Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Yang Pagbul'lók-bul'lok: Varyasyon ng Wikang Mandaya sa Ilang Munisipalidad ng Davao Oriental RAYMUND M. PASION, Ph.D. Davao Oriental State College of Science and Technology, Mati City, Davao Oriental Date Received: February 18, 2015; Date Revised: April 17, 2015 Abstrak - The study aimed to find out the lexical, phonological, and morphological variations of the Mandaya language in the municipalities of Manay, Caraga, Baganga and Cateel in the province of Davao Oriental. This research was conducted to meet the following objectives: (1) To present the terminologies used in the four municipalities based on the Indigenous Knowledge System and Practices of Mandaya in cultural farming, hunting, fishing and animal husbandry. (2) To identify the variations in the Mandaya language based on lexicon, phonology and morphology. (3) To show the distinct linguistic feature in the Mandaya language that is different from Filipino language based on lexicon, phonology and morphology. Qualitative design, descriptive and indigenous methods were used in gathering and analyzing the data. Purposive combination and snow-ball sampling were utilized in choosing the informants. It was found out in the study that there was a variation of the Mandaya language in the four municipalities. In the lexical aspect, there were three evident categories: the different in form; the slightly similar in form; and the same in form but different in pronunciation. While in the phonological aspect, it also showed three variations; the phoneme /h/; the phoneme /ᵊ/ (swa); and the glide l or /l−l/. On the other hand, in the morphological aspect, the researcher observed two things: the affix and morphological phenomena occurring in the words in different dialects in Mandaya. In general, the occurrence of variations in lexical, phonological and morphological aspects in the Mandaya language was inevitable, and this was caused by the three factors: the linguistics, sociolinguistics and psychological. Keywords: Language Variation, Lexical, Mandaya, Morphological,Ponological INTRODUKSYON Sa anumang tungkuling ginagawa ng tao, gamit niya ang wika. Nabubuhay ang tao sa mundo ng wika. Sa paglalakbay, pakikipagkaibigan, pakikipag-away, paglilibang o maging sa pagtulog, kapiling ng tao ang wika. Upang maintindihan kailangang maunawaan ang kalikasan ng wika na siyang bumubuo ng isang pagkatao. Wika ang pinagmumulan ng buhay at kapangyarihan ng tao. Isang paniniwala sa Afrika na ang isang sanggol ay tinatawag na kintu (bagay/thing), hindi pa ito matatawag na muntu (tao/person) hanggat hindi pa siya natututo o nakaaalam ng wika (Fromklin et al., 2003:1). Samakatuwid, ayon sa tradisyong ito, nagiging tao ang tao dahil may alam siyang wika. Wika ang nag- uugnay sa isang indibidwal sa iba pang indibidwal sa kanyang paligid. Ang mahusay na kasanayan sa paggamit ng wika ay nagbubunga ng mahusay na pakikisama. paghahanapbuhay, ang sangkatauhan, Ang