Pagkuha ng Diagnosis at Pagtanggap ng Paggamot MGA TIC, TOURETTE SYNDROME, AT MGA TIC DISORDER Ang mga tic ay mga hindi nakokontrol at paulit-ulit na paggalaw at paggawa ng tunog. Ang mga tic ang mga pangunahing sintomas ng isang pangkat ng mga neurological na kondisyon na nagsisimula sa pagkabata na sama-samang tinatawag na Mga Tic Disorder at partikular na tinutukoy bilang Tourette Syndrome (TS), Persistent (Chronic) Motor o Vocal Tic Disorder, at Provisional Tic Disorder. Pinangalanan ang tatlong Tic Disorder na ito batay sa mga uri ng mga nagaganap na tic (motor, vocal/phonic, o pareho) at kung gaano katagal nang nagkakaroon ng mga tic. Nasa ibaba ang mga pamantayang gagamitin ng doktor o propesyonal sa pangangalagang pangkalusugan para i-diagnose ang TS o iba pang Tic Disorder.1 Walang pagsusuri para makumpirma ang diagnosis ng Mga Tic Disorder, pero sa ilang pagkakataon, maaaring kinakailangan ang mga pagsusuri para mapatunayang hindi ito iba pang kondisyon. Tourette Syndome (TS), na tinatawag ding Tourette's Disorder 1) Hindi bababa sa 2 motor tic at hindi bababa sa 1 vocal (phonic) tic ang mayroon, pero hindi kinakailangang magkakasabay na nangyayari ang mga ito. 2) Maaaring maging mas madalas o mas bihira ang mga tic, pero mahigit 1 taon nang nararanasan ang mga ito. 3) Nagsimulang magkaroon ng mga tic bago sumapit sa 18 taong gulang. 4) Ang mga tic ay hindi dulot ng paggamit ng kemikal o iba pang medikal na kondisyon. Persistent (Chronic) Motor o Vocal Tic Disorder Mahigit 1 taon nang nagkakaroon ng mga motor tic O vocal tic; hindi puwedeng mayroon ng parehong mga motor at vocal tic. Provisional Tic Disorder Wala pang 1 taong nagkakaroon ng mga motor at/o vocal tic, at hindi pa natutugunan ang mga pamantayan para sa TS o Persistent (Chronic) Motor o Vocal Tic Disorder. 1 Binago ang mga pamantayan mula sa American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th edition. Arlington, VA., American Psychiatric Association, 2013. 42-40 Bell Blvd., Suite 205, Bayside, NY 11361 tourette.org 888-4TOURET
MGA URI NG TIC MGA URI SIMPLE KOMPLIKADO Mga Motor Tic Ilang Halimbawa: BIGLAAN AT MABILIS NA PAGGALAW: Pagkurap ng mata, pag-alog ng ulo, pagkunot ng mukha, pagkibit ng balikat, pagbanat ng kalamnan sa tiyan, pagbaltak ng braso KADALASANG MAS MABAGAL ANG MGA GALAW AT MAAARING MAGMUKHANG SINADYA: Paghawak, pagtapik, paglundag, pag-squat, paglukso, pagtalon, copropraxia (mga bastos na paggalaw) Mga Vocal (Phonic) Tic Ilang Halimbawa: MGA BIGLAANG PAGGAWA NG TUNOG O PAGBIGKAS: Pagsinghot, pag-ubo, pagdura, pag-ungol, pag-igham, pagsinghal, mga tunog na parang hayop, pagsigaw MGA SALITA O PARIRALA NA MADALAS SINASABI NANG WALA SA KONTEKSTO: Mga pantig, salita, o parirala ("tahimik," "tigil"), *coprolalia (pagsasabi ng mga bastos na pananalita), palilalia (pag-uulit ng sariling sinasabi), echolalia (pag-uulit ng sinasabi ng iba) MAIKLING BUOD NG MGA TIC Maaaring magbago ang uri, tindi, o lokasyon ng mga ito. • Kadalasang tumitindi ang mga tic dahil sa stress, pagkasabik, pagkabahala, at pagkapagod. 1 lang sa 10 taong may mga tic ang may coprolalia. Hindi kinakailangang may coprolalia para makapagbigay ng diagnosis ng Tourette o iba pang Tic Disorder. Maaaring napipigilan ang ilan, pero pansamantala lang. • Maaaring mabawasan ang mga tic sa mga aktibidad kung saan nakatuon ang indibidwal. 