MALAY 21.1 (2008): 1-11 Ang Pinag-aagawang Bata sa P Ang Pinag-aagawang Bata sa P anitikang P anitikang P ambata: ambata: Ang Pinag-aagawang Bata sa Panitikang P anitikang Pambata: ambata: Ang Pinag-aagawang Bata sa P Ang Pinag-aagawang Bata sa P anitikang P ambata: FFFFFolklore, Media at Diskurso ng Bata olklore, Media at Diskurso ng Bata olklore, Media at Diskurso ng Bata olklore, Media at Diskurso ng Bata olklore, Media at Diskurso ng Bata olentino olentino Rolando B. T Rolando B. T olentino Rolando B. Tolentino olentino Rolando B. T Rolando B. T Film Institute, Unibersidad ng Pilipinas-Diliman Tinutunghayan ng sanaysay ang panitikang pambata bilang produkto ng gitnang uring branding, konsumerismo at kapitalismo. Ang produksyon ng "wholesome" na kalidad at porma ng panitikang pambata - librong ibinebenta, kalakip ang masining na ilustrasyon, salin sa Ingles o Filipino, at pagkakaroon ng leksyong matututuhan at "how to teach" na segment sa huling bahagi ng libro - ay simptomatiko sa konsumeristang panghihimok tungo sa gawi at pagmamarka ng gitnang uring panuntunan ng buhay. Kung gayon, ang pinag-aagawang "pagkabata" sa panitikang pambata ay hindi hiwalay sa panlipunang kondisyon at turing sa mga bata - bilang receptacle ng kawalang-kapangyarihan at ahensya. Sa isang banda, ang pagkabata ay isang winalay na yugto ng pagkamamamayang nakapaimbalot sa marahas na kondisyon ng paghihikahos at pandarambong. Sa kabilang banda, ang niche market ng panitikang pambata - ang gitnang uri at mga institusyong nagpapalaganap nito - ay sablay sa aktwal na materyal na kondisyon ng pagkabata at pagkamamamayan. The essay argues that children's literature is a product of middle class branding, consumerism and capitalism. The production of a wholesome quality and form of children's literature - books sold with graphic illustration, translation in English or Filipino, the articulation of the moral of the story and the presence of "how to teach" portion - is symptomatic of middle class consumerist lifestyles and worldviews. The contentious "childhood" in children's literature amplifies the social conditions and framing of children as receptacle and agent of powerlessness. On the one hand, "childhood" is a displaced stage of citizenship marred by conditions of poverty and misappropriation. On the other hand, the niche market of children's literature - the middle class and institutions that reproduce it - is removed from its actual material conditions of childhood and citizenship. Mga susing termino: panitikang pambata, folklore, media, diskursong pambata, gitnang uring panuntunan © 2008 Pamantasang De La Salle, Filipinas
2 MALAY Sa kasalukuyang panahon, ang mga bata ay tinitingnan bilang target market para sa mga produkto at serbisyo ng konsumerismo, kundi man ng mismong larangan ng kasalukuyang kapitalistang karanasan. Kung tutunghayan natin ang mga patalastas sa telebisyon, halimbawa, hindi pa man nakakapagbasa ang mga musmos, ay karay-karay na sila sa fastfoods, pelikula, telebisyon, publikasyon, insurance, theme parks at bakasyon, paglalakbay, gamot at medikal na fasilidad, at iba pa. Maraming produkto at serbisyo na nakatuon lamang sa musmos at bata kahit pa tunay na wala silang pang-ekonomiyang kapangyarihan. Alam na nila ang branding o ang mga kuwentong kaakibat ng karanasan sa produkto. Masaya ang Jollibee, kahit minsanan pa ito; hindi masaya kung walang Jollibee. Malungkot ang may sakit, samantalang masaya naman ang naka- Tempra na di naalintana ang sakit. Nagiging mainggitin ang bata dahil sa murang edad pa lamang, alam na niya ang mga bagay na nagbibigay- diin sa kanyang kakulangan at katumbasan ng sarili. Nararanasan na rin niya na kahit ilang beses pa siyang tumangkilik ng produkto, hindi pa rin ito makakasapat para punan ang kakulangan o kasalatan. Parating may bagong susulpot bilang bagong pamantayan ng kanyang pagkatao - bagong laruan, bagong pelikula, bagong produkto sa fastfood, bagong laruan mula sa bagong pelikula na isinasama sa kiddie meal sa fastfood. Isang kakatuwang nilalang ang bata ngayon. Ang kanyang realidad ay kabahagi ng realidad ng bansa na ang 70 porsyento ay namumuhay sa ilalim ng poverty level. Ito ang argumento ni Robert Coles, "that a nation's politics becomes a child's everyday psychology."1 At kung magkaganito, paano siya pinalalahok at pinatatampok ng kasalukuyang konsumerismo, kung siya at ang kanyang pamilya mismo ay walang lubos na akses sa karanasang ito? Sa edad ng kamusmusan at kabataan, ang pagiging bata (childhood) ay nawala at iwinala na ng historikal at panlipunang kaayusan. Ang nawawalang pagkabata ay ipinasasambit na lamang sa matatandang may limitadong panggitnang uring lagay, para konsyensyahin ang mga ito, at manakanakang paambunan ang musmos ng mga TOMO XXI BLG. 1 marker ng pagiging gitnang uri. Samakatuwid, ang kabalintunaan ng pagiging bata at kabataan ay ganito - hindi ito lubos na pinapadanas; wala nang karanasan ng pagkabata sa labas ng konsumerismo, at ang limitadong pagdanas ay sa pagtanda na lamang sa pamamagitan ng nostalgia na nililikha sa mahikahos na kamusmusan at kabataan, at kung yaon ay iniidealisa bilang normatibong