UP LOS BAÑOS JOURNAL Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Volume XVII January-December 2019 ANG PAG-ALON KAY ALUNAN SA "SEA STORIES": ANG TULA BILANG TEKSTO NG TRANSLOKASYON, TRAUMA, AT PAGHILOM John Leimar C. Toledo Department of Humanities, College of Arts and Sciences, University of the Philippines Los Baños, College, Laguna E-mail: / jctoledo@up.edu.ph (Corresponding author) Received 09 October 2018 Accepted for publication 25 July 2019 Abstrak Isang taon pagkatapos malimbag ang koleksiyong "Sea Stories" sa Likhaan Journal 6, niragasa ng isang malaking daluyong ang buong Leyte at Samar. Sa kasagsagan ng trahedyang ito, nadamay ang makatang si Merlie Alunan. Bilang isa siya sa mga nasalanta ng bagyo, hindi malayong basahin na ang kanyang mga isinulat na tula sa koleksyong "Sea Stories" ay isa maaaring pagbabadya rin ng mga pangyayari sa hinaharap. Upang bigyan ng mas malalim na pagbasa, sinusuri sa pag-aaral na ito ang trauma na dulot ng mga natural na kalamidad sa koleksiyong "Sea Stories" ni Merlie Alunan. Tungkol sa iba't ibang mukha ng trahedya ang mga paksang tinutulaan at mga personang isinabuhay ni Alunan sa kanyang akda. Sa sanaysay na ito, nais bigyan ng pagbasa ang konteksto't teknik ng mga tula at ang relasyon nito sa personal at pambansang kasaysayan, mito, at sikolohiya ng trauma sa apat na tula, ang "Old Women in Our Village", "The Tricycle Driver's Tale", "Rafael: Ormoc, A.D. 1991", at "Sendai, March, 10, 2011." Sa paglapit sa mga tula mula sa perspektibong ecokritikal, postkolonyal, at aralin sa trauma, nadiskubre ang pagsasanga-sanga ng anyo ng tula tungo sa translokasyon na isang postkolonyal na proyekto sa tulang Ingles at ipinahahayag ang kamalayan na mula sa Timog, ang pambayang karanasan na isinusulong ng makatang si Alunan. Maliban pa rito, ang trauma na naiwan ng mga trahedya sa karagatan ay binigyan ng salimuot ni Alunan at umigpaw tungo sa global na karanasan. Ipinakikita na ang karanasan ng trauma sa Silangang Bisayas ay sinasakop din ang pambansa at global na karanasan. Tinatangay tayo ng mga tula niya sa agos ng pagtanggap at paghilom. Mga susing salita: ecokritika, Merlie Alunan, Malikhaing Pagsulat, panitikan ng trahedya, postkolonyal na trauma, tula 97
UP LOS BAÑOS JOURNAL Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Volume XVII January-December 2019 Introduksyon May pighati sa tuwing makararanas ng trahedya ang isang bayan. Para bang nawasak ang kabuuan. Para bang hindi makapagsalita. Para bang hindi mapulot ang mga nabasag na bahagi ng sarili. Paano nga ba magsisimula ang mga nawalan? Paano nga ba pupulutin o babawiin ang mga pirasong inalon na ng baha? Paano ba makapagsasalita sa panahong ang tanging lohika ng pagtanggap ay katahimikan? Paano nga ba buuin ang sarili? Paano isang makakausad ang bayan mula sa ito sa mga tanong na trahedya? Ilan hinaharap ng isang makata sa tuwing nagsusulat ng mga paksang may kaugnay sa trahedya. Minsan nga, ang sagot ay hindi nahahanap sa loob ng isang linggo o sa isang oras ng pagbasa ng panitikan. Ang artikulasyon ng karanasan ay nangailangan ng distansya. Maaaring umabot ng tatlong taon, limang taon, sampung taon at marami pa. at pagligtas. Nariyan ang pambansang alaala ng mga pinakamalalakas na bagyo at lindol na nangyari sa ating bayan tulad ng mga kuwento habang nangyayari at pagkatapos ng superbagyong Ondoy at Yolanda. Gusto kong ipakita rito na hindi lamang nagmumula ang naratibo sa mga pahina ay kasaysayan nagmumula rin ito sa mga kuwento at usapan ng mga karaniwang tao. Mito ang mga signifikasyon ng kaisipang binubuo ng makata sa kanyang tula. Sapagkat tao ang lumilikha ng akda, naaayon lamang na sabihing isa itong konstruksiyon mula sa isang posisyon, uri ng kinabibilangan, kapaligiran, o kasarian. Mula sa mga mitong nananalaytay ang isang ideolohiya o kolektibong imahinasyon ng isang bayan. Naipapanatili ang mga mito bilang isang kabuuan na tumataguyod sa isang lipunan subalit maaari rin itong baklasin, wasakin, at baguhin sapagkat bukas ang mito sa pagbabago ng realidad. ng bagkus May ganitong problematisasyon ang mga tula ni Merlie Alunan sa koleksiyong "Sea Stories." Tungkol sa iba't ibang mukha ng trahedya ang mga paksang tinulaan niya. Sa sanaysay na ito, nais kong bigyan ng pagbasa ang konteksto't teknik ng mga tula at ang relasyon nito sa personal at pambansang at sikolohiya ng trauma sa apat na tula ng "Sea Stories": ang "Old Women in Our Village", "The Tricycle Driver's Tale", "Rafael: Ormoc, A.D. 1991", at "Sendai, March, 10, 2011." kasaysayan, mito, tinutukoy ko ang Sa papel na pambansang kasaysayan bilang mga naratibong nakaukit sa alaala ng trahedya ito, Kaligiran ng Koleksiyon Kalakhan ng tula sa koleksiyon ni Alunan ay pumapaksa sa mga mito na nabuo pagkatapos ng isang trahedya o kalamidad. Naisasakasangkapan ng makata ang bumuo ng mga pangyayari o mga imahen ng kapaligiran at mga taong-bayan. Binoboses sa mga tula ni Alunan ang kalooban ng mga taong nagdaan sa isang trahedya. Hindi maihihiwalay kung gayon na ang mga tula ay pumapaksa sa disposisyon at diwa ng trahedya. mga Ispesipiko ang karanasan ng trahedya sapagkat ng nararamdaman mambabasa sa pakiwari ng mga salita. sa Ipinahihiwatig taong nakaranas ng ito ang karanasan 98
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 pamamagitan ng mga naiwan o mula sa posisyon ng mga nakaligtas ng trahedya. Ang trauma bilang kondisyon ng karahasan ay hindi lamang sa mga nasasabi ng isang persona sa tula kung hindi mas doon pa sa mga bitak, katahimikan, at latay na naiwan sa mga bakas ng trahedyang ito. Sa perspektibong ecokritikal, tinukoy ni Greg Garrard na isa sa mga posisyong ecopoetika ay nakaugat sa pag-uugnay ng personal at kapaligiran sa wika, kultura, kasaysayan, at ekolohiya (Lidström). Ang mga tula ni Alunan ay masasabing nakaangkla rin sa itinuturing na ecopoetika at ecopenomena ng pagbabago ng klima at kalikasan. Nilalatag ng mga tula ni Alunan ang tulay na tungo sa nag-uugnay sa mambabasa mundo ng kalikasan, kung saan hindi na lamang ito pagpapakita ng kinasapitan ng mga natrahedya kung hindi transformasyon tungo sa isang indibidwal na may mataas na kamalayan sa pagpapahalaga ng kalikasan. Bilang ang "Sea Stories" ay mga tula na isinasaimahen ang isang bayang nakaranas ng sakuna sa lunan ng karagatan, inilulugar ang mga tula sa mga tanong ni Ursula Heise, isang iskolar ng postkolonyalismo at ecokritika, "Paano naiuugnay ang anyong pampanitikan sa pagkamit ng hustisyang pangkalikasan at panlipunan, at pag-aralan ang mga tekstuwal na pahiwatig na siyang umuugnay sa mundo ng kalikasan at mundo ng tao? (How [do] questions of literary form relate to environmental and social justice and study the textual tropes that establish links between the natural world and the human observe?)" (sipi ni Wilke 118; salin ko). Dagdag "Paano naipapahiwatig o naisasatalinghaga sa mga ni Sabine Wilke, Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom tekstong pampanitikan ang ekolohikal at panlipunang kondisyon? Paano naiuugnay ang anyo pang-estetika sa kultural at biyolohikal na istruktura? (How are these connections between ecological and social conditions troped in literary texts? How do aesthetic forms relate to cultural and biological structures?)" (118) Metodo Pangunahin ang pagbabasa ng mga tula sa kabuuang anyo nito, lalo na sa pormal na kabuuan (tono, emosyon, piniling salita, lohika, talinhaga, balintuna, at marami iba). Mariin ding hahanapin sa pang ng pagbasa intertekstuwalidad nito. Kung gayon, babasahin ko rin ang mga tula sa "Sea Stories" na sumasanga sa iba't ibang lapit tulad ng araling postkolonyal, ecokritikal, at post-trauma. Tatangkain kong basahin ang tulang isang Ingles ni Alunan bilang proyektong inaangkin ang boses ng lokal sa global na wika at ang internal na proseso ng malikhaing pag-akda. ang mga pahiwatig Kaligiran ng Makata Maituturing bilang kanonikal na manunulat si Alunan dahil na rin sa kaniyang posisyon ng bilang panitikang Bisaya. Subalit hindi madali ang naging pag-akyat ni Alunan sa mundo ng Iloilo, panitikan. namuhay si Alunan na palipat-lipat sa mga pulo ng Visayas tulad ng Leyte. pangunahing manunulat Ipinanganak man sa Bilang manunulat, maituturing na aral sa akademiya si Merlie. Noong 1975, nagtapos siya ng MA Creative Writing sa Silliman University, kinikilalang unibersidad kung saan nagmula ang Anglo-Amerikanong 99
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 tradisyon ng New Criticism, isang lapit sa panitikan na nakasentro sa pag-aaral ng anyong pampanitikan, defamiliarisasyon, at organikong kabuuan ng mga teksto. Nagturo siya sa UP Visayas Tacloban College ng panitikan at malikhaing pagsulat sa mga batang makata. Nagturo rin siya bilang guro ng panitikan sa Dumaguete, Tagbilaran, at Cebu. Sa Tacloban noong dekada otsenta, itinaguyod niya ang VisWrite (Visayas Writers Workshop) kasama ang dalawang guro ng panitikan, sina Victor N. Sugbo at David Genotiva. Naging masugid na tagapagtanggol siya ng panitikang Bisaya. Inaral niya ang mga wikang Bisaya at piniling magsulat sa Waray (Eastern Visayas) at Sebuwano (Central Visayas). Marunong din siya magsalita at magbasa ng panitikan sa wikang Hiligaynon, Kinaray-a, at Akeanon (Western Visayas). Kilala man bilang matinik at nakasisindak na panel at guro sa mga palihan sa malikhaing pagsulat sa Visayas (VISWRITE, Faigao, Lamiraw, Bohol, UP Visayas Miag-ao, UP Cebu, UP Tacloban, at Iligan), siya ang itinuring na ina ng maraming batang manunulat. Personal niyang adbokasiya ang muling buhayin ang pagsulat sa mga anyong pampanitikan Hindi matatawaran ang kaniyang papel na ginampanan at ang pagbibigay pugay ng mga makata't manunulat sa kaniyang mga isinulat. ng Visayas. Nang magretiro noong 2008, ginawaran siyang Professor Emeritus ng UP. Ilan sa kaniyang gantimpala ang First Prize sa Palanca Awards para sa koleksyon niya ng English poetry, Tales of the Spiderwoman, for Lillian Jerome Thornton Award Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Nonfiction, Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas, at Philippine Free Press Literary Award. Siya rin ang 2009 Fellow of the Ananda Coomaraswamy Fellowship for Literature from the Republic of India. Ginawaran din siya ng Sunthorn Phu Award for ASEAN Poet Laureates mula sa Kingdom of Thailand noong 2013 at Ani ng Dangal mula sa NCCA noong 2014. May-akda siya ng pitong koleksyon ng tula: Hearthstone, Sacred Tree (1993), Amina Among the Angels (1997), Selected Poems (2004), Tales of the Spiderwoman (2010), Pagdakop sa Bulalakaw ug uban pang mga Balak (2013), at Running with Ghosts and Other Poems (2017) na nagwagi sa 2018 Philippine National Book Awards. Siya rin ang editor ng koleksyong sosyo-historikal, Kabilin: 100 Years Oriental (1993), antolohiyang Fern Garden: An Anthology of Women Writing in the South (1998) at Kaaging Bisaya: Gender Research in the Philippines (2003). Si Alunan ang editor ng Sa Atong Dila: Introduction to Visayan Literature (2015), ang komperehensibong antolohiya panitikang Waray, Sugbuanon, Hiligaynon, Kinaray-A, at Akeanon, ang Mga Siday han DYVL (2005), ang Susumaton: Oral Narratives of Leyte (2016), at ang Tinalunay: Hinugpong nga Panurat nga Winaray (2017) na nagwagi rin sa 2018 Philippine National Book Awards. of Negros ng Kahalagahan ng Pagsusuri Isang taon pagkatapos malimbag ang "Sea Stories" sa Likhaan Journal 6, niragasa ng isang malaking daluyong ang buong Leyte at Samar. Sa kasagsagan ng trahedyang ito, nasama si Alunan sa mga nasalanta ng bagyo. Hindi malayo na ang kanyang 100
