Sustainable & Inclusive Landscape Governance Isang Toolkit para sa mga Tagapagpadaloy ng Dialogue
Sustainable & Inclusive Landscape Governance Isang Toolkit para sa mga Tagapagpadaloy ng Dialogue
Forest Foundation Philippines 2F Valderrama Building, 107 Esteban St., Legaspi Village, Makati City, Metro Manila, Philippines 1229 +63 2 8891-0595 +63 2 8864-0287 Habi Education Lab, Inc. 27 Mayaman Street, UP Village, Diliman, Quezon City, Metro Manila, Philippines 1101 +63 2 7791-1540 kumusta@habieducationlab.org Sustainable & Inclusive Landscape Governance: Isang Toolkit para sa mga Tagapagpadaloy ng Dialogue ISBN: 978-621-96454-3-0 © 2021 ng Forest Foundation Philippines ay lisensyado sa ilalim ng CC BY-NC 4.0 Ang toolkit na ito ay nakapaloob sa Creative Commons Attribution License. Maaaring gamitin, ipamahagi, at palawigin ng sinuman ang toolkit na ito basta may kaukulang pagkilala sa may-akda. Disenyo ng pabalat ni Mitzi Bajet Disenyo at paglalapat nina Mitzi Bajet, JPaul Marasigan, Paola Ceriola Guhit ni Mitzi Bajet
Mga nilalaMan Buod ng Toolkit Pambungad Pagpapadaloy ng mga Tao Pagpapadaloy ng mga Espasyo Pagpapadaloy ng mga Proseso Pagsulong 2 5 20 40 54 64
PaunanG SaLIta Landscape approaches have gained momentum because of their premise to achieve conservation and development simultaneously within landscapes. Over the past twenty years they have evolved from focusing on the ecological integrity of landscapes, to focusing on the well-being of those living within landscapes. Most recently, they have become a vehicle for private companies and investors to combine their business interests with those interests of the landscape and its inhabitants, aiming for more sustainability and social inclusion. One of the key elements of landscape approaches is landscape governance. Landscape governance highlights the importance of having transparent processes of dialogue and decision making among a landscape's stakeholders, while embedding this dialogue in policy processes across the policy ladder. As such, landscape governance is promoted as a means to tackle the incompatibilities between stakeholder needs and interests, without compromising on the needs of those right holders directly depending on landscape resources to secure their livelihoods. However, despite the popularity of landscape governance as a concept, the difficulties of shaping its practice are largely ignored. There are hardly any materials available that guide practitioners in the design and facilitation of landscape governance dialogue. This is why the work of the Forest Foundation Philippines is groundbreaking. It not only conceptualizes landscape governance dialogue, but it also shows how landscape governance dialogue is built in practice, through adequate design and effective facilitation on the ground.
The Sustainable and Inclusive Landscape Governance Dialogue toolkit is therefore the first of its kind. The philosophy behind is that good landscape governance dialogue comprises the facilitation of dialogue between people. But it also comprises the creation of the institutional space which is needed for people to engage. It finally comprises the design of larger processes of dialogue, to embed dialogue in policy processes at various levels of spatial decision making. The toolkit tells the story of a series of dialogues that took place in the Philippines from 2018 to 2020. The series were innovative and daring, as they represent a process of complementary dialogue within landscapes, between landscapes, and between landscapes and higher levels of policy making. It has led to better understanding between landscape actors, and practical landscape propositions to be taken forward. It has also led to better understanding between local, regional and national levels of spatial decision, to align stakeholder interests between these levels. All in all, it represents a vivid example of horizontal and vertical policy consultation, and deserves ample attention within the Philippines and beyond. The toolkit is born out of practice, and filled with practical tools and instruments to make dialogue happen where it is needed. Its appearance is highly interactive, and accessible to all who may wish to use it. I can wholeheartedly recommend it to individuals, men and women, old and young, communities, citizen groups, non-governmental organisations, (local) governments, and private companies who are willing to build relations. Relations with stakeholders, between stakeholders within a landscape, and between landscapes and higher levels where policies are designed and implemented. Dialogue is the beginning of change, and herewith the beginning of more sustainable and inclusive landscapes, in the Philippines and beyond. Cora van Oosten Senior Advisor Natural Resources Management Wageningen Centre for Development Innovation Wageningen University and Research 1
buoD nG tooLkIt Para saan ang toolkit? Isa sa mahihirap na aspeto ng mga dialogue ay ang pagpapadaloy ng usapan ng mga tao mula sa iba't ibang konteksto, sektor, at adbokasiya upang magsasama-sama, at magtulungan tungo sa iisang layunin. Bilang mga aktibong kalahok ng Sustainable and Inclusive Landscape Governance (SILG) dialogues mula 2018 hanggang 2020, mayroon tayong hitik na kaalaman at karanasan sa pagdidisenyo, pagpapadaloy, at pagpapatuloy ng mga landscape governance dialogue. Sa pamamagitan ng pagbibigay ng iba't ibang pananaw, kuwento, at mungkahi na nilikom mula sa mga tagapagpadaloy tulad natin, nilalayon ng toolkit na ito na pagyamanin ang magagandang gawaing nasimulan na natin. Hangad nating mapagpatuloy ang mga dialogue, at susugan ang mga mungkahing ibinahagi ninyo sa nakaraang tatlong taon. May mga mungkahi rin ang toolkit na ito sa mga paraan kung paano pa natin makikilala ang ating mga sarili bilang tagapagpadaloy ng dialogue. Bunga nito, makabubuo tayo ng mga bagong pamamaraan ng pagdidisenyo at pagsasagawa ng mga landscape dialogue. 2
Para kanino ang toolkit? Ang toolkit na ito ay para sa mga kinatawan ng mga Civil Society Organization (CSO) na nagnanais ipagpatuloy ang pagdidisenyo at pagpapadaloy ng mga landscape governance dialogue. Masusuportahan tayo ng toolkit na ito sa papel natin bilang mga tagapagpadaloy, at changemakers, habang hinahabi natin ang mga pangangailangan, pangarap, estratehiya, at mga isyu para magdulot ng pagpapabago sa ating mga landscape. Paano gagaMitin ang toolkit? Ang toolkit na ito ay modular kung saan makapipili tayo ng modyul na sa palagay natin ay akma sa pangangailangan natin. Para itong pagpili ng sariling adventure kung saan may baon tayong partikular na estratehiya para sa iba't ibang sitwasyon, at may kakayanan tayong tukuyin kung aling estratehiya ang pinakaakma sa sitwasyon. Sa pagsabak natin sa adventure na ito, mahalagang kilalanin na ang bawat isa sa atin ay nagmumula sa iba't ibang konteksto kung kaya magkakaiba rin ang mga baon nating pagganyak, karanasan, at karunungan. bilang bahagi ng ating paglalakbay, ilatag muna natin kung anu-ano ang mga inaasahan natin sa karanasang ito. Inaanyayahan namin kayong bumalik sa Pambungad para matiyak na pareho ang pag-unawa natin sa wika at mga inaasahan sa isang dialogue. 3
Subukan natin ang ilang mga gawain (Pag-isipan natin) para mas maunawaan natin ang ating mga sarili bilang tagapagpadaloy. Makatutulong ang mga gawaing ito sa pagpili kung paano magpapatuloy ang paglalakbay natin sa toolkit na ito, batay sa kung ano ang nais nating mas malaman at matutunan: pagpapadaloy ng tao, pagpapadaloy ng espasyo, o pagpapadaloy ng mga proseso-o lahat ng ito! Paano nabuo ang toolkit? Ang disenyo ng toolkit na ito ay bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng Forest Foundation Philippines at Habi Education Lab, na mas pinayaman ng mga kuwento, karanasan, at pagninilay ng mga partner CSO ng Forest Foundation Philippines. Nakapanayam ng Habi Education Lab ang mga partner mula sa Forest Foundation Philippines, at iba't ibang tagapagpadaloy, at nalikom ang kanilang mga ideya, at pananaw sa kung anong uri ng toolkit ang magiging kapakipakinabang sa mga may karanasan na sa pagpapadaloy. Gamit ang lente ng Learning Experience Design, hinabi namin ang mga pananaw ng iba't ibang tao, at ang aming mga karanasan sa pagpapadaloy ng mga tao mula sa magkakaibang konteksto, sektor, at adbokasiya na nagsama-sama para sa iisang layunin. Ang toolkit na ito ay patuloy na inaayos at binubuo. Hangad naming mapagyaman ang mga gawain at mga kuwento nakapaloob dito kasabay ng patuloy nating pagdidisenyo at pagpapadaloy ng mga dialogue. 4
PaMbunGaD ano ang dialogue? Ang mga landscape dialogue na kinabibilangan ng iba't ibang may-taya ay isa sa mga estratehiyang magagamit natin para sa napapanatili (sustainable) at mapagbuklod (inclusive) na landscape governance. ang mga dialogue ay ang aktibong proseso ng pagkilala sa iba't ibang may-taya at sektor sa landscape, at sa proseso ng pag-unawa sa landscape - mga isyung kinahaharap ng mga tao, kanilang mga pangarap, at mga ideyang sa palagay nila ay makatutulong sa landscape. Nakaangkla sa mga proseso at dialogue, at naglalayon ito na makakita ng mga koneksyon, magbahagi ng mga pananaw, at bumuo ng mga ideya, mga konsepto, at mga solusyon. A meeting is not a dialogue pero it can be part of a dialogue. Meetings are more rigid, bound by certain procedures and rules. Dialogues [tend to be more] open- ended discussions, not bound by organizational rules or norms of engagement. Ang mga dialogue ay pabago- bago. Palagi at patuloy na nagaganap ang mga ito, at may pinagbubuti tayo sa bawat pagkakataong magdaraos tayo ng dialogue. Hindi ibig sabihin nito na ang mga dialogue ay paulit-ulit. Para magkaroon ng akmang aksyon ang mga dialogue, tinitiyak natin na ang mga dialogue ay mahalaga, makabuluhan, at umuusad. Ang mga dialogue ay hindi mga debate o maiinit na talakayan. Ang mga dialogue ay hindi rin Roger Garinga, IDEAS, Palawan pakikipagtransakyon, pag- uulat, o simpleng palitan ng mga ideya at impormasyon.