kalakaran. Sa sanaysay na ito, nais kong tumbukin ang pagkaunlad ng panitikang pambata bilang lehitimong sangay ng pambansang panitikan. Sa lehitimasyong nakamit, ano ang uri ng kamulatan at kamuwangan hinggil sa pagkabata ang sinasambit ng panitikang pambata? Ano ang naging papel ng estado - ng gobyerno at negosyo - sa pagkaunlad ng panitikang pambata sa kasalukuyan nitong porma? Pagkatapos ay tatalakayin ko ang laman ng panitikang pambata at ang ideolohiya ng pagsusubstansya nitong panitikan hinggil sa pagkabata. Para kanino nga ba ang naging pagpapapalaman sa panitikang pambata? Ang ikatlong bahagi ay ang talakayan ng kasalukuyang historikal na kalagayan ng bata na siyang hulmahan ng karanasan sa pagkabata. Siyempre, kung ang historikal na kondisyon ay hindi naging benefisyal sa bata, ano ang sinasabing nagkakaroon ng pagdanas ng boom sa panitikang pambata? Sa mas malaking diskursong media at pangmedia, pahapyaw kong tatalakayin kung paano rin patuloy na sinusubstansyahan ang nosyon ng pagkabata, na sa aking kontensyon, ay hindi nahihiwalay sa gitnang uring panuntunang isinisiwalat ng panitikang pambata. Sa pamamagitan ng konsumeristang kultura - kasama ang produksyon ng panitikang pambata - nahihikayat ang gitnang uring panuntunan ng buhay at pagdanas sa pagkabata kahit pa ang materyal na kondisyon ay hindi ganap na paborable sa paghulma ng maaliwalas na uri ng pagkabata. Ang huling seksyon ay nagbibigay-diin sa papel ng tradisyonal at makabagong folklore sa panitikang pambata. Ibinabalik ko ang predikamento sa manunulat ng panitikang pambata. Ang pananatili ng hibla at kuwentong folklore ay nagpapahiwatig ng subersyong panlipunan - na nagpapatuloy ialingawngaw ng folklore ang mga
FOLKLORE, MEDIA AT DISKURSO NG BATA isyung di makatarungang nabigyan ng resolusyon noon maging sa kasalukuyang kondisyon. Paano maibabalik ang subersyon sa panitikang pambata? ANG KAMAY NG ESTADO SA PAGKAUNLAD NG PANITIKANG PAMBATA Bagong penomenon ang kategorya ng panitikang pambata at magkagayumpaman, nalampasan pa rin nito ang maikling buhay ng "future fiction," ang itinutumbas sa science fiction na ipinalaganap ng Carlos Palanca Memorial Awards for Literature noong 2000 na tinapos noong 2007. Ang mga unang akda ni Severino "Lola Basyang" Reyes na seryalisadong lumabas sa magasing Liwayway, ang una sa 400 kuwento, noong Mayo 25, 1925.2 Ang mga kuwento ay mayamang humahalaw at nag-a-adapt sa folkloristang tradisyon, kasama ang komedya na naglulunan sa adbentura sa malalayong kaharian, walang direktang ugnay na ang panitikang ito ay partikular na nilikha para sa bata. Ang eksena na nakasalampak ang mga musmos na batang nakikinig sa matandang Basyang na nasa tumba- tumba at may librong pinaghahalawan ng kanyang mga binibigkas na kuwento ay likha para sa radyo at telebisyon. Kung gayon, ang mga kuwento ni Lola Basyang, tulad ng mga kuwento nina Hans Christian Andersen at Grimms Brothers, na madidilim ang pangitain at pati ang napakaraming pagtatapos ng kuwento ay sabayang halaw sa fairy tale o mga fantastikong kuwento ng kahindik-hindik na misyon ng mga tauhan, sa tradisyong awit at korido, at sa pag-unlad nito sa komedya o mga moralistikong dulang patula tungkol sa pakikidigma ng Kristiyano at Moro, at ang pagtatagumpay ng una laban sa huli. Madilim ang mga fairy tale, maging ang folklore, dahil may itinatangi itong kontraryong pagpapahalaga hinggil sa di paratihang pagtatagumpay ng moralistikong gahum sa tunay na mundo. Namatay sa lamig ng winter ang "Little Match Girl." Hinintay ng nakahimlay na si Snow White at pitong nakabantay na duwende ang ROLANDO B. TOLENTINO pagdating ni Prince Charming. Ilang palaka ang kailangang halikan ng prinsesa bago niya natagpuan si Mr. Right? May kakanyahan itong magbigay ng kontraryong komentaryo sa kaayusang panlipunan, labas sa namamayaning kaayusan. Kaya hindi politically correct o wasto sa modernong depiksyon at representasyon ng uri, lahi at etnisidad, tao at iba pang creatures, kasarian at sekswalidad at iba pang kultural na kategorya ang fairy tale. At ito ang tila pinopolisiya ng kontemporaryong pagkaunlad ng panitikang pambata. Ang kontemporaryong pagkaunlad ng panitikang pambata ay historikal na aksidente ng kolonyalismong Amerikanong nagtaguyod ng publikong sistema ng edukasyon. Ang mga lokal na administrador ng sangay ng edukasyon, sina Jaime C. Laya at Camilo Osias ay nagtipon ng mga lokal na materyales bilang suplementaryong babasahin ng batang mag-aaral.3 In-adapt din ni Laya ang mga awit at korido. Sa pagtatapos ng World War II, ang susunod na henerasyon ng mga naglabas ng antolohiyang nakabatay sa oral na tradisyon ay ang mga iskolar na naglikom ng mga materyales mula sa mga katutubong erya at rehiyon. Ang ilan sa mga ito ay sina Manuel at Lyd Arguilla (Philippine Tales and Fables, 1957), Vitaliano Bernardino, Jaime Rullan, Armando at Paula Malay, Maximo Ramos (Tales of Long Ago in the Philippines, 1953), at I.V. Mallari (Tales From the Mountain Province, 1958).4 Noong 1962 nagsimula ang modernong panitikang pambata nang itatag ni Ceres Alabado ang PAMANA na nag-isponsor ng pakontest sa pagsulat ng maikling kuwentong pambata.5 Naglathala ito ng 15 picture books at limang libro para sa young adult (gagamitin ko sana ang "batang matanda" pero hindi angkop ang salin). Dito rin nagsimula ang magiging matagumpay na negosyo ng publikasyong pambata kahit pa nalugi ang unang pagtatangka. Pumasok ang Bookmark noong dekada 60 sa paglalabas ng picture books; Philacor ang isponsor ng hardbound na picture books, kasama ang magasing Mr. and Ms. at ang pambansang alagad ng sining na si Nick Joaquin, na naglabas ng mga picture book noong dekada 3
