Every Church a Study Center Old Testament History III © Conrad Jun Tolosa Revised May 13, 2020 The Prophets, The Exile and The Rebuilding Years 1. Ang mga Propeta sa Israel Ahijah (931 BC) 1 Kings 11: Isang araw lumabas ng Jerusalem si Jeroboam at nakasalubong niya si Ahijah - ang propetang taga-Shiloh. Walang anu-ano'y inalis ni Ahijah ang kanyang balabal at pinagpupunit-punit sa labindalawang piraso. Ito ay simbulo na hahatiin ng Panginoon ang kaharian ni Solomon at ibibigay kay Jeroboam ang sampung lipi. Ang lipi lamang ni Judah ang matitira kay Solomon. 1 Kings 12-14: Dahil hindi nakinig si Rehoboam sa payo ng mga matatanda, hindi nagpailalim sa kanyang paghahari ang 10 lipi ng Israel. Si Jeroboam ang itinalaga ng mga Israelita bilang kanilang hari. Nang magkasakit ang anak ni Jeroboam, inutusan niya ang kanyang asawa na magpanggap at pinapunta ito kay Propeta Ahijah. Nang makarating ang asawa ni Jeroboam sa kinaroroonan ng propeta, nagsalita ito at sinabing paparusahan ang Israel at angkan ni Jeroboam. Ang sinumang kamag-anak ni Jeroboam na mamamatay sa loob ng lungsod ay kakainin ng mga aso, at ang mamamatay naman sa bukid ay kakainin ng mga buwitre. At ang kanilang kaisa-isang anak ay mamatay. Nangyari lahat ang tinuran ng Propeta. Jehu (909 BC) 1 Kings 16: Isinugo ng Panginoon si Propeta Jehu nang panahong naghahari si Baasha sa Israel dahil sa di kalugod-lugod na pamumuhay ng mga Israelita sa harap ng Panginoon. Sinabi niya sa hari na ang magiging kaparusahan ni Haring Baasha at ng kanyang sambahayan ay katulad ng kay Jeroboam. Ang sino man sa kanyang angkan na mamamatay sa loob ng bayan ay kakainin ng mga aso, at sinumang mamamatay sa bukid ay kakainin ng mga buwitre. Elijah (874 BC) 1 Kings 17: Sinabi ni Propeta Elijah kay Haring Ahab ng Israel na hindi uulan sa loob ng tatlong taon. Inutusan ng Panginoon ang propeta na magtago sa brook Cherith sapagkat doon siya maka-kainom ng tubig. Umaga't hapon, may mga uwak na magdadala sa kanya ng pagkain. Nang matuyo ang batis, inutusan siya ng Panginoon na magtungo sa Zarephath. May isang biyuda roon na magpapakain sa kanya. Subalit pagdating niya roon, kaunti lang ang harina at ilang patak ng langis ang natitira para sa mag-ina. Siniguro ni Elijah sa babae na hindi mauubos ang kanilang pagkain hanggang hindi sumasapit ang tag- ulan. At ganoon nga ang nangyari. Hindi nagtagal, nagkasakit at namatay ang anak ng biyuda. Binuhat ni Elijah ang bata at dinala ito sa kanyang silid. Nanalangin siya at hiniling sa Panginoon na buhayin ang bata. At sa pagkakataong iyon, Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 1
ipinamalas ng Panginoon ang kanyang kapangyarihan. Ang bata ay nabuhay. Nang ikatlong taon na ng tagtuyot, inutusan ng Panginoon si Elijah na magtungo kay Ahab upang sabihin na malapit na siyang magpadala ng ulan. Pagkarating ni Elijah sa kinaroroonan ni Ahab, si Elijah at mga propeta ni Baal at Ashera ay nagtuos upang mapatunayan kung sino ang talagang nanggugulo. Ang mga Israelitang naglilingkod kay Baal at kay Ashera ay nakailang ulit ng tumawag at nanalangin sa kanilang diyos ngunit hindi sila tinugon. Samantalang si Elijah ay nanalangin lamang sa Diyos, ang Diyos na Makapangyarihan sa lahat, at ang Panginoon ay tumugon sa pamamagitan ng bumababang apoy. Nang makita ng mga tao ang nangyari sila ay nagpatirapa. At pinagpapatay nila ang mga propeta ni Baal. At sa pagkakataong iyon, nagpadala ang Panginoon ng ulan. Nalaman ni Jezebel ang buong pangyayari kaya't nais niyang ipapatay si Elijah. Nakaramdam ng takot si Elijah kaya tumakas siya at nagtungo sa lupain ng Judah. Inutusan siya ng Panginoon na magtungo sa wilderness na malapit sa Damascus; pagdating niya doon, bubuhusan niya ng langis si Hazael bilang hari ng Syria. Itatalaga niya si Jehu, na anak ni Nimshi, bilang hari ng Israel, at si Elisha bilang propeta na hahalili sa kanya. Micaiah (870 BC) Ang mga propetang nakapaligid kay Haring Ahab ay puro bulaan sapagkat sinasabi lang nila ang nais marinig ng hari. Kaya napilitan siyang ipatawag si Propeta Micaiah upang magtanong sa Panginoon kung didigmain nila ni Haring Jehoshaphat ang mga Syrians na umookupa sa Ramoth-gilead. Sinabi ni propeta Micaiah ang kanyang pangitain na nakita niya ang Israel na nakakalat sa bundok na parang mga tupa na walang pastol. At sinabi ng Panginoon sa kanila na wala silang panginoon kaya pauwiin na sila ng may kapayapaan. Nainis si Ahab sa mga ipinahayag ng propeta. Patuloy na nagsalita si Micaiah, "Ang Panginoon ay nakaupo sa trono at nakatayo sa magkabila Niya ang Kanyang mga anghel. Tinanong ng Panginoon kung sino ang hihikayat kay Ahab na lumaban at matalo sa Ramoth-gilead? Ang isang espiritu ay lumapit sa Panginoon at nagsabing siya ang hihikayat kay Ahab sa pamamagitan ng pagiging sinungaling na espiritu sa bibig ng kanyang mga propeta. Sinabi ng Panginoon, hikayatin mo siya at ikaw ay magtatagumpay. At inilagay ng Panginoon ang sinungaling na espiritu sa bibig ng mga propeta ni Ahab at dineclara Niya ang kapahamakan kay Ahab." Pinadakip ni Ahab si Micaiah at ito ay ipinakulong. Elisha (853 BC) 1 Kings 19:19-21: Nang matagpuan ni Elijah si Elisha, inalis ni Elijah ang kanyang balabal at ibinalabal ito kay Elisha. Sumunod sa kanya si Elisha at naging lingkod niya ito. 2 Kings 2-9: Dumating ang oras na si Elijah ay kailangan nang kunin ng Panginoon sa pamamagitan ng ipu-ipo. Si Elisha ay hindi humihiwalay sa kanya. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 2
Nang sila ay makarating sa ilog Jordan hinubad ni Elijah ang kanyang balabal at inihampas sa tubig. Nahawi ang tubig at sila'y tumawid sa tuyong lupa. Tinanong ni Elijah si Elisha kung ano ang kanyang kahilingan bago siya kunin ng Panginoon. Ang tanging kahilingan ni Elisha ay ang dalawang bahagi ng kapangyarihan ni Elijah. Sinabi ni Elijah na matatamo lamang nito ang kanyang kahilingan kung masasaksihan niya ang mangyayari sa kanya. Habang sila ay naglalakad, biglang may pumagitna sa kanila na isang karwaheng apoy na hila ng mga kabayong apoy. Nagkahiwalay sila at si Elijah ay kinuha ng isang ipu-ipo at iniakyat sa langit. Kitang-kita ni Elisha ang buong pangyayari kaya't mapapasakanya ang kanyang kahilingan. Sa tindi ng kalungkutan ni Elisha dinampot niya ang balabal ni Elijah at bumalik siya sa pampang ng Ilog at inihampas ang balabal kayat ang ilog ay natuyo. Nasaksihan ito ng mga propetang taga-Jericho. Sinalubong nila si Elisha at buong galang na niyukuan ang propeta. Sinabi ng mga taga-Jerico kay Elisha ang kanilang hinaing patungkol sa karumihan ng kanilang tubig. Humingi si Elisha ng bagong mangkok at pinalagyan niya ito ng asin. Nagtungo siya sa bukal ng tubig at ibinuhos ang asin. Mula noon naging malinis ang tubig sa Jericho. Si Haring Mesa ng Moab ay naghimagsik laban sa Israel nang mamatay na si Ahab. Kaya naman ang sandatahang lakas ng mga hari ng Israel, Judah at Edom ay nagsama-sama laban sa kanya. Makaraan ang pitong araw na paglalakad, naubusan sila ng tubig. Naisipan ng tatlong hari na lumapit kay Elisha. Humingi si Elisha sa kanila ng isang manunugtog at nang tumugtog na ang mga ito, nilukuban siya ng kapangyarihan ng Panginoon, sinabi niya na pababahain ng Panginoon ang tuyong batis upang sila an gang kanilang mga hayop ay mainom na tubig. Sinabi pa ng propeta na magtatagumpay sila laban sa mga Moabita. Ang ngang ito ay nangyari pamamagitan ni propeta Elisha. Minsan, ang asawa ng isa sa mga propeta ay lumapit kay Elisha upang humingi ng tulong sapagkat ang kanyang dalawang anak na lalaki ay gustong gawing alipin ng isa sa mga