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 ring isinulat na na pagbabadya ay pangyayari. Ang maituturing na isang pampanitikang artefact ng kanyang panahon na dapat isang aralin. Ang pag-aaral na pagtatangka na hirangin ang isang maliit na koleksyon sa lawas ng kanyang mga isinulat. koleksyon ng mga ay isa nalalapit tula kanyang ito ay Itinuturing kong pag-angkin sa wikang Ingles ang ginawa ni Alunan, at kung gayon, bukas na sa sinkretismo o paghahalo at pagbabanyuhay ang proyekto ng mga tula. Ang alaala mismo ng mga tula ay karanasang hindi nasa sentro ng lipunan kundi nasa dagat, sa mga ina at anak na kasama ang dagat. Kung namuhay imamapa, tumatawid pa mismo ang persona ng kanyang mga tula sa persona ng labas ng Pilipinas. ibang Samakatuwid, hindi na dapat ikulong ang pagbasa sa mga tula sa lente ng New Criticism tulad ng sa "Sea Stories" kundi sa isang postkolonyal na pagbasa na maituturing ko pang humahalaw o intertekstuwal ang lapit sa ibang kritikal na teksto, bilang Ingles ang wikang ginagamit ni Alunan sa pagtula. Sa pagbasa, nadiskurbre na may katangian ang pagtula ni Alunan na umiiral bilang isang Ingles na dala-dala ang rikit at karanasan ng isang babaeng lumubog at nabuhay bilang isang Bisaya. Kapansin-pansin din ang pagbibigay ni Alunan ng kapangyarihan sa natural na proseso ng kalikasan, ang paggamit ng mito ng bayan bilang pagbabalik sa lokal na karanasan, at ang pagpapakaranasan sa tula bilang isang proyektong post-trauma. identidad sa Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Ang Pagtula sa Alaala ng Trahedya Bilang Postkolonyal na Proyekto Sa introduksyon ng A Habit of Shores: Filipino Poetry and Verse from English, 60's to the 90's, "Mapping Our Poetic Terrain: Filipino Poetry in English from 1905 to the Present", hinanay ni Gemino Abad ang pag- unlad ng tereyn sa mga tulang nakasulat sa Ingles mula sa panahon ng wikang pananakop ng imperyalistang Amerikano: an inveterate Romantic spirit, from our first published literary attempts in 1905 to the '40s; then an enduring formalist or "New Critical" concern, from the '50s to the '70s; and finally, an open, liberative or post-structuralist phase, from the '70s to the present. (2) fixed ang paghahanay, aniya, Hindi sapagkat sumasalabid ang bawat yugto ng kasaysayan ng tulang Ingles. Para sa kanyang nilikhang grand naratibo ng tulang Ingles, mapapansin ang malakas na pagkawing ng mga manunulat tungo sa isang estetikang Kanluranin. Ipinupunto ko ang pag-iral ng mga tula sa Ingles bilang isang bahagi ng intelektwalisasyon sa mga akademiya ng pagsulat ng tula, lalo na mula kay Alunan (na aral sa estetikang New Criticism at Poststructuralism) dahil nagmula siya sa Silliman University, ang unibersidad na kilala sa pag-aaral ng panitikan alinsunod sa American New Criticism at kung saan sinimulan nina Edilberto at Edith Tiempo ang taunang Silliman Writers Workshop. Patunay nga ni Abad, 101
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 This new critical mode with its stress on organic unity, emotional restraint, and metaphor, irony, and ambiguity, shaped the poetic sensibility from the '50s well into the '80s and '90s, especially through the Silliman Writing program (1962 to the present) and the U.P. National Summer Writers Workshop (1964 to the present). (7) Sa bahagi ng kanyang introduksiyon tungkol sa New Critical mode, nagpasaring si Abad ng kanyang definisyon ng tula isang paglipat, paglalakbay, o bilang pagsasalin. Aniya, ay ang translation, "To translate: i.e., to ferry across the essential void of language the thought and feeling which have not yet found their adequate expression" (7) pagtula May pagkakahawig ang konsepto ni Abad ng pagsasalin o ng paglilipat ng wika o karanasan tungo sa isang likhang sining bilang isang ekpresibong lapit sa panitikan. Sa kritisismo ni Edel Garcellano ng posisyon ni Abad, napansin niyang kahit bukas sa madlang ipinapahayag ni Abad ang pagiging poststructuralist, hindi pa rin umano siya nakalaya mula sa New Criticism. Aniya, "when he postulates that Filipino writing in English is basically writing from English, not in English, which new linguistic axiom would mean a formerly alien language being blissfully internalized and indigenized to articulate the Filipino soul, as it were" (sipi ni Bagulaya, 102). Kung papansinin natin sa kasaysayan ng panitikan ang dominanteng posisyon ng New Criticism sa mga palihan, hindi puwedeng magkibit-balikat na si Merlie Alunan ay napaagos din sa namamayaning Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom estetika ng panahon. Kuwento nga niya noong dekada otsenta sa kanyang gunita, "Writing in English, to my experience, is a constant act of translation of the native reality lived in one language into another reality in an alien tongue... for What one read won Philippine to writing was paved in English. English was the key that opened the world of literature to Filipino eyes. Inevitably he would for transcribing his own world of experience into literature. " (Merlie Alunan, "Latitudes of Intimacy: New Waray Writing and National Literature (for Lumbera Bienvenido Festschrift)" ) the day literature - the road turn to it as medium the Walang pagpapaumanhin na sinabi niyang malakas ang impluwensya ng mga Tiempo sa Silliman sa kanyang panulat na tinawag ng literary historian na si Duke Bagulaya na "angle of vision": "What's the best angle of vision, what's the best tone to use, what kind of language works best, so its all very scientific. It's not the writer emotionally filled with his subject and then raising his eyes to heaven and hoping that inspiration may come. It's less than that, it's more than conscious" (sipi ni Bagulaya 103). Maituturing na ekspresibo ang moda ng pagbasa sa panitikan ang uri ng kaligirang teoretikal kung saan namulat si Merlie Alunan. Ito ang kumbensyon na nakaangkla sa ideya ng kabuuan. Natandaan ko pa noong naging panelist siya sa 12th Lamiraw Writer's Workshop sa Leyte, itinuro niya sa mga fellow na mabubuo ang tula sa pamamagitan ng kabuuan ng emosyon, at ito'y nakapaloob sa isang poetic insight, na 102
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 itinuturing niyang imahen o metaporang gulugod ng tula. Namayani man ang ganitong kaisipan sa Ingles, sa aking pagbasa ng mga tula ni Merlie Alunan. Nais kong bigyan pa ng mas malalim na pag-ugnay ang kanyang mga tula sa koleksyong "Sea Stories" na kasama sa Likhaan Journal 6. Ayon kay Gemino Abad, pinili umano ang mga tula ni Alunan ayon sa pamantayan ng mga editor, tagapayo, at kasapi ng Institute of Creative Writing sa Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Sa unang beses ng pagpili, nasama ang "Sea Stories" sa shortlist na ayon sa isang rebyu ng mga tula ay malay sa karanasang Filipino at malay rin sa paggamit ng wika kung kaya nga't, "each word or image, each poem as a whole, pulsates with a certain force because it has been 'made' (undergone poiesis) into a thing of beauty and meaning" (sipi ni Abad, viii). Paliwanag pa nga ng isang rebyuwer mahusay ang mga tula bilang "at home in the world" (sipi ni Abad ix). Sa huling beses ng pagpili, nasama ang "Sea Stories" sa dyornal dahil na rin sa mga sumusunod na pamantayan: its immediacy, very 'real' in its myth-making, 'aesthetic of and effective catastrophe'" (sipi ni Abad ix). "unmistakable in in its Sa anong pagbasa napili ang mga akda ni Alunan? Ang paliwanag ni Abad, binigyang konsiderasyon ng mga editor sa Likhaan 6, una, pagiging literariness pampanitikan ng akda na nakabatay sa gamit ng wika at ikalawa, ang literariness na nakabatay imahinasyon. Mahalaga umano sa panitikan ang wika bilang eksistensya ng realidad. Samantala, ang panitikan umano ay nagiging work o labor ang o sa Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom of art dahil sa kahalagahan at pananaw ng manunulat, na ito ay isang mimesis o simulasyon ng karanasan. Kapag umano naabot ang realisasyon na ang panitikan ay isang lamang makatatawid sa iba pang aspeto ng akda: biographical, autobiographical, historical, psychological, cultural, national, intellectual, philosophical, at marami pang iba (Abad vi). Ang obheto, ang epekto o dating, ang paraan ng pagsulat, at ang proseso ng mimesis sa karanasan ng tao ang naging mga pamantayan ayon kay Abad. Sa kabuuan, may ekspresibong pagbasa sa mga akda, likhang sining, doon ideological, social, whatever the literary work's paksa (subject or theme), it is the work's significance, saysay (spirit, meaningfulness) and diwa vision, stance or attitude toward reality) that endow the paksa with force persuasive (dating)... Of course, interpretations of paksa, saysay, and diwa may vary because the reader draws from his own life experience, his wide reading, and his own psyche which comprises his own temperament and predilections, biases and ideological advocacies. (vi- vii) (point, and emotional Mapapansin na masalimuot ang diskurso at kabuuan ng isang akda. Umuusad ang teorya at praktika ng paglikha ng panitikan. Hindi matatawaran na ang kabuuan ng isang akda ay totoong nakabatay sa nilalaman nito, kabuuan nitong sa umangkla sa realidad. Ang dating ay nakabatay kung gayon sa karanasan ng pagbasa. Kung papansinin, ang mga pumili 103