isang bansang arkipelago tulad ng Pilipinas ay nag-aangkin ng katangian ng pagkakaroon ng napakaraming wika sa Ethnologue: Languages of the World (Online Version) ang may isandaan at walumpu't isang (181) indibidwal na wika ng Pilipinas at apat (4) dito ay itinuring na extinct o patay na wika sapagkat wala nang tagapagsalita nito, ang Agta (Didamay), Agta (Villa Viciosa), Ayta (Tayabas) at Katabaga (Lewis, 2013). at wikain. Nakatala Tulad sa Luzon at Visayas, nabubuhay ang mga taong multilingwal sa Mindanao. Sa pulóng ito makikita ang iba't ibang etnikong pangkat na may kani-kanilang natatanging kultura na karaniwan din namang nakikisalamuha sa ibang indibidwal mula sa ibang etnikong pangkat. Dahil sa pangangailangan ng pakikipagtalastasan sa kapwa, natututo ang mga tao rito na gumamit hindi lamang ng kanilang kinagisnang wika kundi maging ng wika ng kanilang karatig na 36 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Oriental ang may pinakamaraming populasyon ng pangkat o tribo. Gayunpaman, tanging ang kanilang mga Mandaya. Binubuo ng isang (1) lungsod at sariling wika ang nagpapakilala ng kanilang identidad. sampung (10) munisipalidad ang Davao Oriental kung teorya, ang saan nahahati ito sa dalawang distrito. Ang mga varyasyon ng wika ay maaaring nangyayari ayon sa munisipalidad ng Taragona, Manay, Caraga, Baganga, konteksto ng etnisiti, sosyal klas, seks, heograpiya, Cateel at Boston ay nabibilang sa unang distritong edad at iba pang paktor. Tinutukoy ng mga linggwista tinatawag na eastcoast. Itinuring ang distritong ito na ang varyasyon sa ponetiks, ponolohiya, morpolohiya, lugar ng mga Mandaya sapagkat dito makikita ang sintaktik at semantik. Maaaring ang varyasyon ng maraming populasyon ng mga Mandaya. wika ay nasa tunog, mga salita o bokabularyo, estruktura ng gramatika o sa lahat ng mga ito (Santos at Hufana, 2008:10). Ang mga ito ay maaaring iugnay sa mga eksternal na paktor tulad ng heograpikal o grupong sosyal. Nasa varyasyong heograpikal kung tono, sa pumapasok dito ang pagkakaiba sa bokabularyo at sa morpolohiya ng wika o gramatika nito. Nagkakaroon ng pagkakaiba sa wika batay na rin sa lugar o lokasyon ng tagagamit ng wika. Ang pagkakaiba ng wika dulot ng mga elementong pangwika ay tinatawag na rehiyonal na varyasyon o dayalek. Samantalang, varyasyong sosyal naman ang pagkakaiba-iba ng sosyal na paggamit ng wika. Nagmula ang pagkakaibang ito sa wika bunga ng posisyong sosyal o panlipunan ng bawat grupo. Dahil sa mga varyasyong ito, lumilitaw ang tinatawag na varayti ng isang wika. Kaugnay sa sosyolinggwistikong Bagama't iisang katutubong pangkat o grupo, napaghihiwalay ang mga Mandaya ng mga bundok at iba pang hangganan. Dahil sa heograpikal na sitwasyong ang varyasyon o dayalektal na varayti ng wikang Mandaya sa iba't ibang grupong gumagamit nito. Ito ang nilalayong alamin ng mananaliksik. ito, pinaniniwalaang umiiral SULIRANIN NG PAG-AARAL Layunin ng pag-aaral na tukuyin ang varyasyon o mga varyasyon