bakit tayo guMagaMit ng Mga dialogue? Sa nakalipas na tatlong taon, gumamit tayo ng mga dialogue para tipunin ang magkakaibang tao, at para makahanap ng espasyo kung saan tayo makapagsisimula. Magkakaiba ang lente at pagpapahalaga ng iba't ibang may-taya sa usapin ng mga landscape. Mahalagang alam natin ang mga pagkakaibang ito nang maging demokratiko, at mapagbuklod ang pagbuo natin ng mga desisyon. Dahil sa mga dialogue, nagkakaroon tayo ng pagkakataong magtanong, mag-isip ng iba't ibang posibilidad, at makipag-ugnayan sa mga taong hindi natin karaniwang nakakasalamuha. Bilang mga tagapagpadaloy, may kakayanan tayong magdisenyo ng mga dialogue na magiging puwang upang makapag-usap ang mga tao, hindi lamang para maunawaan tayo, kung hindi ay para rin maunawaan natin ang iba. Higit sa pagbabahagi ng sarili nating kaalaman, sama-sama tayong bubuo ng pagpapakahulugan at patototohanan o pabubulaanan ang sarili nating mga ideya. Ang mga dialogue ay makapangyarihang pamamaraan upang maging mulat tayo sa kung paano patuloy na nagbabago ang mga landscape natin buhat ng panahon, at sa kung paano natin maiimpluwensiyahan ang pagbabagong ito. Sa pakikilahok ng mga tao sa mga usaping ito, hangad nating maging daan ang mga dialogue para makabuo ng mga rekomendasyon at pagkilos para sa pagpapabuti ng mga lokal na polisiya tungkol sa mga landscape. 6
ano ang ePektibong dialogue? Sa tinagal-tagal na naming nagdidisenyo at nagpapadaloy ng mga dialogue, natutunan namin na ang epektibong dialogue ay mailalarawan sa mga sumusunod: ang epektibong dialogue ay makabuluhan. Kung nais nating makakita ng pagbabago gamit ang mga dialogue, kailangan nating panatilihing makabuluhan ang mga ito. Responsibilidad natin bilang mga tagapagpadaloy na tukuyin ang mga temang pag-uusapan, at kilalanin kung sinu-sino ang mga may-tayang makapag-aambag, at makikinabang sa paglahok sa dialogue. Sa mga dialogue natin mula 2018 hanggang 2020, natukoy ng mga tagapagpadaloy ang mga bagay na ito gamit ang mga landscape governance assessment. Responsibilidad din natin ang magdisenyo ng mga gawaing magpapadaloy ng mga palitan ng ideya at magpapalalim sa mga talakayan batay sa mga temang itinakda natin. ang epektibong dialogue ay malikhain. Bilang tagapagpadaloy, hinihikayat tayong maghanap ng iba't ibang paraan ng pag-iisip, at mga kakaibang paraan ng paggawa, at pagbuo tungo sa layunin ng dialogue. Ang malikhaing dialogue ay may kakayanang pag-ugnayin, at ganyakin ang mga kalahok na manatiling aktibo sa usapin. Maaari nating ilabas ang ating pagkamalikhain bilang tagapagpadaloy habang hinihikayat ang mga kalahok na maging malikhain din. Magagawa natin ito gamit ang mga estratehiya para sa pag-uusap, mga visual aid, at iba't ibang materyales na makatutulong na pag-ugnayin ng mga kalahok ang mga paksa, at mga temang tinatalakay. 7
Hindi lang 'yan program; [dialogues] tackle life issues of communities, children, youth, and parents. Easter Canoy, Kitanglad Integrated NGOs, Bukidnon ang epektibong dialogue ay nakikibagay at mapagbuklod. Ang epektibong dialogue ay nakikibagay, at umaayon sa pagbabago at pangangailangan. Hindi natin kailangang mahigpit na sundin ang ginawang disenyo kung maramdaman nating hindi na ito angkop sa sitwasyon, at hindi na ito mabunga. Bilang mga tagapagpadaloy, inuuna natin ang kapakanan ng mga kalahok. Inuunawa natin ang kanilang mga pangangailangan, at inaakma natin ang disenyo ng dialogue para tugunan ang mga pangangailangang ito. Hindi ito nangyayari sa simula lamang ng dialogue. Mahalagang pakiramdaman natin ang mga kalahok sa kabuuan ng dialogue. Bilang mga tagapagpadaloy, buhat ng karanasan, unti-unti nating nabubuo ang kakayanang makiramdam sa mga pangangailangan ng mga indibidwal na kalahok, at isipin kung paano ito nakaaapekto sa buong grupo. Sa ganitong paraan, nalalaman natin kung kailan at paano kailangang baguhin ang disenyo ng dialogue para maging akma sa sitwasyon. 8
ang epektibong dialogue ay makatao. Sa mga dialogue, maaaring hindi magtugma ang mga pananaw ng mga may-taya tungkol sa mga isyu ng landscape. Tayo mang mga tagapagpadaloy, maaring may baon ding mga pananaw na hindi madaling bitiwan. Bilang tagapagpadaloy, mahalagang tayo ay maging mapagkalinga at patas sa lahat, at mahikayat ang mga kalahok na ipamalas din ang mga katangiang ito. Sa mabisang dialogue, inaanyayahan ang bawat kalahok na tingnan ang bawat isa bilang tao, at ang grupo bilang lipon ng magkakaibang tao na pinagbubuklod ng iisang landscape. Sa pagdaan natin sa mga modyul, pag-uusapan natin ang iba't ibang paraan para ipamalas ang mga katangiang ito sa mga dialogue. I think a good dialogue is one that engages on a personal or intellectual level. It is a two-way dialogue that respects various points of view and many ways of looking at an issue. When I am part of a dialogue, I feel energized by the interest shown by participants in the topic, by their passion to share their stories and experiences, and by their excitement in arriving at a new insight or by being validated by other insights. Ryan Fuentes, Development Alternatives Incorporated, Palawan 9
Sinu-Sino ang mga kalahok sa Mga dialogue? Ang mga dialogue ay may mga tagapag-ayos, mga tagapagpadaloy, at mga kalahok. Sa ilang mga pagkakataon, mayroon ding mga taong nais munang obserbahan ang nangyayari para mas maging pamilyar sa proseso, at sa kalaunan ay makilahok. Ang mga kalahok ang puso ng mga dialogue. Sila ang humuhulma ng proseso ng pagtukoy sa mga isyu at ng paghahanap ng mga desisyon at solusyon. Kabilang sa mga kalahok na kadalasang dumadalo sa mga dialogue ay mga: Mayroong mga grupo na bihira nating makasama sa mga dialogue. Kabilang dito ang mga National Government Agency (NGA), ang pribadong sektor, at ang mas malaking bahagi ng mga LGU. Sa mga partikular na modyul ng toolkit na ito, pag- uusapan natin nang mas malaliman ang mga kalahok - kung sino sila, bakit madalas makaligtaan ang ilan sa kanila, ang mga karunungan at karanasang madadala nila sa mga dialogue, at kung paano natin sila mahihikayat na makilahok. 10
ano ang PaPel ko sa dialogue? Mahalagang bahagi ng mga dialogue ang mga tagapagpadaloy. Marapat na tandaan nating walang iisang perpektong paraan ng pagpapadaloy. Lahat tayo ay natututo buhat ng karanasan, at binubuo natin ang sarili nating estilo sa pagpapadaloy mula sa iba't ibang sitwasyong kakaharapin natin. Ito ang ang ilan sa mga natutunan namin tungkol sa papel ng isang tagapagpadaloy: Ginagabayan ng tagapagpadaloy ang mga kalahok gamit ang mga tagubilin, at tanong na magbubuhat ng makahulugang direksyon para sa dialogue. Bilang tagapagpadaloy, inaasahang tayo ay: Tutulong na padaluyin ang dialogue sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga tagubilin at tanong; Magbibigay direksyon sa dialogue tungo sa mga makahulugang kaisipan; Gagabay sa mga kalahok para makabuo sila ng mga ideya, prayoridad at solusyon. Gumagamit tayo ng mga estratehiya para mahikayat ang mga kalahok na patuloy na lumahok, at magbahagi ng kanilang mga karanasan. Kailangan nating maging sensitibo kung saan nalalaman natin kung kailan ipagpapatuloy ang isang paksa, at kung kailan kailangang ibahin ang mga tagubilin at tanong para maging mas mabunga ang mga sesyon. Participants are likely to attend another dialogue if they feel hopeful about the outcomes of the initial dialogue, or napag- usapan 'yung concerns nila. Olivia Melendrez, Non-Timber Forest Products (NTFP), Sierra Madre
kinikilala ng tagapagpadaloy ang mga kalahok at inaalam kung paano sila makakapagpalagayang-loob. Mahalagang alam natin kung saan nagmumula ang mga kalahok - sektor na kinabibilangan, konteksto, at kung ano ang inaasahan nila sa pakikilahok sa dialogue. Minsan ay ipinagpapalagay natin na nasa parehong antas ng pag-unawa sa paksa at pare-pareho ang intensyon ng mga kalahok sa pagsali sa dialogue. Sa katotohanan, ang ilan sa mga kalahok natin ay posibleng interesado lamang sa paksa, o naitalaga ng organisasyon nila bilang kinatawan. Kung ano man ang dahilan ng pakikilahok nila, mahalagang kilala natin ang mga kalahok, ang konteksto at profile nila, nang mas handa tayo sa mga estratehiya para makapagpalagayang-loob ang bawat isa sa kanila. Kung kilala natin ang mga kalahok, mas madali nating mapapansin kung may ilang sektor na tahimik, o kung may mga grupong nahihirapang sumali sa mga talakayan. Inuuna ng tagapagpadaloy ang mga kalahok. Sa pagdidisenyo ng mga workshop o mga sesyon, kadalasang may malinaw tayong programang naiisip. Alam natin kung kailan gagawin ang isang bagay, o kung aling gawain ang kailangang matapos. Subalit sa aktwal na workshop o sesyon, may mga pagkakataong makikita nating hindi pa handa o hindi ganado ang mga kalahok sa mga iplinano nating gawain. Kapag inuuna natin ang mga kalahok, mapapansin natin ang mga senyales mula sa mga indibidwal o grupo para malaman kung kailangang ibahin, at ibagay ang disenyo ng programa sa pangangailangan nila. Mahalagang tandaan na sa pagbabago ng disensyo ng programa, hindi natin iniiba ang mga layunin nito. Binabago natin ang disenyo ng programa nang magkaroon ang mga kalahok ng mga pagkakataong maunawaan ang paksa, at mas epektibong makasali sa mga sesyon. 12
May alam ang tagapagpadaloy sa paksa o tema ng dialogue. Mahirap padaluyin ang isang dialogue kung hindi tayo pamilyar sa paksa o tema nito. Habang nagbabahagi ang mga kalahok ng mga ideya, maaring malula tayo sa dami ng impormasyon at ng mga emosyong bumabalot sa talakayan. Kung maalam tayo sa paksa, mas handa tayong bigyan ng direksyon ang mga talakayan. Mas may kakayanan tayong panatilihing naaayon sa paksa ang mga talakayan, at magpadaloy ng mga bahaging kailangan ng karagdagang impormasyon. ang tagapagpadaloy ay aktibong nakikinig. Maigi man tayong naghanda para sa isang dialogue, posible pa ring mahadlangan tayo ng kagustuhang sumagot sa halip na makinig. Sa gitna ng papel ng isang tagapagpadaloy ay ang tapat na kagustuhang makinig at magpadaloy ng pag- unawa sa pagitan ng iba't ibang may-taya. Kapag aktibo tayong nakikinig sa bawat kalahok, nababatid natin ang mga senyales na maaaring hindi karaniwang madaling mabatid. Tungkulin nating pakiramdaman at pakinggan ang mga senyales na ito nang makapagbigay tayo ng direksyon para sa produktibong talakayan. nahihikayat ng tagapagpadaloy ang mga kalahok sa malikhaing paraan. Ang malalim na pagkilala sa mga kalahok at sa paksa ng dialogue ay makatutulong para makaisip tayo ng iba't ibang malilikhaing paraan para ganyakin ang mga kalahok. Puwede nating ituring ang mga sesyon bilang pahinga ng mga kalahok mula sa araw-araw nilang trabaho, at pagkakataon para makapag-ensayo sila ng malikhaing pag-iisip. Tandaan natin na ang mga kalahok natin ay posibleng nakalahok na sa ibang dialogue at talakayan dati, kaya mahalagang makahanap tayo ng paraan para maiba naman ang kanilang karanasan, at mapanatili silang interesado sa dialogue. Tatandaan din natin na posibleng malalim na ang kaalaman ng mga kalahok sa paksang tinatalakay natin. Paano kaya natin sila mabibigyan ng bagong paraan ng pagbabahagi nang maging interesado pa rin silang sumali sa mga dialogue? 13