1 SA 100 Bata mula 5 hanggang 17 taong gulang ang may Tourette o iba pang Tic Disorder. Maaaring magkaroon ng paunang udyok bago ang mga tic, na inilalarawan bilang pakiramdam o pag-iisip na nagaganap bago mangyari ang tic. BAWAT PAGSISIMULA AT TAGAL NG PAGKAKAROON NG MGA TIC Karaniwang lumalabas ang mga tic mula 5 hanggang 7 taong gulang, at kadalasang may motor tic sa bandang ulo o leeg. Karaniwang dumadalas at tumitindi ang mga tic mula 8 hanggang 12 taong gulang, at maaaring maging banayad hanggang matindi ang mga ito. Nakakaranas ng pagbuti ang karamihan sa mga taong may TS sa pagtatapos ng pagbibinata o pagdadalaga, at tuluyang nawawala ang mga tic para sa ilan. Kaunti lang sa mga taong may TS ang patuloy na nagkakaroon ng matitinding tic hanggang sa hustong gulang. KARANIWAN LANG ANG TS AT MGA TIC DISORDER Nagkakaroon ng mga tic ang hanggang 1 sa 5 batang nasa edad na nag-aaral sa isang pagkakataon, pero maaaring hindi magtagal ang mga ito. Tinatantyang nagkakaroon ng TS at iba pang Tic Disorder ang mahigit 1 sa 100 (1%) batang nasa edad na nag-aaral sa United States. Nagkakaroon ng TS ang 1 sa 160 (0.6%) batang nasa edad na nag-aaral. Ang iniulat na bilang ng pagkakaroon ng na-diagnose na Tourette ay mas mababa sa tunay na bilang, na malamang na dahil kadalasang hindi natutukoy ang mga tic. Nakakaapekto ang TS sa lahat ng lahi, pangkat etniko, at edad, pero 3-4 na beses na mas karaniwan ito sa mga lalaki kaysa sa mga babae. Walang mapagkakatiwalaang tantya ng pagkakaroon ng TS at iba pang Tic Disorder sa mga nasa hustong gulang. Gayunpaman, inaasahang higit na mas kaunti ito kumpara sa mga bata dahil karaniwang nababawasan ang mga tic sa katapusan ng pagbibinata o pagdadalaga. MGA SANHI NG TS Hindi pa rin nalalaman ang mga sanhi ng TS at iba pang Tic Disorder. Madalas nagaganap ang mga kondisyong ito sa loob ng pamilya, at maraming pag-aaral na ang nagkumpirmang nauugnay ito sa genetics. Maaaring nakakaapekto rin ang kapaligiran, paglaki, o iba pang salik sa mga kapansanang ito, pero sa ngayon, wala pang natutukoy na partikular na sanhi o dahilan. Patuloy na hinahanap ng mga mananaliksik ang mga gene at iba pang salik na nauugnay sa pagkakaroon ng mga Tic Disorder. PAGHAHANAP NG PROPESYONAL SA MEDISINA NA BIHASA SA TOURETTE AT MGA TIC DISORDER Nagpapanatili ang Tourette Association of America (TAA) ng listahan ng mga referral ng propesyonal sa medisina at kaalyadong propesyonal na may karanasan sa pagtugon at paggamot ng Mga Tic Disorder ayon sa estado. Bukod pa rito, kabilang sa Centers of Excellence (CofE) program ng Tourette Association ang mga nangungunang medikal na institusyon sa iba't ibang bahagi ng bansa na nag-aalok ng dalubhasa at magkakaugnay na pangangalaga. Sumangguni sa seksyong Support (Suporta) para sa higit pang impormasyon tungkol sa Centers of Excellence. Puwede ka ring makipag-ugnayan sa Tourette Association sa tourette.org o sa pamamagitan ng pagtawag sa 888-4TOURET. 2