ng wikang Mandaya na matatagpuan sa mga munisipalidad ng Manay, Caraga, Baganga at Cateel ng Probinsiyang Davao Oriental. Batay sa nabanggit na layunin, sinikap masagot ang sumusunod na mga katanungan: 1. Ano-ano ang mga terminong ginagamit ng mga munisipalidad ng Mny, Crg, Bgng at Ctl ng Davao Oriental batay sa Indigenous Knowledge System and Practices (IKSP) ng Mandaya ayon sa at pagsasaka, paghahayupan? Ayon kay Fermin (Peregrino, 2002:93), ang mga varayti ng wika ay nadebelop dahil sa patuloy na pakikisalamuha ng tao sa kanyang kapwa - sa sariling pangkat at ibang pangkat sa lipunan. Sa kanyang pakikisalamuha, nalalantad siya sa ibang katangian ng mga wikang kanyang ginagamit. Ang iba't ibang kultura, katayuan, at uri sa lipunan ang ilan sa mga pangunahing salik na nakaaapekto sa pagkakaroon ng varayti ng wika. Nagaganap ito sa isang lugar na mayaman sa iba't ibang uri ng tao tulad nga ng Mindanao. pangangaso, pangingisda iba't 2. Anong varyasyon ang makikita sa mga terminong Mandaya ng Mny, Crg, Bgng at Ctl batay sa leksikon, ponolohikal at morpolohikal? 3. Anong linggwistikal na katangian ang makikita sa wikang Mandaya na kaiba sa wikang Filipino batay sa leksikon, ponolohikal at morpolohikal? Ang mga Mandaya ay matatagpuan sa probinsya ng Davao Oriental ng Mindanao. May mayaman silang kultura, panitikan, paniniwala, at tradisyon na iba sa iba pang grupo sa pulô. Mandaya rin ang tawag Itinuturing sa kanilang ginagamit na wika. naIndigenous People (IP) ang mga Mandaya. Nabibilang ito sa isandaan at sampung (110) katutubo ng Pilipinas. Ang katagang Mandaya ay nagmula sa mga salitang man (tao) at daya (itaas na bahagi o itaas na bahagi ng ilog), dahil rin dito, ang mga Mandaya ay tinatawag na inhabitants of the uplands (NCIP, 2012). TEORETIKAL NA BATAYAN Pinagbabatayan sa pag-aaral na ito ang pag-aaral ni Poplack (1993) tungkol sa teorya ng varyasyon at ugnayan ng wika, ang pananaw sa wika ay nakatuon sa pagsusuri ng gramatikal na estruktura ng wika sa magkakaugnay na diskurso at pag-alam ng dahilan sa pagkapabago-bago ng porma at gamit ng isang wika sa iba't ibang sitwasyon. Inaalam dito ang patern ng paggamit ng wika at hindi lamang ang pag-iral nito sa isang komunidad. Naninirahan ang mga Mandaya sa bulubunduking bahagi na matatagpuan sa Davao del Norte, Compostella Valley, Agusan del Sur, at Davao Oriental. Ang Davao ng Timog-Silangang Mindanao KONSEPTWAL NA BATAYAN Inilahad saFigyur 1 ang biswal na paglalarawan sa konsepto ng pagkakaroon ng iba't ibang varayti ng wika sa isang komunidad. Dito, sinisimbolo ng isang 37 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 bawat bilog sa gitna ang Davao Oriental kung saan naninirahan ang katutubong Mandaya. Sakop ng Probinsya ng Davao Oriental ang ibang munisipalidad na nahahati ayon sa hangganan ng bawat lugar. Sa sitwasyong ito ay nagkakaroon na ng tinatawag na varyasyong heograpikal. Inirerepresenta ng apat na maliliit na bilog mula sa malaking bilog ang apat na munisipalidad