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 sa mga akda sa Likhaan 6 ay mga itinuturing na nanalo sa maraming patimpalak, lubog sa maraming palihan sa buong Pilipinas, mga propesor, iskolar, aktibista, o teorista sa larangan ng kultura at panitikan, at marami nang napablis na mga akda. Sa ganitong pagbasa ng politikal na ekonomiya at lawas ng larangan ng Likhaan 6, gusto kong simulan ang pagbasang postkolonyal ng "Sea Stories" sapagkat hindi na lamang sa formal na mga aspeto ng tula nakakulong ang pagbasa sa akda. Sa diskursong postkolonyal, ang makata ay maaaring nasa moda ng disidentification o pagbalikwas sa kanyang ginagamit na the wikang critical simultaneous acceptance and interrogation, and/or transformation appropriation of the concept (or, indeed, the language) provided by colonialism... thus: written in English, yet stubbornly and inevitably Philippine" (Garcia 15-6; aking italics). Imbes na ituring ang mimetikong pagbasa sa mga akda ni Alunan, may pagkiling na basahin ito sa proyekto ng poeisis o paglikha na hindi ginagaya ang mga naunang modelo ng panulaan na lubog sa American New Criticism at Romanticism (Garcia 2). kolonyal: "it signifies Ani J. Neil Garcia, sa kanyang monograph na At Home in Unhomeliness: Rethinking the Universal in Philippine Postcolonial Poetry in English, ang kalakhan ng namamayaning kritisismo at paniniwala sa panitikan mula 1950s hanggang sa kasalukuyan ay nakakawing sa unibersal, sa pagtanggap ng mga makata sa "Romantic Formalism (or Formalist Romanticism)" Sa mahabang elaborasyon at pagbasag sa mito sa ng unibersal (21). sa Formalismo at Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom institusyonalisadong gamit ng metaphor bilang relasyon ng tenor at vehicle sa ipinunto ni diskursong New Criticism, Garcia na masyadong preskriptibo ang pagtingin sa tula bilang isang "tightly ironic, metaphorical, written, verbally imagistic, and compositionally neat poems" na umangat pa nga sa estado ng "artistic dogma for writing workshops" (44). Nagbigay siya ng alternatibong pagtingin sa kasaysayan ng panitikang nakasulat sa Ingles. Bilang dumating sa Pilipinas ang kaisipang postkolonyal sa pagbabasa ng mga tekstong pampanitikan lalo na sa mga nakasulat sa Ingles, mahalagang mabasa ang mga tula sa Ingles mula sa sala-salabid na tekstong umuugnay rito: konstruksyon ng identidad, pagtingin sa panitikan bilang espasyo ng deterritorialized na nilalang, at ang dislokasyon ng persona sa kanyang mundo. Ani Garcia, makalalaya umano ang poetikong ekspresyon kung ang pagbasa ay nagmumula sa mga manifestasyon ng apat na representasyon ng tekstualidad: ang extra-tekstuwal (referens ng mga imahen sa mundo tula), ang intertekstuwal (referens ng tula sa iba pang tula), ang intratekstuwal (referens ng tula sa sariling elemento), at ang metatekstuwal (pagkilala sa sariling representasyon). Dagdag ni Garcia, "representationally problematic" ang mga tula sa Ingles, bilang laging tumutukoy sa kanilang hybrid na kondisyon sapagkat hindi na ito ang Ingles ng Amerika o ng Britanya, ng sentro ng World sa Literature. Hitik na intertekstuwalidad sa isang banda, at hitik sa "global" na representasyon sa kabila and ("artistic sa labas ng ito objects, inspirations, 104
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 experiences to which they would appear to performatively belong.") (47). Binigyang patunay ni Garcia ang ideya na sa problematiko ng kolonyal na identidad ng Pilipino, laging may sense ng exile, rupture, "unhoused" o mas kilala sa katagang "unhomeliness" (20). Aniya tungkol sa postkolonyal na makata, Thus, while they use the past as a powerful cultural symbol, postcolonial poets may also be seen as dis- identifying from the colonialism that simultaneously enables and subjugates them, ironically immersing themselves in the incongruities of the fiercely unraveling present. Selfconsciously, they traffic in the constructions and fictions of their dislocatedness from their nostalgic homes, to which to they can only recur through mythopoetic engagements. At the heart of this yearning for the past, this fantasy of a unproblematic pristine the authenticity, postcolonial of deterritorialization - an experience of profound epistemic and personal dislocation that is common to all postcolonial writers across the Third World. (20; aking italics) and is the precisely state Ang unhomeliness na itinutukoy rito ni lingguwistikong Garcia ay hindi ang kondisyon ng mga akda. Nakatuon ang "unhomeliness" sa nilalaman at konteksto ng mga akda. Maaaring sabihin na gamay o "at home" si Alunan sa wikang Ingles, dahil na rin sa kanyang kaligiran at kinasanayang wika ng pag-akda, ngunit hindi maitatatwa na ang kanyang karanasan, ang kanyang kondisyon, ang kanyang paglikha ng mga Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom tula ay hindi karanasan, kamundohan, at kaisipan na nagmumula sa Global North, sa sentro ng wikang Ingles. Isang halimbawa na rito ay nung wasakin ng transnasyunal na korporasyon sa pamamagitan ng legal at logging at quarrying ang illegal na Amandewing mountain range. Hindi makahanap ng wika si Alunan para sa tula ng protesta at galit upang depensahan ang lugar na nagkanlong sa paglalaba ng ina o ng boses ng galit na babaeng Waray. Kanyang naging isang panayam, realisasyon sa It must have been then I realized that writing in English effectively cuts the writer off writing about life in the countryside. This realization moved into a stronger realization: as long as English is the dominant language in Literature, as long as we are not using the mother tongue in our creative expressions, we are not giving voice to (Villas, "K-Magzine: our people Interview: Merlie Alunan"). Maituturing kong postkolonyal na makata si Merlie Alunan. Sa isang banda, kahit man nagsusulat ng tula batay sa New Critical mode, hindi maituturing na tulad ng isang New Critical poem sa US ang tula ni Alunan. Ito umano ang tinatawag niyang internal na subersyon at transgresyon sa wikang Ingles ng mga Pilipino lalo na sa espasyo ng tula. Kaiba ito sa karanasang isinusulat mula sa siyudad o sa sentro ng kapangyarihan ng Pilipinas, ang Maynila. Nagmumula, kung gayon, si Merlie Alunan, sa posisyong lokal, sa posisyon ng isang babae mula sa Silangang Visayas, ng isang sa Romanticism/ identidad na aral isang Formalism/ New Criticism, ng 105
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 identidad na patuloy na binabago ang wika ng karanasan, ng isang mamamayang lubog sa ekolihiya ng lunan, na isinasabuhay sa imahinasyon ang kuwentong bayan ng wikang Ingles. Sa proseso kung gayon ng pagtula, may nawawala, may naiiwan, subalit hindi nakalilimutan. Ang Kontra-gahum 'Souther Consciousness' Bilang Niyanig ni Bienvenido Lumbera ang mundo ng mga makatang Bisaya nang sabihin niya na patay na ang tulang Waray at humihina ang malikhaing pagsulat sa Sebuwano ("Latitudes of Intimacy: New Waray Writing and National Literature (for the Bienvenido Lumbera Festschrift)" ). Bilang tugon sa sinabi ni Lumbera, nagising ang mga manunulat sa Visayas na buhayin muli at buhayin ang pag-akda sa Waray, Sebuano, Hiligaynon, at Akeanon. Hindi maikakaila na mahalaga ang panitikan mula sa rehiyon, sapagkat itinuturing pambansang panitikan. Napansin kong hindi hiwalay ang rural na kapaligiran sa pagbuo ng konsepto ng panitikang Bisaya ni Alunan, Kinaray-a, din itong I would like to tell Mang Bien, Here we are, in our own time and place, speaking in our own tongue. Our tones and accents may be unfamiliar to you. true speaking, is Nevertheless, coming from the mountainsides, the oceans continually washing around us, the hills, the farms, the country lanes, the people we live with who are our communities, who help us create our meanings and our aspirations. We do not aspire to speak for nation. It is good enough to speak for ourselves. We it Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom declare our claim to space in the national memory, whatever label anyone may give to us, whether they call us local, provincial, or regional, excluded by fiat from the heady heights of the "national." It is good enough at this time to revel in the down home music of local speech and the intimacy of our bond with our hidden communities. ("Latitudes of Intimacy: New Waray Writing and National Literature (for the Bienvenido Lumbera Festschrift)") Para kay Alunan, mahalaga ang pag-iral ng kamalayang "southern consciousness" sa patuloy na binaryong oposisyon ng pangmamaliit sa "regional consciousness" versus "national consciousness" (Villas). Ang konsepto ng isang southern pakikibaka sa pamamayagpag ng sentro bilang ng namamayaning kapangyarihan at sentro ng diskursong pampanitikan. Para kay Alunan, ang espasyo ng norte at timog (north and south) ay mga binaryong oposisyon, mga konstruksyong sosyo-politikal. Kakaiba rin umano ang kapangyarihang naaangkin mula sa timog, lalo na sa ideya ng "southern isang consciousness" na umiiral multilingual na kapaligiran tulad ng Visayas. Paliwanag ni Alunan sa introduksyon ng Fern Garden: An Anthology of Women Writing in the South, sa dominasyon ng literary doorway ay norte, bilang lunan sa Away from the center, southern lifeways thrive on their own. These lifeways yield their own stories, and breed their own unique modes of thinking and seeing. Crude though this may seem, the north- south configuration nevertheless forms 106
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 a dimension of the composite national identity. The rhythms of southern speech are as diverse as the languages spoken in the major Visayan islands and among tribes of the many Mindanao. (sipi ni Villas) Maituturing kakaibang pamumuhay sa Bisayas ay nag-anak din ng mga karanasan at kuwentong di pa naririnig o di pa nababasa ng maraming tao. Kung tutuusin, naging ultrasensitibo ang ating bayan pagdating sa mga sakuna bilang isang trahedya, lalo na sa mga nawalan ng minamahal sa buhay. Sa pagragasa ng mga hindi malilimutang bagyo tulad ng Ondoy at Yolanda, paano tumangan sa nagbabagong panahon at espasyo ang makata sa Bisaya tulad ni Merlie Alunan? kong ang Ang Translokasyon Bilang Postkolonyal na Proyekto Naniniwala beses kailangang masubukan ang isang makata bago makalikha ng isang akda. May ilang makata sa mundo na naniniwala na hindi nahahanap ang isang poetic impulse kundi dumarating inaasahan. Sa paglikha ng tula, naniniwala si Merlie Alunan na mga kapiraso ng isang ideyang lumiwanag ang kanyang mga tula, akong maraming ito nang 'di less planned as "ambushed," a glimmer captured, as it were, and held in the mind until it yields its meanings and intentions. It is the same for me in either languages, the processes, I mean. (sipi ni Villas) Sanay sa wikang Ingles si Alunan at walang pagpapanggap niyang ipinahayag na ang mga natutunan niya sa pagtula ay galing sa Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom New Criticism. Mula 1990s, nagsimula siyang mag-eksperimento sa wikang lalo nang engganyuhin siyang Sebuano magtula ng mga makatang Sebuwano na sina Adonis Durado, Myke Obenieta, Temistokles Adlawan, at Rene Estella Amper. Pagkatapos mabuo ang koleksyon, nangailangan niyang isalin ang mga likhang Sugbuanon sa Ingles. Sa bahaging ito, nagkaroon siya ng mahabang pagninilay sa boses ng makata, A crucial element of my poetic technique is voice. Writing in English, to my mind, involves "translocating" - my own terminology - a set of reality conceived or experienced in the native language into the alien ground of English. Poetry is essentially speech or utterance. Speech is seldom a pure detached phenomenon - it is the product of circumstances, and it covers attitudes, class, emotional intellectual quality, courtesies, time, purpose, given or implied - all of which the poem must adumbrate, for which the term "translation" hardly seems adequate. It may be possible to translate prose statements from one language to another, but a poetic expression is much too complex for such a direct treatment. Reading the voice by involves which perceiving the complex universe in which a human being addresses another or speaks to himself, or laments, or rejoices, or yells in anger and despair. Translation is not sufficient for poetry as much as "translocation" is, collocating the poem in a voice closest to the universe of the original language, of convergence a social shades, the poem speaks 107