4 MALAY 70; at ang pinakamatagumpay sa lahat, ang Adarna House, ay naitatag noong 1979. Dekada 90 naman nang muling pumasok sa publishing ang Bookmark, itinatag ang Tahanan Books for Young Children (1992); itinaguyod ng Cacho Publishing, sa pakikipagtulungan sa Batibot, ang pinaka- matagumpay na telebisyong pambata, ang kanyang mga titulong pambata, at sinimulan ang Trampoline Series (1990) na mas kolaboratibo ang tulungan ng manunulat, ilustrador at pabliser na maglabas ng mga libro; at ang Rex Publishing ay nagsimula ng espesyal na sangay, ang Children's Book Division (1995), sa pamumuno ng batikang manunulat at edukador na si Genoveva Edroza Matute. Ipinagpatuloy ng Philippine Board on Books for Young Children (PBBY) ang taunang kontest sa pagsusulat ng kuwentong pambata, kasama ang paglalathala ng mga picture book nito. Naging matagumpay ang kontest panulat na nagkaroon ng kakambal na kontest ilustrador ng nanalong kuwento. Naging lehitimong sining biswal ito na katuwang ng panitikang pambata. Nakapaglabas ng espesyal na isyu hinggil sa panitikang pambata ang mahahalagang publikasyon. Kinilala ng Institute for Creative Writing ang directorship ni Amelia Lapeña Bonifacio mula 1986 hanggang 1995 sa paghawan ng landas - hindi pa nga ng moderno kundi kabuuan - ng panitikang pambata, at bilang tagapagtaguyod ng Teatro Mulat, ang pioneer sa dulaang puppet na pambata.6 Nagsimula sa worksyap at dulang nakabatay sa akademya, naging lehitimong espesyalisasyong pampanitikan ang pagsulat at pag-aaral ng panitikang pambata. Puwersang politikal ang kamay na naghele sa panitikang pambata - bilang suplemental na babasahin sa sistemang edukasyon ng kolonyalismong Amerikano, at ng diktadurang Marcos sa pamamagitan ng Nutrition Center of the Philippines na naglathala ng serye ng mga storybook para sa feeding program nito, at naging impetus sa pagkakatatag at pag-unlad ng Adarna House bilang una at pinakamalaking publishing house para sa panitikang pambata sa bansa. Kundi man direkta, indirekta rin ang kamay ng estado, halimbawa, sa pamamagitan ng worksyap, dula at TOMO XXI BLG. 1 writing programs na nakabatay una sa University of the Philippines na nagbibigay-espesyalisasyon sa panitikang pambata. Bahagi rin nito ang paglaan ng kategorya sa Palanca Awards noong 2000 bilang rekognisyon at lehitimasyon ng sangay ng pambansang panitikan at espesyalisasyong pangmanunulat. ANG TEKSTO NG PANITIKANG PAMBATA, PARA KANINO? Dalawa ang konsiderasyon sa kasaysayan ng panitikang pambata - ang mga puwersang politikal at kultural na institusyon na nagluwal, naghele at nagpalaki nito sa isang banda, at ang laman ng mga akda sa kabilang banda. May tatlong pangunahing tampok sa laman ng mga akda: una, ang henerosong panghihiram pa rin sa naunang tradisyon ng folk na pinaghahalawan ng iba't ibang bukal, tulad ng katutubong kuwento at panitikan, Kristiyanisadong panitikan, at maging kontemporaryong alamat at urban lores; at ikalawa, ang modernong karanasan ng pagkabata, na hindi hiwalay sa kolektibong pagdanas ng mga identidad, formasyong panlipunan at mismong pagsasabansa - kasama dito ang mga kuwentong nagbibigay-buhay at representasyon ng mga indibidwal na maysakit, kapansanan o espesyal na abilidad; bagong identidad ng overseas contract worker (OCW), nanay na nagtratrabaho rin; pagiging bakla, dalawa ang tatay o nanay, at iba pa; at ikatlo, ang panitikang pambata na gamit ang fantastikong tauhan at misyon, tulad ng "Ang Pambihirang Buhok ni Raquel" ni Luis P. Gatmaitan na humahalaw sa modernong imahinasyon sa pagsisiwalat ng angkop na sistema ng pagpapahalaga para sa bata. Gayumpaman, ang tatlong laman ng panitikang pambata ay hindi naman ekslusibong kategorya, kundi malayang naghihiraman. Ang kuwentong "Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa" ay tungkol sa imahinaryong katutubong pamayanan, awtokratiko at tulad ng isinasaad ng titulo, may matingkad na batas na malupit na ipinapatupad. Ang kuwentong "Nasaan si Kuya Emil" ni Eugene Y. Evasco ay tungkol sa pagbabalik ng kapatid na OCW na