ISANG PERSONAL NA KUWENTO PAGHAHANDA PARA SA IYONG PAGPAPATINGIN SA DOKTOR Bago ang pagpapatingin sa doktor, kumalap ng impormasyon tungkol sa anumang dating history, kabilang ang mga pagtatasa, record, at resulta ng pagsusuri. Maaaring makatulong din na magdala ng journal o video ng mga tic mo o ng iyong anak na maipapakita sa doktor sakaling hindi magkaroon ng mga tic sa panahon ng pagpapatingin. Mahalagang makipag-usap sa iyong doktor tungkol sa kumpletong medikal na history mo at ng iyong anak, kabilang ang iba pang kondisyong pangkalusugan, at anumang kasalukuyan at dating medikasyon o paggamot. MGA KARANIWANG KASABAY NA KONDISYON Kadalasang may iba pang kondisyon sa pag-iisip, pag-aasal, o paglaki ang mga taong may TS na maaaring naroon na bago magsimulang magkaroon ng mga tic. Bagama't mga tic ang mga pangunahing sintomas, maaaring magdulot ang mga kasabay na kondisyong ito ng higit pang komplikasyon at mas makaabala ang mga ito kaysa sa mga mismong tic. Tinatantyang 86% sa mga taong na-diagnose ng TS ang na-diagnose din ng isa o higit pa sa mga karagdagang kondisyong ito. Kabilang sa mga pinakakaraniwang kasabay na kondisyon ang mga sumusunod: Si Sam, 7 taong gulang, ay mahigit 3 taong nang gumagawa ng mga tunog at galaw na nakakaapekto sa kanyang pamilya at buhay sa paaralan. Akala ng mga guro niya ay mga sinasadyang hindi angkop na pag-aasal ang mga ito. Pero nabanggit ng pediatrician niya na maaaring neurological ito, at ni-refer niya si Sam sa doktor sa isang Center of Excellence para sa Tourette. Na-diagnose si Sam ng Tourette Syndrome at iba pang kondisyon (mga kahirapan sa pagtutuon ng atensyon, obsessive-compulsive na asal, at mga pagkasensitibo sa pandama) na madalas maganap kasabay ng TS. Sa pamamagitan ng impormasyong ito, plano ng paggamot, at mga sangguniang nahanap sa website ng Tourette Association, mas naunawaan ng pamilya ni Sam kung paano siya tutulungan, at binibigyan na siya ng kanyang paaralan ng mga suportang nakakabawas sa kanyang pagkabahala at mga sintomas. Alam ni Sam at ng mga magulang niya na kailangan nilang turuan ang mga tao at patuloy na itaguyod siya, pero hindi na nila nararamdamang nag-iisa sila sa pamumuhay nang may TS. Attention Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD): Mga problema sa pagtutuon ng atensyon, hyperactivity, at pagkontrol ng udyok. Obsessive-Compulsive Disorder o Mga Obsessive-Compulsive na Asal (OCD/OCB): Mga paulit-ulit at hindi ginugustong pag-iisip at/o paulit-ulit na asal. Nauuwi ang mga pag-iisip na ito sa mga compulsion, o mga hindi ginugustong asal na sa pakiramdam ng indibidwal ay kailangan niyang gawin nang paulit-ulit sa partikular na paraan. Mga Isyu sa Pag-aasal o Pag-uugali: Pagiging agresibo, labis na pagkagalit, pagsuway, o mga hindi angkop na pag-aasal. Anxiety: Labis na pagkabahala o pagkatakot, kabilang ang labis na pagkamahiyain at pagkabahala kapag nahihiwalay sa partikular na tao. Kapansanan sa Pagkatuto: Mga kahirapan sa pagbabasa, pagsusulat, matematika, at/o pagpoproseso ng impormasyon na hindi nauugnay sa katalinuhan. Mga Kakulangan sa Mga Kasanayan sa Pakikihalubilo sa Kapwa at Pakikisalamuha: Kahirapan sa pagbuo ng mga kasanayan sa pakikihalubilo sa kapwa; pagpapanatili ng mga relasyon sa mga kasamahan, kapamilya, at iba pang indibidwal; at pagkilos sa paraang naaangkop sa edad. Mga Isyu sa Pagpoproseso ng TOURETTE SYNDROME Hindi ang mga tic lang ang buong kuwento Pandama: Matitinding kagustuhan at pagkasensitibo kaugnay ng pandama ng haplos, tunog, lasa, amoy, at kilos na nakakaabala sa araw- araw na pamumuhay. Mga Kapansanan sa Pagtulog: Kahirapan sa pagtulog o pananatiling tulog. Mga Vocal Tic Mga Motor Tic PAGGAMOT SA TS AT