Landscape-wide, halos one year umaabot [ang research]! Marami ang community level ang documentation. Dialogue is also an opportunity to present results of studies na nagawa in the aid of a certain decision. Olivia Melendrez, Non-Timber Forest Products (NTFP), Sierra Madre Kilala man natin ang ating mga sarili at alam natin kung anu- ano ang mga inaasam natin bilang mga tagapagpadaloy, hindi nalalayong may mga natutunan tayong mga gawain at mga katangian mula sa nakaraan na hindi akma para sa mabunga at saganang dialogue. Ilan sa mga gawaing susubukan nating iwasan ay ang mga sumusunod: Hindi sinasarili at pinangingibabawan ng tagapagpadaloy ang mga talakayan. Ang papel natin bilang tagapagpadaloy ay naiiba sa papel ng isang tagapagturo o sa isang nagtatanghal. May pagkakataong magbababa tayo ng mga konsepto, pero tandaan natin ang layunin natin na gabayan ang mga mga kalahok sa talakayan. Hindi tayo ang madalas na magsasalita. Magtatanong tayo at magbibigay ng mga pagkakataon para magbahagi ang mga kalahok ng kanilang naiisip tungkol sa paksa. BIlang mga tagapagpadaloy, tayo ay nakikinig. Hindi hinahayaan ng tagapagpadaloy na mangibabaw ang sariling pananaw sa mga dialogue. Sa pakikipag-ugnayan natin sa mga komunidad sa landscape, mas lumalalim ang pang-unawa natin sa mga isyung hinaharap nila. Bagaman nakatutulong ito sa atin bilang tagapagpadaloy, babantayan nating hindi mabahiran ng sariling pananaw at mga emosyon ang pagpapadaloy natin ng dialogue. Panatalihin nating bukas ang sarili at ang isipan, at hikayatin ang mga kalahok na maging bukas din. Tungkulin nating suportahan ang mga kalahok sa 14
pagkilala ng sarili nilang mga pagkiling, pala-palagay, at haka- haka tungkol sa landscape. Pag-isiPan natin Sa puntong ito, hinihikayat tayong magnilay tungkol sa papel natin bilang tagapagpadaloy, at sa mga pananaw natin tungkol sa mga dialogue. Puwede tayong kumuha ng panulat at papel para isulat ang ating mga sagot, o ibahagi ang mga sagot sa mga kapwa-tagapagpadaloy natin. bILanG taGaPaGPaDaLoy 1. Alin sa mga papel ng tagapagpadaloy ang mahusay mong nagagawa? 2. Alin ang mga gusto mo pang alamin at matutunan? 3. Gaano kalalim ang kaalaman mo tungkol sa landscape governance? Aling mga paksa ang kumportable kang talakayin? 4. Paano mo ninanais pagyamanin ang kaalaman mo tungkol sa landscape governance? Sa MGa DIaLoGuE 1. Anu-ano ang mga halimbawa ng usapan sa pamilya, sa trabaho o sa komunidad mo? 2. Alin sa mga halimbawa ng usapang ito ang may pagkakatulad sa mga dialogue? 3. Anu-ano ang pinahahalagahan mo sa mga dialogue? 4. Anu-ano ang mga napansin mong magandang naidudulot ng mga dialogue? 15
Paano tayo MakaPagsisiMula? Sa pagdidisenyo ng mga workshop at event, malimit nating simulan ito sa tanong kung ano ang gusto nating gawin. Hindi naman ito mali, ngunit ang ganitong pananaw ay posibleng nakatuon lamang sa mga gawain na gusto nating mangyari sa dialogue. Sa halip, puwede tayong magsimula sa tanong na, Sa SILG, natutunan namin ang mga sagot sa tanong na ito sa pamamagitan ng Landscape Governance Assessment (LGA). Ang LGA ay isang multi-stakeholer at multi-sectoral na prosesong idinisenyo para makuha ang mga pag-unawa, kaalaman, karanasan, at mga quantitative rating ng mga kalahok sa landscape governance. Partikular na kabilang sa assessment na ito ang apat na performance criteria: 16
Nakatulong ang mga resulta ng LGA upang maunawaan namin ang kasalukuyang ugnayan, mga polisiya, at mga puwang at kakulangan sa landscape. Batay sa mga resulta nito, natukoy namin ang mga partikular na pagbabagong nais makita ng iba't ibang tao at sektor sa landscape. Gayunpaman, limitado ang assessment na ito sa mga nakalahok sa oras na isinagawa ang assessment. Ang mga resulta ng kahit anong LGA ay nakadepende sa mga sasagot nito, kaya mahalagang masusing piliin ang mga kinatawang lalahok sa assessment. Ang mga resulta ng LGA ay hindi pangkalahatang paglalarawan ng landscape. Sa katunayan, maaaring napukaw nito ang malaking bahagi ng sitwasyon, ngunit mayroon at mayroong mga aspetong posibleng hindi nito napukaw. Ang mga kakulangan at limitasyon ng assessment ay matutugunan sa pamamagitan ng mga dialogue. Para sa mas detalyadong paglalarawan ng LGA at ng proseso nito, puwede nating tingnan ang assessing Landscape Governance: a Participatory approach isang manwal na madaling gamitin na binuo ng Tropenbos International at Ecoagriculture Partners. Maaaring makakuha at mag-download ng kopya ng manwal na ito sa online. 17
Mga salitang Madalas gaMitin Landscape Ang mga landscape ay mga lugar na pangheograpiya kung saan konektado ang mga may-taya at ang kanilang mga interes dahil sa ugnayang pangkalikasan at pang-ekononomiya.1 Landscape Governance May mga interes ang mga may-taya sa landscape na maaaring maging konektado at magkataliwas. Pinagbubuklod ng landscape governance ang mga magkakaibang interes na ito para makabuo ng mga balanseng desisyon sa paghahangan na maatim ang patuluyang pamamahala ng mga likas na yaman.2 Ayon sa Tropenbos International, ang landscape governance ay maaaring tingnan bilang mga alituntunin at proseso sa paggawa ng desisyon ng mga may-taya na nakaaapekto sa landscape.1 Mga Polisiya Ang polisiya ay mga prinsipyo na ginagamit bilang gabay sa paggawa ng mga desisyon.3 Naiiba ito sa mga batas dahil, habang ang batas ay nag-uudyok o pumipigil sa mga partikular na gawi, ang mga polisiya naman ay gumagabay lamang sa mga gawing ito tungo mga layunin. Adbokasiya Ang adbokasiya ay pagkilos para sa pagbabago. Iba-iba ang hitsura ng pagkilos na ito tulad ng pananaliksik ng mga bagong solusyon sa mga problema, o pagbuo ng mga koalisyon. Ang landscape governance dialogue ay isang paraan upang itaguyod ang patuluyang pamamahala ng mga likas na yaman.4 1Assessing Landscape Governance: A Participatory Approach, Tropenbos International 2Landscape governance: beyond natural boundaries to embrace complexities, 3Policy, 4Explainer: What is advocacy? 18
Forest Foundation Philippines 19
P a G P aP aD aL o y n G MGa tao Ang mga kalahok ang prayoridad ng dialogue. Sa bahaging ito, pag-uusapan natin ang dalawang grupo ng kalahok: ang mga kalahok na kadalasang nakakasama natin, at ang mga kalahok na bihira nating makasama. Pagninilayan natin kung paano natin mapapadaloy ang mga ugnayan nila at mapangangasiwaan ang mga di pagkakaunawaang posibleng lumitaw habang nasa dialogue.
Sinu-Sino ang ating mga kalahok at ano ang kanilang dala? Civil Society Organizations (CSO) Sino sila: Ang CSOs ay mga non-state, not-for profit, at voluntary na pangkat na binuo ng mga taong kumakatawan sa malawak na saklaw ng mga interes at ugnayan.5 Sa SILG, ang mga landscape governance dialogue ay dinadaluhan ng mga CSO na nangangasiwa sa pagbibigay-proteksyon sa kalikasan; at may mga adbokasiyang patungkol sa polisiyang may layuning konserbahin, at proteksyunan ang kalikasan. Ano ang kanilang dala: Ang mga CSO ay nagtratrabaho para sa mga komunidad, kung saan madalas nilang makasama ang mga miyembro ng komunidad. Sa pakikilahok nila sa mga dialogue, nagsisilbi silang kinatawan ng mga komunidad na hindi nakalalahok. Nagbibigay sila ng hitik na mga karanasan, impormasyon at pananaw tungkol sa trabahong ginagawa kasama ang mga komunidad. Maraming baong kaalaman at karanasan ang mga CSO sa pagsusulong ng polisiya. Dahil dito, nakapagbibigay sila ng magagandang suhestiyon sa mga isyu ng landscape governance, lalo na tungkol sa pag-aayos ng mga proseso ng polisiya, pagsusulong ng inclusivity, at paghingi ng pananagutan. Tip: Maliit ang mundo ng mga CSO at kadalasang magkakakilala ang mga miyembro nito. Puwede natin silang tingnan bilang isang pamilya na pinagbubuklod ng kanilang mga adbokasiya. Magagamit natin ang mga dialogue bilang oportunidad na pag- isipan ang mga ginagawa natin sa hanay ng mga komunidad ng CSO. Makatutulong ang proseso ng dialogue upang makita natin ang mga isyu gamit ang lente ng iba, nang sa gayon ay mapagbuti natin ang ating mga tungkulin. Malaking hakbang na ang pagpapabuting ito tungo sa paglahok ng mas marami pang may-taya sa proseso. 5UN Guiding Principles Reporting Framework,
'Pag pinag-uusapan natin ang landscape, madaling isipin ang biophysical aspect, the ecosystems, the forests, the grasslands, the coastal and marine areas. But people are part of the landscape. Kasama tayo du'n sa landscape. Heidi D. Mendoza, Forest Foundation Philippines Mga Katutubo at Lokal na Komunidad Sino sila: Ayon sa World Bank, ang mga katutubo ay mga panlipunan at pangkulturang grupong pinagbubuklod ng ugnayan ng kanilang mga ninuno sa pamamagitan ng mga lupa at likas na yaman na kanilang tinitirhan, ginagamit, o sa kung saan sila ay inalis.6 Kadalasan, umaasa ang mga katutubo sa landscape na humuhubog ng kanilang kultura at pagkakakilanlan. Ano ang kanilang dala: Mas kaaya-aya at mas makahulugan ang mga landscape governance dialogue kapag kalahok ang mga katutubo at mga lokal na komunidad. Dala nila ang mga kuwento ng kung paanong isinasagawa ang mga polisiya, at malalim na pag-unawa sa mga karanasan ng tao sa mga kagubatan, at iba pang ecosystem. Kritikal ang mga kuwentong ito para mas maunawaan ang mga landscape, at makita kung paano magagamit ang mga paraang socio-ecological sa mga polisiya. Maliban dito, nagdadala ang mga katutubo ng kakaibang pananaw sa paghulma ng mga sistema ng pamamahala at pagtataguyod ng mga kultura at tradisyon sa iba't ibang henerasyon. Ibang mukha ng landscape ang ipinipinta nila. Kadalasang ang nabibigay nila ay iyong mga bagay na nagkukulang tayo sa pagkilala at pag-unawa. 6The World Bank, 23