FOLKLORE, MEDIA AT DISKURSO NG BATA nawala ng dalawang taon at ang agam-agam ng nakakabatang kapatid hinggil sa dati at magiging kasalukuyang pagsasamahan - kung posible pang manumbalik ang orihinal na kagalakan ng pagkakaroon ng maasahang kuya. Ang kuwentong "Ang Pambihirang Buhok ni Raquel" ay ang pagkakaroon ng kakaibang pisikal na katangian ng isang batang babae at ang kalalabasang pagtatangi ng kaibhang ito. Ang kikilalaning panitikang pambata sa kasalukuyan ay ang anyong storybook (dating picture book). Ang pinakamaraming bilang ng publikasyon ay nasa ganitong porma, at ang bentahin nito ay ang "kaibhan" - na ang kategoryang panlipunan na "bata" ay may kakatuwang katangiang batay sa sikolohikal na personahe nito, at ito ang pinapaunlad ng naturang panitikang pambata kahit pa hindi naman bata ang bumibili nito, kundi ang miyembro ng pamilya. Sa isang banda, tila itinatangi ang mga kuwento at katangiang pambata, masayahin kaya dapat palatawa (tulad sa "Si Isem sa Bayang Bawal Tumawa"), nag-e-enjoy sa kasiyahan ng sandali at hindi ang agam-agam ng hinaharap ("Nasaan si Kuya Emil"), at manatiling espesyal na indibidwal kahit pa may pisikal at sikolohikal kalagayang kaiba sa mga kababata ("Ang Pambihirang Buhok ni Raquel"). Sa kabilang banda, ang sosyalisasyon tungo sa ideyal na landas, pagpapahalaga, tunguhin at direksyon ng pagkabata ay itinatakda na, sa unang-una, ng manunulat at pablisher, at pangalawa, ng ilustrador - na ang bata para maging bata ay nangangailangang maiba maliban sa sariling age group (may kapansanan pero bata pa rin, may pabalik na OCW na kapatid pero magiging masaya pa rin; ibig sabihin, hindi katulad ng tin-edyer na nagsisimula nang magrebelde o matatandang natanggap na ang regularisadong kaayusan ng mundo), at kung gayon, ito ay kaibhan pero positivized na kaibhan (ibig sabihin, ang inaakalang positibo lamang ang produktibong pagpapahalagang kailangang pangalagaan). Kung gayon, hindi naman kahindik-hindik na sabihing ang pagkaunlad ng panitikang pambata ay nakasalig sa regularisasyon ng isang ideyal na pagkabata - malikhain, masayahin, kaiba, ROLANDO B. TOLENTINO optimistiko, produktibo, at iba pang katangiang positibo na magiging masunuring bata ang binabasahan ng panitikang pambata. Maaaring itanong, kaninong sistema ng pagpapahalaga umaalinsunod ang ganitong ideyal? Ang tingin sa musmos ay tradisyonal pa rin - mga walang muwang na nilalang na dapat turuan tungkol sa kalakaran ng karanasan sa mundo. Sa partikular, ito ang kasaping musmos na mahalagang angkla ng kabuuan ng pamilya (bumibili si nanay ng storybook mula sa sobrang suweldo ni tatay) at pamayanan (lahat ay may pagtanggap sa magkakahalintulad na kaibahan). Sa direktang kamay ng estado, may subersyon na nagaganap: kung paanong ang bata ay mag- aasta na kaiba sa dikta ng naunang kolonyalismo at ang kagyat na nakalipas na postkolonyal na diktadurang estado ng mga Marcos. Dumudulog sa kakanyahan ng mamamayan na maging modernong indibidwal kahit pa sa pangkalahatan ay dinadaot ito ng estado para maging hindi. Sa kasalukuyang antas ng estado, nawala na ang kamay ng gobyerno ng Commonwealth at diktadurang Marcos noon, at ang pumalit ay ang kamay ng isang hanay ng limitadong "makabansang industriyalista" (nationalist industrialist) na naglalayong lumikha ng progresibong mamamayan, o sa pagkakataong ito, progresibong musmos (na karay-karay ng makabansang kamulatang inaasahan mula sa magulang, sistema ng edukasyon at civil society). Tanging sa espero ng pamilya- paaralan-civil society ang bisa ng panitikang pambata. Sa labas ng axis nito, hindi lubos na makabuluhan ang ikinaunlad ng panitikang pambata. Kung tutunghayan ang mga storybook, bahagi ng ideyolohiya ng kuwento at ilustrasyon ang panghuling seksyong "Tulong sa Pag-aaral" na nagmimistulang lesson plan sa pagpapahalaga, edukasyon sa pagpapalakas ng katawan, pagbasa, Filipino at wika. Lumalabas na ang tampok na layunin ng panitikang pambata ay ang usaping pedagogical - makapagturo ng literasi at pagpapahalaga para sa babasa o pagbabasahan ng libro. Kung tayong matatanda ay nadidismaya sa pedagogical na aspekto ng tekstong panitikan, 5
6 MALAY media at kulturang popular na pangunahing reiterasyon ng sistema ng pagpapahalaga ng hegemoniya sa lipunan o naghaharing kaayusan, hindi ba may nakakapanlumo rin sa pagtalaga sa panitikang pambata bilang pedagogical tool? Na ang gamit at halaga ng panitikang ito ay para magamit at magkaroon ng halaga sa pagmementina ng hegemoniya sa lipunan? HISTORIKAL AT PANLIPUNANG REALIDAD NG PAGKABATA Hindi kaya may kinalaman din ang panitikang pambatang nakalibro at ipinagbibili sa uri ng diskurso hinggil sa bata na isinisiwalat ng estado sa pangkalahatan, at ng negosyo at gobyerno sa partikular? Ang ibig kong pag-isipan ay sa klase ng antas panlipunan ng bata, bakit ang tuon ng panitikang pambata ay hinggil sa formasyon ng values na mas umaagapay kaysa umaalagwa sa sistema ng pagpapahalaga ng estado? Tunghayan ang mga datos hinggil sa bata sa bansa: 70% ng 76.9 milyong Pilipino ay namumuhay na naghihikahos 50,000 bata ang nakatira sa kalsada ng Maynila; 246,000 hanggang isang milyon sa buong bansa ang giyera sa Mindanao ay nagpapalikas sa 36,000 bata kada taon ang batang manggagawa sa bansa ay umaabot ng 2.7 milyon; ang kalahati rito ay nakaranas ng sakit at disabilidad dahil sa di ligtas na kondisyon ng paggawa; mismong DOLE ay nagtataya sa limang milyong bilang ng batang manggagawa sa bansa 7.4 milyong batang mababa sa sampung taon ay nakararanas ng malnutrisyon.7 Kung ganito ang realidad ng nakararaming bata sa bansa, ano ang naging papel ng panitikang pambata? Bakit di tulad ng nakakatandang panitikan - at hindi lamang dahil mas nauna itong umunlad - na maaaring maging palaban ang laman TOMO XXI BLG. 1 at