IBA PANG TIC DISORDER Kadalasang banayad ang mga tic at hindi na kailangan ng paggamot. Gayunpaman, kung katamtaman hanggang matindi ang mga tic, maaaring kailangan ng direktang paggamot. Kung may mga kasabay na kondisyon, maaaring kinakailangang ikaw o ang iyong anak ay dumaan muna sa pagsusuri at paggamot para sa iba pang kondisyon bago o kasabay ng paggamot sa mga tic, dahil maaaring magdulot ang mga ito ng higit pang abala kaysa sa mga tic. Sa bawat kaso, mahalagang magkaroon ng kaalaman bilang magulang ng bata o bilang indibidwal na may Tourette. Mahalaga ring turuan ang ibang taong nakakasalamuha mo o ng iyong anak (nang may pahintulot niya). t i l a g a k g a P a n s i b a L Mga Isyu sa Pag-aasal KA SA PA KULA GPIPIGIL N G A N Mga Kapansanan sa Pagkatuto r s i o Mga Kahirapan sa Sulat-kamay Attention Deficit/ Hyperactivity Disorder ( Mga Isyu sa Pagtulog Anxiety D ) Mga Obsessive- Compulsive na Asal Mga Kakulangan sa Pakikihalubilo sa Kapwa Pagiging Masimbuyo M I s y n s a a a s u y s I a g M n o i t i s n a r t - g a P a g n p d o a p r s s o g M u l a g n a g n a a n s s i w a tourette.org 3
PAG-IWAS SA PANG-AAPI Dahil sa katangian ng mga sintomas ng TS at kakulangan sa pag-unawang mga hindi nakokontrol na pag-aasal ang mga ito, partikular na malamang na maging target ng pang-aapi ang mga batang may TS, na maaaring magdulot ng pagkalumbay at pagkabahala. Mahalagang turuan ang lahat ng miyembro ng pamilya, guro, kaibigan, at kasamahan tungkol sa TS. Tiyaking isasama mo ang iyong anak sa mga talakayan. Maaaring makatulong na bigyang-diing ang TS ay medikal na kondisyon, at hindi mabuting estratehiya ang pag-uutos sa iyong anak na "tumigil sa pag-tic" (maihahalintulad ito sa pagsasabi sa isang tao na "Asul ang mga mata mo. Itigil mo ang pagiging asul ng mga mata mo.") at malamang na magdulot ito ng panghihina ng loob. Pag-isipan kung anong mga sitwasyon ang nagpapatindi at nagpapabuti ng mga tic. May mga estratehiyang magagamit ang iyong anak para mapamahalaan ang mga tic sa iba't ibang sitwasyon. Makakahanap ng higit pang impormasyon sa seksyong Education (Edukasyon) ng tool kit na ito. Sa mga kapaligiran sa paaralan, makakatulong na turuan ang mga guro at kasamahan sa pamamagitan ng pagbibigay ng presentasyon sa klase at pagbabahagi ng iba pang sanggunian tungkol sa TS. Puwede kang humingi ng mga sanggunian sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa Tourette Association o pagpunta sa tourette.org. MGA ALALAHANIN SA PAG-AARAL AT PAG-AASAL SA PAARALAN Humiling ng direktang input mula sa mga guro ng iyong anak tungkol sa kanyang pagganap at pag-aasal sa silid-aralan. • Pag-isipang magsagawa ng pagsusuri sa pag-aaral para matasa ang mga kasabay na kahirapan sa pagkatuto at pagtutuon ng atensyon. Makipag-usap sa paaralan ng iyong anak tungkol sa Mga 504 Plan o Individualized Education Program (IEP), na maaaring higit na makatulong sa pagganap ng mga mag-aaral na may mga tic sa paaralan. PAGHAHANAP NG PAGGAMOT PARA SA MGA TIC Kapag nagdudulot ng problema o nakakaabala sa araw-araw na pamumuhay ang mga tic, maaaring isaalang-alang ang behavior therapy at/o medikasyon. Dahil naiiba ang bawat tao, kakailanganin mong makipagtulungan sa sinanay na clinician na pamilyar sa TS at Mga Tic Disorder para mahanap ang pinakamainam na paggamot. Maaaring kailangan ng