nakatingala, silang nakaturo, silang araw-araw na binabati. Sa Ipinaglalaban Nakayukayok ang kinakalawang na tuktok ng isang latang hindi matama- tamaan, habang naghihingalo sa mababaw na burak ang mga walang pares na tsinelas, nilalangaw. Sa Paglingon Narinig mo na ito minsan: Muli't muli, lumilingon sa mali. Kung kanino, hindi mo maalala. Marahil, sa isang lumang kaibigan, o maaaring sa estranghero - nakasalubong mo sa botika habang bumibili ka ng pampatulog, at siya, naglilimayon, nakatalikod. Kilala kita, kilala kita. Pansinin ang isang matangkad na estante sa sulok. Dati, sapat na ang karton. Ngayon, nakatingkayad mong binubuksan ang marupok nitong pinto, tila pagbabaklas sa dibdib ng matandang anghel. Narito ang imbakan ng paborito mong medida, karayom, sinulid. Sa bandang itaas, pingas na labi ng tasa. 134 Likhaan 6 • poetry / tuLa
Sa tapat ng iyong kaliwang dibdib, sandangkal na litrato. Nakapagtataka: wala ito sa loob ng kahon. Alam mong hindi ito ang unang pagkakataon. Nasabi mo na ito minsan: ang mahalaga,naalagaan. Ilang gabi ka na bang nilalagnat? Sa umaga, tila punit na seda ang talukap ng iyong mata, mga retaso ng mga di-sinasadyang pagluha. Tulad ng dati, wala kang maalala sa iyong panaginip. Muli't muli, ang mulat na pagkalinsad sa mga di-pamilyar na halika na, halika na. Babangon ka, at sa paglingon, ang iba't ibang wika ng lungkot - ang hungkag na matres, ang kuyumos at tagpi-tagping kumot. Sa Panahon Pwede bang itigil muna ang pag-ikot ng mundo? - Eraserheads I. Siguro, pero nasabi mo na ba sa kanilang may mga hinihintay? Unang iyak, kalansing ng barya, Linyang may pitong pantig, bus pabalik ng probinsiya. Lagi, ang sampikit na pag-alis. Tag-ulan: napapadalas na ang pagsibol ng mga bulak-pawis sa ilang bagay na walang-hininga, at gaya ng dingding ng aking iniwang silid, tila pinupulbusan rin ng amag ang aking dibdib. Lamig, marahil, ang pataba sa luksa't panimdim; isang bote ng nagyeyelong tubig na isinuksok ng dalaga sa bulsa ng kanyang bag, inuunti-unti sa daan, ipinandidilig sa ligamgam ng inip. charLeS Bonoan tuViLLa 135
II. Sa kabila, may matandang nakadungaw. Mapapansin ang ilang palapag ng guhit sa noo, mga lamat ng taon sa leeg, ang mga alon ng pangungulubot na tila mga tikom na labing ayaw nang bumigkas ng pagsalubong o pamamaalam, ngunit parang may inuusal maging sa kanilang katahimikan. Maliban sa taludtod ng mga alamat na narinig at kinabilangan niya, tiyak na may lihim siyang bulsa. Nakasilid dito ang isang tampiping may ngipin ng sanggol, mga hibla ng buhok, at sandakot na alabok. III. minsan walang malay minsan h a b a n g buhay Halimbawa: Linyang may pitong pantig. Linyang may pitong pantig. Linyang may pitong pantig. Linyang may pitong pantig. IV. Nakatigil ang bus sa ngayon. Matagal ka nang hindi nagiging bahagi ng ganitong kadiliman. Kukunin mo ang iyong kuwaderno, at isusulat: Nakapikit ang gabi. Bigla mong naalala ang isang mama sa lungsod na nag- alok sa iyo ng makintab na relo: "Boss, tunay ito, tunay ito." Hindi ito totoo. Tatanungin mo ang matanda kung nasaan na kayo. Sasagot siya; "San Fernando." Malayo-layo pa. Tatanungin mo rin siya kung anong oras na. Sasagot siya; "sa kasalukuyan." Hindi na ito totoo. V. Sa katunayan, may pulubing kasama dito. O misis na may kipkip na sanggol. O mamang putol ang paa. Para sa isa sa kanila ang pag-aabang ng kalansing ng barya. Patawad, ngunit hindi sila makararating. Tag-araw sa kanila. 136 Likhaan 6 • poetry / tuLa
VI. Gaano kapayapa ang pag-alis? Mas marami't malalim pa ang lubak ng iyong sariling talampakan kaysa sa mga kalsadang iyong daraanan. Gaano kahirap ang pagbalik? Tanging mga bayan ng San Juan, Santa Catalina, Santa Cruz, Santa Lucia, San Ildefonso, Santa Maria, Santo Domingo at ilan pang mga ngalan ng santo ang iyong maaalala. VII. Narinig ko na ito dati. Alam ko na ito. Nagbalik ang matanda, sa wakas. Gaya ng inaasahan, ang pagsalubong ng hangin: iniwan ang aplaya't bundok, kinalampag ang kampana't iwinagwag ang sanlibong banderitas ng lumang bayan. Magtitipon ang mga tao sa liwasan, at sa pagsisimula pa lamang ng kanyang pangungusap; Noong unang panahon, noong isinilang ang alabok at bagong dilat ang langit, habang inaamag ang mga eskaparate't kisame ng aking dambuhalang silid, ay inaabangan na nila ang pagtila ng hinala sa dibdib, ang panghuhula sa dulo ng kuwento't kani-kaniyang bugso ng ambon, ang habambuhay na pagtatagpi-tagpi sa mga haka-haka ng alaala, ang pagpili ng tauhan at katauhan, ang paglingon at pagbalik ng panahon, ang pagpapalit-daigdig. Simula, kanina, ambon, Ngayon, ito tila umuulan dito titila ito lamang, ako lamang na naman charLeS Bonoan tuViLLa 137