forma ng sektoral at rehiyonal na panitikan, ang panitikang pambata ay masyadong "wholesome" o ang komentaryong panlipunan at historikal ay limitado sa personal na antas? At ang pagpapalagay na ang panitikang pambata ay ang pagkakaroon ng gumaganang mabuting pamilya at pamayanang sibil bilang espero ng impluwensya nito? Mismong ang panitikang pambata kaya ay gumagana lamang sa antas ng imahinaryo na nakakapagsiwalat di lamang ng teksto nito kundi maging ng konteksto ng pagbasa at pag-unawa nito? Kung ang demographic profile ng nakakaraming kabataan, tulad mismo ng demographic profile ng nakararaming mamamayan, ay nasa antas ng paghihikahos - kakulangan at kawalan ng may kalidad na edukasyon, akses sa sariling tahanan, oras para sa paglalaro, may laruan, may mataas na pangkalahatang kalidad ng buhay, na ang mga indicator ay nagsisiwalat ng mas malaking kawalan ng katarungang panlipunan - sino talaga ang kinakausap ng panitikang pambata? Mismong ang imahinaryong publiko nito ay umaangkop sa aktwal na gitnang uri sa lipunan na naglalayon ng sabayang kaalamang nasyonal at internasyonal, sensitibo sa kaibhan at pluralidad ng identidad, may (limitadong) aktwal na kapangyarihan magkaroon ng rekurso sa pulisya, mediko, edukasyon, hustisya, at iba pang institusyong panlipunan. Kung tila wala nang nasa labas pa nitong imahinaryong publiko, ano ang panitikang pambata sa nakakaraming mamamayang hindi gitnang uri? Sa nakararaming musmos, bata at kabataang walang akses sa mga institusyong panlipunang at serbisyong pampubliko, ganito ang naging kalakaran sa bata sa panitikan ng Pilipinas: walang pagkabata maliban sa inaaalok ng media, negosyo at pamahalaan sa imahinaryo ng ideyal na pagkabatang hindi nakakarating at hindi maabot ng nakararami. Namumukod-tangi ang pambansang bayaning si Jose Rizal at ang mga kuwentong umiinog sa maagang pagkabayani at pagkahenyo nito: mula sa mga kulisap na lumilipad sa lampara habang binabasahan siya ng libro, sa pagkahulog ng isang tsinelas niya habang nakasakay sa bapor at ang desisyong ihulog rin ang isa pang tsinelas nang sa gayon ay, kung sakali, mapakinabangan
FOLKLORE, MEDIA AT DISKURSO NG BATA ng mangingisda para sa kanyang anak, tungo sa pagiging matatas at makabayan niya sa Ateneo, hanggang sa pagsulat ng maikling tula at pagdibuho ng kuwento ng matsing at pagong, ang sinasabing unang kuwentong pambata, at iba pa. Bago sa mga kuwentong ito, hindi mahalaga ang bata. Historikal na ang pagkanakaw sa kanyang pagkabata, o dili kaya'y hindi mahalaga ang kalakarang pagpapalaki sa bata kaysa sa pagtulong nito sa pagpapabuti ng pang-ekonomiyang kalagayan ng pamilya at pamayanan. Kung winala ng global na kapitalismo at pambansang pamahalaan ang pagkabata, saan ilulugar ang panitikang pambata? Una, ang formulasyon ng gitnang uring bata ang pangkalahatang target audience nito. Sila ang ginagabayan ng magulang na bumibili ng panitikang pambata para basahin sa kanyang musmos, o himukin ito na magbasa. Sila ang inaabot ng story readers/performers at ng reading advocacy groups para mahimok maging ang mga bata sa mababang uri na magkaroon ng karanasan sa panitikang pambata. Kung disenfranchised ang underclass na bata, at sa kabutihang-palad sa hinaharap ito ay magkakaroon ng ekomiyang enfranchisement, ang winalang pagkabata sa kanya ay magdudulot malamang ng kumpensasyon sa kanyang sariling anak. Siya na nagbabasa ng panitikang pambata ay magkakaroon ng pagkakataong ihulma ang kanyang anak sa gitnang uring karanasan ng pagkabata. Lundayan ang panitikang pambata para sa karanasang gitnang uri - literasi sa inaakalang folklore ng bansa, sistema ng pagpapahalaga, pagka-Pilipino, liberal at pagkamamamayan. Pero siyang nagbabasa ay siya rin, sa naunang panahon, ang disenfranchised na bata. Sa kanyang pagbabasa, muli niyang isinasabuhay ang ideyal na pagkabatang winala sa hindi na lamang sa kanya, kundi sa kanyang anak na hindi rin lubos na makakaranas nito. Para itong karanasan ng maraming tin-edyer at matatanda sa McDonalds at Jollibee, na kaya nagpapatuloy ang marami sa kanila na tumangkilik sa mga establisimyentong ito at magpaka- infantilize - kumain ng French fries, sundae at burgers - ay dahil sa aktuwal at imahinaryong ROLANDO B. TOLENTINO alaala tungkol sa nakaraang pagkabata: na dinala sila ng kanilang magulang dito, pinaglaro sa playground sa loob nito, pinainom at pinakain ng kalabisan (labis na asukal, alat, mantika, kolesterol), hayaang mag-ingay at magtatakbo, at iba pa. Na kahit na nga hindi ito ang aktuwal na alaala, muli't muli itong binubuhay sa bawat pagtungo sa mga establisimyentong ito. Fabricated ang alaala, pati ang karanasan sa love object na kumakatawan sa pagkabata. Kaya rin hindi historikal na aksidente na kasama nina Sharon Cuneta at Aga Muhlach ang kani-kanilang mga anak sa paghimok sa mga mamimili, kasama ang mga musmos na manonood, para muling mapagtibay ang kani-kanilang interes na tangkilikin ang pagkain at serbisyo ng mga fastfood chain. Malaganapang multi-media ang pagpapaalaala dahil baka makalimutan. Kaya pirmes ang patalastas at iba pang business advocacy programs - ang McDonald's House, ang pangongolekta ng laruan kapag Pasko