Ang mga lokal na komunidad ay nagdadala rin ng mga malamang kuwento ng kanilang pang-araw-araw na hamon, at mga pangarap nila para sa kinabukasan. Makatutulong ang pagsama sa kanila sa mga talakayan para magkaroon ng saligan ang mga dialogue, at mas maunawaan natin kung paano nila nakikitang nagbabago ang mga landscape kasabay ng panahon. Mahalagang tandaan na kadalasang nakatuon ang mga paksa at rekomendasyon ng mga dialogue sa pagsuporta sa mga katutubo at lokal na komunidad. Ang suportang ito ay maaaring nasa anyo ng pagpapalakas ng kapasidad at pagpapadali sa pagkamit ng suporta para sa pagsasagawa ng mga polisiya. Kapag natiyak nating may mga kinatawan ang mga katutubo at lokal na komunidad sa mga dialogue, magkakaroon sila ng pagkakataong maibahagi ang kanilang mga hangarin at rekomendasyon. Tip: Sikaping mabigyan ang mga katutubo ng puwang na kailangan nila para gamitin ang karapatan na makilahok sa mga dialogue. May mga pagkakataong hindi makalalahok ang mga katutubo nang hindi natatapos ang kanilang mga sagradong ritwal, at maaaring mapagkamalan ito bilang hindi pakikilahok. Bilang tagapagpadaloy, tungkulin nating tanggalin ang mga balakid na maaaring humadlang sa kanilang kumatawan ng sarili, ng kanilang mga pamilya, at ng komunidad. We have workshops na kasama ang academe, tribes, and the government [of] Mt. Kitanglad. Informal at may nuances ang dialogue. I'm an anthropologist, but I'm not taking advantage of that position in mediation. I cannot just bank on experience [because] Migaonons in Bukidnon are different in Misamis. May cultural nuances... May way sila to welcome the chieftains from ritual to ritual such as the Coin spirit ritual. It feels the sincerity with the spirit of the mediator... Sa dialogue may mga bagay na hindi nakikita. Easter Canoy, Kitanglad Integrated NGOs, Bukidnon
Local Government Units (LGU) Sino sila: ang Pilipinas ay nahahati sa mga lokal na yunit na magkakaiba ang laki, para sa pagkontrol ng pamamahala at desentralisasyon. Malaya ang mga LGU sa kanilang mga lokal na gawain. Paminsan, mas nakaaapekto sa mga tao sa landscape ang mga gawain ng LGU kaysa sa gawain ng pamahalaang pambansa. Ano ang kanilang dala: Ang mga LGU ay nakapagbibigay ng mga tiyak na isyu at mga magagandang kagawian sa landscape governance. Parehong nakatutulong ito sa pagbibigay ng konteksto sa mga talakayan at pagbibigay sa mga kalahok mula sa iba't ibang sektor ng mas kongkretong pag-unawa sa mga ugnayan sa isang lugar, at kung ano ang mga pangangailangang kailangan matugunan. Palaging magiging mahalaga ang mga LGU bilang kalahok lalo na kung ang dialogue ay naglalayong pagalawin ang mga aktor sa lipunan, isulong ang ilang rekomendasyon, at magbigay ng mga mungkahi kung paano mas mapagbubuti ang mga lokal na polisiya. Ang mga LGU din ang nakaatas na magpatupad ng mga local development plan. Kritikal ang kanilang pagbabahagi sa mga talakayan, lalo na sa mga paksang nakatuon sa pagbibigay ng mga oportunidad para makilahok sa pagpaplano at pagdedesisyon ang mga katutubo at lokal na komunidad. Tip: Hindi natatapos sa pagbabahagi ng kanilang mga karanasan sa landscape ang pakikilahok ng mga LGU. Masusulit natin ang kanilang pakikilahok gawa ng pagtalakay kung paano masusuportahan ng network o natin ang mga gawain ng LGU. Sikaping bumuo ng pangmatagalang ugnayan sa mga LGU. Hindi lamang natin hangad na maimpluwensyahan ang mga proseso nila, kung hindi ay makabuo rin tayo ng mga aktibong ugnayan at aksyon para sa landscape. 25
State University and Colleges (SUC) Sino sila: Ayon sa Republic Act No. 10931, ang mga SUC ay mga pampublikong institusyon sa mas mataas na edukasyon na naitatag ng mga pambansang batas, at pinopondohan ng pambansang pamahalaan.7 Kabilang sa mga kumakatawan ng mga SUC ay mga administrador, mga guro, mga mananaliksik, at mga mag-aaral. Ano ang kanilang dala: Kritikal ang papel na ginagampanan ng mga SUC sa mga landscape, lalo na sa pagbibigay ng mga mungkahi sa polisiya na batay sa agham, at pananaliksik sa landscape. Sa mga dialogue, kadalasang nagbabahagi ang mga kinatawan ng SUC ng mga napapanahong kalakaran sa mga partikular na paksa sa landscape, mga bagong teknolohiyang nabubuo para tugunan ang mga isyung pangkalikasan, at mga plano nila para isulong at mas paigtingin ang mga pananaliksik tungkol sa landscape. Tip: Maaari nating palawakin ang pakikibahagi ng mga SUC sa mga dialogue sa pamamagitan ng pag-impluwensya sa kanilang palakasin o bumuo ng plano para sa pananaliksik na kinokonsidera ang mga isyung napag-usapan, at kung paano makatutulong ang agham at teknolohiya sa pagtugon sa mga ito. Sa paraang ito, nakasisiguro tayo na ramdam ng mga SUC ang kakayanan nilang maimpluwensiyahan ang mga landscape, at may katuwang ang mga CSO at iba pang may-taya na may kailangang impormasyon at rekomendasyong batay sa agham. We are bringing the theory that we are sharing in the classroom towards the community, into actual practice. [Through landscape dialogues], we are bringing the university closer to the people. Prof. Edgar Castañares, Mindanao State University - Naawan, Misamis Oriental 7Republic Act No. 10931,
Kabataan Sino sila: Ang kabataan ay kinabibilangan ng mga toong nasa edad 15 hanggang 30 taong gulang, at maaaring kinakatawan ng mga indibidwal o mga organisasyon.8 Ano ang kanilang dala: Naipipinta ng mga kabataan ang nakikita nilang magiging pagbabago sa mga landscape sa nalalapit na hinaharap. Nakapagbibigay rin sila ng mga bagong pananaw sa mga isyu na hindi pa natin natutugunan. Kritikal ang pagbilang sa mga kabataan sa mga dialogue para masigurong kinokonsidera natin ang mga hangarin at pangarap ng bawat henerasyon. Tip: Sa mga nagdaang taon, nagawa nating maibilang ang mga kabataan sa mga dialogue ngunit hindi natin natuunan ang kanilang mga interes at lakas. Ang hamon ngayon ay matulungan ang mga kabataang mahanap ang kanilang papel sa mga dialogue, at sa mga napagkasunduang aksyon. Ang ilan sa kanila ay nag-aaral pa, at may mga limitasyon pero hindi dapat ito maging hadlang sa atin na isali sila at pagtibayin ang mga oportunidad nilang makilahok sa mga dialogue. Mahirap kasi 'yung lonely voice ka in the darkness... It really helps to know that you're not alone in what you're doing. Jose Andres Ignacio, Environmental Science for Social Change, Bukidnon 8Republic Act No. 8044, 27
Sinu-Sino pa ang mga may-tayang kailangan nating ibilang? Sa iba't ibang kadahilanan, may mga pagkakataong hindi natin naibibilang ang mga organisasyon at grupong mahalaga sa dialogue. Kailangan nating maghanap ng paraan upang mas maunawaan kung saan sila nanggagaling, at kung paano tayo makabubuo ng maayos, malakas, at makabuluhang samahan sa kanila. Local Government Units (LGU) Ano ang hamon: Nabanggit natin kanina na ang mga LGU ay kadalasang mga kalahok ng dialogue ngunit may mga pagkakataon ding mahirap silang maibilang. Maaaring mangyari ito kapag hindi pamilyar ang LGU sa ating mga organisasyon at adbokasiya, kung ano ang nais nating gawin nila, at kung ano ang inaasahan natin sa kanila. Ano ang oportunidad: Kailangang alam natin ang mga papel at tungkulin ng LGU na gusto nating ibilang. Kasabay nito, kailangan nating maging malay tungkol sa mga pangangailangan nila. Sa ganitong paraan, makapagsisimula tayo ng mga talakayan kasama ang mga LGU na magbubuhat ng mga solusyong maisasagawa kasama ang ibang mga kalahok ng dialogue. It's a reality that partnership-building takes time. As of now, we should recognize the good relations that we've started to build with each other. And those that we still miss at the table, those are opportunities Heidi D. Mendoza, Forest Foundation Philippines 28
National Government Agencies (NGA) Sino sila: Ang isang National Government Agency ay yunit ng pamahalaang pambansa. Kumpara sa mga LGU, nakatuon sila sa mga mas malawak na isyu.9 Sa mga SILG dialogue noong 2018-2021, karamihan sa mga talakayan tungkol sa landscape, mga hangarin, at magagandang kagawian ay naibahagi sa ilang NGA. Ginawa ito sa layuning maimpluwensyahan ang mga proseso, at pagdedesisyon sa pambansang nibel na sensitibo sa mga ugnayan sa landscape. Ano ang hamon: Mahirap na hikayating makilahok ang mga NGA lalo na kung wala tayong kongkretong rekomendasyon ukol sa gusto nating makonsidera nila. Mahirap ding bumuo ng mga mekanismo para sa mga polisiyang patungkol sa landscape na mailalapat sa mga pambansang framework, at polisiya. Ano ang oportunidad: Nakapagbibigay ang mga dialogue ng mayayamang rekomendasyong tumutugon sa pangangailangan ng landscape na siyang kailangan din ng mga NGA para gumawa ng mga pagbabago sa pambansang nibel. Makikinabang ang mga NGA sa isang ugnayang may kusa, at makapagbibigay ng oportunidad na mas marami silang magawa sa mga landscape. Bilang tagapagpadaloy ng pagbabago, maaari nating suportahan ang mga kalahok na ibahagi at bigyang-linaw ang mga rekomendasyong ito at ang kanilang mga hangaring makipagtulungan. 9Executive Order No. 292 [Introductory Provisions] 29
Pribadong Sektor Sino sila: Ayon sa Investopedia, ang pribadong sektor ay sumasaklaw sa lahat ng mga negosyong hindi pagmamay-ari o pinatatakbo ng pamahalaan.10 Ano ang hamon: Natutukoy man ng mga talakayan sa landscape dialogue ang kahalagahan ng pribadong sektor bilang katuwang sa pagsulong ng pagbabago, naging mahirap ang pagbilang sa kanila sa mga dialogue. Ilan sa mga natukoy na dahilan ay ang hindi pagiging malay ng magkabilang partido sa mga layunin ng isa't isa, pagkakaiba ng pagpapatakbo o estilo ng pagtatrabaho, at kawalan ng koneksyon na makapupukaw ng interes nila sa mga dialogue. Ano ang oportunidad: Isa sa mga paraan para mahikayat ang pribadong sektor sa mga dialogue ay ang pagbabahagi kung bakit natin sila gustong ibilang, at kung ano ang mga papel na kanilang gagampanan sa proseso. Sa pag-alam ng mga ito, makalalapit na tayo sa kanila at maibabahagi natin kung ano ang nais nating maging kontribusyon nila sa pangmatagalan at positibong pagbabago sa landscape. Paalala: Hindi nalalayong mauwi sa pagpuna ng pagkukulang ang paglapit natin sa iba't ibang ahensya. Maaaring maging mahirap simulan ang pakikipag-usap na ito kung ituturing nating kalaban o kaaway ang mga NGA at ang pribadong sektor. Bilang mga tagapagpadaloy, kailangan nating gumawa ng mga pagkakataon na magkaroon ng ligtas at makabuluhang pag- uusap kasama ang mga ahensyang ito para magbigay-daan sa pagtutulungang bumuo at panindigan ang mga solusyon sa problemang kinahaharap natin sa landscape. 10 Executive Order No. 292 [Introductory Provisions] 30