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 in which, possibly, the new language would not even yield its equivalent. ("Translocating Durado") Ang pagtaliwas ni Alunan sa naunang romantiko at pormalistang pagtingin ng isang ay pagsasalin bilang tula nagpapatunay kontradiksiyong sa nararanasan ng isang Pilipinong manunulat sa Ingles. Ang translokasyon ang kanyang magiging poetika na maipapahiwatig sa mga susunod niyang koleksiyon. Iaangat niya sa ang oralidad ng pagtula sa kanyang talinghagang nagmumula bayan, ang Samar at Leyte. Sa pagbasa ni Garcia ng hybridity (ang kondisyon o konteksto ng paglikhang hybrid kung saan sa oposisyon o tunggalian ng Self/Other, ang Other ay nagiging ang malapit nitong kauri, ang nearly Selved Other, kumbaga, sa proseso ng panggagaya o mimicry, "a difference almost the same, siya ng but not quite"), nagbigay deskripsyon kung paano ito napoprodyus sa relasyon ng kapangyarihan halimbawa na lamang sa kaso ng mga Indian na sadyang hindi sinakop na maintindihan ang mga berso sa Bibliyang Ingles, isang Using "imitation" and mimicry, the colonized are constantly, even if only unknowingly implicitly, subverting and opposing the colonial presence, which is never fully present to them, after all. Hybridity, or the "mixing" of local and translocal - in other words, the syncretism of native and foreign - is the necessary outcome of all these subversions, which is their revaluation of the binary Self and Other and/or Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom represent most effective forms of quiet "intransitive" resistance. (29) Tinutukoy ni Garcia ang paghahalo ng mga lokal at translokal na talinghaga, na sa pagsulat mismo ng makatang Ingles ng mga tula ay lumilikha siya ng pluralidad, kritikal na pagkakaiba-iba, at may pahiwatig ng performatibong sa namamayaning talinghaga ng Kanluranin o Global North na poetika. Ani Homi Bhabha, "sa praktika ng dominasyon, ang wika ng panginoon ay nagiging hybrid - hindi yung sarili ni ang iba" (33; salin ko). Ang pagsasaling-wika ay ginagamit bilang kasangkapan ng kolonyalista at sa proseso, ibinubunga ang kontradiksiyong historikal at panlipunan lalo na sa mga bayan na nasakop ng mga imperyalista (25). subersyon Ang kamulatan ni Alunan na makita ang kanyang sarili bilang iba nang lumubog sa wikang Waray noong dekada nobenta ay patunay sa ganitong kondisyon. Itinuring niya ang sarili bilang "iba" o taga-labas na tumitingin sa loob (xix). Ang pagtula ni Alunan sa wikang Ingles ay isang praktika ng hybridity sapagkat nilulugaran nito ang "Ikatlong Espasyo" na ayon kay Bhabha, ay isang o ng espasyong (37), kontradiksyon nilulugaran ng mga tula na nasa pagitan o laylayan ng mga namamayaning diskurso, na hindi lang iisa bagkus ay plural ang karanasan. espasyo ambivalence ang Bilang manunulat sa Visayas, nilulugaran ni Alunan ang pagitan lalo na sa kanyang posisyon bilang babaeng manunulat mula sa Leyte. Ang distansya ay hindi naging balakid upang maisulat at mailathala ang tula. Sa kanyang mga kanyang mga 108
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 proyekto, may pahiwatig ng kamulatan at mataas na pagpapahalaga sa kasaysayan, personal na kontradiksyon, kasarian, at boses ng kanyang mga kasama at kapuwa Bisaya lalo na sa mga paksang tinutulaan niya tungkol sa trahedya. 'Somedaywecomewecomewecome': Boses ng Multo o Boses ng Dagat? Ang "Tricycle Driver's Tale", isa sa mga unang tula sa koleksiyon ay ikinukuwento ang isang nakakapanindig balahibo na alaala ng isang traysikel drayber, This story goes the rounds of Cardo's motorshop, Tentay's caldohan, or whatever it is that drivers go to pass the slow time of day, or when rain forces them to seek shelter. The story grows with every telling - barnacles on the man's neck, his hands, his ears the woman's hair stringy like seaweeds the infant in her arms swaddled in kelp - and did he have fishtail instead of feet? The boy's fluorescent stare, as though his eyes were wells of plankton - was that a starfish dangling on his chest seasnakes wriggling in and out of his pockets. (97-8) Ang motif ng katatakutan at ng kwentong bayan, ng mga surreal na imahen ng lamang dagat ang naging kaakit-akit na aspekto ng tula. Hinulma ang lokal na mito (isang tsismis o kwentong bayan tungkol sa isang tricycle driver na maaaring nag-uwi ng pamilyang nalunod sa isang madilim na bahay sa Delgado Street) sa kwento ng tunay na kalamidad, ang paglubog ng M/V Doña Paz na may nakatalang 4,386 ang namatay sa trahedya. Maituturing na ikinukuwento muli ang itong nakakapanindig balahibong naratibo sa tula mula sa pananaw ng isang babae isang alternatibong kasaysayan. bilang Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Kung papansinin, sa tuwing binabalikan ang kasaysayang iyon, laging ikinukwento ng midya ang nagaganap sa kabuuan, sa grand naratibo ng pagbangga ng Doña Paz (lulan ang umano'y 4,000 pasahero ayon sa kwento ng mga survivor) sa oil tanker na MT Vector. Itinuring na pinakamalalang sakuna sa dagat ang pagkamatay ng libo- libong pasahero na galing pa ng Tacloban, Leyte. Malimit mabasa sa panitikan ang retelling ng isang tagamasid, mula sa labas, na napanood ang kalunos-lunos na pangyayari ng paglagak ng mga kabaong sa daungan, at kabila-kabilang kanto ng mga burol sa panahon ng Pasko! Ang lokal na kwento ng paglalakbay, ng trahedyang ay translokasyon maituturing na hybrid nang uri ng pagsasabuhay sa naratibong oral. din ang sakop, Nakaugat ang tula sa oralidad ng panitikang Waray. Sa introduksiyon ni Alunan ng Susumaton: Oral Narratives of Leyte, nadiskubre niya na impormal ang katangian Leyte at mga kuwentong-bayan ng impormal na maririnig inuman, pagtitipon, sa mga tagay sa tsismisan (xvi-xvii). Nakaatas sa isang paragsumat o ang miyembro ng komunidad na nagkukuwento ang pagkukuwento at pag-aalaala ng mga alamat, mito, kuwentong historikal, kuwentong erotiko, kababalaghan, fantastiko, mga didaktiko, mahikal at personal na tsismis. karanasan, Magkaiba ang oral na panitikan sa nakalimbag katangian sapagkat kailangang performatibo ang pagdanas nito, ang tono ng pananalita at ang emosyon ng nagkukuwento kasama na ang nakikinig ay ito sa mga at kuwentuhan bayan, supernatural, romantiko, at 109
UP LOS BAÑOS JOURNAL Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Volume XVII January-December 2019 nakalangkap pakikinig. sa kabuuang danas ng Sa pagsulat ng mito, nakabubuo ang wika ng konstruksiyon ng boses at higit pa rito'y nakalilikha ng simulasyon ng totoong boses. "Reading oral literature (as opposed to listening) gives the percipient reader a sense of voice in narratives and restores print to its place in the human voice," ani Alunan (xxxiv). Sa pagbasa niya ng mga ideya ni Walter Ong tungkol sa oralidad, napatunayan niya na ang panitikan ay isang penomenang oral. Ipinupunto dito ni Alunan ang kanyang poetika na siya mismo bilang iskolar at makata ay bumabalik sa wika ng kanyang pinanggalingang bayan at mismong ang nakasulat na tula ay isa ring paraan ng pagsasabuhay sa tradisyong oral na nakaugat sa kanilang panitikan. nililipad sa hangin batay sa kung paano pinahahalagahan at pinakakalat ng mga tao ang kuwento. Ang pagtatapos ni Alunan sa isang balintuna, ang makatulog nang mahimbing sa lupa habang sa panaginip, hindi mapakali at umiingit ang dagat, ay isang halimbawa ng pagsasa-alegorya sa paglimot. Hindi lubos na namamatay ang isang kuwento sapagkat nananatili ito sa maliliit na espasyo ng kamalayan, ang memoryang maituturing na maligalig at walang katiyakan. Maituturing na di iisa ang kahulugan ng "The Tricycle Driver's Tale" marahil na rin dahil sa maiuugnay ito sa maraming kuwentong oral o kasaysayan ng trahedya ng paglubog ng mga barko. Bahagi ng pambansang kamalayan ang mga sakuna at hindi kaiba ang kwento ni Alunan sa unibersal nitong gamit. Doon sa tula tungkol sa tricycle driver, napakita ni Alunan ang kahalagahan ng oralidad bilang isang gawain ng pagtula. Parang nagkukuwento 'di nakakaalam ng madilim na kasaysayan at mga lihim ng mga kaluluwang bumabalik sa kanilang mga pinanggalingan. Ang bahay mismo na madilim ay isang subersyon sa signifikasyon ng bahay bilang isang mapagkanlong espasyo. sa isang Nakamit ng tula ang kadiliman bilang isang pahiwatig ng kung ano ang ayaw at 'di kanais-nais ang siyang lalamon sa isang mala-lamang pamilyang naglakbay. Ang tula ay tulad na rin mismo ng hybrid na hitsura ng mga nilalang na nakita ng tricycle driver. Inuulit ni Alunan ang pagtubo ng mga bahagi ng katawan ng isang taong-dagat sa isang istorya bilang isang retorika ng paggalaw at umuunlad o dagat na Mapapansin na ang tanging bakas ng mga nasalanta ay maririnig sa paulit-ulit na pagwiwika "somedaywecome/ ng somedaywecome/ somedaysomedaysomeday...." (98) Ani Alunan tungkol sa intensyunal na pag-uulit ng somedaywecome sa isang interbyu, As conceived it is meant to mimic.the sound of the water, the tidal rhythm which the sea fulfills in its daily cycle - a rhythm of coming and going. Someday somedaywecome we somedaywecome. You create the rhythm by repetition but if you read it as the voices of the dead, does the poem imply a motive for the dead's return? This is the sound of the sea at the edge of our sleep. (Tingnan sa Apendiks) come 110