pinagkakautangan nila. Mayroon lamang siyang langis kayat inutusan siya ni Elisha na manghiram ng mga lalagyan at punuin ang mga ito ng langis. Hindi tumigil sa pagdaloy ang langis hanggang sa napuno lahat ng lagayan. Ipinagbili niya lahat ng langis at binayaran nila ang kanilang utang. Si Elisha ay pumunta sa Shunem. May isang mayamang babae roon na lagi siyang inaanyayahang sumalo sa kanilang pagkain. Siya ay pinagawan rin ng sariling silid. Inisip ni Elisha kung paano niya masusuklian ang kabutihan ng babaeng Shunamite. Napag-alaman niya na ang babae ay walang anak kaya't kinausap niya ito at sinabihang siya ay magkakaanak ng isang lalaki paglipas ang isang taon. Nangyari nga ang sinabi ni Propeta Elisha. Lumaki na ang bata subalit ito ay namatay dahil sa matinding sakit ng ulo. Pinuntahan ng ina ng bata si Elisha at ipinaalam ang nangyari. Dinapaan ni Elisha ang bangkay at hinawakan ang mga kamay nito. Pagkatapos, itinapat niya sa bibig at mata ng bangkay ang kanyang mata at bibig. At unti-unti itong uminit. Ang bata ay bumahing nang pitong beses saka idinilat ang mata. Kasalukuyang taggutom sa Gilgal nang magbalik doon si Elisha. Inutusan niya ang kanyang katulong na ipagluto ang mga anak ng mga propeta. Ito ay kumuha ng gulay subalit ang kanyang nakuha ay isang Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 3
lason. Nagpakuha si Elisha ng kaunting harina at ito ay kanyang ibinuhos sa palayok. At nakain ito ng mga propeta. Si Naaman, na commander ng army ng hari ng Syria, ay may sakit na ketong. Nagtungo siya kay Propeta Elisha nang malaman niya sa nabihag nilang dalagitang Israelita na ito ay nagpapagaling ng may sakit. Nang sinabi ni Elisha kay Naaman kung ano ang dapat niyang gawin, nagalit pa ito sa propeta. Subalit sa huli ay sumunod din siya at siya ay gumaling. Minsan binalak ng hari ng Syria na digmain ang Israel. Nalaman ito ni Elisha at agad niyang ipinagbigay- alam sa hari ng Israel. At lahat ng lugar na sinabi ni Elisha ay pinalagyan ng mga bantay. Dahil dito, labis na nabahala ang hari ng Syria. Nalaman niya na si Propeta Elisha ang nagsasabi sa Hari ng Israel ng patungkol sa mga binabalak nila. Nagalit ito. Kaya't inutusan niya ang kanyang maraming kawal upang dakpin si Elisha. Ngunit hindi sila nagtagumpay sapagkat lahat ng hilingin ni Elisha sa Panginoon ay dinidinig Niya. Hindi nagtagal, kinubkob ng Syria ang Samaria. Nagkaroon ng taggutom at nagmahal ang mga bilihin. Ang Hari ng Israel ay lubhang nalungkot kayat pinuntahan niya si Elisha upang ipapatay sana. Ngunit nagpahayag si Elisha na kinabukasan pagpasok sa Samaria ay makakabili na sila ng murang bilihin at mawawala na ang taggutom. At nangyari nga lahat ng sinabi ni Elijah. Ang hari ng Syria na si Ben-Hadad ay may sakit at nabalitaan niyang nasa Damascus si Propeta Elisha. Pinasundo niya ito kay Hazael upang itanong kung siya ay gagaling pa sa kanyang karamdaman. Sinabi ni Elisha kay Hazael na gagaling pa ang hari ngunit mamamatay rin ito. Nalungkot pa ang propeta sa kanyang nakitang gagawin ni Hazael na pagpapahirap sa Israel. Sinabi niya rin na ipinakita sa kanya ng Panginoon na si Hazael ay magiging hari ng Israel. Natupad lahat ito sapagkat pinatay ni Hazael si Ben- Hadad. Inutusan ni Elisha ang isa sa mga anak ng mga propeta na magpunta sa Ramoth-gilead upang buhusan ng langis si Jehu at italaga ito bilang hari ng Israel. Sinabi rin ng propeta kay Jehu na lilipulin niya ang sambahayan ni Ahab bilang paghihiganti kay Jezebel na nagpapatay sa mga tao ng Diyos. 2 Kings 13: Si Elisha ay nagkasakit ng malubha at dinalaw siya ni Haring Joash ng Israel. Iniutos ni Elisha na kumuha ito ng bow at arrows, at ipinana ito sa bintanang nakaharap sa Syria. Iyon ay nagsisimbolo ng tagumpay ng Panginoon laban sa mga Syrians. Pinakuha muli ni Elisha ang hari ng mga arrows at inutusan ito na ipalo sa lupa. Ginawa ito ng hari ng tatlong beses. Nagalit ang propeta sapagkat dapat ay pinalo ng hari ang lupa ng higit pa roon. Kaya tatlong beses lang matatalo ng hari ang mga Syrians. Matapos nito ay namatay na si Elisha. Jonah (796 BC) Isang araw inutusan ng Panginoon si Jonah na magtungo sa Nineveh upang sabihin sa mga tagaroon na umabot na sa Kanyang kaalaman ang kanilang kasalanan. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 4
Sa halip na sumunod, ipinasya ni Jonah na takasan ang Panginoon. Nagtungo siya sa Joppa at doon ay sumakay siya sa barko patungong Tarshish. Sa ganitong paraan ay inakala niyang makakatakas siya sa Panginoon. Ngunit nang sila ay nasa laot na, nagpadala ang Panginoon ng isang malakas na bagyo kaya halos mawasak ang barko. Nagpalabunutan ang mga naroon sa barko upang malaman kung sino ang dahilan ng pangyayaring iyon. Nabunot nila ang pangalan ni Jonah. Inihagis nila si Jonah sa dagat at pumayapa ito. Dahil dito, nagkaroon ng matinding takot sa Panginoon ang mga tao kaya sila ay naghandog at nangakong maglilingkod sa Kanya. Samantala, si Jonah ay nilamon ng isang dambuhalang isda at siya'y nanatili roon ng tatlong araw at tatlong gabi. Habang siya ay nasa tiyan ng isda siya ay nanalangin at humingi ng tawad sa Panginoon. Pagkatapos, iniluwa siya ng isda sa dalampasigan. Sa pagkakataong ito, sinunod na ni Jonah ang iniutos ng Panginoon. Nagtungo siya sa Nineveh at ipinahayag niya na gugunawin ng Panginoon ang lungsod pagkaraan ng apatnapung araw. Nang marinig ito ng mga tao sila ay nagsisisi at tumalikod sa kanilang mga kasalanan. Nakita ng Diyos ang pagtalikod nila sa kasamaan kaya Siya ay naghunos-dili at hindi na iginawad ang parusa sa kanila. Si Jonah ay nalungkot at nagalit sapagkat nakinita na niya ang mangyayari; alam niya na ang mapagbiyayang Diyos ay mahabagin, banayad sa pagkagalit at sagana sa wagas na pag-ibig. Amos (782 BC) Si Amos ay isang pastol sa Tekoa na isang baryo sa Judea. Bagamat nagmula siya sa Judah, ang kanyang misyon ay para sa kaharian sa norte, ang Israel. Nang panahong iyon, si Uzziah ang hari ng Judah, at si Jeroboam, na anak ni Joash, ang hari ng Israel. Ang mga propesiya ni Amos ay ang mga sumusunod: Wawasakin ng Panginoon ang mga lungsod ng Damascus, Filistia, Tyre, Edom, Ammon at Moab sapagkat ang mga naninirahn doon ay patuloy na nagkakasala sa Kanya. Tutupukin ang kanilang mga tanggulan at bibihagin ang kanilang mga hari at mga tauhan. Matitikman nila ang galit ng Panginoon. Ang mga taga-Judah ay hindi ligtas sa parusa ng Diyos, sapagkat hinamak nila ang mga aral at nilabag nila ang kautusan ng Panginoon. Iniligaw sila ng mga diyos-diyosan na pinaglingkuran nila. Susunugin ang Judah at tutupukin ang mga fortresses ng Jerusalem. Dahil sa paglapastangan ng mga taga-Israel sa banal na pangalan ng Diyos at sa mga kahalayang kanilang ginawa, sila ay paparusahan ng Panginoon. Ito ang isinukli nila sa ginawang pagtulong ng Panginoon sa kanila nang sila ay makalabas sa Egypt, pinatnubayan sila sa wilderness sa loob ng 40 years, at ibinigay sa kanila ang lupain ng Amorites. Nagtalaga ang Panginoon ng propeta sa kanilang mga anak at ginawa niyang Nazareno ang ilan sa kanilang mga kabataan. Subalit, pinagbawalan nilang mangaral ang mga propeta at pinainom lamang nila ng alak ang mga Nazareno. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 5