mahabang panahon at pasensya para matukoy ang pinakamabisang pamamaraan. Puwede ka ring sumangguni sa Mga Alituntunin sa Pagsasanay ng American Academy of Neurology para sa higit pang impormasyon tungkol sa mga available na paggamot. COMPREHENSIVE BEHAVIORAL INTERVENTION FOR TICS (CBIT) Ang Comprehensive Behavioral Intervention for Tics (Komprehensibong Behavioral na Pagtugon para sa Mga Tic o CBIT, na binibigkas na "see-bit") ay paggamot na kaugnay ng pag-aasal at hindi gumagamit ng medikasyon na napatunayan ng mga klinikal na pag-aaral na nakakabawas sa mga tic sa mga bata at nasa hustong gulang. Ayon din sa mga pag-aaral, kasing-epektibo ng medikasyon ang CBIT sa maraming sitwasyon, at madalas itong inirerekomenda bilang unang paraan ng paggamot. May 3 pangunahing bahagi ang CBIT: 1. Pag-unawa sa mga tic. 2. Pagtukoy ng mga pantunggaling tugon na nagpapahirap sa pagsasagawa sa mga tic at nakakatulong para hindi gaanong mapansin ang mga ito. 3. Paggawa ng mga pagbabago sa mga pang-araw-araw na aktibidad na makakatulong sa pagbabawas ng mga tic. Maaaring kailangan ng karagdagang screening para sa mga kasabay na kapansanang makakahadlang sa CBIT, gaya ng hindi pa ginagamot na ADHD o matinding Oppositional Defiant Disorder (ODD). Tukuyin kung magagawa ang mga partikular na therapy batay sa mga available na mapagkukunan. Mayroon bang sinanay na provider ng CBIT na available sa malapit? May maaasahan bang transportasyon? Sinasaklaw ba ng iyong insurance ang mga serbisyong ito? Ang mga therapist lang na nakatanggap ng partikular na pagsasanay sa CBIT ang dapat na magbigay ng paggamot na ito. Nagpapanatili ang Tourette Association ng listahan ng mga propesyonal sa pangangalagang pangkalusugan na nakakumpleto na ng pormal na programa ng paggamot na CBIT. Pumunta sa tourette.org/find-a-doctor/. 4
MGA MEDIKASYON PARA SA MGA TIC AT KASABAY NA KONDISYON Kung ikaw o ang iyong anak ay may marami o matitinding tic, o mga tic na nagdudulot ng pinasala sa sarili, maaaring magrekomenda ng medikasyon ang iyong doktor. Bagama't maaaring makatulong ang medikasyon, hindi ito lunas para sa mga tic. Posible pa ring bumuti o lumala ang dalas at tindi ng mga tic, at posibleng magpatuloy ang mga pagbabago-bago. Ang haloperidol (Haldol), pimozide (Orap), at aripiprazole (Abilify) lang ang mga medikasyong kasalukuyang aprubado ng Food and Drug Administration (FDA) ng U.S. para sa paggamot ng mga tic. Kadalasang nagsisimula ang mga doktor sa mga "off-label" na medikasyon (hindi partikular na inaprubahan ng FDA para sa paggamot ng mga tic) na karaniwang katamtamang mabisa sa pagbabawas ng mga tic at maaaring may mas kaunting side effect kumpara sa iba pang gamot. Kadalasang kinakailangang gumamit ng medikasyon para sa paggamot ng mga kasabay na kondisyon gaya ng ADHD at OCD, na makakatulong sa pagpapabuti ng kalidad ng buhay ng mga pasyenteng may TS at maaaring makatulong na mabawasan ang mga tic. May mga available din na pamamaraang nauugnay sa pag-aasal para sa paggamot ng mga kondisyong ito. Maaaring maging mabisa ang mga stimulant na medikasyon at/o behavioral therapy para sa mga batang may TS at ADHD. Maaaring makatulong din ang mga non-stimulant na medikasyon. Epektibo ang mga selective serotonin reuptake inhibitor (SSRI) at cognitive behavioral therapy, kabilang ang pag-iwas sa pagkakalantad at pagtugon, sa mga kabataan at nasa hustong gulang na may anxiety/OCD, at karaniwang napagtitiisan ang mga ito. Tiyaking magtanong sa iyong doktor tungkol sa mga kagandahan at panganib para sa anumang paggamit ng medikasyon. OT PT SLP MGA SERBISYO SA REHABILITASYON AT SUPORTA Pangangasiwa Pagpoproseso ng Pandama