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 Isa itong pamamaraan upang mabawi ang ilalim ng mga nalunod na boses sa na karagatan. Maaari nirerespeto ni Alunan ang kapangyarihan ng kalikasan na maging personang buhay at may kapangyarihang namamayani, babalik, at muling magpaparamdam sa susunod na mga trahedya. Maaari rin basahin na ang anyo ng pagkakasulat nito sa pahina ay tila nasa anyong barko o anyo ng pag-alon. Mapapansing sa uniberso ng tula, ang pasaring ng pagbabalik ay isang malakas ng tema. Ang totoo niya'y nakabalik na sila, mula pa lamang sa simula ng tula, sa haraya ng mga nagkukwentong kapitbahay, mga traysikel draybe, sa mga karinderya, at kung saan saan pa. Ang translokasyon sa kontekstong ito'y umuunlad ang kuwento bilang at transhistorikal na gamit sa personal, lokal, at pambansang naratibo at alaala. rin basahin isang sosyo-pulitikal Mahalaga kung gayon ang gamit ng tula bilang nilalaman ng postkolonyal na alaala. Maituturing na bakas ito ng maraming naratibo sa kamalayang Filipino na lumubog din ang mga barko at nagdulot ng malawakang disonansya at ligalig sa ating bayan. ang pagbabalik sa isang malagim na nakaraan at tanging ang mga taong-bayan ang siyang may kapangyarihang makaakses muli sa kanila, sa pamamaraan ng misteryo. Ikinukuwento ng tula Maaaring tingnan na walang pagpapanggap si Alunan sa kanyang pag-akda. Hindi niya kayang bosesan ang lahat ng mga nawawala. Maaaring ituring na ang mga tula rito'y pahiwatig ng marami pang dapat lubugan ng alaala o kuwentong bayan ng Leyte. Ang pagdating at pagbabalik ng mga nawawala ay isa lamang signos sa marami Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom pang alaala na dapat ipakita sa pagtula. Naaalala pa kaya nila na mayroong kuwento rin tungkol sa isang matandang humihingi ng tubig na maiinom sa mga nagsusugal sa Ormoc ngunit pinagkaitan nila ang matanda. Nagpatuloy sila sa kanilang mga bisyo at hindi nakinig sa babala ng matanda na sasalantain din sila ng tubig na kanilang pinagkait sa matanda. Sa proyekto ng translokasyon, mainam din na tingnan sa isang bahagi, na may napipipi rin sa kanyang kuwento. Ang Mito ng Dagat na Kumakain Sa isang blogpost ni Merlie Alunan kung saan nakapaskil ang "Old Women in Our Village", may nagkomento tungkol sa kanyang tula ("Sea Stories Poems by Merlie Alunan"), Pansinin na sumagot si Alunan isang buwan matapos ang kasagsagan ng trahedya sa bagyong Yolanda noong 2013. Nang isinulat niya ang mga akda noong 2011, naging udyok sa kanyang paglikha ang kalamidad sa Sendai, Japan, ang malaking tsunami na rumagasa't bumawi ng buhay, at ang tubig ng dagat na nilamon ang libo-libong indibiduwal na nakatira malapit sa dagat. Kung gayon, ang mga trahedya sa tubig ay 111
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 di na lamang kuwento ng karahasan at kamatayan. Sa lente ng ecokritisismo, ang sa siya kapaligiran ay produksyon ng kapangyarihan sa mundo. Pansinin kung paano sa isang iglap, ang isang tahimik na karagatan ay unti-unting naging isang tsunami, dambuhalang alon, o daluyong na lalamon sa isang bayan. Ang dominasyon ng mga trahedya sa kalikasan ang siyang nagpapaalala sa subordinasyon ng tao sa natural na pagbabago ng mundo. Maituturing ko ang koleksyon sa "Sea Stories" bilang patunay sa subersyon at transgresibong ng karagatan na mabuhay sa mga salita at naratibo. ring ahente kapangyarihan Napakaganda ng Leyte, lalo nung nakabisita ako nitong Disyembre 2015. Ang Tacloban City mismo ay espasyong binubuo muli ang metropolitan nitong imahen, na inakala ko ngang Recto sa Visayas. Unti-unti na raw nakakamove on ang mga nasa Tacloban mula sa trahedya. Sa tingin ko, cliché. Isa sa mga unang napansin ko nang lumayo na sa sentro, ang malapit na bundok na puno ng mayayabong na luntian. Nang makarating pa sa bayan ng Baybay, nakita ko ang malalaking lawas ng karagatan, ang misteryosong kalaliman nito, ang mga itim na batong nasa ilalim ng tubig, ang walang sawa nitong pag-alon. Hindi makukuha ng salita ng pagkamangha. Nakapaninindig balahibo rin naman ang balintuna, na ang dagat ang siyang lumamon sa maraming taga-Leyte. Sa aking kilatis, maaaring ang bawat trahedya sa Leyte at Tacloban ay isinamito bilang taunang paglikom ng mga kaluluwa't katawan sa karagatan. Mistikal ang karagatan at maaaring ilinya na ahente rin ito sa pagbabago ng mundo. May apat na ang buong pakiramdam Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom pamantayan ng "environmentally oriented work" ayon sa revaluation ng nature literature mula sa ecokritikong si Lawrence Buell (1995), "May pakiwari o di lantaran sa teksto na ang kapaligiran ay nakararanas din ng proseso o pagbabago at hindi lamang nakapigil (Some sense of the environment as a process rather than as a constant or a given is at least implicit in the text)" (sipi ni Wilke 160). Halimbawa na rito ang mga kwento ng matatandang babae sa isang baranggay sa "Old Women in Our Village" kung saan palagi nilang naririnig ang walang tigil na buntong-hininga ("sighing") at bulong ("muttering", "mumbling") ng dagat na ito'y darating upang lamunin sila. Malay ang persona sa personifikasyon ng dagat. Nagugutom ang dagat at siya rin ang lalamon sa lahat ng nasa bayan sa di inaasahang pagdating. Kapansin-pansin din na ang kababaihan ang siyang laging nakaririnig sa dagat habang ang kanilang mga matatandang asawa'y nawawala na sa ulirat, "half lost in their old isang banda, age" magkatulad ang dagat at ang mga babae, na ang mga babae sa tula ang siyang nag- uugnay sa buong mundo, na ang maternal ang siyang makasisipat ng paglikha at ng pagwasak. Tulad ng ina na pinanonood ang paglaki ng isang anak o ang isang asawa, ang mga babae sa baybay- dagat ay patuloy na nagmamasid at maaaring hinihintay o tinatakasan ang paparating na paglamon ng nagugutom na mananakop. Kung gayon, ang dagat sa tula ni Alunan ay espasyo ng ligalig at kawalang- katiyakan, panahon ng (96). Maaaring sa isang 112
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 As to when it would happen, who knows,the women say,but this much is true - no plea for kindness can stop it- nodding their heads this way and that, tuning their ears to the endless mumbling.... somedaywecomewecomewecome somedaywecomewecomewecome somedaysomedaysomeday (96) Ang matalas na pakikinig ay bahagi rin ng proyekto ng oral mode sa tula. Sapagkat marahas ang kapangyarihan ng dagat, walang pasubali ang bagabag. Binabagabag sila kahit sa kanilang mga panaginip. Binabagabag ang isang tao sapagkat ito ay kondisyon ng isang mas malalim na takot, na maaaring haunting o trauma. Sa pagkakataong ito, may silencing function ang dagat at ang bagabag. Hindi matatahimik ang dagat sa pandinig ng mga kababaihan. Bakit? Kasi ang sumulat ng tula ay isang babae, isang ina na naranasan din ang karahasan at ang kalunos-lunos na kaligiran ng kalamidad, ang mawalan ng mga anak, ang malunod sa pinaghalong lupa at tubig-dagat, ang mamatay sa espasyong rural, ng isang sense na kahit sa may pag-unlad sa mga siyudad, may itong hindi makatakas sa posibilidad panahon ng sakuna. Pasaring ni Alunan ang mala-panaginip at pakiwaring nalilikha ng paggalaw ng dagat papaloob sa espasyo ng tao. Napansin ko ang paggalaw na ito doon pa lang sa mayabong na pagmamapa ni Alunan ng direksyon ng papaloob na dagat, na pakiramdam Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom that's why it comes without fail to lick the edges of the barrier sand, rolling through rafts of mangrove, smashing its salt-steeped flood on guardian cliffs, breaking itself against rock faces, landlocks, hills, reaching through to fields, forests, grazelands, villages by the waves, country lanes, towns, cities where people walk about in a dream deaf to the wind shushing the sea's sibilant sighing (95) Ang dinamiko ng pagkabingi/pagkikinig sa tula ay motif ng paparating na delubyo. Maaaring sa isang banda, mabasa rin ang dinamiko ng kawalan ng hustiyang panlipunan na kapaligiran. Paano ba magiging handa ang isang bayan na salat sa teknolohiya para malaman ang paparating na sakuna? Ang siyensya nila'y nakabatay sa uri ng obserbasyon pakikiramdam. Ang paparating na sakuna o delubyo ay batay sa ng mga kung sa bayan. kababaihan matatandang malaking isang na Maituturing sinapupunan ang dagat, bilang isang mapagkanlong espasyo na siyang maaaring bumuhay at pumatay. Sa kaso ni Alunan, imbes na ipinta ang delubyo, pinili niyang ihalintulad ang dagat sa isang misteryosong proseso ng hustisyang ekolohikal: rupture o pagwasak at pag-antala. Sinasabi sa Calvinism, na rupture ang proseso ng pagkawala ng mga taong masasalba mula sa impyerno bago ang pagkagunaw ng mundo. Samantala, ang pag-antala ay ang pagpigil sa daloy ng buhay, sa sistema ng ordinaryo at pang-araw araw. sa isang maligalig at ang ano naririnig 113
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 Sa chaos at rupture na isinasatula ni Alunan, ang pagbabalik ng mga nawala sa delubyo o sa dagat ay isa muling motif. Ang pagtawag sa katagang "somedaywecome" at ang pag-uulit nito ay ipinahihiwatig na iniluwal ang kanyang mga tula ng kondisyon ng disonansya at paggunaw. May pakiwari na sa tuwing mangyayari ang mga trahedya, matatapos na ang mundo. Iniaangat ng pagtula ang pagtingin sa mga trahedya sa na isang pagpapakahulugan. ang karanasan ng pagtula bilang pahiwatig sa namamayaning kondisyon ng lipunan na konteksto ng mga tula ni Alunan. transcendental Tinitingnan Ang Autografikal sa Trahedya Bilang Naratibong Post-trauma Hindi magkakagaya ang lahat ng tula ni Alunan kahit pa man sabihin na may pagkakaugnay sa kanilang mga tema. Laging may pahiwatig ng paggunita at laging may distansya ang mga persona mula sa kanyang tinutulaan. Isang halimbawa ang ikatlong tula sa koleksyon. Nakakahon ang "Rafael: Ormoc, A.D. 1991" mula sa pagtatapos trahedya sa Ormoc noong 1991. Habang binabasa mula sa kuwento tauhan isang kalamidad, may pagkatapos ng naiiwang sugat ang bawat imahen. ikatlong ang Ang delubyo ng pagkalat ng mga nalunod ay hindi malayo sa pambansang alegorya ng trahedya at trauma sa bagyo / super bagyo / kalamidad. Itinuturing na bahagi ng isang Filipino experience ang maranasan din ang kalamidad bilang isang pambansang pangyayari. Awtomatiko sa mass midya na ang mga kuwento ng karahasang at iniwan ng delubyo ay pagwasak na Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom maaaring mag-iwan din ng bakas sa kabuuang pambansang karanasan ng bagyo. Maraming posisyon at boses trahedya. Isinalarawan ng mga psychiatrist na sina M.J. Larrabee, S. Weine, at P. Woollcott ang pagkukwento ng trauma, hitsura ng ang nalilikha ng Some trauma experiencers themselves manage to speak even as they are currently undergoing a trauma. Others find words after the traumatic events are past, although they might still be re- experiencing after effects of trauma, which mental health professionals often termed post-traumatic stress disorder (PTSD). Trauma narratives are told in the third person by people such as news reporters or relief workers, who might be observers of traumatic events, but do not themselves feel the trauma is happening trauma narrators might be listeners to the narratives of trauma survivors with the explicit purpose of intervening in some way for or with the trauma experiencer. Mental health practitioners, human rights workers, and some politicians might in such a themselves situation. And some people occupy multiple positions, even in regard to the same traumatic events - experiencing the trauma, listening to others who have experienced it, reporting the trauma, and attempting an alleviation of its aftermath. (354; aking italics) to them. Other find Inamin ni Alunan na matagal siyang hindi nakapagsulat ng tula tungkol sa Ormoc flash flood noong 1991, na binawi ang buhay ng kanyang ama, kuya at ang asawa 114