ng Davao Oriental - Crg, Mny, Bgng at Ctl, kung saan matatagpuan ang mga katutubong Mandaya sa probinsya. Bagama't mga Mandaya, dahil sa heograpikal na sitwasyon ay pinaniniwalaan ng mananaliksik na may varayti ang wikang Mandayang munisipalidad. sa ginagamit Ang varyasyon ng wikang Mandaya sa apat na grupo ay maaaring makita sa pamamagitan ng kanilang IKSP na nagbibigay ng tuon sa mga terminong kultural sa aspektong pangkabuhayan tulad ng paghahayupan, pangangaso, pangingisda at pagsasaka na inirerepresenta ng kahong parisukat na ikinokonekta ng mga linya mula sa gitnang bilog. Dito makikita na bagama't may isang paniniwala, kultura, at pamumuhay ang mga Mandaya, nagkakaroon ng pagkakaiba ang kanilang katawagan o pananalita. iba't Figyur 1. Iskematikong dayagram ng paradaym ng pag-aaral DISENYO AT METODOLOHIYA NG PAG- AARAL Disenyong kwalitatibo at kwantitatibo na nilapatan ng dalawang paraan sa paglilikom at pag- aanalisa ng mga datos. Una, ginamit ang pamamaraang indehinus sa pangangalap ng datos na naging batayan naman sa terminong kultural ng wikang Mandaya. Pangalawa, ang pamamaraang deskriptibo sa pagsusuri o pag-aanalisa ng mga datos na at kombinasyong dulog na heograpiko-etnograpiko upang maipakita ang sistemang pangwika ng mga Mandayang matatagpuan nasabing mga munisipalidad. Layon ding maipakita ang pagbabago- nilapatan ng pagsusuring estruktural sa bagong nagaganap sa wikang Mandaya tulad ng pagbigkas, pagpapakahulugan at paggamit ng mga terminolohiya sa paghahanapbuhay, at matukoy ang pagkakaiba sa wika batay sa lokasyon. Samantalang sa pag-aanalisa ng mga datos, isinaalang-alang ang masusing pagtalakay tungkol sa varyasyong leksikal, ponolohikal at morpolohikal na naganap sa wikang Mandaya at ang pagpapangkat- sa varyasyong pangkat ng mga magkakatulad, may pagkakatulad gayundin sa pagkakaiba nito sa isang lugar patungo sa iba pang lugar na pinaghahambing. lugar ayon Ang varyasyong leksikal ang unang tinalakay sa pamamagitan ng Swadesh list at mga terminong 38 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 nababatay sa IKSPng pangkabuhayan upang mabatid ang pagkakatulad at hindi pagkakatulad nito sa mga lugar na pinaghahambing. Pagkatapos, batay parin sa nasabing mga termino at swadesh list ay inalam ang varyasyong ponolohikal. Sa pamamagitan ng pakikinig sa paraan ng pagbigkas ng mga salita at pagsulat ng notasyong ponemiko nito, natukoy ang ponolohikal na varyasyon. Samantalang, ang varyasyong morpolohikal sa apat na lugar ay inaalam sa pamamagitan ng mga impormasyong nairekord at mga naitala sa talatanungan. Ang lahat ng inilalahad sa mga talatanungang binibigyan ng analisis ay iniaayon sa suliranin ng pag-aaral. RESULTA NG PAG-AARAL A. VARYASYONG LEKSIKAL: a. Mga salitang magkaiba ang anyo Ang ibang pangkat ng Mandaya ay mayroong iba't ibang tawag sa maraming bagay na nagsisilbing pagkakilanlan ng bawat isa sa kanila dahil dito sila natutukoy o nakilala kung saang lugar o munisipalidad ito