Ang Occupational Therapy (OT), Physical Therapy (PT), at Speech- Language Pathology (SLP) ay mga serbisyong madalas gamitin sa paggamot ng mga kasabay na kondisyon at kadalasang available kahit sa mga probinsya. Pagsasanay sa Pagtuon ng Atensyon
Occupational Therapy (OT): Therapy para sa pagbibigay-daan sa pakikilahok sa mga tungkulin, kaugalian, at routine sa bahay, paaralan, trabaho, komunidad, at iba pang kapaligiran. Pamamahala sa Pananakit
Physical Therapy (PT): Therapy para sa pagpapanumbalik, pagpapanatili, at pagpapabuti ng pisikal na pagganap. Mga Kasanayan sa Pakikihalubilo at Pragmatics Mga Aktibidad sa Araw-araw na Pamumuhay Sulat-kamay Kaayusan ng Pagtulog
Speech-Language Pathology (SLP): Paggamot para sa mga kapansanan sa pananalita, wika, pakikihalubilo sa kapwa, cognitive-communication, at paglunok. Kung ikaw o ang iyong anak ay nagkakaroon ng problema sa mga tic sa alinman sa mga nabanggit na larangan, maaaring makatulong ang mga serbisyo sa rehabilitasyon. Isaalang-alang ang mga sumusunod na tanong para sa pasilidad ng rehabilitasyon kapag naghahanap ng klinika kung saan tatanggap ng mga serbisyo: Mga Pantulong na Device
Nagbibigay ba ang klinikang ito ng interdisciplinary na pangangalaga na may OT, PT, at SLP? Pagkautal
Mayroon ba kayong pagsasanay o sertipikasyon para sa espesyalista sa mga larangang iyon? Mga Isyu sa Kalusugan ng Pelvis Kakulangan sa Pagkontrol ng Galaw
Mayroon ba kayong anumang pagsasanay na partikular na nakatuon sa paggamot ng mga pasyenteng may Tourette Syndrome (o anuman sa mga kasabay na kondisyong gusto mong matugunan)? Fine Motor
Gross Motor
Pag
intindi sa Binabasa
Dyslexia
Mga Kasanayan sa Bokasyon
Paningin o Paggalaw ng Mata
Pag
ayaw sa Pagkain
Pagkahanda sa Pagmamaneho
Pagkontrol ng Kasabikan at Udyok
MGA MADALAS ITANONG Ang mga sumusunod ang ilan sa mga pinakamadalas itanong ng mga taong naghahanap ng paggamot sa mga klinika para sa Tourette. Ang mga sagot ay mula sa mga miyembro ng Medical Advisory Board ng Tourette Association. MAWAWALA BA ANG MGA TIC NG ANAK KO PAGLAKI NIYA? Maraming batang nasa edad na nag-aaral ang nagkakaroon ng tic sa isang pagkakataon, at humigit-kumulang 1 sa 10 bata ang nagkakaroon ng mga tic na nagtatagal nang mahigit isang taon. Walang paraan para hulaan kung kailan mawawala ang mga tic o kung mawawala man ang mga ito. Kapag nagtatagal ang mga tic nang mahahabang panahon, karaniwang sumusunod ang mga ito sa regular na proseso. Kadalasang nagsisimulang magkaroon ng mga tic ang mga bata mula 5 hanggang 7 taong gulang, at nagiging pinakamadalas at pinakamatindi ang mga tic mula 8 hanggang 12 taong gulang, at bumubuti ang mga ito mula sa kalagitnaan ng pagiging teenager hanggang sa simula ng 20s. Nagbibigay ang mga chapter, support group, at pampamilyang workshop ng paggabay, mga kagamitan, at mga sanggunian para sa libo-libong tao sa iba't ibang bahagi ng bansa. MAGKAKAROON BA NG COPROLALIA O COPROPRAXIA ANG ANAK KO? NAGMUMURA ANG ANAK KO PAMINSAN-MINSAN, PERO HINDI KO ALAM KUNG TIC ITO. Bagama't