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 at mga anak nito. Katahimikan ang kanyang naging mekanismo. Aniya sa GMA News, "When my father died in that flood, blankness followed me for a long time, as though I am not allowed to feel - as though I have not allowed myself to feel," she said. "It's not for lack of concern, but an overflow of it. Words carelessly uttered would only sound shallow; better to be silent than dishonor grief with false speech." (Dioquino) Sa "Rafael: Ormoc, A.D. 1991" inilahad ni Alunan ang kuwento ng paghahanap ni Rafael, maaaring kamag-anak niya sa Ormoc na nakaligtas sa trahedya. Kung ilalapat ang pag-aaral ng mga trauma psychiatrists sa tula, mababasa na ito'y isang isang trauma narrative mula sa observer. Ang kanyang isinulat lalo na mula sa lente ni Rafael ay maaaring pagbibigay boses sa mga hindi na makapagsalita sa kuwento ng pighati at kawalan, He was the one to walk to look for our dead. A slow walk with throngs of others from Cantubo Bridge to the shorelines of Sabang and Alegria. He started from sun-up. At mid-afternoon, he found the bodies floating face down among hundreds of others in the shallows of Linao - father, brother, and his wife, and one of three children. He was tired. Enough, never mind the infants whose bodies might have shredded in the debris. Out of the water he pulled them with the help of strangers, brought them to Ormoc's hilltop graveyard, laid them all in one grave, no coffin, no ritual, no grieving, so tired he was, not even grief could blight his need for rest, food and drink. (99) Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Ipininta ni Alunan ang neokolonyal na kondisyon ng ating bayan. Ang bayan na salat sa agarang aksyon ng estado (tandaan ang ng pamahalaang Aquino noon sa trahedya ng Yolanda ilang taon na ang nakalilipas). Ang tula at makata ay nagiging tulay sa pagkatha ng nakaraan. Pagkatapos ng nakapanlulumong alaala at tinabunan ng semento ang mga bakas ng trahedya (dikes), inangat ni Alunan ang imahen at memorya tungo sa isang pakiramdam ng ligalig, na hindi pa natatapos ang lahat, na ang bayan nila'y kaugnay rin ng natural na proseso ng dagat (rise at ebb), na sa isang kaugnay na kuwento ng mga matatandang at sa babae nangangaing dagat, iresponsableng aksyon tungkol paparating As the moon waxes and wanes, so the tide too rises and ebbs - a daily ritual the sea could not help. Behind his eyes watching the waves, the terror lurks unappeared - when will the sea grow hungry again? Somedaywecome somedaywecome Wecomewecomewecome ... someday ... (100) Binubuo ng mga sinkretiko at kultural na imahen ang tula ni Alunan mula sa pambansang alaala ng kalamidad, personal na kasaysayan mula sa tinig ng isang translokasyon ina/kapatid/kamag-anak, bilang identidad at proseso ng pagtula, wika at emosyon ng ligalig at trauma, oralidad ng teksto, surreal na imahen at diskursibong kapangyarihan ng kalikasana sa pamamagitan ng dagat, at kuwentong bayan/oral tungkol sa mga nawawala. Itinuturing ko ang dagat na isang "nearly Selved Other" (sa wika ni Garcia) sapagkat tinatangka ni Alunan na buhayin ang bilang ng kapangyarihan dagat, 115
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 pagbalikwas sa mga naunang naratibo ng trahedya. Maski man hindi Bisaya, makaiintindi sa kapit at kabig ng kanyang tinutulaan, ang mga mambabasang dayuhan sa kanyang karanasana, na hindi makalimutan ang pangyayaring historikal lalo na't uber-sensitibo ang bayan natin sa kalamidad. Ang Imahinasyon ng Global na Trahedya Sa huling tula, ang "Sendai: March 10, 2011", nagpapakita ng kakayahan si Alunan na umugnay mula sa pambayang karanasan ng kalamidad at ilapat ito sa isa pang bayan, ang Sendai, Japan kung saan matatandaan nagkaroon din ng malalaking tsunami na pumatay sa halos 28,000 tao at pamilya na nakatira sa mga probinsyang malapit sa tabing-dagat. Sa tula, ang alaala ng buong trahedya ay maririnig sa persona ng isang tumitingin kay "Michiko san." Kung babasahin bilang isang unibersal na persona, ang Michiko sa Hapon tatlo: nahahati 美 (mi) "beautiful", 智 (chi) "wisdom, intellect" at子 (ko) "child" ("Michiko"). Ibig sabihin, ang Michiko ay isang anak ng kagandahan, karikitan, at karunungan. sa mga Masasabi bang Haponesa? Ang tinutulaan niya'y hindi lamang talaga batang babae, kundi ang kamatayan nitong ganda ng lunan. ay sa tipikal ito Sa tula, ikinukuwento ng isang persona kung paano ang isang ordinaryong pagtaas ng tubig sa Japan, "the sea/ rose on its toes/ to kiss the hillsides" (100) ay magdudulot ng kasawian sa batang si Michiko na pumupulot ng mga bulaklak noong araw na iyon. Hindi mababanaag ang dahas sa Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom unang pagbasa sapagkat napakatimpi ng pagkakapili ng mga salita. Hindi malayo ang karanasan ng bansang Hapon sa Pilipinas kung saan taon-taon din niraragasa ng bagyo, baha, landslide, at lindol ang mga taong-bayan. Ibinabalik ko rito ang hindi maisasantabing bilang ni Alunan ideya translokasyon. ng Sa translokasyon, makikita na kahit nasa ibang bayan, parang iisa ang karanasan ng kahirapan at krisis. Binabawi ng makata ang ito sa wika ng trahedya at kaniyang sariling imahinasyon. Si Michiko ay hindi ito. Nakabuo si Alunan ng isang identidad na mala-Pilipina at mala-Hapon. Wala siya sa ground zero ng kalamidad ngunit dahil naranasan din ng makata ang kalamidad, ang pagtaas ng tubig, ang paglunod ng kanyang mga kababayan, hindi malayong isipin na magkaroon siya ng malasakit sa mga namatay sa Sendai, Japan. kalamidad, daluyong, sa tula proseso inilalapat lamang Hapon sa tulang Inaangkin ni Alunan ang karanasan ng tsunami sa Japan sa kung paano ito nakikita ng isang babaeng Pilipina mula sa Bisayas, na siyang mulat sa espasyo at heograpiya ng tabing-dagat. Ang balintuna sa tula ay hindi matatawarang indikasyon ng kung gaano kasalimuot ang representasyon ng sakuna, Now, a thousand things litter the beach at Sendai - boats, houses, cars, bottles, shells, felled trees, animal bones, broken bodies. (100) Ang pagbaybay ng persona sa tula tungo sa paghahanap kay Michiko na nawala sa isang mala- bahay ay naglakbay sa panaginip na pagbaybay sa Japan, kung 116
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 paano naililipat ang enerhiya at ang nilalaman ng mga imahen, tulad sa mga linyang: O Michiko, I dreamed to see you this spring under the sakura orchard with the moon glow caught in your black hair. Now on the sand at Sendai, these drying seaweeds. Among the seagrasses, these countless shoes in hues of orange, blue, pink, red gay yellow, all without pairs. (101) Natandaan ko ang kahalagahan ng mga partikular na bagay bilang paglapat sa karanasan nito sa katauhan ng batang Michiko. Modernista ang teknik ng pag- uugnay sa mga bagay na hindi ko ikakaila dahil aral naman sa Anglo-Amerikanong panitikan si Merlie Alunan. Ngunit, mas tumingkad ang kanyang romantisasyon ng Sendai, ang baybay-dagat na inaangkla niya sa kanyang sariling karanasan. May pahiwatig ng Holocaust ang mga sapatos na damong-dagat. nag-ipon Nagbabanyuhay ang buong baybaying- dagat tungo sa isang libingan ng mga nawawala. Si Alunan, bilang makata na nakatira sa Silangang Visayas, ay kayang makipag-ugnayan sa isang mas global na lipunan, ang kalamidad tunggalian ng bilang isang epekto ng pagbabago ng klima. Subalit, wala ito sa tula. Ang nariyan lamang ay ang mga bakas nito at gamit ang mga talinghagang Hapon. sa mga Sa palagay ko, malay si Alunan sa pagsasalabid sa kabuuang proyekto ng koleksyon at sa teksto ng Hapon sa Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom paggamit ng imahen ng buwan, ng sakura, at misteryosong pagpipinta sa mga kababaihan ng Japan, "moon glow caught/ in (101) bilang representasyon ng feminine Other, bilang isang sagrado at misteryosong entidad. Nakamamangha pa nga na sa identifikasyon sa daigdig ng simboliko, ng panaginip, ng isang imaheng nasasalamin, kailangang maranasan ang kabuuan ng isang identidad na Hapon na lubog din sa karanasan ng pambansang alaala ng bagyo at delubyo. Ang kariktan ni Michiko, sa wika ng itim na buhok, ay inihahalintulad sa lumiliwanag na buwan. Kung babalikan natin ang konsepto ng talinghaga sa mga unang tula sa Pilipinas, ang mga bugtong, salawikain, tanaga, at kanta, ay nakaugat sa pag- uugnay ng likas yaman o bahagi ng isang kabuuan (bahagi ng tao, bahagi ng bahay, bahagi ng lugar, bahagi ng bagay, atbp.) sa isa pang bagay, yunit, teksto, o nilalang. your black hair" Mayabong ang koneksyon ng misteryong pag-uugnay ng mga imahen sa pisikal na anyong di magkakaugnay (buhok at buwan). Matatandaan na ganito rin ang teknik sa haiku ng mga Hapon. Sa tatlong linya, nakaugnay ang unang dalawang imahen sa isang ikatlong imahen na siyang babali at bubuo ng ligalig at balintuna. Itinuturing ganitong na pagsasaimahinasyon kay Michiko batay sa kalikasan ay bunsod ng pinagmulan ni Alunan, isang tagapagmasid na milya-milya ang layo mula sa tsunami ng Japan subalit nagnanais na maangkop ang sensibilidad nito sa tula. Hindi ko kinukwestiyon ang motibasyon na tumangan kasalukuyang pangyayari. Nais ko lamang kuwestiyunin ang sadyang nostalgia sa isang Michiko, ko ang at sa mga pangangailangan 117