Dahil sa kanilang mga kasalanan, sila ay pababagsakin ng Panginoon sa lupa na gaya ng kariton na di makausad sa bigat ng dala. Walang makakatakas sa kanila, lahat ay manghihina. Ang Hatol sa Samaria. Hindi na nila alam ang paggawa ng mabuti kaya't sila'y lulusubin ng kaaway, wawasakin ang kanilang mga tanggulan, hahalughugin ang kanilang mga tahanan. Iilan lamang ang ililigtas ng Diyos sa mga Israelitang nakatira sa Samaria. Ang panaghoy ni Amos sa Israel. Nabuwal ang Israel at hindi na makabangon. Nakahandusay siya at walang tumutulong. Sinabi ng Panginoon, sa sanlibong kawal na inatasan ng isang lungsod, isang daan ang makakabalik; sa sandaan namang inatasan ng isa pang lungsod, ang makababalik ay sampu na lamang. Sa pamamagitan ni Amos, sinabi ng Panginoon na kung sila ay lalapit sa Kanya at gagawin ang matuwid, sila ay mabubuhay. Sa gayon, sasakanila ang Panginoon, ang Diyos na Makapangyarihan sa lahat. Ang pagkawasak ng Israel Ang mga balang sa pangitain: Nagpakawala ng maraming balang ang Panginoon at sinimot ng mga ito ang lahat ng halaman sa lupain. Ang apoy sa pangitain: Handa nang parusahan ng Panginoon ang mga tao sa pamamagitan ng apoy. Ang tubig sa kailaliman ng lupa ay tinuyo ng apoy at ngayo'y nasusunog na ang lupain. Ang plumb line sa pangitain: Ipinakita ng Panginoon kay Amos ang hawak niyang plumb line o hulog. Sa pamamagitan nito, ipapakita niya ang pagkakamali ng bayang Israel. Hindi na magbabago ang kanyang pasya, paparusahan niya ang Israel. Mawawasak ang mga altar ng mga salinlahi ni Isaac. Mawawasak ang banal na dako ng Israel. At sa pamamagitan ng tabak, pupuksain Niya ang sambahayan ni Jeroboam. Ang pangitain tungkol sa isang basket ng prutas: Ipinakita ng Panginoon kay Amos ang isang basket ng prutas. At sinabi sa kanya na dumating na ang wakas ng Israel. Ang pagpaparusa sa kanila ay di na maipagpapaliban pa. Malulungkot na awitin ang maririnig sa palasyo. Ang mga bangkay ay nakahambalang sa labas at maghahari ang katahimikan. Ang mga makasalanan sa bayan ng Diyos ay masasawi sa digmaan. Pagkatapos, ibabangon muli ng Panginoon ang nawasak na kaharian ni David, at aayusin Niyang muli ang mga nasirang dako. At higit na pagpapala ang matatanggap ng mga Israelita. Hosea (767 BC) Nagpahayag ang Panginoon kay Hosea, na anak ni Beeri, noong panahon ng paghahari nina Uzziah, Jotham, Ahaz, at Hezekiah sa Judah. Si Jeroboam, na anak ni Joash, ang hari naman sa Israel. Ang aklat ni Hosea ay isang paalala sa mga Israelita na sila ay mayroong mapagmahal at tapat na Diyos at sa Kanyang pangako ay di sila mabibigo. Sa kabila nang patuloy na pagbaling sa mga diyos-diyosan ng mga Israelita, ang pag-ibig ng Diyos ay nananatiling matatag tulad ng mahabang pagdurusa ng isang asawa sa kanyang taksil na asawa. Ang mensahe nito ay isa ring babala sa mga tumalikod sa pagmamahal ng Diyos. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 6
Sa pamamagitan ng pagpapakasal ni Hosea at Gomer, ang pagmamahal ng Diyos sa suwail na bayan ng Israel ay ipinakita sa isang mayamang talinghaga na pumapaksa sa kasalanan, paghuhukom, at mapagpatawad na pag-ibig. Inutusan ng Panginoon si Hosea na mag-asawa ng isang babaeng nakikipagtalik sa iba't ibang lalaki. Magkakaroon siya ng mga anak. Sapagkat ang babaeng iyon ay simbolo ng mga tao sa lupain na nagtaksil sa Kanya. Napangasawa nga ni Hosea si Gomer. Nagkaroon sila ng tatlong anak, si Jezreel, na panganay - upang ipaalala sa kanila ang matinding galit ni Jehu nang patayin niya sina Joram at Amaziah at ang 70 anak ni Ahab; ang pangalawa ay si Lo-ruhama (No Mercy) - sapagkat hindi na kahahabagan at hindi na patatawarin ng Panginoon ang Israel; at ang pangatlo ay si Lo-ammi (Not My People) - sapagkat ang Israel ay hindi na bayan ng Diyos at hindi na Siya ang kanilang Diyos. Iniwan ni Gomer si Hosea at nagpunta sa kanyang mga kalaguyo. Tulad din ito ng pagtalikod ng mga Israelita sa Panginoon nang sila ay sumamba sa diyos-diyosan. Ngunit muling susuyuin ng Panginoon ang mga Israelita at ibabalik Niya sa kanila ang kanilang mga ubasan at gagawin Niyang pinto ng pag-asa ang Libis ng Kaguluhan. At sa araw na iyon, tatawagin nila ang Panginoon ng "Ang Aking Asawa." At bibigyan sila ng matiwasay na kapahingahan. Ibabalik ng Panginoon sa mga Israelita ang kanilang lupain. Kahahabagan Niya si Lo-ruhama at sasabihin kay Lo-ammi na "Ikaw ang aking Bayan" at tutugon naman siya ng "Ikaw ang aking Diyos." Nakiusap si Hosea sa Israel na sila ay manumbalik sa Panginoon, alisin ang kanilang kasamaan at tanggapin ang mabuti sapagkat pagagalingin sila ng Panginoon sa kanilang kataksilan, mamahalin sila ng walang katapusan, sapagkat napawi na ang galit sa kanila ng Panginoon. Matuwid ang mga kaparaanan ng Panginoon, at ang mabubuti'y doon lumalakad ngunit nadarapa ang mga masuwayin. Nahum (642 BC) Ang Aklat ni Nahum ay isang tula ng pagdiriwang dahil sa pagbagsak ng Nineveh, na matagal nang kaaway ng Israel. Ang pagbagsak ng Nineveh ay itinuturing na katuparan ng hatol ng Diyos sa isang malupit at mapagmataas na bansa. Ang pahayag na ito sa Nineveh ay naipahayag ng Panginoon sa pamamagitan ni Nahum na taga-Elcos. Tumugon ang mga taga-Nineveh sa pangangaral ni Jonah at nagsisi sa kanilang makasalanang pamumuhay at naglingkod sa Panginoon. Subalit makalipas ang 150 years, ang Nineveh ay nanumbalik sa kanilang masasamang gawain, pagsamba sa diyus-diyosan, sa karahasan at kayabangan. Ipinadala ng Diyos si Propeta Nahum upang himukin muli sa pagsisisi ang Nineveh. Binigyang babala ng propeta ang darating na paghatol sa pamamagitan ng pagwasak sa kanilang lungsod at hikayatin sila sa pagsisisi. Hindi pinakinggan ng mga taga-Nineveh ang babala ni Nahum. Nagmatigas sila kaya't sila ay pinarusahan ng Panginoon. Nilusob at nasakop ng Babylon ang kanilang lupain. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 7
Wala na ang lungsod na parang yungib ng leon, ang dakong tirahan ng mga batang leon. Wala na rin ang dakong pinagtataguan ng inahing leon, ang lugar kung saan ligtas ang kanyang mga anak. Ang kalaban ng Nineveh ay ang Panginoon na Makapangyarihan sa lahat. Susunugin niya ang mga karwahe at mamamatay sa digmaan ang mga kawal nito. Tiyak na ang pagkawasak ng Nineveh. At hindi nito maipagtanggol ang kanyang sarili. Ang mga pinuno niya'y patay na, Assyria, gayon din ang mga maharlika. Nagkalat sa parang ang mga mamamayan at walang magtitipon sa kanila. Wala man lang gumamot sa kanyang mga sugat na malubha at nagnanaknak. Lahat ng makabalita sa sinapit ng Nineveh ay natutuwa't pumapalakpak, sapagkat ginawan mo silang lahat nang napakasama. 2. Ang mga Propeta ng Judah Joel (835 BC) Ang Aklat na ito ay naglalaman ng mensahe ng Panginoon sa pamamagitan ni Joel na anak ni Pethuel. Inilalarawan ni Propeta Joel ang nakahihindik na pananalakay ng mga balang na susundan ng matinding taggutom. Ito ang naging dahilan upang madaliin ng propeta ang pagbibigay ng babala sa Judah. Kung hindi lubusang magsisisi ang mga tao, uubusin sila ng kanilang mga kaaway tulad din ng sa kalikasan. Kung sila ay tutugon, sigurado ang panibagong material at spiritual na pagpapala para sa bansa. Subalit darating na ang Araw ng Panginoon. Ito ang araw na mahahayag ang mga katangian ng Diyos patungkol sa Kanyang galit, kapangyarihan at kabanalan na kahindik-hindik sa Kanyang mga kaaway. Malibang magsisi agad ng buong katapatan ang mga tao, sila ay sasalakayin ng mga kaaway at sasalantahin ang lupain na gaya ng mga elemento. Nakiusap si Joel sa mga tao at sa mga saserdote sa buong lupain na mag-ayuno at magpakumbaba habang hinihingi nila ang kapatawaran ng Diyos. Isaiah (767 BC) Si Propeta Isaiah ay tinawag upang magpropesiya sa Kaharian ng Judah. Nagpahayag siya ng paghatol at kaligtasan mula sa Diyos. Inilalarawan din niya ang Diyos bilang isang consuming fire. Ang Diyos ay banal at makapangyarihan sa lahat. Samakatuwid hindi Niya maaaring pahintulutan na ang kasalanan ay hindi maparusahan. Wawakasan ng Panginoon ang mga kapalaluan. Ang Judah at Israel ay bulag at bingi sa mga utos ng Panginoon. Sila ay inihalintulad sa ubasan na nararapat ng tapakan. Ganoon pa man, ipinakikita rin sa atin na ang Diyos ay mahabagin, mapagbiyaya at maawain. Dahil sa mga pangako ng Panginoon sa Israel at Judah, hindi Niya hahayaang sila ay lubusang mawasak. Ang Diyos ang magdudulot ng panunumbalik, kapatawaran at kagalingan. Ang tanong ng Panginoon, "Sino ang isusugo Ko?" Ang sagot ni Isaiah, "Narito ako; suguin Mo ako." Nakalahad sa aklat na ito ang pagbibigay ng Panginoon ng tanda na ang isang birhen ay magdadalangtao at manganganak ng lalaki na tatawaging Immanuel. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 8