silang ilang pagsilang ilang ulit palagi ulit na lang lagi-lagi, paulit-ulit na lamang. Minsan. Minsan. Alam mong, tulad ito nito. Ngayon parang kanina na naman at muli, mamaya, minsan. Ilang minsan na. Minsan lang (na) naman. Sa Pagtambay I. May basag na naman kagabi. Kasama ang ilang tuyong bulaklak ng naghihikab pang bogambilya, hinakot ko ang mga bubog. May pipilay- pilay na pusang tumawid. Nakakainip. Sana dumating na ang pansit. 138 Likhaan 6 • poetry / tuLa
II. Nagbuhat din ako nang bagong-lipat sila dito. Ngayon, pinili kong ilabas ang mga ipinasok ko rin noon. Halos wala nang natira. Nang mag-isa kong itinawid ang mesa sa pinto, napunit ang ngiti ni Mayor sa poster. Ang mahalaga, nakalusot. Nakakapagod. III. Paikot-ikot, magkatalikod ang mga askal, nais nang makawala sa isa't-isa. Nagkasalubong ang tatlong butiki sa abenida ng pader. Hinihigop na ng sulok ang mga anino. Pauwi na silang lahat. IV. May pusang pisa sa gitna: pasador sa hiwa ng daan. Marahil, huli na niyang buhay. Habang mahimbing ang matandang poste, pinapatahan na rin ang videoke; "Are you having fun yet?" Sandali na lang, papatayin na si Sinatra. Maagang magsasara ang bahay- aliwan. Maaga-aga rin akong mag-aabang muli, sa pansitan. charLeS Bonoan tuViLLa 139
Sa Mga Pagitan Marahil, angkop lamang na magmungkahi ng simula't hanggahan: isang silid, may hubad na banig, ang mabigat na langitngit ng pintong nasa bingit ng bukas-pinid. "Tumuloy ka" ang nais kong sunod na sabihin, subalit nakahakbang ka na, ipinasok maging ang sapatos, at nambulabog. Ang ibig kong sabihin, pinunan mo ang namamayaning bulong, nakakulong. Pansinin ang pilapil ng sapot sa kisame, ang pagbibigay-anyo ng sinag sa humuhulagpos na anino. Gaano na nga ba katagal sumisilip ang sariling tsinelas? Sa kabila ng lahat, ang busina tuwing alas-siyete ng umaga, na magiliw nating sinasalubong ng ating mga basura. Pangalanan natin ang mga pagitan; ang puwang sa pagsilang at kawalang- ngalan, mga alinlangang di winika't sa lambat ng dila na lamang iniiwan. Madilim pa, ngunit maliwanag sa ating umaga na: inilalatag ng matador ang mahimbing at kalahati-na-lamang na katawan ng baboy sa tabla, unan ang duguang sangkalan. Ilang beses na bang nagkulang ang tiyak? Minsan, dumudungaw ang ganap sa mga agwat; kadalasan, lungkot, hadlang: ang butas na tubo sa kalsada, mga alon mulang bakas ng basang gulong sa tag- araw, ang pagpikit ng dalampasigan, ang paghahanap sa mga hakbang. Sapat na ba ang mga patlang? Sa sulok, malaon nang nilipol ng mga insekto ang hukbo ng mga basyo ng serbesa, at tila nagtatapat ang pader na, lagi, sa aki'y may lagusan: balikat, katawan, bintana, hanggahan, pinto, pagitan. Ganito: madilim ang tabing sa bawat hikbi't tibok, at sa pamamagitan, nag-uukol tayo ng pagkukulang. Ito, katahimikan. Saglit. Dito, ang simula. Nakarating na ba sa iyo ang lumang kuwento tungkol sa pagpapalit-tahanan ng dila at puso? Nauutal ang mga hulagway sa ating paligid, at nagsisimula nang pagdudahan ang mga di-pa-nasabi. Samakatwid, lalo na ang mga di- na-masabi; tulad nito: kanina, binuksan mo ang bintanang matagal nang tikom at tila kapuwa tayo naumid sa buntong-hininga't daing ng buong silid. Animoy lumingon din ang puno ng mangga, kaya't nabitiwan ng mga sanga nito ang mga dilaw na pusong hinog-sa-pilit; bumulusok, pumutok ang mga dibdib. May nasabi ba ako? Tanghaling-tapat at sa huli, taimtim ang nais na huwag malupig ang ngayon at ang loob, nakatanghod, sinisiyasat ang mga buod ng pagsasara: balikat, katawan, bintana, hanggahan, pinto, pagitan. 140 Likhaan 6 • poetry / tuLa