Sa bawat dayalogo, natutunan ko na mahalaga ang presensya ng bawat sektor na may- taya sa mga isyu at usapin. Binigyan ko ng pansin ang mga palitan ng masalimuot subalit masustansyang mga opinyon ng mga kadayalogo, lalo na sa hanay ng mga katutubo sa napapanahong usapin ng Kaliwa Dam. Masusing tinalakay dito ang Environmental Impact Assessment (EIA) na tila hindi katanggap-tanggap ang mga resulta ng pag- aaral lalo na sa mga katutubo. Sa pamamagitan ng mga dayalogo ay napagtanto ko ang kabukasan ng kaisipan ng mga katutubo sa mga usaping ito na may epekto hindi lamang sa kanilang kabuhayan, lalo na sa kanilang lupang ancestral. Nararamdamn ko ang kanilang pagnanais na isulong ang kanilang karapatan at responsibilidad bilang katutubo at malakasit para sa susunod na henerasyon. Sa pamamagitan ng pagsangguni sa sambayanan, ang mga dayalogo na pinangunahan ng Forest Foundation Philippines ay tumutugon sa pangangailang tipunin ang mga sektor na may-taya sa Sierra Madre upang makabuo ng mga kaisipan na magiging daan sa pagpaplano at tuluyang maging isang mahalagang desisyon para sa kapakanan ng lahat, lalo na para sa Sierra Madre. Reynaldo Avila, Municipal Environment and Natural Resources Officer of LGU Infanta, Quezon, Sierra Madre 31
Pag-isiPan natin Subukan nating alalahanin ang sarili nating karanasan sa pagtatrabaho at pakikisalamuha sa mga iba't ibang kalahok ng dialogue. 1. IIarawan ang isang huwarang kalahok. 2. Sino sa mga grupong ito ang kadalasang nagpapakita ng katangian ng ideyal na kalahok para sa iyo? 3. Kanino sa mga grupong ito ka nakakaramdam ng hamon sa pagpapadaloy? 4. Paano mo padadaluyin ang lubhang magkakaibang grupo ng mga kalahok? 5. Paano mo nasubukang ibilang ang mga kalahok na bihira nating makasama? 32
Paano tayo Makabubuo ng tiwala at raPPort sa ating mga kalahok? Sa paglipas ng panahon, marami tayong natutunan tungkol sa pagharap sa mga hamon ng pagpapadaloy ng tao. Bilang mga tagapagpadaloy, iniimbitahan tayong gumawa ng paraan upang epektibong mahikayat ang mga kalahok na makipagkapwa sa isa't isa, at kilalanin ang katauhan at taya na nagbubuklod sa atin sa landscape. Ayon sa mga pag-aaral, may tatlong pamantayang kailangan matugunan para maramdaman ng mga kalahok na tunay silang kabilang sa dialogue. Ang tatlong pamantayang ito ay batayan ng pagkakaroon ng tiwala sa isa't isa ng magkabilang partida. The Trinity of Participation11 Pamantayan Paano natin ito matutugunan? Pagpasok Pakiramdam na Anyayahan ang mga kalahok na ipakilala ang kanilang mga sarili sa inanyayahan at simula ng sesyon, at ibahagi kung bakit pag-unawa sa sila nandoon. Tanggapin ang lahat ng layunin at madato maibabahaging kadahilanan, kahit ng proseso hindi pa sigurado ang mga kalahok sa nararamdaman. Maglaan ng mga name tag para sa lahat. Isa itong simpleng paraan para matawag ng lahat ang isa't isa sa kanilang mga pangalan. Ipabatid ang layunin at hangarin ng dialogue Gumamit ng wikang panlahat. ("Tayo" sa halip ng "Ikaw"; "Atin" sa halip ng "Sa iyo.") 11The trinity of participation, 33
Pamantayan Paano natin ito matutugunan? Respeto Pantay at Bigyang-diin na magkakaiba man ang mga layunin at interes, tayo ay angkop na mga nagkakaisa sa ating papel bilang may- oportunidad para taya sa landscape sa pagbabahagi Kung may katutubo, humanap ng ng kanilang mga paraan para maisama ang kanilang pananaw, hangarin mga sagradong ritwal sa dialogue at karanasan Bigyang-diin ang kahalagahan ng iba't ibang pananaw; habang ang pananaw ng lahat ay magkakaiba, ang pagsasama-sama ng mga ito ay nakatutulong na magkaroon tayo ng pangkabuoang pananaw o holistic view tungkol sa landscape Maging mapagmatyag sa kung may mga kalahok na nagmomonopolyo ng talakayan Impluwensya Ang oportunidad na Balikan nang madalas ang layunin ng dialogue para ipakita ang narating na makaimpluwensya ng grupo at maramdaman ng mga sa loob ng dialogue. kalahok na nakatutulong sila Kailangan ng taong Maging huwaran sa pagpapakita ng maramdaman na pagpapasalamat. Pasalamatan ang mahalaga ang mga mga kalahok para sa pagsali nila, inaambag nila, anuman ang naging epekto ng kanilang at mabunga ang mga ambag. pakikilahok nila 34
Paano natin Pangangasiwaan ang mga hidwaan? May mga conflict talaga kaya kailangan mag- usap [ang parties] para i-resolve [ang mga issue]. Mahirap i-manage minsan. Dialogue should happen before mag-intensify 'yung conflict. Grace Secson, Environmental Legal Assistance Center, Palawan Isa sa mga pinakamahirap na aspeto ng pagdidisenyo at pagpapadaloy ng mga dialogue ay ang pagiging multi- stakeholder at multi-sectoral nito. Dahil magkakaiba ang mga kalahok, magkakaiba rin ang mga pananaw nila sa kung ano ang katanggap-tanggap at mahalaga, at hindi nalalayong maging magkakasalungat ang mga pananaw na ito. Bilang tagapagpadaloy, tungkulin nating bumuo ng ligtas at makabuluhang dialogue para sa mga may-taya, nang mapagpatuloy nila ang pagbuo ng makahulugang kasunduan at ugnayan. Ito ang ilan sa mga mga bagay na puwede nating iwasan, at mga paraan para mapangangasiwaan ang mga hidwaan kung mangyari man: 35
Bago ang Dialogue kilalanin ang mga kalahok ng dialogue na ididisenyo. Kilalanin natin ang mga kalahok sa pangkalahatan, at kung maaari ay sa mas partikular na pamamaraan. Sa pangkalahatan, alamin natin kung saan sektor sila kabilang. Sa mas partikular na paraan, subukan nating alamin kung anong mga posibleng hidwaan ang mabuo sa pagitan ng mga kalahok batay sa mga layunin ng dialogue. Magtakda ng mga inaasahan mula sa bawat isa. Ilan sa mga maaaring magdikta ng tono, at mga ugnayan natin sa dialogue ay ang paraan kung paano natin anyayahan ang mga kalahok, at ang salitang gagamitin natin sa pakikipag-usap sa kanila. Sa puntong ito, maihahanda natin ang mga kalahok para mas epektibong sumali at mag-ambag sa mga sesyon. Ipaalam sa kanila ang mga papel na nakikita nating gagampanan nila, o kung may mga kailangan silang gawin. Halimbawa, kung may mga gagawing desisyon sa sesyon, alam dapat ng kalahok kung kailangan sila para gumabay o para mag-alok ng partikular na paninindigan. Sama-samang bumuo ng mga gabay at kagawian para sa komunikasyon. Bilang mga tagapagpadaloy, puwede tayong magtalaga ng mga gabay para sa komunikasyon, pero sa karanasan namin, ang mga gabay na ito ay hindi laging nasusunod lalo na kapag nag-iinit na ang talakayan. Para maging epektibo ang mga gabay, kailangang paigtingin ito mismo ng mga kalahok. Isang paraan para magawa ito ay sa pamamagitan ng pagsali sa kanila sa pagbuo ng mga gabay. Tingnan ang This Guy, That Guy para sa isang mabilis at mabungang paraan ng pagbuo ng mga gabay na ito! 36
Habang nasa Dialogue Subukan ang nonviolent Communication. Nasa gitna ng Nonviolent Communication ang paniniwala na ang lahat ng tao ay may kakayahang makiramay at umunawa. Nakakatulong ang pagkakaroon ng ganitong gabay sa pagpapahayag ng sarili kapag may mga hindi napagkakasunduan at nagkakamalabuan ang mg tao.arise from misunderstanding each others' intentions. Obserbasyon. Magbigay ng mga walang-pagkiling na pahayag tungkol sa nakikita o naririning nang (hal: "Nakikita ko..." o "Naririnig ko...") Pakiramdam. Magpahayag ng purong emosyon kaysa sa naiisip mong ginagawa ng isang tao sa iyo. Iwasan ang paninisi, at bigyang-atensyon ang nararamdaman mo at ng katawan mo. (hal: "Nararamdaman ko...") Pangangailangan at Pagpapahalaga. Ang mga pangangailangan natin at bagay na ating pinahahalagahan ang gumaganyak sa atin na magpatuloy. (hal: "Kailangan ko..." o "Mahalaga sa akin...") Kahilingan. Ang mga paghiling ay paraan para humingi ng paglilinaw (hal: "Ano ang naririnig mo sa sinasabi ko?" o "Ano ang nararamdaman mo sa sinabi ko?") at/o mga aksyon na magagawa natin para punan ang mga pangangailangang nabanggit (hal: "Puwede mo bang...") Halimbawa: "Nakaririnig ako ng mga agresibong salita. Nakararamdam ako ng pagkabalisa. Kailangan kong malaman na gusto nating magkaunawaan. Puwede ba nating ipagpaliban ang usapang ito at balikan mamaya?" 37
Huminga. Maging ang mga bihasang tagapagpadaloy ay pipiliting iusad ang dialogue at tapusin na lang ang kasalukuyang sesyon kahit na mainit pa ang usapan, lalo na kung may sinusunod na iskedyul. Kailangan nating hasain ang kakayanan nating makiramdam kung hindi na magiging mabunga na ipagpatuloy pa ang dialogue. Puwede tayong huminto, magpahinga, at mag-isip ng mga estratehiya para umusad. Hindi ibig sabihin na pinababayaan na natin ang tensyon o hidwaan. Ibig sabihin lang nito ay binibigyan natin ang mga tao ng oras na magpalamig ng ulo, at maghanap ng ibang paraan para maabot ang layunin natin. Pagkatapos ng Dialogue kumustahin ang isa't isa. Bago matapos ang dialogue, pakiramdaman ang mga kalahok sa pamamagitan ng pagkumusta sa nararamdaman nila. Kung may mga hindi naayos na isyu, kilalanin ang mga ito at humanap ng paraan kung paano ito matutugunan sa susunod na dialogue. Saluhin at sundan. Tiyaking ang mga kompromiso at napagkasunduan sa dialogue ay maisasaaksyon. Ang pagpapatuloy sa mga napag-usapan ay paraan ng pagbuo ng tiwala. Tanda ito na kahit may mga pagkakamalabuan, pinahahalagahan ng bawat isa ang pagsisikap ng bawat isa na mapagtagumpayan ang mga layunin ng dialogue. Magbigay ng mga update. Ang bukas na komunikasyon ay isang paraan para matiyak na maramdaman ng bawat kalahok na mahalaga sila sa proseso. Ipaalam sa mga kalahok kung ano ang nangyari pagkatapos ng dialogue. Ano ang mga ginagawa ng tagapag-ayos? Tutulungan ba sila ng namunong organisasyon para umusad sa kanilang mga layunin? Ano ang mga nagbago sa mga polisiya at mga pinaplanong proyekto? 38
PuMILI nG PaGLaLakbay Sa bahaging ito ay natutunan natin ang tungkol sa Pagpapadaloy ng mga tao - sinu-sino ang mga kalahok, paano natin sila mas mapasasali, at paano natin mabibigyang-direksyon ang posibleng hindi pagkakaunawaan. Silipin ang Subukan natin Activity Kit para subukan ang ilang mga gawain para sa Pagpapadaloy ng mga Tao. This Guy, That Guy 5 Whys Animal Energy Empathy Map Superhero Introductions Kung gusto mong matutunan kung paano magdisenyo at magpadaloy ng mga lugar na pagdarausan ng mga dialogue, pumunta sa bahagi ng Pagpapadaloy ng mga Espasyo (Pahina 40). Kung gusto mong matutunan ang iba't ibang paraan para makadisenyo ng maayos at mabungang dialogue, pumunta sa bahagi ng Pagpapadaloy ng mga Proseso (Pahina 54). Kung gusto mong matutunan kung paano magpatuloy mula sa isang dialogue, pumunta sa bahagi ng Pagsulong (Pahina 64). 39
P a G P aP aD aL o y n G MGa ESPaSyo Nagiging mas makabuluhan ang ating pakikibahagi sa mga dialogue kapag kapag pakiramdam nating nasa ligtas at komportableng espasyo tayo. Bagamat mayaman na ang ating karanasan sa pagpapadaloy ng dialogue kung saan nasa iisang pisikal na lugar tayo, buhat ng pandemya ay kinailangan nating humanap ng iba't ibang paraan upang maipadaloy ang dialogue sa isang virtual na espasyo. Sa bahaging ito, tatalakayin natin ang iba't ibang espasyo kung saan maaaring maganap ang mga dialogue, at kung paano makabubuo ng malikhain, nababagay, mapagbuklod, at makataong pisikal o virtual na espasyo.