Mababasa din ang mga katangiang pagkakakilanlan sa batang isisilang. Ang gobyerno ay nakaatang sa Kanyang balikat at Siya ay tatawaging Wonderful Counselor, Mighty God, Everlasting Father, at Prince of Peace. Binanggit din dito ang patungkol sa napakagandang anghel na umambisyon na maging katulad ng Diyos nang sabihin niya sa kanyang puso na siya ay aakyat sa langit; itatatag niya ang kanyang trono sa ibabaw ng mga bituin ng Diyos; at iluluklok niya ang kanyang sarili sa trono sa kataas-taasang banal na bundok. Nakasaad sa aklat ang patungkol sa pasakit na tatamuhin ng Panginoong Jesus; ang parusa na nagdulot ng kapayapaan para sa tao, at kagalingan dahil sa Kanyang mga sugat. Lahat tayo ay parang mga tupang naligaw, na nagtungo sa kanya-kanyang landas; at ipinasan Niya ang lahat ng ating pagsalansang. Ang kaligtasan ay darating sa pamamagitan ng Messiah - na ang Messiah ay maghahari ng may katarungan at katwiran. Ang paghahari Niya ay magdudulot ng kaligtasan sa Israel. Sa panahon ng paghahari ng Messiah ganap na mahahayag sa mundo ang kaluwalhatian ng Diyos. Si Jesus ay isang suffering Servant sa Kanyang unang pagdating. Sa kanyang ikalawang pagdating, Siya ay ang maghahari at mamamahala sa lahat. Siya ang Prinsipe ng Kapayapaan. Micah (740 BC) Ang mga pahayag ni Micah, na isang taga-Moreset, ay nakalahad sa aklat na ito noong panahon ng paghahari sa Judah ni Haring Jotham, Haring Ahaz, at Haring Hezekiah sa Samaria at Jerusalem. Ang mensahe ni Micah ay pinaghalong paksa ng paghahatol at pag-asa. Ang propesiya ay nagpapahayag ng paghahatol sa Israel para sa kanilang mga kasamaan. Ang paghuhukom na ito ay inaasahang hamantong sa pagkawasak ng Samaria at Jerusalem. Gigibain ng Panginoon ang Samaria at lubusang iguguho, hanggang siya'y maging isang bunton ng lupa. Paguguhuin niya papunta sa libis ang kanyang mga bato, at wawasakin niya ang mga pundasyon at madudurog lahat ng imahen doon, masusunog ang lahat ng ibinabayad ng mga sumasamba roon. Ang sugat ng Samaria ay hindi na gagaling. Ito rin ay kakalat sa buong Judah; papasok sa pinto ng Jerusalem na tirahan ng bayan ng Diyos. Sa pamamagitan ni Propeta Micah isinumpa ng Diyos ang mga pinuno, pari at mga propeta ng Israel na nagsamantala at nagligaw sa mga tao. Ang Jerusalem ay wawasakin dahil sa kanilang kasamaan. Ngunit dahil sa kahabagan ng Panginoon sa kanyang bayan, darating ang panahong titipunin niya ang mga pinarusahan. Ang mga pilay na nalabi ay bibigyan niya ng bagong buhay, at ang mga itinapon ay gagawin niyang isang malakas na bansa. Itatapon man ang mga taga-Jerusalem sa Babylon, kukunin at ililigtas muli sila ng Panginoon sa kamay ng kanilang mga kaaway. Palalakasin ng Panginoon ang mga taga-Jerusalem sapagkat paparusahan nila ang kanilang mga kaaway. Dudurugin nila ang maraming bansa, ang mga kayamanang nasamsam nila ay ihahandog sa Panginoon ng buong mundo. Samantala, sa pamamagitan ni Micah, sinabi ng Panginoon sa mga taga-Bethlehem, bagama't pinakamaliit siya sa mga angkan ng Judah ay magmumula sa kanyang angkan ang isang mamumuno sa Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 9
Israel. Kaya nga ang bayan ng Panginoon ay ibibigay niya sa kanyang kaaway hanggang sa isilang ng babae ang sanggol na mamumuno. Pagdating ng pinunong iyon, pamamahalaan Niya ang kanyang bayan sa pamamagitan ng kapangyarihan ng Panginoon sapagkat taglay Niya ang kadakilaan ng Panginoon na kanyang Diyos. At ang Israel ay mamumuhay na ligtas, sapagkat kikilalanin ng buong daigdig ang haring iyon. At sa Kanya magmumula ang kapayapaan. Ngunit kung sila ay susunod sa masasamang gawain ni Haring Omri at ng kanyang mga anak na si Haring Ahab, wawasakin sila ng Panginoon at hahamakin silang lahat. Kukutyain sila ng lahat ng bansa. Dahil sa pag-ibig ng Panginoon, darating ang panahon na patatawarin Niya ang mga kasalanan ng mga nakaligtas sa bayan Niyang pinili. Hindi nanatili ang Kanyang galit, sa halip ay ipinadarama Niya sa kanila ang tapat Niyang pag-ibig. Jeremiah (640 BC) Si Propeta Jeremiah ay naglingkod ng mahabang taon. At sa kanyang paglilingkod, binalaan niya ang bayan ng Diyos tungkol sa kapahamakang darating dahil sa laganap na pagsamba nila sa mga diyus- diyosan at sa iba pang kasalanan. Nakita niya ang katuparan nito nang ang Jerusalem ay sakupin ni Haring Nebuchadnezzar ng Babylon. Winasak niya ang lungsod at ang Templo, at dinalang bihag sa Babylon ang hari ng Judah at ang maraming mamamayan. Ipinahayag din niya ang magaganap na pagbabalik ng mga binihag at ang muling pagtatayo ng bansa. Ang Panginoon ay nagpahayag kay Jeremiah noong 13th year ng paghahari sa Judah ni Haring Josiah, anak ni Haring Ammon. Nang mamatay na si Haring Josiah, halos tinalikuran na ng Judah ang Panginoon at ang Kanyang mga kautusan. Inihalintulad ni Jeremiah ang Judah sa isang babaeng nagbebenta ng aliw. Muling nagpahayag ang Panginoon sa kanya sa panahon ng paghahari sa Judah ni Jehoiachim na anak ni Josiah. Maraming beses pang nagpahayag sa kanya ang Panginoon pagkatapos noon hanggang sa 11th year ng paghahari ni Zedekiah na anak rin ni Josias. At noong ikalimang buwan din ng taong iyon, ang mga taga-Jerusalem ay sinakop ng mga Babylonians at dinalang bihag sa ibang bansa. Ang Pagkatawag kay Jeremiah Sinabi ng Panginoon kay Jeremiah - bago pa siya ipaglihi at ipanganak ay pinili na siya upang maging propeta para sa lahat ng bansa. Ngunit nabahala si Jeremiah sapagkat hindi naman siya magaling na tagapagsalita at bata pa siya. Ngunit isinugo pa rin siya ng Panginoon at sinabihang huwag matakot sa kanila sapagkat ang Panginoon ay kasama niya at iingatan siya nito. Ibinigay sa kanya ng Panginoon ang kapangyarihang mangaral sa mga bansa at kaharian, upang sila'y bunutin at ibagsak, wasakin at itapon, itayo at itanim. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 10