ng Jollibee, at iba pa. Kung gayon, ipinapadaloy pa ring muli sa katawan ng underclass na musmos ang karanasang isinisiwalat sa pagkabata ng mga kapitalistang negosyo at ang kapabayaan ng pamahalaan. Hindi kaya appropriated na diskurso na ang panitikang pambata sa bansa? Malaking cottage industry na ang publikasyon nito, sa mas malaking industriya ng telebisyong pambata (kasama na rito ang anime, cartoons, cartoon channels, art shows na pambata, comedy shows at talent searches na pambata). Hindi kaya ito hiwalay sa klase rin ng formasyon ng diskurso ng bata at pagkabata ng mga business advocacy? Kung titingnan natin ang Bantay Bata at ang diin nito sa pag-uulat ng kapitbahay na lumalapastangan at umaabuso sa mga bata, mauunawaan na ang kalakaran ay tungo sa pagligtas ng bata, at kung kakayanin, nang anumang natitira niyang pagkabata. Ang pagligtas ay gawain ng estado na piniling pasanin ng negosyo. Hindi dapat maging saksi sa batang inaabuso, dapat itong iulat sa Bantay Bata na siya namang magpapadala ng team, madalas ay kasama ang television crew, para idokumento ang insidente. Maaari ring magbigay ng sobrang barya sa mga lata ng Bantay Bata, mga lata na may nakapaskil 7
8 MALAY ng mga nangangailangang mukha at katawan ng underclass na bata. Kung ganito, lumalabas na charity work naman ang cause ng bata - barya- barya, na tulad ng Piso para sa Pasig, ay nakakatiyak na hindi lubos na makakalinis at magbabalik ng biyolohikal na buhay ng pangunahing ilog sa Metro Manila. Kung ang insidente ng pang-aabuso sa bata ay isa nang spectacle na itinatago, bakit binubuyangyang muli, ginagawang spectacle ang paraan ng pagresolba nito? Maaari pang ma- televise ang insidente sa mismong estasyong pantelebisyon, ang mukha ng bata ay hindi ipapakita, pero ang iniulat na umaapi sa kanya ay ite-televise. Inihahayag para muling mabuyanyang ang bata. Ang espektakularisasyon ng batang inaabuso ay pumupukaw sa marami na ngang ninakawan at winalan ng kanilang pagkabata. Ang mga ito ay makaka-relate, makaka-identify, tutulong maging saksi laban sa kapitbahay na nang- aabuso, at magkakaroon ng moment na mate- televise pa rin bilang halimbawang dapat sundan ng iba pang mamamayan sa pamayanang may nang-aabuso. Insidental ang bata dahil kundi pa siya aabusuhin, hindi siya papansinin, paglalaanan ng telebiswal na panahon, paghahasik ng hysteria ng pagkatakot at agam-agam sa posibleng proksimidad ng kaganapan - na baka sa sariling bahay o kapitbahay, sa pamayanan ay mayroong batang inaabuso. Paano makakatulog? Itinatakda ng negosyo at gobyerno ang agenda ng pagkabata para sa sarili nitong hegemonikong interes. Tulad ng counter-insurgency at political killings, ang mga karapatan ng bata ay retorika ng pakikipagtagisan ng gobyerno, kahit pa sa aktwal ay wala namang makabuluhang programa para wakasan ang penomenong tinataguriang asulto sa liberal na demokrasya. Ang mga negosyo ay may kanya-kanyang programa para sa underclass na bata: book drive ng SM Foundation, toy drive ng Jollibee, McDonald's House, at iba pa. Sa pamamagitan ng ganitong inisyatiba ng negosyo, kinakatulong sila ng gobyerno para sa mga band- aid na solusyon sa malawakang problemang panlipunan - bakit kulang ang libro sa klase? Bakit malalaki ang klase? Bakit mababa ang kalidad ng TOMO XXI BLG. 1 librong iniendorso ng Department of Education? Bakit walang laruan at palaruan ang mga bata? O di hamak na kulang ang bilang ng mga day care center sa bansa? Samakatuwid, bagama't may media hype ang mga proyektong ito, walang masinop na programa para makabuluhan ang pag- angat sa abang kalagayan ng bata. Kailangang isaalang-alang ang balangkas ng karapatang pantao sa anumang talakayan hinggil sa bata at pagkabata, kasama rito ang kapamaraanan ng pagsasaalang-alang sa kabutihan ng kalagayan ng bata sa panahon ng digmaan, kalamidad, diskriminasyon sa kababaihan at rasismo, tortyur, malupit at kakatuwang anyo ng kaparusahan, mga pang-ekomiya, sosyal at kultural na karapatan, mga karapatang sibil at politikal. Maaaring maging batayan dito ang U.N. Convention on the Rights of the Child, at kung magkaganito, na ang bata ay hindi clay na minomolde sa gawi ng pagiging kakaibang kahalintulad ng ideyal na (gitnang uring) pagkabata, kundi ang bata ay batang nilalang, at kung gayon, pinaka-vulnerable sa kondisyon ng maigting at sistematikong paghihikahos: na siya ay may karapatan, imbis na responsibilidad sa murang edad na bumagay sa ideyal, at ang kanyang mga politikal, sibil, ekonomiko, sosyal at kultural na mga karapatan ay nayuyurakan.Paano lilikha ng panitikang pambata sa ganitong predikamento ng mayoryang bata sa bansa? PAGBABALIK-TANAW SA LENTE NG PANITIKANG PAMBATA Kung walang lubos na maaasahan sa estado, maaaring balik-tanawin ang manunulat ng panitikang pambata. Paano siya makakatugon sa kakulangan ng pagkaunlad ng kanyang sangay ng pambansang panitikan? Malaking sangay ng panitikang pambata ang gumagamit ng folklore (mito, pabula, kuwento at awiting bayan). Maging ang modernong kuwento tulad ng "Ang Pambihirang Buhok ni Raquel" ay humahalaw sa tradisyong folklore kahit pawang moderno ang lunan at tauhan. May subersibong kalidad ang folklore.