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 isang batang babae (na maaaring bukas din naman isang naapektuhan din ng delubyo. Maaari itong istratehiya ni Alunan upang isabuhay ang kanyang sariling dislokasyon mula sa trahedya at trauma. Subalit sa kanyang proyekto ng paglikha ng isang uri ng panggagaya, nahuhulog ang kanyang tula sa kontradiksyon ng labis o slippage ng kanyang subhetismo sa bayang Hapon at kung paano ito naitulay sa balintuna, na ang resulta ay imahen ng mga sapatos na mala- Holocaust at modernistang sensibilidad. isang Maaaring basahin pangyayaring ng pagkakapira-piraso sa alaala at disilusyon. Itinuturing ko ang tekstong ito bilang plural, na laging tinutukoy ang mga talinghaga sa kulturang labas sa ating bayan. Lumikha si Alunan ng isang mundo na maaaring ituring na mundo rin ng sarili niyang paghahanap sa mga nawawala. Sa huling stanza ng "Sendai, March 10, 2011", iniiwan niya tayo sa pakiramdam ng ligalig, sa interpretasyon), ng ito bilang nagbubunsod I want to ask the sea, Which one is Michiko's? but no use. The water has nothing to say from its deep black heart. Only the little waves drift back to me, licking my feet, sighing, almost - cannotsay cannotsay cannot say - (101) Napuputol ang boses ng persona, hindi makabuo ng isang kabuuan, at walang sumasagot sa tanong ng persona. Mga signos ba ito na sa teksto, nakalagos sa wika Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom ang trauma ("cannotsay")? Lumilikha kung gayon ang mga traumatized ng isang konsepto ng kawalan na walang salita? Narito ang tipo ng mga pangyayari na walang makatutumbas na sa moment ng trauma. Sa panahong naisulat niya ang karanasan, itinuturing ko na itong post-trauma. Totoo nga naman siguro na ang mensahe ng post-trauma ay ang tula mismo. Ang wika ng tula ang post-trauma. Kung gayon, ang tula ito ng post-trauma. salita, Sa kanyang proyekto na makuha ang pakiramdam ng pighati at kawalan, may mga lumalabas na mga nadudulas at labis, tulad muli nitong pagsasamito niya sa dagat at alon bilang isang hayok na nilalang. Ang dagat mismo ay maitim ang budhi. Bakit maitim ang budhi nito? Bakit hindi maaaring maglaro sa ibang kulay? Dito na ko ng pumapasok ang representasyon ng isang makata sa Ingles. Hindi kabuuang pakiramdam sa dagat. Kahit man ako, nakita ko ang kaitiman ng dagat sa Silangang Visayas, lalo na sa Baybay, Leyte. Alam kong sa mga alon na 'yon, may hindi ka na makikita maaninag sa ilalim, isang misteryo na gusto ko man linawin ay ikasasawi ng buhay ko. Ibinigay ni Alunan sa ang kalikasan kakayanan nitong wasakin ang mundo sapagkat hindi nga ba ang kalikasan mismo'y sityo ng enerhiya at tunggalian? Mula sa antroposentriko at etnosentrikong pagtingin, iniangat ni Alunan ang tula tungo sa isang ecosentrikong pagtingin, ang lunan ng mundo sa pagitan ng mga trahedya kung saan wala nasasabi kung hindi ang katahimikan habang abot-tanaw ang kamatayan at karahasan sa kalikasan. kuwestiyon ang makukuha kapangyarihan, ang 118
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 Paglalagom Ang mundo ng tula ay tunay na misteryoso. Sa totoo lang, kahit ang Sendai bilang isang lupain at komunidad na nakaranas ng trahedya ay hindi makabubuo ng kabuuang danas ng trahedya. Malayo sila sa aking karanasana. Tanging akses ko nito ay mula sa binuong mundo ni Merlie Alunan sa "Sea Stories." Masasabi pa nga na ang tsunami ang naging representasyon o impulse upang buuin ni Alunan ang koleksyon. Sa trahedya, nakalilikha ng post-trauma. Mukhang sa lunan ng tula nahahanap ni Alunan ang paghilom, sa pamamagitan ng kanyang sariling post-trauma narrative. Hindi maaaring ipakita na sunod-sunod ang kabigatan ng tula. Kung ipoposisyon ni Alunan na sunod-sunod ang mabibigat na tula, maaaring mahirapan makausad ang mambabasa kaya naman mapapansin ang pagdulo ng isang maikling tula sa apat na tula sa koleksiyon. isang Sa paraan ng paglakbay, ng translokasyon, ang mga mambabasa sa isang pakikipag-ugnayan sa sarili at sa nawala, sa persona bilang "I" o ako at sa kalikasan, o sa traumatized bilang third person o observer mula sa isang distansya, na isang proseso ng negosasyon sa alegorya, kwentong bayan, at personal na kasaysayan. May pakiramdam na ang tula ay bumabali sa sariling kabuuan. Maituturing na subersibo ang makata sa hybrid nitong proyekto: ang tula bilang boses ng trauma, ang dagat bilang ecokritikal na ahente sa paglikha ng mundo at kasaysayan, at ang pagsasaboses ng mga pinatahimik o namatay sa trahedya ay bumabasag sa natural na daloy ng balintuna at naratibo ng tula. Sapagkat ang dinadala Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom pagbabago ng klima ay isang ekses at problematiko ng globalisasyon na dulot din ng pananamantala ng mga imperyalistang bayan sa ating likas-yaman, marahil mainam na alalahanin kung paano itong mga tula ni Alunan ay isa ring kritikal na pagboboses sa krimen ng sansinakupan, ng mga uri na isinasantabi sa lipunan lalo na tuwing may sakuna. Maski maituturing na kasapakat si Alunan sa paggamit ng wikang Ingles sa mga tula, ang karanasan ay hindi kailanman maaangkin ng Ingles na mga idyoma. Ang kanyang tula ay nananahan sa Ikatlong Espasyo ni Bhabha, ang lunan ng kontradiksiyon kung saan ang mga bagay ay hinahanapan ng pag-unawa. Bumabaybay ang koleksyon ng "Sea Stories" sa iba't ibang identidad, espasyo, at panahon. Maski man ang makata, bumabaybay sa sariling kontradiksyon, sa kung paano lilikhain ang isang ekspresibong moda ng paglikha (o ang "spontaneous overflow" sa wika ni William Wordsworth) na batbat at hinahadlangan ng sariling post- trauma. Hindi ko tuloy siya masisisi sa kanyang slippages sa representasyon ng dagat at kalikasan. Maaaring nakulong siya sa representasyon ng kanyang kinagisnang panahon. Hindi man niya mababawi ang orihinal na oral na katangian ng kanyang mga kinukuwento, para na rin siyang isang paragsumat na nananatiling taga-kuwento ng mga nakalilimutan nang mga identidad at kasaysayan sa kanilang bayan. Sinabi ni Alunan sa akin noong isang beses ko siyang makausap sa Facebook na malayo siya sa lahat ng mga accessible na paraan. Nasa kaibuturan siya ng Silangang Visayas kung saan siya patuloy na lumilikha ng tula upang 119
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 makabuo ng bagong panitikang Waray at nagtuturo siya sa mga batang makata ng Bisaya sa pamamagitan ng mga palihan. Sa kabuuan, itinuturing kong masalimuot ang prosesong tinahak sa pagbabasa ng mga tula sa Ingles ni Alunan. Buhay ang dagat ni Alunan sa kanyang mga tula. Nalalasahan ko ang alat nito, nalalasap ang agos nito, nararamdaman ang pangamba, at nadidinig ang mga boses na humihihip mula sa kaibuturan nito, nagpaparamdam na ang mga multo at kaluluwang binawi ng magbabalik. muling dagat Antroposentriko ang unang pagtingin sa mga tula ni Alunan subalit kalauna'y nakita rin ang potensyal nitong bigyan ng buhay ang kalikasan na magsalita at buhayin ang enerhiyang nakapaloob dito. Nababasa sa mga tula ang ekolohiya ng trahedya at kung paano binobosesan ni Alunan ang kalikasan at ang katauhan lalo na sa kanyng naratibong post-trauma ng mga nilalang na nawalan ng pamilya. Kahit binatbat ko man ng intertekstuwal na pagbasa ang mga tula ni Alunan, walang makapapantay na pagbasa sa kanyang tula sapagkat ito'y personal sa isang banda. Sa aking pagbasa, itinuring kong mga tula ito ng paghilom mula sa trauma na kanyang naranasan. Maaaring sabihin na ang mga tulang ito ay kanyang proseso ng paghilom ngunit wala itong ganung pagtatangka. "The poems affect a calm narrative mode/mood. The trauma has been turned over in the mind and given a form," aniya sa isang interbyu (tingnan ang Apendiks). ay pagpapanggap ng Kung tutuusin, nasa bargaining stage ng pighati ang mga persona lalo na't may pakiramdam itong nais na makalikha ng Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom paglaya at pagtanggap. Dumidistansya rin ito bilang isang nilalang na obhektibong sitwasyon ng pinapanood ang mga trahedya post-kalamidad. Nakamamangha na hinarap ni Alunan ang pagsubok ng sarili bilang mahirap makabuo ng tula pagkatapos ng isang krisis na binawi ang lahat. Ginamit niya itong lakas. Iniangat niya sa mitopoetikong proyekto ang paghahanap ng unawa sa nangyayaring sa buong kalamidad. Ang paghanay koleksiyon bilang ay pagbibigay rin ng halaga sa kuwento ng mga karaniwang nilalang at kung paano sila naging tao sa karahasan ng kalikasan. Tunay ngang matibay at matapang silang mga persona. Hindi nga ba't ang tula ay isa rin namang terapeutikong proseso? Binabaybay ng mga tula ang mismong paghilom at ang kaugnay nitong paglaya mula sa kondisyon ng disilusyon. Maaaring totoo sa makata ang paghilom, ngunit wala siyang ganoong pagtatangka. Nais lamang ni Alunan mailatag ang isang bahagi ng kasaysayan na nabubuhay pa rin ang mga tao sa gitna ng pagwasak at patuloy na nakikinig sa pagbabago ng dagat. at "Sea Stories" Kung babasahin ang mga sa kontekstong malakolonyal at malapyudal ng ating lipunang Filipino, hindi malayong isipin na ang mga tula ay may pinagmumulang indibiduwal na karanasan. Hindi malayong isipin na napipi rin sa mga tula ang iba pang karanasan na maaaring itula ng iba pang makata na may kaugnayan sa kalikasan. Hindi malayong isipin na ang pagbabago ng klima, ang mga natural na kalamidad ay epekto rin ng kalabisan ng mga tao, ng kasakiman ng mga kapitalista, ng walang patumanggang paghahangad ng tubo, ng walang habas na pagmimina, ng tula 120