Dalawang Pangitain. Ipinakita ng Panginoon kay Jeremiah ang isang "Sanga ng Almendra" - sapagkat ang Panginoon ay magbabantay upang matiyak na matutupad nga ang kanyang mga sinabi kay Jeremiah. Pagkatapos, ay nakakita si Jeremiah ng Isang kalderong kumukulo ang laman at halos tumagilid na mula sa gawing hilaga. Sinabi ng Panginoon kay Jeremiah na mararanasan ng lahat ng naninirahan sa lupain ang isang pagkawasak na magmumula sa hilaga. Paparusahan ng Panginoon ang kanyang bayan dahil sa kanilang kasalanan; tumalikod sila sa kanya. Naghandog sila at sumamba sa mga diyus-diyosan na ginawa ng kanilang kamay. Iniligtas ng Diyos ang Judah sa hindi mabilang na pagkakataon ngunit malapit ng magwakas ang Kanyang awa para sa kanila. Itinala ni Jeremiah ang pagsakop ni Haring Nebuchadnezzar sa Judah at pagsasailalim ng bansa sa kanyang kapangyarihan. Dahil sa patuloy na pagsuway sa Diyos, ginamit ng Panginoon si Nebuchadnezzar at ang kanyang hukbo upang pabagsakin at sakupin ang Judah at Jerusalem. Ngunit sa kabila ng mahigpit na pagpaparusa, ipinangako ng Diyos ang pagpapanumbalik sa Judah, sa lupain na ipinagkaloob Niya sa kanila. Ang Pag-asang Darating. Inihayag ni Jeremiah ang hula tungkol sa pagdating ng Messiah, si Jesu-Cristo. Inilarawan niya si Jesus na gaya ng Sanga sa bahay ni David, ang Hari na maghahari ng may karunungan at katuwiran. Siya ang kikilalanin ng Israel bilang tunay na Messiah na nagkakaloob ng kaligtasan sa Kanyang mga hinirang. Habakkuk (609 BC) Ang mga pahayag ng Panginoon ay inilahad ni Propeta Habakkuk sa aklat na ito. Labis na nabahala si Propeta Habakkuk kung bakit hinahayaan ng Diyos na dumaan sa paghihirap ang Kanyang bayan sa mga kamay ng kanilang kaaway. Nagreklamo si Propeta Habakkuk sa Panginoon dahil sa hirap na kanilang nararanasan at sa kaguluhan at karahasang kanyang natutunghayan. Tumugon sa kanya ang Panginoon at ipinasulat ito sa mga tapyas ng bato upang ito ay madaling makita at mabasa ng sino man sapagkat ang pangitaing ipinahayag sa kanya ay mangyayari sa takdang panahon. Ito ang mensahe ng Panginoon "Ang hambog ay mabibigo sa kanyang pagmamataas, ngunit ang matuwid ay mabubuhay sa pamamagitan ng kanyang pananampalataya." Siniguro ng Panginoon kay Habakkuk na mapapahamak ang mga makasalanan. Darating ang araw na hahamakin ng mga nasakop ang mga sumakop sa kanila. Uusigin sila dahil sa dugong kanilang pinadanak. Mapapahamak lahat ng nagkasala at sumuway sa Panginoon. Tatahimik ang lahat sa harapan Niya. Mananahimik ang buong sanlibutan sa Kanyang presensya. Muling nanalangin si Habakkuk sa Panginoon, at sinabi nito na narinig niya ang tungkol sa mga ginawa Niya, at siya'y lubos na humanga. Pinakiusap niya sa Panginoon na ulitin iyon sa kanilang panahon, ang mga dakilang bagay na ginawa Niya noon. Tahimik niyang aantayin ang takdang panahon ng pagpaparusa ng Diyos sa mga umapi sa kanila. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 11
Mahirapan man si Habakkuk, magagalak pa rin siya at magsasaya dahil si Yahweh ang Diyos na magliligtas sa kanya. Ang Panginoong na sa kanya'y magpapalakas. Tulad ng usa, tiyak ang kanyang mga hakbang. Zephaniah (640 BC) Ang mga pahayag ng Panginoon ay nakalahad sa aklat na ito ni Propeta Zephaniah. Si Josiah na anak ni Ammon ang hari sa Judah nang panahong iyon. Ipinahayag sa kanya ng Panginoon ang tungkol sa gagawing pagwasak sa lahat ng bagay sa balat ng lupa, ibabagsak Niya ang mga masasama at lilipulin Niya ang sangkatauhan sa balat ng lupa. Ipinahayag ni Zephaniah ang paghuhukom ng Diyos sa buong sanlibutan, sa Judah, sa mga nakapalibot na bansa, sa Jerusalem at sa lahat ng mga bansa. Ito ay sinundan ng panawagan ni Zephaniah na bago pa dumating sa kanila ang araw ng poot ng Diyos, pinakiusapan niya silang manumbalik sa Panginoon, gawin ang tama at sila'y magpa-kumbaba sa Panginoon at baka sakaling sila'y makaligtas mula sa parusang magaganap. Ngunit sila ay nagmatigas, kaya't tinipon sila ng Panginoon at ipinaramdam Niya ang Kanyang galit. Subalit sa kabila ng galit at parusang iyon, nanatili pa rin ang habag at awa ng Panginoon. Ipinahayag ni Zephaniah ang pagpapala ng Panginoon sa lahat ng bansa at lalo sa mga natitirang tapat sa Judah. Babaguhin ng Panginoon ang pananalita ng mga tao at sila ay bibigyan ng dilang malinis upang sa Kanya lamang sila manalangin at sumamba at buong pagkakaisang maglingkod sa Kanya. Sa araw na iyon ay hindi na sila mapapahiya sa ginawa nilang paghihimagsik sa Panginoon sapagkat aalisin na Niya ang mga mapagmataas. Hindi na gagawa ng kasamaan ang mga nakaligtas sa Israel. Hindi na sila magsisinungaling ni mandaraya man. Sila ay magkakaroon ng kapanatagan. Si Zephaniah ay may tapang na tahasang magsalita dahil alam niyang pinapahayag niya ang Salita ng Diyos. Ang Diyos ay may magandang-loob at mahabagin, ngunit kapag lahat ng Kanyang babala ay ipinagwalang-bahala, asahan na ang darating na paghatol. Daniel (592 BC) Ang Aklat ng Daniel ay nasulat sa panahon ng labis na paghihirap ng mga Judio dahil sa pag-uusig at pang-aapi ng isang haring pagano. Ang aklat na ito ay may dalawang main parts: 1) mga ulat tungkol kay Daniel at iba pang mga bihag na nagtagumpay laban sa kanilang mga kaaway, at 2) mga pangitain ni Daniel na naglalarawan ng pagbagsak ng ilang kaharian simula sa Babylon at pagkawasak ng mga pagan conquerors at tagumpay ng bayan ng Diyos. Kasama ng marami pang iba, si Daniel at ang kanyang tatlong kaibigan ay ipinatapon sa Babylon at dahil sa katapangang ipinagkaloob sa kanila ng Panginoon, sila'y itinaas sa paglilingkod sa hari. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 12
Nagkaroon ng panaginip si Haring Nebuchadnezzar na tanging si Daniel lamang ang nakapag-paliwanag ng tama. Ang panaginip ni Nebuchadnezzar ng isang malaking rebulto ay sumasagisag sa mga kahariang maitatayo sa hinaharap. Gumawa si Nebuchadnezzar ng bantog na rebulto ng kanyang sarili at pinilit ang lahat na sambahin ito. Sina Shadrac, Meshac, at Abednego ay tumanggi at himalang iniligtas ng Diyos sa kabila ng pagkatapon sa kanila sa loob ng nagniningas na hurno. Si Nebuchadnezzar ay hinatulan ng Diyos sa kanyang kahambugan, ngunit pagkalipas ay pinatawad nang makilala at inamin ang paghahari ng Diyos. Ang anak ni Nebuchadnezzar na si Belshazar ay ginamit ng mali ang mga bagay na nakuha mula sa Templo sa Jerusalem at dahil dito nakatanggap siya ng mensahe mula sa Diyos, na nakasulat sa pader. Tanging si Daniel ang nakapagpaliwanag ng sulat, isang mensahe ng paparating na paghatol mula sa Diyos. Itinapon si Daniel sa loob ng kulungan ng mga leon dahil sa pagtanggi na manalangin sa rebulto ng emperador, ngunit siya'y himalang nakaligtas. Binigyan siya ng Diyos ng pangitain ng apat na halimaw. Ang apat na halimaw ay kumakatawan sa kaharian ng Babylon, Medo-Persia, Greece, at Rome. Isang pangitain tungkol sa isang tupang lalake, isang kambing at maraming mga sungay- tumutukoy din sa susunod na mga kaharian at kanilang mga pinuno. Ang "pitumpung linggong" panghuhula. Binigyan ng Diyos si Daniel ng eksaktong panahon kung kailan ang Mesiyas ay darating at papatayin. Ang hula ay nagsasabi rin ng isang pinuno sa hinaharap na gagawa ng pitong taong pakikipagtipan sa Israel at sisirain ito makalipas ang tatlo at kalahating taon, dagling kasunod pagkatapos ng dakilang paghuhukom at katapusan ng lahat ng bagay. Si Daniel ay dinalaw at pinalakas ng isang anghel pagkatapos ng dakilang pangitain, at pinaliwanag ng anghel ang pangitain kay Daniel ng mas detalyado. Ezekiel (592 BC) Si Propeta Ezekiel ay nabuhay sa panahon ng Babylonian exile, bago at matapos bumagsak ang Jerusalem. Ang kanyang mensahe ay para sa mga itinapon sa Babylon at sa mga naiwan sa Jerusalem. Si Ezekiel ay nakatakdang simulan ang kanyang buhay ministeryo bilang pari sa edad na tatlumpu, subalit siya ay pinaalis sa kanyang sariling bayan at napunta sa Babylon sa edad na dalawampu't lima. Sa loob ng limang taon siya ay nanghina sa kawalan ng pag-asa. Sa edad na tatlumpu, isang pangitain ng kadakilaan ng Panginoon ang bumihag sa kanya sa Babylon. Natuklasan ni Propeta Ezekiel na ang Diyos ay hindi nakapinid sa kanyang bayan lamang bagkus, siya ay universal God na makapangyarihan at namamahala sa lahat ng mga tao at mga bansa. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 13