FOLKLORE, MEDIA AT DISKURSO NG BATA Ayon nga sa pananaw ni Antonio Gramsci, ang folklore - at ang gamit nito sa panitikang pambata - ay nagpapahiwatig ng sariling "conception of the world and life" ng mamamayan, at maaaring gawing pantapat sa kaalamang opisyal: "implicit to a large extent in determinate (in time and space) strata of society and in opposition (also for the most part implicit, mechanical, and objective) to 'official' conceptions of the world (or in a broader sense, the conceptions of the cultured parts of historically determinate societies) that have succeeded one another in the historical process."8 Sa kabilang banda, dahil sa kasalukuyang moda ng produksyon na nakatali sa publikasyon, rekording at kita, ang lumalabas na panitikang pambata ng nakararami ay bahagi na rin ng opisyal na produksyon ng kaalaman: mula awitin at sayaw na "Spaghetti," "Bulaklak," at "Otso-otso," hanggang sa librong pambata ng Adarna Publishing at iba pa. Anong konsepsyon at pagdalumat sa mundo ang isinisiwalat ng kontemporaryong panitikan - awdyo at biswal - para sa mga bata? Masasabing ang mga popular na children's rhyme ang pinaka-organikong pagpapadaloy ng kontemporaryong panitikang pambata, libre mula sa kontrol ng kapitalismo at estado. Saad ang tago at hayag ng mensaheng sekswal at bawal na kalalakarang panlipunan, lahok pa ang katernong sayaw, ang mga awiting bata ay nagsisiwalat ng konsepsyong panlipunan sa labas ng opisyal na lipunan. Sa underclass na mundo, sa laylayan ng pagmamatyag ng kapangyarihan, maaaring isiwalat ang bawal na oral, dumudulas na patutsada sa namamayaning kaayusan ng kapangyarihan ng estado. Kung sa naunang folklore, tulad ng kuwentong pusong at pilandok, ay subersyon ng namamayaning kaayusang ang namamayagpag sa pamamagitan ng pagbalikwas sa masinop na kaayusan panlipunan, ang kasalukuyang awiting pambata ay hindi lubos na matuwid ang paglalahad ng mga kategorya ng binabalikwas.9 Ibig sabihin, mas mabulaklak, pa-otso-otso ang kalakaran ng pagbabalikwas: mahalay ba o inosente, may iba pa bang kahulugan o wala, tungkol ba ito sa mga pribadong bahagi ng babae at sex - pero bakit ROLANDO B. TOLENTINO popular? Bakit pagiling-giling at patuwad na pumping ang katernong pagkilos nito? Ang kasinupan ng pagbabalikwas sa naunang folklore ay matutunghayan sa kuwentong pambata na gumagamit ng elemento kundi man ng mismong tradisyonal na folklore. Ang panitikang bayan sa panahon ng kolonyalismo ay naisantabi para paboran ang mga ipinakikilalang folk na may Kristiyanisadong laman at popular na panitikan. Sa panahon ng Kastila, ipinalaganap ng simbahan, sa misa at parokyal na eskuwelahan ang mga buhay ng santo, kuwento at tula mula sa Bibliya, at kanluraning panitikan. Sa panahon ng Amerikano, ipinalaganap naman ng pampublikong sistema ng edukasyon ang mga kuwento ng ideyal na pamilya bilang instrumento sa pagbigkas at pagbasa (mula John, Jill, Jean at Spot, tungo kina Pepe, Pilar at Tagpi), Amerikano at British na mito, epiko at panulaan. Sa kasalukuyang panahon, ang panitikang pambata ay nagsasaad ng pedagogical na aspekto ng liberal na pagpapahalaga - liberal dahil kontraryo ang maraming kuwento sa tradisyonal na sistema ng pagpapahalaga. Tunghayan na lamang ang seksyon hinggil sa values sa simula o wakas ng mga kuwento sa libro. Hindi, samakatuwid, katanggap- tanggap ang mga awiting bata sa kalsada dahil masyado itong jologs sa panlasa ng lehitimong panitikang pambata na patuloy pa rin namang nagsisikap para sa sarili nitong lehitimasyon bilang panitikang pambansa. Kung ang namamayaning diskurso ng panitikang pambata ay nakaugat sa artikulasyon ng gitnang uring karanasan sa pagkabata, ipinapahiwatig din ng naturang diskurso ang non-entitlement o pagka- etsapwera ng mayoryang bata sa sinasambit na ideyal na pagkabata. Hindi tulad ng gitnang uring panuntunan na maaaring maranasan ng nakakatanda sa pamamagitan ng sache economics o ang pagtingi ng marka ng uring nais mapabilang batay sa pang-ekonomiyang kapangyarihang makabili, halimbawa, ang musmos ay mas wholistik ang kapamaraanan ng pagdanas. Hindi pwedeng tingiin ang tiket sa sine o ang pambayad sa kiddie meal. Malupit mag-malling na kasama ang bata dahil hindi mauunawaan ng bata kung bakit hindi 9
10 MALAY siya makabili ng nais niyang laruan o makasakay sa kiddie ride. Kung gayon, mas pinaggaganyakan ng nakakatanda ang pagdanas ng pagkabata sa kanyang anak, pamangkin o pinsan. At dito makakahiram ng kaalaman ang manunulat ng panitikang pambata. Sa isang banda, ito naman ang kanyang piniling panlipunang posisyon, siya ang tinig na tagapaghatid ng rason, dunong at pinagkatandaan. Maaari niyang talakayin ang agam-agam sa konsumeristang lipunan para makapagdulot ng kritikal na posisyon, isang interbensyon, na kontraryo sa namamayaning kaayusan at pagpapahalaga. Pero hindi lang naman konsumerismo ang suliraning panlipunan ng bata sa bansa. Magkakasabay nilang dinaranas ang kagutuman, kawalan ng tahanan, bugbog sa demolisyon at sakunang natural, iligal na pagtotroso, polusyon, at iba pa. Tulad ng manunulat ng hindi panitikang pambata, maliban na lamang kung malinaw na gitnang uri ang nais lamang maging audience ng tula, dula, kuwento at awit, may pangangailangang maisakatuparan ng manunulat ng panitikang pambata ang formulasyon ni Mao, "mula sa bata, tungo sa bata." Upang maging ganito, kailangang lumubog ang manunulat ng panitikang pambata sa aktwal na kalagayan ng mga batang nais pang maging