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 ganid na mga pananamantala sa kaban ng bayan, at marami pang ibang tunggalian sa ating lipunan. Ang mga trahedyang ito'y signos hindi lamang ng pagganti ng kalikasan kundi mismo ring pagganti sa sa kalabisan ng mapagsamantala at subalternong kondisyon ng kalakhan ng mamamayang nakatira malapit sa dagat. Hindi ko nais bakahin ang buong koleksiyon ito'y mahalagang ni Alunan sapagkat dokumento ng kasaysayan ng kalamidad. Nais kong magbukas ng rekomendasyon sa mambabasa nito na marahil may iba pang makata na maaaring magsusulat ng mga tula tungkol sa ugat ng karamdaman ng ating kalikasan at lipunan. Sa huli, nais kong balikan ang tulang isinulat ni Alunan noong 1994, nang inaalala niya ang baha sa Ormoc na binawian ang buhay sa kanyang nanay, nakapaloob ng personang si Amina sa "Amina Among the Angels/ July 29, 1994/ Ormoc, three years after the flood." Narito rin sa tula ang element pagsusumaton, pagkukuwentong bayan, pagpapakita ng mga bagay, at pag-igting sa karanasan ng kawalang-katiyakan. ng persona, isang batang babae, ang namatay niyang Mamang, si Amina, na kasama na ang mga anghel. Namatay ang nanay niya sa delubyo at tanging naiwan dito'y ang pangalan na nakaukit sa kaniyang nityo. Ibinulong ng batang babae ang pangalan ng kaniyang Mamang sa pagbabakasakaling marinig man lang ng mga anghel sa langit at sagutin siya pabalik. Iniiwan din niya tayo sa ligalig, sa halaga ng boses, "Please let me know, have they given you back/ your voice? Safe among the angels,/ what can a woman sing?" (Alunan 75). ng Hinaharaya sa hangin Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Ang pag-agos ni Alunan sa kanyang sariling mga kontradiksyon ay nakalilikha ng disonansya, ng bitak sa wika, na maaaring maging ang nakabukas na sugat ng nakaraan. Ipinaalala niya ang halaga ng pakikinig sa mga boses at ang halaga ng pagbawi nito sa wikang tayong ating kinalakhan. At marami matutunan, kung pakikinggan din natin ang mga alon sa baybaying-dagat kahit sandali man lang. Kung sakali, maaabot din natin ang paghilom, hakbang-hakbang man ang pagsulong nito. lunan upang magsara tulad ni Alunan, Pasasalamat Ang papel na ito'y hindi mabubuo kung hindi ko naisulat sa paggabay ni Dr. Luna Sicat-Cleto sa kursong masteral, ang Kumbensyon ng Malikhaing Pagsulat, sa Unibersidad ng Pilipinas Diliman noong 2016. Tatlong taon matapos kong balikan muli ang mga ideya rito, malaki ang naging tulong ni Prop. Michael Carlo Villas ng Visayas State University sa pag-unlad ng mga argumento nito. Walang sawang pasasalamat sa inyo! Mga Siniping Akda Abad, Gémino. "Mapping Our Poetic Terrain: Filipino Poetry in English from 1905 to the Present." A Habit of Shores: Filipino Poetry and Verse from Englihs, 60's to the 90's. Diliman, Quezon City: UP Press, 1999. ---. "An Introduction to Our Literary Scene in 2011." Likhaan 6: The Journal of Contemporary Philippine Literature. Insitute of Creative Writing, Diliman, Quezon City: UP Press, 2012. Alunan, Merlie. "Amina Among the Angels." A Habit of Shores: Filipino Poetry and Verse from 121
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 Englihs, 60's to the 90's. Diliman, Quezon City: UP Press, 1999. ---. "Latitudes of Intimacy: New Waray Writing and National Literature (for the Bienvenido Lumbera Festschrift)." Web blog post. Huruhimangraw. 8 November 2014. Web. 30 January 2016. ---. "Sea Stories." Likhaan 6: The Journal of Contemporary Philippine Literature. Insitute of Creative Writing, Diliman, Quezon City: UP Press, 2012. ---. "Sea Stories Poems by Merlie Alunan." Web blog post. OSM! 6 December 2013. Web. 30 January 2016. ---. Susumaton: Oral Narratives of Leyte. (Ed.) Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2016. ---. "Translocating Durado." Web blog post. Merlie M. Alunan A compilation of works by a Filipina poet. 27 August 2012. Web. 2 February 2016. Bagulaya, Jose Duke S. Writing Literary History: Mode of Economic Production and Twentieth Century Waray Poetry. Diliman, Quezon City: UP Press, 2006. Bhabha, Homi K. The Location of Culture. London: Routledge, 1994. Print. Dioquino, Rose-An. "Feats and famine: How Pinoy writers savor them in Philippine literature." Web blog post. Merlie M. Alunan A compilation of works by a Filipina poet. 10 October 2012. Web. 2 February 2016. Garcia, J. Neil. At Home In Unhomeliness: Rethinking the Universal in Philippine Postcolonial Poetry in English. Padre Faura, Ermita, Manila: Philippine PEN, 2007. Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom ---. Postcolonialism and Filipino Poetics: Essays and Critiques. Diliman, Quezon City: UP Press, 2004. Larrabee, M.J., S. Weine, at P. Woollcott. "'The Wordless Nothing': Narratives of Trauma and Extremity." Human Studies. 26.3 (2003): 353- 382. JSTOR. Web. 31 January 2016. Lidström, Susanna and Greg Garrard; "Images Adequate to Our Predicament": Ecology, Environment and Ecopoetics. Environmental Humanities. 1 May 2014; 5 (1): 35-53. doi: "Michiko." Behind the Mike Campbell. Web. 2 February 2016. Villas, Michael Carlo. "K Magazine: Interview: Merlie M. Alunan." Web blog post. KALATAS Philippine Literature, Culture, and Ideas. 8 March 2013. Web. 1 February 2016. Wilke, Sabine. "[Introduction]: Literature, Culture, and the Environment: A Cross- Disciplinary Conversation." Pacific Coast Philology. 46.2 (2011): 115-121. JSTOR. Web. 31 January 2016. Apendiks Interbyu kay Merlie Alunan sa Facebook (Pebrero 1, 2016) John (J): Good day Ma'am Merlie! I am John, isa po sa mga fellow last year sa 12th Lamiraw. In our MA class this semester, we were tasked to read poems from Likhaan 6. I was assigned to read "Sea Stories" your collection of poems about the sea and tragedy. I have a few questions in mind. Would it be possible that you can share your ideas about these poems? Thank you! Here are some of my questions: 122
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 In "Rafael: Ormoc, A.D. 1991", who is Rafael? that you mentioned how devastating the Ormoc flash flood was in 1991. You were never able to write verse for two years. What is Rafael's role in the narrative? I previously read Merlie (M): This is autobiography. Rafael is my brother. He was the one who took unto himself the task of looking for my father's body after the flood. An onerous task as the poem describes or reimagines, since this is mere heresay to the narrator in the poem. But this should not change the way to read the poem and the process.of.reportage which is it's basic rhetorical device. John (J): Is the "somedaywecome" a promise of the sea? Or is it the voice of the silenced, the dead from the sea? Merlie (M): As conceived it is meant to mimic.the sound of the water, the tidal rhythm which the sea fulfills in its daily cycle - a rhythm of coming and going. Someday we somedaywecome somedaywecome. You create the rhythm by repetition but if you read it as the voices of the dead, does the poem imply a motive for the dead's return? This is the sound of the sea at the edge of our sleep. come John (J): In "Sendai: March 10, 2011", was Michiko a fictional character or was she related to you? Merlie (M): A.generic Japanes name. This is pure fiction. John (J): Is it a conscious act to mix myth and facts from the sea tragedies of "Sea Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom Stories"? Would you consider these poems as respeonses to trauma? Merlie (M): You could call these poems as response to trauma particularly if you attribute the fact that I had personally fortuitous suffered events. And I do not know whereof you speak, some literary theory. The poems affect a calm narrative mode/mood. The trauma has been turned over in the mind and given a form. Could I have written the biographic these poems without attribution? Yes. loss [from] these They could have been acts of the imagination (the poem about the tricycle driver in Tacloban, after the sinking of the MV Dona Paz. It would be more fruitful to you to regard in a poem as transcendent, less fact than myth. For once experiencye is "reshaped" in words in the peculiar enters the world of symbol, accessible mainly by the mythic function of the mind. It is in the large dimension of myth that "facts" achieve meaning and significance to the human, whether as a group or as a person. is a popular urban legend the details Facts connect us to specific events and phenomena in space and time. Myth connects us to our human identity across time and space. This is part of the dynamics of poetry, of these poems particularly. John (J): Thank you for these interesting I have attempted to do a insights. postcolonial reading of the poems and your insights do validate the idea of mimicry (in the sound of the sea), the transcendental as a project of national allegory (in terms of 123
UP LOS BAÑOS JOURNAL Volume XVII January-December 2019 how these poems do reveal and also remind us of calamities as a collective national experience) and the value of post- trauma as poetry. I searched for intertexts, connections to other fields like psychology, found out that trauma and narratives exist because of certain factors. I would like to cite this study by psychiatrists M.J. Larrabee, S. Weine, at P. Woollcott: "Some trauma experiencers themselves manage to speak even as they are currently undergoing a trauma. Others find words after the traumatic events are past, although they might still be re-experiencing aftereffects of trauma, which mental health professionals often termed post-traumatic stress disorder (PTSD). Trauma narratives are told in the third person by people such as news reporters or relief workers, who might be observers of traumatic events, but do not themselves feel the trauma is trauma happening narrators might be the to narratives of trauma survivors with the explicit purpose of intervening in some way for or with the trauma experiencer. Mental health practitioners, human rights workers, and some politicians might find themselves in such a situation. And some people occupy multiple positions, even in regard to the same traumatic events - experiencing the trauma, listening to others who have experienced it, reporting the trauma, and attempting an alleviation of its aftermath. (354)" The positions are plural and intersectional. I really admire and enjoyed the poems so much that I can recall my personal experience of being trapped in Manila during a flood that reached as high as my chest. I found how important it is to that record in fact to them. Other listeners personal history and Ang Pag-alon kay Alunan sa "Sea Stories": Ang Tula Bilang Teksto ng Translokasyon, Trauma, at Paghilom autobiography has its inherent function in the act of creation. I believe that writing poetry is a way of healing or an act that helps slowly close the wound (trauma which literally means wound in Greek). I also found out how important your idea of translocation is. It speaks of "collocating the poem in a voice closest to the universe of the original language, in which, possibly, the new language would not even yield its equivalent." I remember Homi Bhabha's idea of mimicry which was also very crucial in reading the poems here ("a difference almost the same, but not quite"). In the act of writing poems in English by for example a poet in Visayas, it is not anymore the English of the colonizer. It mixes (or in the words of sir J. Neil Garcia, a syncretism) personal history, myth, idiom of the Visayan language, etc. The sea I believe is also an agent in changing the history of the people in Visayas. From an ecocritical perspective, nature also is a presence that reminds people how we never dominate nature, for we coexist with natural history too. I am happy with this certain dialogue that we were able to produce. Merlie (M): Thank you for the thoughtful reading. Any poet would be happy. Pagtatapos - 124