Paano tayo MakaPagdidisenyo at MakaPagPaPadaloy ng Mga Pisikal at virtual na esPasyo? Mga Pisikal na Espasyo Malaki ang papel na ginagampanan ng lugar na pagdarausan ng mga dialogue sa uri at lalim ng pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga kalahok. Kadalasan, limitado ng budget ang pagpili natin ng lugar na pagdarausan. Gayumpaman, hindi kailangan gumastos nang malaki para makakuha ng lugar na naaayon sa ating mga dialogue; maaari nating idaos ang mga ito sa mga simpleng espasyo na kaya pa ring pagtibayin ang ugnayan sa pagitan mga kalahok. Narito ang ilang mga tip para sa pagdidisenyo at pagpapadaloy ng mga espasyo kung saan magkakaharap ang mga kalahok: Sundin ang mga patakarang pangkalusugan sa lugar. Dahil sa pandemyang dulot ng COVID-19, naging mas mainam at mas angkop ang mga online dialogue sa halip na mga harapang dialogue. Habang bumubuti ang sitwasyon, nagpapatupad ang iba't ibang lugar sa Pilipinas ng mga magkakaibang patakarang dapat sundin ukol sa mga pagtitipon. Iwasan hangga't maaari ang mga saradong silid kung saan hindi nakalalabas 42
at hindi nakapapasok ang hangin. Paalalahanan ang lahat na magsuot ng mga face mask at mga face shield, at magdala ng pasobra para sa mga mangangailangan nito. Mahalaga ring siguraduhing maluwag ang lugar para makapagpatupad ng physical distancing, at siguraduhin ding may pasilidad ito para makapaghugas ng mga kamay, at na nasusunod ang mga pangunahing alituntuning pangkalusugan. bumuo ng espasyo na walang pinapanigan o kinikilingan. Magkakaiba ang kahulugan ng mga espasyo para sa iba't ibang tao. Pumili ng lugar na makapagbibigay-kapangyarihan rin sa mga katutubo, at iba pang miyembro ng grupo. Maaaring lugar ito kung saan makapagsasagawa sila ng mga ritwal, dahil may ilang mga katutubo na maaaring makaramdam ng kawalan ng kapangyarihan o boses hangga't hindi pa nila naisasagawa ang kanilang mga ritwal. Kasabay nito, pumili ng lugar na magbibigay sa mga kinatawan ng pamahalaan na pagkakataong lumayo at humiwalay sa kanilang pang-araw-araw na gawain. Makatutulong itong makita nila sa sariwang pananaw ang mga isyu. Ipamahagi ang sentro ng espasyo. Bilang mga tagapagpadaloy, hindi lang sa atin nagmumula ang kaalaman. Dahil dito, hindi kinakailangan ng mga kalahok na palaging nakaharap sa iisang lugar tulad ng sa silid-aralan. Sa paglalagay ng maraming sentro sa espasyo, ipinaaabot natin sa mga kalahok na pantay-pantay ang ating ambag at responsibilidad sa dialogue. alalahanin ang layunin sa pagdisenyo ng espasyo. Sa pag- iiba ng pagkakaayos ng espasyo, nag-iiba rin ang kalagayan at pakiramdam nito. Kung hangad nating magsagawa ng mga gawain na magtutulungan ang mga kalahok, paano kaya natin isasaayos ang espasyo para madali nilang magawa ito? Kung hangad nating magkaroon ng mas malalim na talakayan, paano natin isasaayos ang espasyo para maimbitahan ang mga kalahok na mag-usap at makipag-ugnayan? 43
Gawing katuwang ang mga kalahok sa pagdisenyo ng espasyo. Bagama't mainam na nakaayos na ang pagdarausan bago ang pagtitipon, maaari rin nating anyayahan ang mga kalahok na magmungkahi sa pagkakaayos ng lugar nang mas maayos silang makalahok sa dialogue. Kahit sa mga simpleng bagay tulad ng pagtitimpla sa lamig o init ng silid ay may malaki nang epekto sa kalagayan at disposisyon ng mga kalahok Maglaan ng patas na espasyo para sa bawat ng kalahok. Siguraduhing may pagkakapantay-pantay sa pagkakaposisyon sa mga kalahok, na walang nailalagay sa lugar kung saan naisasantabi sila. Maaaring may mga grupo na mas pipiliing manatili sa bandang likuran ng silid dahil palagay nila ay hindi mahalaga ang kanilang maiaambag. Anyayahan silang gumitna, at paalalahanan ang lahat na may pagkakataon ang bawat isa na magsalita, makapag-ambag, at mapakinggan. Paghalu-haluin ang mga kalahok tuwing naangkop. Madalas na magsasama-sama ang mga kalahok mula sa parehong organisasyon o sektor. Kapag parehong mga kalahok lamang ang kanilang nakakausap at nakakasalamuha, maaaring maging balakid ito sa pagpapalago ng kanilang mga pananaw. Magiging hadlang ito sa kanilang malaya at malikhaing pagpapasya. Maglaan ng pagkakataon para sa malayang pagkilos at paglibot upang maudyok silang makipag-ugnayan sa iba't ibang tauhan at makilala nang mas malalim ang iba pang pananaw. 44
Mga Virtual na Espasyo Dahil matatagalan pa bago makabalik ang bansa sa maayos na kalagayan dahil sa pandemya, maaari nating pag-isipan ang iba't ibang paraan para magsagawa ng mga dialogue sa pamamagitan ng mga digital o virtual na paraan. Madalas nating akalain na kasingdali para sa mga kalahok ang sumali sa mga digital o virtual na espasyo tulad natin. Pero bilang mga tagapagpadaloy, maaari tayong maging mapagbuklod sa mga kalahok sa pamamagitan ng pag-unawa sa mga pangangailangan nila. Narito ang ilang mga tip para sa pagdidisenyo at pagpapadaloy ng mga online o virtual na espasyo: kilalanin ang magkakaibang kapaligiran ng mga kalahok. Ano kaya ang hitsura o kalagayan ng espasyong ginagalawan ng ating mga kalahok? Nasa loob ba sila ng bahay, o kailangan ba nilang manatili sa labas para makakonekta nang maayos sa internet? Kapag tayo ay nakikipag-usap at nakikipag-ugnayan nang magkalayo, kailangan nating tanggapin na wala tayong masyadong magagawa sa pisikal na kapaligiran ng ating mga kalahok. Nangangahulugan ito na kailangan nating magtalaga ng 45
ilang mga pamantayan at sistema upang siguraduhing maaayos ang daloy ng dialogue. Halimbawa na rito ang pagpatay sa mikropono tuwing hindi ginagamit. Maging malay sa oras. Sa harapang dialogue, kaya nating magdaos ng mga sesyon na tumatagal nang buong araw o hindi kaya ay sa magkakasunod-sunod na araw. Hindi natin ito kakayanin sa online na dialogue. Maaari nating iklian ang mga online na dialogue upang alagaan ang 'digital wellbeing' ng ating mga kalahok. Sa ating karanasan, hindi dapat lalampas sa tatlong oras ang isang online na dialogue, at mainam kung mayroong mga health break o pahinga sa disenyo ng dialogue. Isaalang-alang ang kakayahan sa paggamit ng teknolohiya. Paano kaya kumukunekta sa internet ang mga kalahok? Gaano kaya ito kabilis? May mga pagkakataong kailangan nating magbigay ng suporta sa pamamagitan ng pagbibigay ng load para sa mobile data. Maaaring kailanganin din nating maglaan ng oras para tulungan ang mga kalahok na tugunan ang kanilang mga pangangailangang teknikal tulad ng pag-install ng application, account registration, at login. Maglaan ng iba't ibang paraan para makalahok. Maaaring maging hamon ang makabuluhang paglahok sa online na dialogue. Makahanap man tayo ng matinong application o platform, walang kasiguraduhang lagi itong magagamit ng mga kalahok. Magpasok ng mga low-tech o simpleng paraan para makasali sila. Ilang halimbawa ang pagpapasulat ng kanilang mga sagot sa papel, o pagbibigay ng sagot sa chat sa halip na magbukas ng mikropono para masalita o gumamit ng iba pang application o tool. Mainam na magkaroon ng katuwang sa pagpapadaloy ng dialogue na makikipag-ugnayan sa mga kalahok sa chat box. Matitiyak nitong napakikinggan at naisasali ang mga kalahok kahit limitado ang kanilang koneksyon sa internet o device na ginagamit. Bilang punong tagapagpadaloy, bigyang-pansin at basahin sa lahat ang mga ibinabahagi sa chat box. 46
Maglaan ng mga pagkakataon para sa kasiyahan. Buksan ang pagdarausan ng dialogue mga sampung minuto bago ito nakatakdang magsimula. Sa ating karanasan, ginagamit ito ng mga kalahok na maagang dumating upang makipagkilala at makipagkuwentuhan sa isa't isa. Mahalaga ito sa pagtatatag ng tiwala at malalim na ugnayan sa pagitan ng mga kalahok. Maaari rin tayong magpatugtog ng nakawiwiling musika habang naghihintay na magsimula upang mapalagay ang loob ng mga kalahok at maging magaan ang pakikipag-ugnayan nila sa isa't isa. At least hindi lang kami na-confine in the 4 corners of the classroom, but as much as possible, we'll be doing some community work. Masaya kami through community organizing, yung pakikisalamuha namin sa mga tao as well as dito rin sa landscape, we are able to meet different people, different organizations and agencies na magiging mga collaborators din namin in the future with our gradual exposure to community undertakings. Prof. Edgar Castañares, Mindanao State University - Naawan, Misamis Oriental 47
Paano tayo Makabubuo ng ligtas na esPasyo Para MakiPagPalitan ng Mga ideya? Pag-isiPan natin 1. Ano ang ibig sabihin ng pakiramdam ng pagiging ligtas para sa iyo? 2. Ano ang ibig sabihin ng kaligtasan sa konteksto ng isang dialogue? May iba't ibang kahulugan ang kaligtasan o pagiging ligtas. Ayon kay Amy Edmonson, ang psychological safety ay ang paniniwala na walang parusa o kahihiyan na mangyayari sa iyo kapag ikaw ay nagbahagi ng ideya, katanungan, isyu o pagkakamali.12 Para sa espasyo, maituturing na ligtas ang lugar o espasyo kung nagagawang maging malaya at naipakikita ang tunay na pagkatao ng mga kalahok na nasa laylayan, kung ligtas sila mula sa panghuhusga o diskriminasyon, o kaya ay pisikal o emosyonal na kapahamakan.13 Bilang tagapagpadaloy, kailangan nating mabuo ang mga ganitong uri ng espasyo upang maging mabunga, makabuluhan, at nakaugat sa magkakaparehong pag- unawa sa konteksto ng landscape ang ating mga dialogue. Narito ang ilang mga tip sa pagtatag ng isang safe space na hango sa gawa ni Kate Sassoon14: 12What is psychological safety and why is it the key to great teamwork? great-teamwork 13Meaning of safe space in English, 14Safe Space, 48
tumutok sa mga ideya, hindi sa mga tauhan. Maaaring maging malapit sa loob ng mga kalahok ang mga dialogue. May mga pagkakataong mabuti ito, ngunit may mg pagkakataon ding nagiging sanhi ito ng alitan o pagtatalo. Tugunan ang maiinit na talakyan sa pamamagitan ng pagpapaalala sa mga panuntunang napagkasunduan ng lahat sa simula ng dialogue. Maaari ring ituon ang pansin at hamunin ang mga ideyang pinag-uusapan sa halip na ang mga taong nagbabahagi nito. Mag-ingat sa mga maling akala. Madaling tingnan bilang masama ang pakay o disposisyon ng mga kalahok, pero bilang tagapagpadaloy, mahalagang wala tayong kinikilingan at naniniwala tayo sa mabuting hangarin ng lahat. Igalang ang lahat ng kalahok bilang indibidwal at hindi lamang bilang kinatawan ng isang grupo o organisasyon. Kasabay nito ay anyayahan ang mga kalahok na managutan sa kani-kanilang mga pananaw. Habang ang bawat isa ay dalubhasa sa kani-kanilang sariling mga karanasan, makatutulong sa grupo ang pagbuo ng bawat isa ng mas pangkalahatang pananaw ukol sa landscape. We really need to be flexible... Ang dami- daming issues at walang set way to address those issues, to address those problems. The quality of flexibility is necessary for this work. And yung flexibility rin to discuss with different sorts of people... Ang gusto pang mapalakas pa ng dialogue ay iba't ibang tao ang makausap natin. At the different people we talk to, iba't iba rin 'yung ways natin of talking to them. Jose Andres Ignacio, Environmental Science for Social Change, Bukidnon 49
Maging mapag-usisa. Bilang tagapagpadaloy, kaya nating gawing espasyo ang mga dialogue para matuto ang mga kalahok mula sa isa't isa, sa halip na maging puwang lamang ito upang magsisihan sa mga isyu. Maging mapag-usisa sa pamamagitan ng paghingi ng paliwanag mula sa mga kalahok ukol sa pinagmumulan ng kanilang pananaw o palagay. Igalang ang karapatang maging tao. May ilang mga kalahok na mangangailangan ng mas mahabang panahon bago maging hiyang sa pakikilahok sa mga dialogue. Kilalanin at pahalagahan ang pagkakaiba ng lahat ng kalahok. Igalang ang karapatang magpakita ng kakulangan o kahinaan bilang tao. Sanaying magbigay at tumanggap ng kapatawaran at pag-unawa. 50
Pag-isiPan natin Saan natin madalas idinaraos ang mga dialogue? Iguhit ang dalawang bersyon ng espasyo: ang pisikal at virtual na histura nito. Gamitin ang mga iginuhit para pagnilayan ang mga sumusunod: Sa MGa PISIkaL na ESPaSyo 1. Paano mo isasaayos ang mga kagamitan, mga mesa, at mga upuan para sa iba't ibang layunin? Halimbawa, kung gusto mong gawing madali ang pagtutulungan at pakikipag-ugnayan ng mga kalahok, kung gusto mong natatanaw nilang lahat ang isa't isa sa kabuuan ng dialogue, kung gusto mong mapabilang sa grupo habang nagpapadaloy, atbp. 2. Aling bahagi ng espasyo ang nagbibigay sa iyo ng magandang puwesto para tanaw mo ang lahat ng mga kalahok at ramdam nilang nakikita mo sila? 3. Anong mga damdamin o pakiramdam ang naibibigay ng isang espasyo? Maginhawa ba, mainit, nakakatakot, pormal o kaswal, atbp.? Sa MGa vIRtuaL na ESPaSyo 1. Saan ito magaganap? Anong background ang kaaya-aya at naka-eengganyo para sa mga nakatingin? 2. Anong mga kagamitan ang dapat nasa paligid mo para sa pagpapadaloy? 3. Kumusta kaya ang lugar kung saan sumasali ang mga kalahok? 4. Ano kaya ang mangyayari kung kakailanganing nakabukas ang kamera at mikropono? 5. Aling mga online platform ang sanay kang gamitin? Sanay gamitin ng mga kalahok? 51
PuMILI nG PaGLaLakbay Sa bahaging ito ay natutunan natin ang tungkol sa Pagpapadaloy ng mga Espasyo - saan idinaraos ang mga dialogue at kung paano natin ito magagawang mapagbuklod at makatao. Silipin ang Subukan natin Activity Kit para subukan ang ilang mga gawain para sa Pagpapadaloy ng mga Espasyo. Space Scan Fishbowl Discussion Digital Room Check in Gallery Walk Social Mapping Kung gusto mong matutunan kung sinu-sino ang mga kalahok sa isang dialogue at kung paano makipag- ugnayan sa kanila, balikan ang Pagpapadaloy ng mga tao (Pahina 20). Kung gusto mong matutunan ang iba't ibang paraan para makadisenyo ng maayos at mabungang dialogue, pumunta sa bahagi ng Pagpapadaloy ng mga Proseso (Pahina 54). Kung gusto mong matutunan kung paano magpatuloy mula sa isang dialogue, pumunta sa bahagi ng Pagsulong (Pahina 64). 52
P a G P aP aD aL o y n G MGa PRoSESo Bilang mga maalam na tagapagpadaloy, natutunan natin sa loob ng maraming taon na ang mga mabisang paraan minsan ay nagmumula sa mga payak na aksyon. Ito ang ilan sa mga estratehiyang puwede ninyong subukan sa pagpapadaloy ng mga dialogue.