mambabasa-mamamayan. Hindi na nakakasapat ang imahinasyon na nanggagaling din naman sa gitnang uring aspirasyon - ma- publish, manalo ng Palanca, magkaroon ng mambabasa. Sa kabilang banda, at ito ay mas pumapatungkol sa moda ng produksyon ng panitikang pambata, ay ang pangangailangan ng ibang teknolohiya ng paglikha, paglabas at resepsyon ng panitikang pambata. Hindi na nakakasapat ang porma ng storybook. Sa panahon ng information technology at sa kakulangan nito sa nakakarami, maaaring makaisip ng bagong kapamaraanan ng pagpapalawak ng audience ng panitikang pambata - mula illustrated websites na maaari pa ngang may programadong nagbabasa nito hanggang sa pagbabalik sa xerox art para sa mga anak ng manggagawang nagwewelga o inoorganisang komunidad ng maralitang tagalungsod. At maaari rin, simulan ang worksyap TOMO XXI BLG. 1 para sa mismong manunulat sa mga sektor at erya na nakalikha ng mga akdang panitikang pambata para sa kanilang komunidad. Kung magkaganito, may purposiveness na nawawala - maliban sa reiterasyon ng gitnang uring hegemoniya ng pagmumundo - sa namamayaning panitikang pambata. Sa pamamagitan ng paglalangkap ng elemento at kuwentong folklorista na siya namang ginagawa ng mga manunulat ng panitikang pambata, napapalawak at napapalalim nila ang potensyal para sa posibilidad sa hinaharap. Ang komentaryong pang-indibidwal ukol sa kaibuturan ng mabuting bata at pagkabata, ay makapanghahagip ng politikal na komentaryo. Hindi lamang ito komentaryo hinggil sa indibidwalistikong agam-agam sa pagbabalik ng kamag-anak na OCW, pagkawala ng bahay sa mudslide dulot ng iligal na pagtotroso, kamatayan ng pinaslang na lider ng unyon, kagutuman, at pangkalahatang kahirapan, ang kuwentong pambata ay kailangang makasapol at makapagbigay ng komentaryo sa kasalukuyang kondisyong historikal at panlipunan. Magagawa ito sa pamamagitan ng mas masinsing gamit ng folklore, hindi lang simpleng pagsambit nito sa kuwento bilang fakulti ng imahinasyon ng pagkabata kundi bilang seryosong interbensyon sa panghihimok maging kakaibang pagkatao sa kolektibong pagdanas ng pagtanggap sa pinakamarahas na pang-araw-araw na karanasan. Bago matalakay ang kaibhan sa panitikang pambata, kailangan munang isaalang-alang ang kolektibong karanasang nagbubuklod sa mayorya ng mga bata, sa kanilang mga magulang at pamayanan. Bago matalakay ang responsibilidad ng nakakatanda sa pagkabata o mismong ng mga bata sa okasyon ng kanilang pagkabata, kailangan munang mailinaw ang konteksto ng sistematikong abdikasyon ng estado sa pangangalaga sa bata. Kung magagawa ito, tunay na magiging kagiliw- giliw ang halakhak ng batang pinagbabawalang tumawa, ang pagyakap sa ina at kalaro ng batang may kakaibang pambihirang buhok, at ang inaasam-asam na muling pagbabasketbol ng parating na kapatid na OCW.
FOLKLORE, MEDIA AT DISKURSO NG BATA MGA TALA 1 Binanggit ni Sudeshna Chatterjee, "Children's Role in Humanizing Forced Evictions and Resettlements in Delhi," Children, Youth and Environments 17:1 (2007), h t t p : / / w w w. c o l o r a d o . e d u / j o u r n a l s / c y e / 1 7 _ 1 / 17_1_12_ForcedEvictions.pdf (inakses noong 28 Enero 2008), 21. 2 Para sa kasaysayan ng panitikang pambata, tingnan ang datos at pagsusuri nina Reinero Alba, "Nurturing Children's Literature in the Philippines," National Commission for Culture and the Arts (Hulyo 28, 2003), h t t p : / / w w w . n c c a . g o v. p h / a b o u t _ c u l t a r t s / articles.php?artcl_Id=63 (inakses ng 28 Enero 2008). Tingnan din ang kay Lina B. Diaz de Rivera, "Children's Literature in the Philippines," Reading Today 21 (Disyembre 2003). 3 Alba, ibid. 4 Alba, ibid. 5 Ang kasaysayang sa talatang ito ay hango kay Alba, ibid. 6 Tingnan ang Likhaan introductory page, (inakses ng 28 Enero 2008). 7 Para sa mga datos hinggil sa kahirapan at mga bata sa bansa, tingnan ang U.S. Department of Labor, "The Philippines," iclp/sweat/philippines.htm (inakses ng 26 Hulyo 2007), at World Vision International, "Philippines-Country Profile," philippines.htm (inakses ng 26 Hulyo 2007). 8 Antonio Gramsci, Selections from cultural writings. London (Lawrence & Wishart) 1985, 189. 9 Para sa talakayan ng subersyon ng kuwentong bayan, tingnan ang talakay ni Rolando Tolentino, "Matagal Nang Patay ang Babae: Bawal sa Panitikang Bayan," Sipat-Kultura (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2007), 19-38. ROLANDO B. TOLENTINO SANGGUNIAN Alba, Reinero, "Nurturing Children's Literature in the Philippines," National Commission for Culture and the Arts (Hulyo 28, 2003), w w w. n c c a . g o v. p h / a b o u t _ c u l t a r t s / articles.php?artcl_Id=63 (inakses noong 28 Enero 2008). Chatterjee, Sudeshna, "Children's Role in Humanizing Forced Evictions and Resettlements in Delhi," Children, Youth and Environments 17:1 (2007), 17_1_12_ForcedEvictions.pdf (inakses noong 28 Enero 2008), 21. Diaz de Rivera, Lina B., "Children's Literature in the Philippines," Reading Today 21 (Disyembre 2003). Gramsci, Antonio, Selections from cultural writings. London (Lawrence & Wishart) 1985. Likhaan introductory page, (inakses noong 28 Enero 2008). Tolentino, Rolando, "Matagal Nang Patay ang Babae: Bawal sa Panitikang Bayan," Sipat- Kultura (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2007), 19-38. U.S. Department of Labor, "The Philippines," philippines.htm (inakses ng 26 Hulyo 2007). World Vision International, "Philippines-Country Profile," philippines.htm (inakses noong 26 Hulyo 2007). 11