nakakapag-alala para sa mga pasyente at pamilya ang coprolalia (hindi nakokontrol na pagsasabi ng mga hindi naaangkop na salita) at copropraxia (mga hindi nakokontrol na pagsasagawa ng mga bastos o hindi naaangkop na galaw), nangyayari lang ito sa maliit na bilang ng mga taong may TS. Walang paraan para mahulaan kung magkakaroon ng mga partikular na tic na ito ang isang tao. Kadalasang nakakahanap ang mga taong mayroon nito ng paraan para ibalatkayo ang mga ito, hal., pagbibigkas ng mga ito nang mahina o pagsasama ng bastos na galaw sa ibang mas katanggap-tanggap na galaw. Mahalaga ring pag-ibahin ang hindi nakokontrol na vocal tic at ang sinasadyang pagmumura, na nagaganap sa konteksto ng nararamdaman ng isang tao at kung ano ang nangyayari. Bagama't hindi nakokontrol, maaaring mapagkamalan ang ilang tic bilang masamang pag-aasal o sintomas ng hindi matinong pagpapalaki ng magulang. Dapat makipagtulungan ang mga batang may mga tic sa propesyonal sa pangangalagang pangkalusugan at propesyonal sa edukasyon para tumukoy ng mga positibo at proactive na pamamaraan sa pamamahala ng mga mas komplikadong tic na ito. NOONG NAKARAANG TAON, NAGSIMULA ANG ANAK KO NA IKURAP NANG PAULIT-ULIT ANG MGA MATA NIYA. NGAYON NAMAN, LAGI SIYANG UMUUBO. DAPAT KO BA AKONG MAG-ALALANG TUMITINDI ANG KONDISYON NIYA? Bagama't maaaring magmukhang pareho lang ang isang tic sa bawat pagkakataong mangyayari ito, posible - at karaniwang nangyayari talaga - na magbago sa paglipas ng panahon ang mga nararanasang tic ng isang indibidwal. Puwede ring magbago ang dalas at tindi ng mga tic kada araw o kada linggo. NAPANSIN KONG MAS MADALAS NAGTI-TIC ANG ANAK KO KAPAG NAGLALARO SIYA NG MGA VIDEO GAME. MUKHANG HINDI NIYA NAPAPANSIN ANG MGA TIC KAPAG NAGLALARO SIYA, PERO DAPAT KO BA SIYANG PAGBAWALANG MAGLARO? Karaniwang tumitindi ang mga tic kapag nakakaramdam ng stress - mabuting uri ng stress (hal., kasabikan, pag-asa), hindi mabuting uri ng stress (hal., pagkabahala, pag-aalala), at pisikal na uri ng stress (hal., kapaguran, pagkakasakit). Dahil hindi naaabala ang iyong anak sa kanyang mga tic habang naglalaro, hindi kailangang limitahan ang paglalaro niya ng video game batay sa mga tic niya; gayunpaman, inirerekomenda ng American Academy of Pediatrics na limitahan sa 2 oras kada araw ang tagal ng pagharap sa screen para sa mga bata at teenager bilang bahagi ng malusog na pamumuhay. ISINASAAYOS NG ANAK KO ANG MGA LARUAN NIYA SA NAPAKAPARTIKULAR NA PARAAN, LABIS SIYA KUNG MAGHUGAS NG KAMAY, AT PAULIT-ULIT NIYANG BINUBURA ANG MGA SULAT-KAMAY NIYA HANGGANG SA "MUKHA NANG TAMA" ITO. MGA TIC BA ANG MGA ASAL NA ITO? Mas nauugnay ang mga asal na ito sa obsessive-compulsive na asal kaysa sa mga tic, pero maraming bata ang mayroon ng parehong uri ng pag-aasal. Madalas na nagkakasabay ang Mga Tic Disorder at ang ilang iba pang neurodevelopmental na kondisyon, kabilang ang ADHD, mga anxiety disorder, obsessive-compulsive disorder, dysgraphia/kapansanan sa fine motor na paggalaw, kahirapan sa pagkatuto, at kapansanan sa pagkontrol ng udyok. 6