Sa Babylon, inihayag ng Diyos kay Ezekiel na sabihin sa mga tao na makakaranas ang sambahayan ng Israel ng panaghoy, pagdadalamhati at paghihirap. Inutusan siya ng Panginoon na ipahayag na ang Diyos ay buhay at sila ay dapat manumbalik sa Kanya. Binigyan ni Ezekiel ng babala ang mga Israelita ngunit ang mga ito ay hindi tumalikod sa kanilang mga kasalanan kaya tiyak na sila ay mamamatay. Muling nagpakita ang Panginoon kay Ezekiel at ito ay inutusan Niyang umuwi at magkulong sa kanilang bahay. Ididikit ng Panginoon ang kanyang dila sa kanyang ngala-ngala para hindi niya mabigyan ng babala ang mga naghihimagsik niyang mga kababayan. At kung may gustong ipasabi sa kanya ang Panginoon, muli siyang makakapagsalita. Si Ezekiel ay gumamit ng iba't-ibang pamamaraan upang ipahatid ang Salita ng Diyos sa mga tao. Gumamit siya ng sining, iginuhit niya ang larawan ng Jerusalem na nagsisimbulo ng pagbagsak nito at mga makahulugang kilos at kakaibang asal ng sa gayon ay makakuha ng atensyon. Inahit niya ang kanyang buhok at balbas upang ipakita kung ano ang gagawin ng Diyos sa Jerusalem at sa mga naninirahan dito. Paparusahan man ng Panginoon ang Kanyang bayan ngunit mananatili pa rin ang Kanyang habag sa kanila. Obadiah (587 BC) Ang Aklat na ito ay naglalaman ng pangitaing ibinigay ng Panginoon kay Propeta Obadiah tungkol sa Edom dahil sa kasalanan nito sa Diyos at sa Israel. Ang mga Edomita ay nagmula sa lahi ni Esau na kakambal ni Jacob. Naapektuhan ang kani-kanilang angkan dahil sa pag-aaway na namagitan sa magkapatid sa loob ng mahigit na 1,000 taon. Nagresulta ang hidwaang ito nang pagbawalan ng mga Edomita ang bansang Israel na makiraan sa kanilang lupain sa kanilang paglabas mula Ehipto. Ang pagmamataas ng Edom ang siyang dahilan ng mga hulang ito mula sa Panginoon sa pamamagitan ni Obadiah. Ipinahayag ni Obadiah na ang Edom ay wawasakin dahil sa kanilang pagmamataas at pagtatatawa sa kahirapang pagdadaanan ng Israel. Ang kasalanang ito ay hindi na palalampasin ng Diyos. Nagtapos ang pahayag sa isang pangako ng tagumpay at kaligtasan sa araw ng panunumbalik ng bansang Israel sa kanilang lupain habang pinaghaharian sila ng Panginoon. Haggai (520 BC) Ang mga pahayag ng Panginoon ay inilahad Niya kay Haggai noong ikalawang taon ng paghahari ni Haring Darius sa Persia. Ang Panginoon ay nangusap kay Haggai para kay Zerubbabel na gobernador ng Judah at sa pinakapunong pari na si Joshua. Sinasabi ng mga tao na diumano'y hindi pa napapanahon upang itayong muli ang templo ng Diyos. Dumating ang salita ng Panginoon sa sambayanan sa pamamagitan ni Propeta Haggai: Hindi tama na Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 14
naninirahan sila sa mga magaganda at maaayos na bahay samantalang nananatiling wasak pa rin ang templo ng Diyos. Sinabi ng Panginoon na pag-isipan nilang mabuti ang kanilang pamumuhay sapagkat marami nga silang naihasik ngunit kaunti lamang ang kanilang ani. May mga pagkain at maiinom nga sila ngunit kakaunti naman at hindi sapat. May mga kasuotan ngunit kulang upang bigyan sila ng init sa katawan. May mga kinikitang pera subalit para lang nilang inilalagay sa sisidlang butas. Binigo sila ng Panginoon sapagkat abalang-abala sila sa pagpapaganda ng kani-kanilang mga bahay samantalang ang templo na Kanyang tahanan ay pinababayaan nilang wasak. Matinding tagtuyot ang ipinararanas Niya sa buong lupain. Ang sambayanan ay nakaramdam ng takot sa Panginoon kaya sila ay sumunod sa Kanyang tinig. Sama- sama at tulung-tulong nilang sinimulan ang muling pagtatayo ng templo ng Panginoon na kanilang Diyos. Noong ikadalawampu't isa ng ikapitong buwan ng taon ding iyon, muling nagsalita ang Panginoon sa pamamagitan ni Propeta Haggai. Sinabi Niyang ihambing nila ang unang templo sa templong kanilang itinatayo. Wala itong sinabi sa naunang templo. Gayunpaman, nais ng Panginoon na sila ay magpakatatag. Patuloy nilang gawin ang templo sapagkat Siya ay kasama nila. Noong 20th day ng ikasiyam na buwan ng ikalawang taon ng paghahari ni Dario sa Persia, muling nagpahayag kay Haggai ang Panginoon. Sinabi ng Panginoon na ang Kanyang bayan ay marumi sa Kanyang harapan pati na ang bunga ng kanilang mga gawain. Kaya nga't ang lahat ng handog nila sa altar ay marurumi. Subalit simula sa araw na iyon, pagpapalain sila ng Panginoon. Isa pang mensahe ang ibinigay ng Panginoon kay Haggai upang iparating kay Zerubbabel na gobernador ng Judah. Malapit nang yanigin ng Panginoon ang langit at ang lupa, pati na ang mga kaharian; wawakasan na Niya ang kapangyarihan ng mga ito. Pagsapit ng araw na iyon, kukunin Niya si Zerubbabel na kanyang lingkod. Itatalaga niya ito upang maghari sa ilalim ng kanyang kapangyarihan. Zechariah (520 BC) Nangusap ang Panginoon kay Zechariah noong ikawalong buwan, ng ikalawang taon ng paghahari ni Haring Dario ng Persia. Ipinasasabi Niya sa mga taga-Judah na labis Siyang napopoot sa kanilang mga ninuno. Sila ay dapat manumbalik sa Panginoon at sila ay Kanyang kakalingaing muli. Noong 24th day ng 11th month ng ikalawang taon ng pamamahala ni Haring Dario, nagpahayag ang Panginoon kay Zechariah sa pamamagitan ng mga pangitain. Ang mga pangitaing ito ay may kinalaman sa mga darating na kaganapan. Ang mga Pangitain ni Propeta Zechariah May nakita siyang isang lalaking nakasakay sa kabayong pula, sa kabayong puti at sa kabayong batik-batik. Ang mga iyon ay isinugo ng Panginoon upang magmanman sa buong daigdig. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 15
Nakita din niya ang apat na sungay at ang mga sungay na iyon ang naghiwa-hiwalay sa Judah, Israel at Jerusalem kaya ang mga ito ay nagkalat sa iba't ibang lugar. May apat na panday ang ipinakita sa kanya ng Panginoon. Ipinadala ito ng Panginoon upang siya ang humarap sa apat na sungay; babaliin nila lahat ng apat na sungay na ginamit laban sa Judah. May isang lalaking may dalang panukat sapagkat susukatin nito ang luwang at haba ng Jerusalem. Walang anu-ano'y may anghel na lumakad upang salubungin ang lalaki at sinabihan na maraming maninirahan sa Jerusalem, ito'y parang mga nayon na walang pader. Ang Panginoon mismo ang parang apoy na magiging pader nila. Ang pangitain ng pinakapunong pari, si Joshua, nakatayo sa harapan ng anghel ng Panginoon. Napakarumi ng suot niyang damit. Pinatanggal ng Panginoon ang kanyang maruming damit na nagpapakita na inalis ng Panginoon ang kanyang karumihan at dinamtan ng malinis na kasuotan. Ang lampstand na may bowl sa ibabaw at pitong lampara at ang dalawang puno ng olibo. Sinabi ng anghel kay Zechariah na ang tagumpay ay hindi makakamtan sa pamamagitan ng lakas kundi sa Kanyang Espiritu laman. Si Zerubbabel ang naglagay ng pundasyon ng templong iyon at siya rin ang tatapos. Sinabi pa ng anghel na ang pitong sinag ay paningin ng Diyos at lalaganap ito sa buong mundo. Ang dalawang olibo naman ay dalawang tao na pinili ni Yahweh at pinahiran ng langis upang makatulong Niya sa pamamahala ng daigdig. Ang isang balumbon na dinadala ng hangin kung saan nakasulat ang mga sumpa sa daigdig. • Ang babae sa loob ng malaking basket. Nakita ni Zechariah ang babae na naka-upo sa loob ng basket. Ito ay ang kasamaan. Ipinasok muli ng anghel ang babae sa loob ng basket na nangangahulugan ng pagtanggal ng kasamaan sa buong lupain. Dalawang babae ang tumangay sa basket upang ito ay dalhin sa Shinar upang igawa ito ng templo. Ang apat na karwahe ay lumabas sa gitna ng dalawang bundok na gawa sa bronze. Ang mga kabayo ng unang karwahe ay kulay pula, ang sumunod ay kulay itim, ang pangatlo ay kulay puti at ang panghuli ay magkakaiba ng kulay. Sila ay nagpatrolya sa buong mundo. Ang mga nagtungo sa North ay nagpapayapa sa Espiritu ng Diyos. Si Zechariah ay nangaral na ang Diyos ay may kapangyarihan sa mundong ito, sinumang sasalungat sa Kanya ay mabibigo. Ang kanyang mga pananaw sa hinaharap ay nagpapakita na alam ng Diyos at nakikita Niya ang lahat ng mangyayari. Ang pagsasalarawan ng pamamagitan ng Diyos sa mundo ay nagtuturo na sa huli, tatapusin Niya ang mga gawa ng tao sa paraang Kanyang pinili. Hindi Niya inaalis ang kalayaan ng isang tao na sundin ang Diyos o maghimagsik, ngunit pinananagot Niya ang mga tao sa kanilang mga pagpiling gagawin. Maging ang puwersa ng kalikasan ay sumusunod sa kapangyarihan ng Diyos. Malachi (433 BC) Ang pangunahing layunin ni Propeta Malachi ay ang manawagan sa mga pari at sa bayan upang muling pag-alabin ang kanilang katapatan sa kanilang pakikipagtipan sa Diyos. Hindi na itinuturing na banal ng mga saserdote ang kanilang paghahandog sa Diyos. Inihahandog na rin nila ang mga hayop na may dungis at kapansanan bagamat ito ay taliwas sa hinihingi ng Kautusan (Deuteronomy 15:21). Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 16