anu-ano ang mga eStratehiya sa PagPaPadaloy ng Proseso? Magtakda ng mga routine. Kapag higit sa isang sesyon ang isasagawa kasama ang parehong grupo ng mga kalahok, nakatutulong na magkaroon ng mga routine o pattern. Maaaring ganito ang hitsura ng isang routine: Check-in (tingnan ang Pagpapadaloy ng mga Tao); Space Scan (tingnan ang Pagpapadaloy ng mga Espasyo); Pagpapaalala ng layunin ng dialogue at mga paalala para sa pagsasagawa ng sesyon; Aktwal na dialogue Pagbabalik-tanaw sa mga mahahalagang punto ng dialogue; Mga paalala para sa susunod na sesyon Check-out Maaaring paulit-ulit ang mga ganap na ito, pero nakatutulong ang mga umuulit na ganap para maibaba nang malinaw ang proseso ng dialogue sa mga kalahok. Nakasasabik ang mga bago at malikhaing gawain, pero nagdadala ng ginhawa sa mga kalahok kapag minsan ay alam na nila kung ano ang mangyayari. Ang ginhawang ito ay maaaring maging kumpiyansa at tiwala, at maramdaman ng mga kalahok na ligtas silang magbahagi ng mga kuwento na magiging mahalaga para sa proseso ng dialogue. Tukuyin ang mga sentral na tema ng inyong dialogue. Mahirap tukuyin ang sentral na tema ng isang dilaogue lalo na kung ang isyung tinatalakay natin ay kumplikado at nangangailangan ng malalim na kaalaman sa paksa. Bilang mga tagapagpadaloy, tungkulin 56
nating panatilihing nasa kurso ang lahat. Kapag malaking isyu ang tinatalakay, makatutulong na tingnan ito bilang maliliit na piraso ng impormasyon (sub-topic), o maiikling sesyon (sub- session). Sa ganitong paraan, mas madali nating mapadadaloy ang mga talakayan at masusuportahan natin ang mga kalahok habang umuusad tayo patungo sa mas malaking usapin. Dito papasok ang kaalamanan, karanasan, at kuro-kuro natin bilang mga tagapagpadaloy. Makatutulong sa pagbuo ng mga partikular na sesyon ang kaalaman natin sa paksa patungo sa kabuong tema ng dialogue. Makatutulong din kung mayroon tayong pangunahing mensahe at mga gabay na mensaheng maibabaon ng mga kalahok sa pagtatapos ng dialogue. Puwede itong magsilbing takdang- aralin o gawain nila, na makatutulong masagot ang mga paksa ng susunod na sesyon ng dialogue. Nagbibigay ito ng pakiramdam na nagpapatuloy at napapanatili ang pagkatuto nila mula sa mga sesyon. Bigyan ang mga kalahok ng panahong makinig at mag-isip. Maaaring nakababahala ang katahimikan sa isang dialogue, pero isa sa mga paraan para maging mabunga ang mga dialogue ay ang pagbibigay sa mga kalahok ng panahong makinig at makapag-isip. Sa kontekstong ito, mahalaga ang katahimikan. Napansin ni Mary Budd Rowe, isang tagataguyod ng mga dialogue sa pagtuturo, na ang katahimikan sa proseso ng dialogue ay: Nakatutulong na dumami ang bilang ng mga boluntaryo at akmang sagot; Nagdudulot ng mas detalyadong pagpapaliwanag mula sa mga aktibong kalahok, at pati mula sa mga kalahok na kadalasan ay tahimik; Nakababawas sa mga sagot na "Hindi ko alam" at; Nakatutulong na tumaas ang bilang ng mga tanong mula sa mga kalahok.15 15Why Dialogue?, Chapter_1___CL_Dialogue.pdf
Makali ang maitutulong ng pagbibigay sa mga kalahok ng puwang para makinig at makapag-isip para makakuha ng mga angkop at makabuluhang pagbabahagi mula sa kanila. Nagbibigay rin ito ng pagkakataon sa kanila na makasali anuman ang kanilang bilis o galing sa pagpapahiwatig ng saloobin. Paghandaan at imapa ang karanasan ng dialogue. Ang pagpapadaloy ng proseso ay tungkol sa pagpapadaloy ng mga ugnayan ng mga kalahok, at kung paano sila natututo, at bumubuo ng mga solusyon nang magkakasama. Ang pagpapadaloy ng mga proseso ay tungkol sa paggamit ng lugar (pisikal man o virtual, mga kagamitan, at ang kapaligiran) bilang plataporma para matulungan ang mga kalahok na mas makalahok. Bago ang aktwal na dialogue, mainam na daanan natin ang kabuoang karanasan ng dialogue habang iniisip ang pananaw ng mga kalahok. Ilan ito sa mga tanong na puwede nating tanungin: Para sa mga Online na Dialogue Ano ang mararamdaman nila kapag pinapasok ko sila ng ika- 7:00 ng umaga, pero 7:30 pa talaga ang simula? Paano makaaapekto sa paglahok nila kung nakasara ang lahat ng kamera ng tagapagpadaloy at mga kapwa-kalahok sa buong sesyon? Ano ang mararamdaman nila kapag tuloy-tuloy ang dialogue sa loob ng tatlong oras at walang pahinga? Para sa mga Harapang Dialogue Ano ang mararamdaman nila kung pinapapunta ko sila ng ika-7:00 ng umaga, pero 7:30 pa talaga ang simula? Kapag ang kalahok ay nakaupo sa pinakalikod ng kuwarto sa tabi ng pinto, ano ang nakikita niya kapag nagpapakita ako ng slide presentation sa harap? Ano ang pakiramdam ng sketching o pagguhit kapag nasa armchair o upuan lamang sa halip na sa buong mesa? Ano ang mararamdaman ng mga kalahok kapag may partikular na wika o dayalekto akong gamitin? 58
Malaki ang papel ng pang-unawa o empathy sa pagmamapa ng karanasan ng isang dialogue. Kapag inilalagay natin ang sarili sa lugar ng mga kalahok, nagiging mas malay tayo sa kung paano nakatutulong o nagiging balakid ang disenyo ng dialogue natin sa pag-abot ang mga layunin nito. Isa itong paraan para mas maihanda at maisaayos ang disenyo habang isinasaalang- alang ang kakayanan ng mga kalahok at iba't ibang eksenang maaaring maganap sa aktwal na dialogue. Ihabi ang iba't ibang proseso. Ang mga dialogue ay maaaring maging mahaba at nakakapagod. Bilang mga tagapagpadaloy, inaanyayahan tayong magdisenyo ng mga pagkakataon kung saan makikita ng mga kalahok ang halaga ng pagsasama-sama para hanapin at lutasin ang mga problema, at makita ang mga posibilidad at oportunidad sa mga landscape. Kapag tinulungan natin ang mga kalahok na bigyang-kahulugan ang mahahabang talakayan o mapabunga ang mga butong naitanim na bago pa man ang dialogue, maaaring mahikayat ng mga pagkakataong ito ang mga kalahok na umaksyon. Ilan sa mga paraan para magawa natin ito: Pagtagpi-tagpiin ang iba't ibang output, gabay, at talakayan habang umuusad. Sa paggamit ng mga ito bilang sanggunian o batayan ng mga susunod na bahagi ng dialogue, nabibigyang-diin natin ang halaga ng pagkakaroon ng buo at makabuluhang mga output. Kahit ang output na nagamit ng ibang grupo ay makatutulong na ipadama at ipabatid sa kanila ang pagsisikap ng komunidad sa mga dialogue. Bigyang-diin ang mga payak na tanong na kapag masagot ay makatutulong na tugunan ang pangkalahatang tanong. Sa pagmamapa ng mga tanong, at pagpapaalala ng mga ito sa katapusan ng bawat sesyon, natutulungan ang mga kalahok na maunawaan kung bakit mahalaga ang pakikilahok nila sa mga nakaraang gawain, o kung bakit kinailangang isulong ang mahihirap na talakayan. Kapag nakikita ng mga kalahok ang pakay ng disenyo, nararamdaman nilang mahalaga ang pakikilahok at mga tanong nila. 59
Bigyang-diin ang proseso ng dialogue. Ang dialogue ay hindi iisang kaganapan o isang output. Ito ay isang prosesong aktibong sinasalihan. Ito ay proseso ng pagbubukas ng sarili sa iba, at sa ganitong paraan ay tinatanggap natin ang posibiliadad ng pagbabago. Sa ganitong pagpapakahulugan sa proseso ng dialogue, dinadala natin ang mga kalahok sa isang karanasan na nagbibigay-halaga, gumaganyak ng pakikilahok, at naghahanda sa kanila sa posibleng pangmatagalang proseso ng ugnayan at pagkatuto. Why does the process take so long? It takes so long because iba-iba tayo. We come from different sectors. We come from different upbringings. We come fom different disciplines. We may all work on conservation, yes, but puwedeng iba-iba pa rin 'yung pinanggagalingan natin, and that's where the process becomes a bit tedious. Heidi D. Mendoza, Forest Foundation Philippines 60
Pag-isiPan natin Kapag nagsasagawa tayo ng mga dialogue, mas dumadali ang pagpapadaloy ng mga proseso kapag pinaaalalahanan natin ang sarili na tayo ay nakikipag- ugnayan sa mga tao, at tayo ay napapaloob sa isang espasyo. Sa puntong ito, subukan nating balikan ang mga karanasan natin bilang kalahok at bilang tagapagpadaloy. bILanG kaLaHok 1. Anu-anong mga gawain ang kumportable para sayo? Aling mga karanasan at gawain ang mahirap para sayo? 2. Sa aling mga pagkakataon nagiging makabuluhan ang iyong pagiging isang kalahok? 3. Anu-ano mga katangian ng tagapgpadaloy ang nagugustuhan mo? Anu-ano ang nagustuhan mo sa paraan nila ng pagpapadaloy? bILanG taGaPaGPaDaLoy 1. Paano mo gustong ilarawan ka ng mga kalahok? Ano ang ugnayang nais mong mabuo sa pagitan mo at ng mga kalahok? 2. Ano ang gusto mong maramdaman ng mga kalahok bago ang dialogue, habang nasa dialogue, at matapos ang dialogue? 3. Anong mga pangyayari at kilos ng mga kalahok ang nakakagana sa iyo? Nakakapagod o nakakawalang-gana? 4. Anu-ano ang mga go-to o madalas mong gamiting proseso sa mga dialogue na gumana na dati? Anu-ano ang mga prosesong hindi gumana dati, pero gusto mo pang subukan ulit? 61
PuMILI nG PaGLaLakbay Sa bahaging ito, natuto tayo tungkol sa Pagpapadaloy ng mga Proseso - mga estratehiya para sa pagdidisenyo ng mga maayos at mabungang dialogue. Silipin ang Subukan natin Activity Kit para subukan ang ilang mga gawain para sa Pagpapadaloy ng mga Proseso. Energy Graph Roses, Thorns, and Buds Traffic Signals 6 Thinking Hats Use Cases Bukas, Daloy, Sarado Futures Thinking Kung gusto mong matutunan kung sinu-sino ang mga kalahok sa isang dialogue at kung paano makipag- ugnayan sa kanila, balikan ang Pagpapadaloy ng mga tao (Pahina 20) Kung gusto mong matutunan kung paano magdisenyo at magpadaloy ng mga lugar na pagdarausan ng mga dialogue, balikan ang Pagpapadaloy ng mga Espasyo (Pahina 40). Kung gusto mong matutunan kung paano magpatuloy mula sa isang dialogue, pumunta sa bahagi ng Pagsulong (Pahina 64). 62
Pagpapadaloy ng mga Proseso 63
PaGSuLonG