MAY VOCAL TIC ANG ANAK KO NA LUBOS NA NAKAKAABALA SA SILID-ARALAN TUWING MAY PAGSUSULIT. IMINUMUNGKAHI NG PAARALAN NA HINDI MUNA PAPASUKIN NANG ILANG ARAW SA PAARALAN ANG ANAK NAMIN. ANO ANG DAPAT NAMING GAWIN? Ayon sa Individuals with Disabilities Education Act (IDEA), karapatan ng lahat ng bata na makatanggap ng libre at naaangkop na edukasyon sa pinakamalayang kapaligirang maaari. Kung nakakaabala ang mga tic ng bata sa silid-aralan, pinakanaaangkop na sunod na hakbang para sa paaralan ang bumuo ng plano ng pag-aaral (504 Plan o Individualized Education Program - IEP). Sa maraming sitwasyon, kailangan lang ng mga simpleng akomodasyon, gaya ng pagbibigay-daan sa bata na kunin ang kanyang mga pagsusulit sa hiwalay na lokasyon, para magtagumpay ang bata sa paaralan. KAMAKAILANG NAGSIMULANG GUMAMIT NG MEDIKASYON ANG ANAK KO PARA SA MGA TIC NIYA. NAGING MAS BIHIRA NA ANG MGA TIC NIYA PERO HINDI PA RIN NAWAWALA ANG MGA ITO. KAILANGAN BA NAMING SUMUBOK NG IBANG PAGGAMOT? Bagama't maraming mabisang paggamot para sa mga tic, kabilang ang medikasyon, hindi "lunas" para sa mga tic ang mga kasalukuyang paggamot. Ang layunin sa paggamot ng mga tic ay ang mabawasan ang mga tic hanggang sa hindi na nakakasakit at/o nakakaabala ang mga ito sa kalidad ng buhay ng bata. MAY ADHD ANG ANAK KO, AT NAGSIMULA ANG MGA TIC NIYA NOONG NAGSIMULA SIYANG GUMAMIT NG STIMULANT NA MEDIKASYON. SINUBUKAN NAMING IHINTO ANG STIMULANT NA MEDIKASYON, PERO NAGPATULOY ANG MGA TIC. ANG MEDIKASYON BA ANG NAGDULOT NG MGA TIC NIYA? Maraming batang may TS ang may ADHD, kaya karaniwan ang tanong na ito. May matibay na ebidensyang ligtas at epektibong paggamot para sa ADHD ang mga stimulant na medikasyon para sa mga batang may mga tic. Hindi nagdudulot ng mga tic ang mga stimulant, at hindi rin napapatindi ng mga ito ang mga tic. Hindi malamang na magdulot ng pangmatagalang pagbuti ng mga tic ang paghihinto o pagbago ng stimulant na medikasyon ng iyong anak. MAYROON BANG ANUMANG DIYETA O NATURAL NA PAGGAMOT PARA SA MGA TIC? Sa ngayon, walang siyentipikong ebidensyang sumusuporta sa paggamit ng mga diyetang nagbabawal ng partikular na pagkain, espesyal na diyeta, o supplement sa diyeta para gamutin ang Mga Tic Disorder. NAHIHIRAPANG MAGTUON NG ATENSYON SA PAARALAN ANG ANAK KO DAHIL SA MGA TIC NIYA. ANO ANG DAPAT NAMING GAWIN? Kadalasan, dahil sa mga sintomas ng ADHD ang kahirapang magtuon ng atensyon sa paaralan, at hindi dahil sa mga mismong tic. Maraming indibidwal na may TS ang mayroon ding ADHD na maaaring makaabala sa pagkatuto, pagpasok, o pagtutuon ng atensyon sa mga gawain sa paaralan. Ipa-screen ang iyong anak para sa ADHD, at kung mayroon nito, pag-isipang gamutin ang ADHD. Maaaring mainam ding magsagawa ng pagsusuri sa pag-aaral para sa iba pang kahirapan sa pagkatuto. Maaaring makatulong ang mga akomodasyon sa silid-aralan. KAPAKI-PAKINABANG NA TIP Maaaring makatulong na gumawa ng listahan ng 3-5 sa iyong mga pangunahing tanong na gusto mong masagot sa panahon ng pagpapatingin sa doktor. Makakatulong ito para makapagtuon sa mahahalagang bagay sa panahon ng pagpapatingin, lalo na kapag limitado ang oras. A P M I L Y A GAN G N A P O M U NIDAD 7 A L AGAN G P N AN G K A LUSUG
Mga Pasasalamat Nagpapasalamat ang TAA para sa kontribusyon ng mga sumusunod na indibidwal sa pagbuo ng sangguniang ito: Michael B. Himle, PhD University of Utah Joseph Jankovic, MD Baylor College of Medicine Rebecca K. Lehman, MD Palmetto Health - USC Jonathan W. Mink, MD, PhD University of Rochester Heather Simpson, MOT, OTR/L UF Health Center for Movement Disorders and Neurorestoration tourette.org 888-4TOURET 8