Pinagtataksilan ng mga lalaking taga Judah ang kanilang mga asawa at nagtataka sila kung bakit hindi tinatanggap ng Diyos ang kanilang mga handog. Gayundin naman, hindi nagbibigay ang mga tao ng ikapu na gaya ng nararapat (Leviticus 27:30, 32). Ngunit sa kabila ng kanilang kasalanan at pagtalikod sa Diyos, ipinaalala ni Malachi ang pag-ibig ng Diyos sa Kanyang bayan (Malachi 1:1-5) at ang Kanyang pangako ng darating na mensahero ng Diyos. Malachi 3:1-6 ay isang hula patungkol kay John the Baptist. Siya ang mensahero ng Diyos upang ihanda ang daan ng Messiah, si Jesu-Cristo (Matthew 11:10). Ipinangaral ni John ang pagsisisi at nagbautismo sa pangalan ng Panginoon at sa gayon ay inihanda ang daraanan ni Jesus sa Kanyang unang pagdating. Ngunit ang mensahero na darating sa Templo ay si Cristo mismo sa Kanyang ikalawang pagparito kung kailan darating Siya na taglay ang dakilang lakas at kapangyarihan (Matthew 24). Sa panahong iyon, "lilinisin Niya ang mga anak ni Levi" (talata 3), na nangangahulugan na yaong mga gumaganap sa kautusan ni Moses ay nangangailangan din ng paglilinis mula sa kasalanan sa pamamagitan ng dugo ng Tagapagligtas. Sa ganitong paraan lamang sila makapaghahandog ng "handog ng katuwiran" dahil ito ay ang katuwiran ni Cristo na ipinahiram sa kanila sa pamamagitan ng pananampalataya (2 Corinthians 5:21). 3. Exile and the Rebuilding Years Ezra Ang proclamasyon ni Cyrus (539 BC). Si Haring Cyrus ng Persia ay nagproclama na ibinigay na sa kanya ng Diyos ang mga kaharian sa mundo. At siya ay inatasan na ipagtayo ang Diyos ng templo sa Jerusalem na nasa Judah kaya ang lahat ng mga tao ng Diyos ay nararapat bumalik na doon upang itayo ang templo ng Panginoon, ang Diyos ng Israel. Inutusan ng hari ang kanyang mga tauhan upang ilabas ang lahat ng mga gamit para sa temploat ang mga ito naman ay tinanggap ni Sheshbazzar, ang prinsipe ng Judah. Ang pagbabalik ng mga bihag. Ang mga nabihag ay bumalik sa Judah sa pangunguna ni Zerubabbel, Jeshua, Nehemiah, Seraiah, Reelaiah, Mordecai, Bilshan, Mispar, Bigvai, Rehum at Baanah. Ang kabuuan ay 42,360 bukod sa mga alipin at mga mang-aawit. Ang mga pinuno ng bawat sambahayan ay nagbigay ng kani-kanilang handog sa templo. Ang pagtatayong muli ng altar at templo. Makalipas ang pitong buwan ang mga Israelita ay nagtipon at sila ay nagtayo ng altar sa pangunguna ni Jeshua at Zerubbabel. At sa ikalawang taon nila sa Jerusalem, nanguna muli sina Jeshua at Zerubbabel upang itayo naman ang templo. Lahat sila ay nagsigawan sa galak nang makitang nakalatag na ang pundasyon para dito. Hinadlangan ang muling pagtatayo ng templo. Nabalitaan ng mga kaaway ng mga taga-Judah at taga- Benjamin na nakauwi na ang mga ito buhat sa pagkakabihag at sila ay nagtatayo ng templo para sa Panginoon. Kaya nag-volunteer silang tumulong sa pagtatayo ng templo subalit tumanggi sina Zerubbabel at Jeshua. Dahil dito, sinikap ng mga nanggugulo na masiraan ng loob ang mga taga-Judah at sinuhulan pa nila ang counselors upang matigil ang pagtatayo ng templo sa panahon ng paghahari ni Haring Cyrus at Haring Darius ng Persia. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 17
Sumulat si Rehum kay Artaxerxes at sinabing ang Jerusalem ay isang mapaghimagsik at makasalanang siyudad. Kaya ipinatigil ni Artaxerxes ang pagtatayo ng templo. Muling Sinimulan Ang Pagtatayo. Katulong sina Propeta Haggai at Zechariah, ipinagpatuloy nila Zerubbabel at Jeshua ang pagtatayo ng templo. Tinanong sila ni Gobernador Tattenai at ibang kasamahan nito, kung sino ang nagpahintulot sa kanila na ituloy ang pagtatayo. Sumulat si Tattenai kay Haring Darius nang malaman nilang si Cyrus ang may pahintulot nito. Nang maipasaliksik ni Darius ang decree ni Cyrus, sinabi niya sa gobernador na huwag pakikialaman ang mga taga Judah sa kanilang pagtatayo ng templo, sa halip, dapat ibigay sa kanila ang lahat ng pangangailangan sa kanilang paghahandog. Natapos ang paggagawa ng templo (516 BC). Ang mga Israelita ay nag-celebrate ng Passover sapagkat ibinaling sa kanila ng Panginoon ang puso ng hari ng Assyria upang matulungan sila sa pagtatayo ng templo ng Diyos, ang Diyos ng Israel. Pinadala si Ezra sa Jerusalem upang magturo. Si Ezra ay isang escriba na may malawak na kaalaman sa Kautusan na ibinigay ng Panginoon kay Moses. Itinalaga ni Ezra ang kanyang sarili upang pag-aralan, isagawa at ituro sa Israel ang mga tuntunin ng Kautusan. Ang kamay ng Panginoon ay nasa kanya sapagkat ipinagkaloob ng Haring Artaxerxes ang lahat ng kanyang hilingin. Pinahintulutan ng hari ang sinumang nagnanais ay malayang makakasama kay Ezra sa kanyang pagbabalik sa Judah. Inutusan din ng hari si Ezra na magtalaga ng mga hukom at mga tagapagpasya para sa mga taong hindi sumusunod sa mga batas ng Diyos. At dapat din niyang ituro ang mga batas na ito sa mga may walang alam patungkol dito. Nagpuri si Ezra sapagkat siya ay kinalugdan ng Panginoon. Tinipon ni Ezra ang mga pinuno ng bawat pamilya at nagbigay siya sa mga Levites ng mga handog para sa templo. Sinabi ni Ezra sa mga Israelita na dapat nilang hiwalayan ang kanilang asawa na nagmula sa ibang lahi. Nehemiah Ulat mula sa Jerusalem (445 BC). Ang kapatid ni Nehemiah na si Hanani ay nagpunta sa kanya nang naroon pa siya sa Susa. Ibinalita ni Hanani na ang mga Judio na nakatakas at nakaligtas sa pagkaalipin ay nalalagay sa peligro at kahihiyan sapagkat ang pader ng Jerusalem ay nananatiling nakabagsak at ang gate nito ay nasunog. Si Nehemiah, na cupbearer ni Haring Artaxerses, ay humiling sa Panginoon na bigyan siya ng tagumpay sa kanyang pakikipag-usap sa hari at kahabagan siya nito. Nagpunta si Nehemias sa Jerusalem. Habang ibinibigay ni Nehemiah ang inumin ng hari, ikinuwento niya ang kalagayan ng kanyang mga kababayan at humingi siya ng pahintulot na maka-uwi upang tumulong sa pagtatayong muli ng pader sa Jerusalem. Pumayag ang hari matapos niyang sabihin kung gaano katagal siyang mawawala. Binigyan din siya ng hari ng sulat upang makaraan sa mga lugar patungong Judah at bigyan siya ng mga kahoy na kakailanganin niya. Binisita ni Nehemiah ang pader. Hindi naging kasiya-siya kina Sanballat, na Horonite, at Tobiah, na Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 18