Paano natin Maitatala ang Mga dialogue? Ang mabuting dokumentasyon ay susi sa pagsigurong magkakaroon ng karampatang aksyon ang mga dialogue. Puwede nating ipagpalagay na madaling matatandaan ng mga tao ang kanilang mga naging kontribusyon at mga napagsang- ayunang aksyon, pero sa katotohanan, maaaring maging mahirap alalahanin ang mga napag-usapan kapag hindi ito nakadokumento. Maaaring gusto ring ibahagi ng mga kalahok sa kanilang mga katrabaho ang mga napag-usapan para makumbinsi sila sa mga ideyang napag-usapan sa dialogue. Ano kaya ang magagamit ng mga kalahok para maibahagi ang mga mahahalagang punto ng dialogue? Makatutulong ang mabilis at maayos na buod ng dokumentasyon para mabalikan nila ang mga dialogue at maalala ang mga pagkakataong napukaw silang umaksyon. Maraming iba't ibang paraan para bumuo ng dokumentasyon. Sa mga dialogue ng SILG, madalas tayong gumamit ng mga biswal na dokumentasyon para sa buod ng dialogue. Puwedeng gawin ang biswal na dokumentasyon habang nasa aktwal na dialogue, o isang araw matapos ang dialogue. Ang layunin nito ay makuha ang mga mahahalagang bahagi at punto ng mga talakayan gamit ang mga guhit at larawan, nang makatulong na maalala ng mga kalahok ang nangyari at may magamit silang maaasahang sanggunian kung kinakailangan. Mahaba ang mga dialogue, at kung detalyado nating isusulat ang bawat pangyayari tulad ng sa isang pormal na ulat, maaaring malito ang ilang mga kalahok o mawalan ng ganang basahin ang dokumento. 66
Gumagamit tayo ng mga tuwirang buod na nakatuon lamang sa mga mahahalagang punto na isinulong ng mga kalahok. Higit sa pagpapaganda ng hitsura ng dokumentasyon, mahalagang ibahagi natin agad ang dokumentasyon. Kailangan nating gamitin ang momentum at lakas na dulot ng dialogue sa bawat indibidwal. Maging ang magagandang larawan at kuwento ay humihina ang bisa kung hindi natin ito maibabahagi sa akmang panahon. 67
Pag-isiPan natin Balikan mo ang mga nakaraang karanasan mo sa pagpapadaloy ng mga dialogue at kung paano mo ginawa ang dokumentasyon o pagtatala. 1. Bakit mo pinahahalagahan ang pagtatala? 2. Anu-anong mga paraan ng pagtatala ang nagustuhan ng at naging mabisa para sa mga kalahok? 3. Anu-anong mga paraan ng pagtatala ang nakatulong sa iyo bilang tagapagpadaloy sa pagbibigay ng buod ng sesyon? sa pagdidisenyo ng iba't ibang sesyon para sa isang dialogue? 4. Anu-ano ang mga pamantayan mo para sa mainam na pagtatala ng isang dialogue? Kung mabibigyan ka ng pagkakataong gumawa ng dokumentasyon para sa isang serye ng mga dialogue: 1. Anu-ano ang mga isasaalang-alang mong konteksto sa pagpili ng angkop na paraan ng pagtatala? 2. Paano mo itatala ang mga pag-uusap sa paraang madaling alalahanin at kilusan? 3. Paano mo ibabahagi sa mga kalahok ang dokumentasyon? 68
ano ang outcoMe at Paano natin makukuha ang mga ito? Ano ang mga outcome? Hindi natatapos ang trabaho natin sa pagsasagawa ng dialogue. Nagpapatuloy ito sa pagtatanong kung tunay bang may pagbabagong dulot ang dialogue. ang mga outcome ay mga naoobserbahang pagbabago sa kilos, gawain, kaugalian, at relasyon ng mga tao sa isang lugar na masasabi nating dulot ng mga isinagawang dialogue. Ang mga outcome ay tumutukoy sa mga pagbabago sa paggawa at pagkilos ng mga kalahok matapos silang sumali sa mga dialogue. Bakit natin kinakalap ang mga outcome? Ang pagkuha ng mga outcome, o outcome harvesting, ay isang paraan ng pagbantay at pagsuri sa mga resulta ng ating mga gawain sa dialogue. Nagbibigay ito ng paraan para matukoy kung sa aling mga resulta tayo nakapag-ambag, para ipagdiwang ang ating mga tagumpay, para magnilay sa mga hamon sa atin, at para humanap ng mga estratehiyang makatututulong sa pag-abot ng ating mga layunin. Paano natin makukuha ang mga outcome? Ang sumusunod ay ang 6-hakbang na proseso mula sa outcomes harvesting manual:16 1. planuhin ang estratehiya sa pagkuha ng mga outcome. Kailangang alamin ng outcome harvester kung sino ang lalahok, kailan, saan, at paano. Kailangan ding tukuyin ang mga pagkukunan ng impormasyong magagamit para makita ang mga pagbabago. 2. likumin at bumuo ng draft ng mga outcome description. Kadalasang ginagamit ang porma na "Who changed what?" o "Sino ang nagbago sa alin?" 16Outcome Harvesting Manual, Green Livelihoods Alliance 69
3. patunayan. Para siguraduhing ang mga outcome ay makatotohanan at wasto, kailangan ng outcome harvester na patunayan ang mga ito gamit ang iba't ibang sanggunian, o suriin kahanay ang iba pang mga outcome nang makita kung kumpleto at tama ang mga ito. 4. patunayan ang mga outcome description. Pasasalihin ng outcome harvester ang ibang mga may-taya para punahin ang mga nakalistang outcome. Ito ay para siguraduhin at palakasin ang kredibilidad at kawastuhan ng mga outcome 5. Suriin at bigyang kahulugan. Matapos lagyan ng mga patunay ang mga outcome, pagsasama-samahin ng outcome harvester ang lahat ng mga outcome para makakita ng mga posibleng umuulit na tema. 6. Suportahan ang gamit o silbi ng mga natuklasan. Babalikan ng outcome harvester ang mga outcome at bibigyang- kahulugan kung paano ito magagamit sa pagpapabuti ng mga susunod pang dialogue o programa. Para sa karagdagang kaalaman tungkol sa pagkuha ng mga outcome, maaaring sumangguni sa outcomes Harvesting Manual LV/view) na isinulat ng Green Livelihoods Alliance. When I got into the SILG circle, sabi ko, "Hmm, ano ba 'tong sinasalihan ko?" Sabi ko, "Let's give it a try, see what's happening." It looked interesting at the onset. As it turned out and as it progressed, I saw that it has great potential and it really gives everyone a chance to come together... Mahirap kasi 'yung lonely voice ka in the darkness. As I've always said, it really helps to know that you're not alone in what you're doing. If it's going to work, it's going to work because we made it work. Jose Andres Ignacio, Environmental Science for Social Change, Bukidnon
HanDa na ba kayo PaRa Sa SuSunoD nInyonG DIaLoGuE? Ang bawat dialogue ay natatangi, at walang nag-iisang tiyak na paraan kung papaano ito padadaluyin. Ang mayroon lamang dito ay mga gabay kung paano matitiyak na ang pagpapadaloy ay malikhain, mapagbuklod, umaayon sa sitwasyon, at makatao. Inaasahan naming makatutulong ang toolkit na ito para lumakas ang inyong tiwala sa sarili sa pagtalakay ng mga sitwasyong pabago-bago, walang katiyakan, at minsan ay walang tiyak na kasagutan. Madalas ay mananatili tayo sa hindi palagay na sitwasyon, at ayos lang ito. Ang mabisang dialogue ay nagbibigay ng puwang para magkaunawaan ang mga kalahok, na kahit hindi man perpekto ang solusyon natin, tayo naman ay nagkakaintindihan. Sana ay ginanahan kayong makita ang sarili ninyong mga kagawian sa mga pahina ng toolkit na ito. Sa pagpapatuloy natin sa pagpapadaloy ng mga dialogue, pagkilala ng mga bagong tao, at pagkatuto tungkol sa landscape governance, sana ay makabuo tayo ng mga bagong paraan para isagawa ang mga dialogue na ito. Binuo namin ang toolkit na ito batay sa mga karunungang napulot namin sa proseso ng mga dialogue, at hinihikayat namin kayong magpatuloy na makinig, magmatyag, at makibagay sa patuloy na nagbabagong mga tao, espasyo, at proseso. Nag-iwan kami ng ilang blangkong pahina sa dulo ng toolkit na ito para sa sarili ninyong mga ideya. Ano sa palagay ninyo? Paano natin mas mapagbubuti ang mga dialogue?
talaan 72
73
talaan 74
75
talaan 76
77
Mga sanggunian Bretan, E., Douma, N., Floors C., van Ingen, T. and M., Verlinden, M. (2017). Outcome Harvesting Manual - Green Livelihoods Alliance. The Netherlands: Milieudefensie, IUCN NL and Tropenbos International. Civil Society Organizations (CSOs). (n.d.). Retrieved from csos/ Graaf, M. D., Buck, L., Shames, S., & Zagt, R. (2017). Assessing landscape governance: A participatory approach: Manual. Wageningen: Tropenbos International. Indigenous peoples. (2021, March 19). Retrieved from Lobbying. (n.d.). Retrieved from lobbying Nottingham, J., Nottingham, J., & Renton, M. (2017). Challenging learning through dialogue strategies to engage your students and develop their language of learning. Thousand Oaks, CA: Corwin, a SAGE company. Policy. (n.d.). In policy Private sector. (2020, December 25). Retrieved from Republic Act No. 8044. Congress of the Philippines, Tenth Congress. (1994). Youth in Nation-Building Act of 1995. Retrieved from pdf 78
Republic Act No. 10931. Congress of the Philippines, Seventeenth Congress. (2016). Universal Access to Quality Tertiary Education Act of 2017. Retrieved from Safe Space. (n.d.). Retrieved from definition/safe_space Sassoon, K. (2018, June 05). Safe space. Retrieved from space Thiel, P. L. (2017). Landscape dialogues: A guide. Uppsala: Swedish centre for nature interpretation, SCNI. Ureta, J. U. (2014, November 3). Landscape governance: Beyond natural boundaries to embrace complexities [Web log post]. Retrieved from What is advocacy? (2016, December 07). Retrieved from What is psychological safety and why is it the key to great teamwork? (n.d.). Retrieved from great-teamwork 79
PaSaSaLaMat Forest Foundation Philippines Tropenbos International after Forest Foundation Mga Nag-ambag Rey avila, Local Government Unit, Municipal Environmental and Natural Resource Office, Infanta, Quezon Easterluna Canoy, Kitanglad Integrated NGOs, Bukidnon, Misamis Oriental Edgar Castanares, Mindanao State University - Naawan, Misamis Oriental Grace ann Enriquez, Non-Timber Forest Products, Bukidnon, Misamis Oriental Ryan Fuentes, Development Alternatives Incorporated, Palawan Roger Garinga, IDEAS, Palawan Jose andres Ignacio, Environmental Science for Social Change, Bukidnon olivia Melendrez, Non-Timber Forest Products, Sierra Madre Grace Secson, Environmental Legal Assistance Center, Palawan Habi Education Lab kaye Robles, Mitzi bajet, Jovi bernabe, Celina buensuceso, Paola Ceriola, amiel Lazo, JPaul Marasigan, Lacey Ramos. Ang Habi Education Lab ay isang design at research firm na nakabase sa Maynila, na naglalayong bumuo ng makakabuluhang karanasan ng pagkatuto para sa lahat. Ilan sa mga nakaraang proyekto ng grupo ay ang paggawa ng mga toolkit para sa iba't ibang larangan ng kaalaman kasama ang childhood education and care, disaster risk reduction, school strategy, at design thinking. Lahat ng litrato ay mula sa Forest Foundation Philippines. Visual documentation ng Pushpin Visual Solutions 80