Ammonite, nang malaman nilang mayroong isang nagmamalasakit sa kapakanan ng mga Israelita. Nilibot ni Nehemiah ang lugar. Pagkatapos, sinabi niya sa kanyang mga kasama na magtulong-tulong sila sa pagtatayo ng pader ng Jerusalem upang hindi na sila kutyain sapagkat ang kamay ng Diyos ay nasa kanya kaya ang tugon nila ay "Magsimula na tayo sa paggawa." Ang mga saserdote ay nagsimulang itayo ang Sheep Gate, ang mga Tekoites ay nagkumpuni, si Jedaiah ay nagkumpuni sa kabilang bahagi at si Meremoth sa ibang bahagi. Nang malaman ni Sanballat na itinatayo muli ang pader, siya ay nagalit at kinutya na naman ang mga Judio. Plinano niyang salakayin ang Jerusalem. Isinaayos ni Nehemiah ang lahat ng tao sa kanilang pagtratrabaho nang sa ganoon, may nagtratrabaho sa araw at may nagbabantay sa gabi. Ang mga tao ay naghumiyaw kay Nehemiah sapagkat marami sa kanila ang kinakailangang magsanla ng kanilang ari-arian o mangutang upang makabayad ng buwis sa hari o kaya nama'y magpaalipin ang kanilang mga anak dahil sa mataas na interes. Kaya pinagsabihan ni Nehemiah ang mga nobles at mga opisyal na ibalik nila sa kapwa Judio ang kanilang mga ari-arian at ang mga interes na kinukuha nila. Nang ma-appoint si Nehemiah bilang gobernador ng Judah, siya at ang kanyang mga kasamahan ay hindi kumain kailanman na gamit ang allowance nila bilang gobernador. Ang mga naunang gobernador sa kanila ay nagpataw ng mabigat na pasanin sa mga tao. Subalit hindi niya ito ginawa dahil sa kanyang takot sa Diyos. Limang beses ipinatawag ni Sanballat at Geshem, na Arab, si Nehemiah. Subalit tumanggi siya sa lahat ng pagkakataon sapagkat alam niyang may masamang balak ang mga ito sa kanya. Nang matapos ang mga pader, ang lahat ng mga nasyon sa paligid nila ay natakot sapagkat sa tingin nila, ito ay naisagawa ng mga Judio dahil sa tulong ng Diyos. Itinalaga ni Nehemiah sina Hanani at Hananiah, ang gobernador ng palasyo, bilang taga-pamahala sa Jerusalem. Ipinalista niya ang lahat ng mga nobles, mga opisyal at mga tao ayon sa kanilang angkan. Ito ay umabot ng 42,360 bukod sa kanilang mga alipin at mang-aawit. Lahat ay nagtipon at tinawag nila si Ezra upang basahin ang aklat ng Batas na iniutos ng Panginoon sa kanila. Pagkatapos ay sinabi ni Ezra sa kanila na ang araw na iyon ay banal kaya hindi sila dapat tumangis o malungkot. Ipinagdiwang din nila ang Feast of Booths. Nagtipon muli ang congregasyon at ihiniwalay nila ang kanilang mga sarili sa mga dayuhang kasama nila. Binasa nila ang aklat ng mga batas, ikinumpisal ang kanilang mga kasalanan at sumamba sila sa Panginoon. Sila ay gumawa ng kasulatan ng kasunduan sa Panginoon na sila ay lalakad ayon sa Kanyang mga kautusan. Ang mga leaders ay nanirahan sa Jerusalem at sila ay nagpalabunutan kung sino pa ang maninirahan dito. Ang iba ay nanirahan sa iba't ibang bayan ng Judah. Lahat ng mga Levites at leaders ay nagtipon upang i-dedicate ang pader na itinayo nila. Sila ay nagsaya at nagpuri. Nagtalaga din ng mga tao para sa kanilang mga storerooms. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 19
Nasa Aklat ng Kautusan ni Moses na walang Moabite o Ammonite ang maaaring pumasok sa congregasyon ng Diyos sapagkat hindi nila binigyan ang Israel ng tinapay at tubig. Nang marinig ito ng mga tao, humiwalay sila sa mga dayuhan. Si Tobiah, na ipinaghanda ni Eliashib ng malaking kuwarto, ay pinalayas ni Nehemiah sa temple. Hinarap din ni Nehemiah ang mga lumalabag sa araw ng Sabbath sapagkat sila ay nagtratrabaho sa ubasan sa araw na ito. Ganoon din ang kanyang ginawa sa mga nagsipag-asawa ng mga dayuhang babae. Esther Si Haring Ahasuerus ng Persia ay naghahari sa 127 probinsya mula sa kanyang kaharian sa Susa. Nagbigay siya ng piyesta para sa kanyang mga opisyal at mga tagapaglingkod. Ang mga matataas na opisyal at mga gobernador ng mga probinsya ay naroon. Ang kanyang reyna na si Queen Vashti ay nagbigay din ng piyesta sa palasyo para sa mga kababaihan. Makalipas ang ilang araw, ipinatawag ng hari ang reyna, upang ipakita sa mga bisita ang kanyang kagandahan, subalit ito ay tumanggi. Ikinagalit ito ng hari kaya pinayuhan siya ng pitong prinsipe ng Persia at Media na hindi dapat palagpasin ng hari ang ganoong asal. Nirecomenda ni Memucan, ang isa sa mga prinsipe, na huwag nang palalapitin ang reyna sa hari at ibigay na ang puwesto ng reyna sa iba. Inalagaan at inangkin na parang anak ni Mordecai si Esther mula nang maulila ito sa mga magulang. Nang magpatipon ng mga babae ang hari mula sa iba't ibang probinsya, si Esther ay nakasama dito. Sinabihan siya ni Mordecai na huwag ibubunyag ang kanyang lahi. Nang makita ng hari si Esther, inibig siya ng hari higit sa sinumang babae at nakuha niya ang pabor ng hari. Dahil dito, pinutungan siya ng hari ng corona bilang reyna kapalit ni Vashti. Nagbigay ng piyesta ang hari para kay Esther. Minsan, nakaupo si Mordecai sa gate ng hari, narinig niya ang dalawang eunuch ng hari na nagplaplanong saktan ang hari. Ipinaalam niya ito kay Esther upang makarating sa hari. Ang dalawang eunuch ay binitay. Pagkatapos ng pangyayaring ito, si Haman ay prinomote ni Hari Ahasuerus. Ang lahat ng tao ay nagbibigay galang sa kanya maliban kay Mordecai. Ito ang nagbunsod ng galit ni Haman kaya sinabi niya sa hari na ang mga Judio ay hindi sumusunod sa batas ng hari kaya hayaan siyang lipulin ang mga ito. Ibinigay ng hari ang kanyang singsing kay Haman upang selyohan ang batas. Nang malaman ni Mordecai ang tungkol sa batas, siya ay nagsuot ng sako. Ang mga Judio ay nag-ayuno at tumangis. Nang malaman ni Esther ang kadahilanan, pinasabi niya kay Mordecai ang ganito, "Tipunin ang mga Judio at mag-ayuno sila para sa akin. Pupunta ako sa hari kahit bawal sa kanilang batas. Kung ako ay mamamatay, ako ay mamamatay." Lumapit nga si Esther sa hari at siya ay pinakitaan ng pabor. Hiniling ni Esther ang presensya ng hari at ni Haman sa piyesta na idadaos niya. Sumang-ayon sila. Si Haman naman ay nagpagawa ng bitayan para kay Mordecai ayon sa payo ng kanyang asawa at mga kaibigan. Kinagabihan, hindi makatulog ang hari. Ipinabasa niya ang chronicles at doon nakita ang ginawang pagbababala ni Mordecai dahil sa masamang plano laban sa hari. Nalaman niyang walang parangal na ibinigay dito. Pinatawag ng hari si Haman na papasok sa palasyo upang kausapin siya patungkol kay Mordecai. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 20
Tinanong ng hari si Haman kung ano ang dapat gawin ng hari sa isang tao na nais niyang parangalan. Inisa-isa ni Haman ang mga dapat gawin at ibigay sa taong pararangalan. Inutos ng hari kay Haman na gawin lahat ng kanyang mungkahi para kay Mordecai. Sa piyesta, tinanong ni Haring Ahasuerus kung ano ang kahilingan ni Esther. Sinabi ni Esther sa hari ang planong paglipol ni Haman sa mga Judio. Isinumbong din ng isang eunuch ang patungkol sa bitayan na ipinagawa ni Haman sa kanyang bahay na gagamitin para kay Mordecai. Dahil dito, iniutos ng hari na bitayin si Haman sa bitayan na kanyang pinagawa. Ang edict ng hari ay hindi maaaring mapawalang-saysay kaya inutos ng hari na gumawa sila ng sulat patungkol sa mga Judio na maaari nilang ipagtanggol ang kanilang mga sarili at selyohan ito ng kanyang singsing. Sa araw na isinagawa na ang edict ng hari, tinalo ng mga Judio ang lahat ng kanilang mga kaaway. Sila ay nagtagumpay at itinatag niya ang Piyesta ng Purim. Si Mordecai ay na-promote bilang pangalawa kay Haring Ahasuerus. References: Gotquestions.org - Bible Briefs - Chart of Israel's and Judah's Kings and Prophets - Chronology of Israel's Kings and Prophets - Bible Timeline - Old Testament History An Introduction to the Old Testament Prophets The Reformation Study Bible Magandang Balita Biblia © Revised May 13, 2020 Conrad Jun Tolosa All rights reserved. No part of this material may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means except for brief quotations for the purpose of review or comments, without the prior permission of the publisher, Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. Philippine Biblical Worldview Foundation, Inc. 21