nabibilang. Tingnan ang mga halimbawa sa ibaba. Talahanayan 1. Mga salitang magka-iba ang anyo Dayalektong Mandaya Bgng Mny adto yan sang Blg. Crg adsidto 1 2 agbul'l gal'las paggas 3 4 5 agos al'lo awdi mangaraw agnon aw yagakaul'lo namog kung 6 bagat tipig dupak 7 8 danaw dini linaw ani bul'longan sin-i 9 dugtos ilum dunot 10 ikot luta-luta yuktan Ctl ansaan hambas manero gabon hao butos lib-og ngadi dugong bugkot Fil sa/nasa paraan ng paglilinis ng lupa mangaso hamóg kung uri ng sakit sa palay lawa dito sobrang kahinugan tubong/tali sa leeg gawa 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 inang inangunon kakal'lagakawan kal'lag kal'lagakaw kal'lagon kimpi kuka kul'lumpapaw kuligit obl'la obl'laan tigasawon tus tigasaw tusan kagang- kagangay labin-labin awas kusisang tal'labawo magatal'laba wo mamangon wait mamang waitan kutuhon kuko yanlapas tiyaho trabaho trabahoon hormigason senyas hormigas senyasan katang pamitay sobra iguk gagawin langgamin hudyat langgam hudyatan kagang na maliit lambî apaw/sobra gukgók ng baboy 39 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 b. Mga salitang may pagkakatulad ang anyo Isa pang uri ng varyasyong leksikal ay ang may pagkakatulad subalit hindi parehong-pareho. Ang pagkakaiba ay maaaring nasa katangiang ponolohikal o morpolohikal ng bawat grupo ng Mandaya mula apat na lugar. Talahanayan 2. Mga salitang may pagkakatulad sa anyo Blg. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Crg anlulupa awid baliwing bugkol'l bugtot dul'lok gabantay gutgot kabatuwan kabuwayna kain kikita kyawtawan l'lal'lum mal'lal'lum manganul'l manl'log masu matood matul'lid Dayalektong Mandaya Bgng Mny al'lopa al-lul'lupa yawid gawid swing diwing bukuon buko bogtot bugtat dulok duk byabantayan yagabantay lutgut gutgut kababatwan mabato herbabuwena kabul'layna (h)ain wain yakita kikitan kawtawan kyakawtawan laum lal'lum malaum malal'lum manganoway manganol'l ul'log mal'log maso aso matud matuod matulid tul'lid Ctl anlopa hawid siwing buko-buko buktot duok nagbantay lutgot kabatuhan herbubuwena hain ikita kyaotawan lawom malawom mangano hug anso tinuod tul-id Fil uri ng ibon hawak uri ng ibon alimpusò uri ng pasayan pagsiga sa mga damo nagabantay puyos mabato uri ng rekado saan nakita nanganak lalim malalim mapurol hulog panghi tunay/totoo tuwid 20 c. Mga salitang magkakatulad na magkatulad ang anyo ngunit magkakaiba ang bigkas Sa bahaging ito, ang mga halimbawa ng salitang magkakatulad na magkatulad ang anyo ngunit magkakaiba ang bigkas ay inilalahad sa pamamagitan ng pagpangkat-pangkat ng bawat lugar. Crg/Mny vs. Bgng/Ctl Ang sumusunod na mga halimbawa ay mga salita kung saan makikitang magkatulad na magkatulad ang mula sa Caraga at/o Manay at Baganga at/o Cateel subalit magkaiba ito ng bigkas. Matatandaang ang Caraga at Manay ay magkatabing munisipalidad at ang Baganga at Cateel ay magkasunod ding lugar. Narito ang paghahanay. Crg/Mny 1. ama /ˀamaˀ/ 2. wawa /wa:waˀ/ 3. sangi-sangi /sa:ŋiˀ.sa:ŋiˀ/ ama /ˀamaˀ/ wawa /wa:waˀ/ sangi-sangi /sa:ŋiˀ.sa:ŋiˀ/ vs Bgng/Ctl ama /ˀa:maˀ/ wawa /wa:waʰ/ sangi-sangi /sa:ŋiʰ.sa:ŋiʰ/ ama /ˀa:maˀ/ wawa /wa:waʰ/ sangi-sangi /sa:ŋiʰ.sa:ŋiʰ/ Fil ama uri ng ibon uri ng ibon 40 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Crg/Bgng vs. Mny/Ctl Ang mga halimbawa namang sumusunod ay mga salita mula sa Caraga at/o Baganga na katulad na katulad ng anyo ng mga salita mula sa Manay at/o Cateel subalit magkaiba ang bigkas nito. Crg/Bgng vs Mny/Ctl Fil 1. kasingkasing /kasi.ŋka:siŋ/ 2. pila /pilaʰ/ kasingkasing /kasi.ŋka:siŋ/ pila /pilaʰ/ kasingkasing /kasiŋka:siŋ/ pila /pi:laʰ/ kasingkasing /kasiŋka:siŋ/ pila /pi:laʰ/ puso ilán Samantala, may ilan pang kaso ang nakita kaugnay ng kategoryang ito. Ang mga sumusunod namang paghahanay ay nagpapakita ng kaibahan ng isang munisipalidad kumpara sa kalapit nitong lugar. Caraga vs Mny/Bgng/Ctl Ang mga sumusunod na halimbawa ay ang pagkakaiba sa bigkas ng mga salita mula sa Caraga. 1. Crg tanum /tənum/ 2. dupa 3. /dəpaʰ/ tambaba /tamba:baˀ/ vs Mny tanum /tanum/ dupa /dupaʰ/ tambaba /tamba:baʰ/ Bgng tanum /tanum/ dupa /dupaʰ/ tambaba /tamba:baʰ/ Ctl tanum /tanum/ dupa /dupaʰ/ tambaba /tamba:baʰ/ Fil pananim paghandóg paghandóg B. VARYASYONG PONOLOHIKAL Ang Ponemang /h/ Mula sa mga panayam at pananaliksik tungkol sa wikang Mandaya, tanggap ang katotohanang walang ponemang /h/ ang wikang ito. Subalit batay sa mga nakalap na nairekord na mga datos, natuklasang may mga pagkakataong narinig na ginagamit ng ilang Mandaya ang tunog na ito sa kanilang salita. Pansinin ang talahanayan sa ibaba. Talahanayan 3. Ang Ponemang /h/ sa Wikang Mandaya Blg. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Crg abakaan /ˀabakaˀan/ angin /ˀa:ŋin/ bakaan /bakaˀan/ iginawa /ˀigina:waʰ/ inog (na kamote) /ˀinog/ kaoy /ka:ˀoy/ taî /ta~iˀ/ ugas /ˀu:gas/ ugas Dayalektong Mandaya Bgng Mny abakaan abakaan /ˀabakaˀan/ /ˀabakaˀan/ hangin angin /ha:ŋin/ /ˀa:ŋin/ bakaan bakaan /bakaˀan/ /bakaˀan/ ginawa iginawa /gina:waʰ/ /ˀigina:waʰ/ hinog inog (na kamote) (na kamote) /hinog/ /ˀinog/ kaoy kaoy /ka:ˀoy/ /ka:ˀoy/ taî taî /taˀiˀ/ /ta~iˀ/ ugas unaw /ˀu:gas/ /ˀunaw/ hugas ugas Ctl abakahan /ˀabakahan/ angin /ˀa:ŋin/ bakahan /bakahan/ ginhawa /ginha:waʰ/ hinog (na kamote) /hinog/ kahoy /ka:hoy/ tahî /tahiˀ/ hugas /hu:gas/ hugas Fil abakahan hangin bakahan huminga kamoteng hinog kahoy (tree) tahî hugas (wash) 41 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Blg. Crg /ˀu:gas/ Dayalektong Mandaya Bgng Mny /hu:gas/ /ˀu:gas/ Ctl /hu:gas/ Fil 10 umay /ˀumay/ umay /ˀumay/ humay /humay/ omay /ˀomay/ Palay Inihanay sa sinundang talahanayan ang lahat ng mga salitang nakalap na naringgan ng ponemang /h/ at inihambing ito sa salita mula sa ibang munisipalidad. Mula sa talahanayan, makikitang tanging sa munisipalidad lamang ng Baganga at Cateel matatagpuan ang ponemang /h/. Ang pagkakaroon ng tunog na /h/ sa Baganga ay hindi laging nagaganap hindi tulad ng mga salita mula sa Cateel pawang may ponemang /h/ na lahat. Ang Tunog /ə/ o Swa Makikita sa talahanayan sa ibaba na hindi lahat ng dayalekto ng Mandaya sa Davao Oriental ay nagtataglay ng tunog na swa sa kanilang pagsasalita. Naging karaniwan lamang ito sa lugar ng Caraga, Manay at sa banghay ng salitang-ugat na sira sa lugar ng Baganga. Samantala, nawawala na ito o hindi na naririnig sa mga Mandaya sa munisipalidad ng Cateel. Talahanayan 4. Mga Tunog na Swa o /ə/ sa Wikang Mandaya Blg. 1 2 3 4 5 6 7 Crg. dubdub /də:bdəb/ daot /daˀət/ dudungog /də.dəŋog/ tagon /ta:gən/ mabugat /ma.bəgat/ manigop /mani:gəp/ sagbot /sa:gbət/ Mga Salitang May Tunog /ə/ o Swa Fil. Mny. inom /ˀinəm/ mabugat /mabəgat/ Fil. tiyan inum sirâ mabigat narinig madamol'l /madə:mol~l/ makapal hawak mabigat manggod /ma:ŋgəd/ maytom /maytəm/ sapagkát itim mangaso tungawon /tunga:wən/ hatiin damo madlog /ma:dləg/ uri ng ibon Bgng. guba /guəbaˀ/ maguba /magəbaˀ/ yaguba /yagəbaˀ/ Fil. sira masira nasira 8 tungaon /tunga:ˀən/ hatiin kaugkot /kaˀu:gkət/ ninuno dagum /dagəm/ gutgot /gət:got/ 11 maangkot /maˀaŋkət/ tanum /tanəm/ tukap /təkap/ 9 10 12 13 tubò o sibol puyos malambot na lupa pananim dawak kaugkutan /kaˀugkətan/ batuk /ba:tək/ batukan /batə:kan/ yaguba /yagəbaˀ/ ninuno batik batikán nasira 14 yagadagum /yagada:gəm/ tumubo 15 kaguguna /kagəgu:naˀ/ kalagayan 42 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Batay sa mga nalilikom na mga salita, ang mga salitang nagtataglay ng tunog na swa na makikita sa lugar ng Crg ay binubuo ng dalawampu't anim (26). Samantalang, may labimpito (17) naman sa lugar ng Mny, at tatlo (3) lamang sa lugar ng Bgng. Ngunit, higit na kapansin-pansin na sero o wala ng tunog na swa sa pagsasalita ng mga katutubong Mandaya sa Ctl (Brgy. Abejod). Nangangahulugan lamang ito na tuluyan ng nawawala ang nasabing tunog sa kanilang pagsasalita. Ito ay inilalarawan sa ginawang pie chart na makikita sa ibaba. Ang glide l o /l~l/ Ang tunog na glide /l~l/ ay nagiging bahagi na wika ng mga katutubong Mandaya dahil nailalarawan nito ang karaniwang pagkakabigkas ng naturang tunog sa kanilang pagsasalita. Pansinin ang sumusunod na mga halimbawa. Talahanayan 5. Mga Salitang May Glide l o /l~l/ sa Wikang Mandaya Blg. Dayalektong Mandaya / Notasyong Ponemiko Crg Mny Bgng Ctl Fil 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 /ˀa:gbul~l/ /ˀa:gos/ /ˀa:l~lag/ /ˀal~loʰ/ /ˀal~lon suwag/ /ˀal~lu:yon/ /ˀalal~la:gtoy/ /ba:kid/ /ba:kl~log/ /bal~lakat/ /bal~latok/ /bal~lul~loʰ/ /binal~la:ŋay/ /bo:l~lbol~l/ /da:l~lan/ /da:l~lan/ /dakul~laʰ/ /danaw/ /ˀə:tək/ /gul~la:ŋan/ /gal~las/ /maŋaraw/ /ˀaw/ /ˀal~loʰ/ /ˀal~lon suwag/ /ˀal~lu:yon/ /ˀal.la:gtoy/ /bal~ludan/ /ba:kl~log/ /bal~lakat/ /bal~latok/ /bal~lul~loʰ/ /binal~la:ŋay/ /bu:bol~l/ /da:l~lan/ /ˀagiyan/ /dagdagoʰ/ /li:naw/ /bal~lu.ŋatuk/ /guwa:ŋan/ /pa.ggas/ /yaga.kaˀu:l~loʰ/ /ˀa:staʰ/ /ˀal~loʰ/ /ˀawon suwag/ /ˀal~lu:yon/ /ˀalala:gtoy/ /bal~lawaŋ/ /ka:ylog/ /pakat/ /ˀamaratok/ /baluloʰ/ /bina:ŋay/ /bu:l~lbul~l/ /da:l~lan/ /da:l~lan/ /bagas/ /bul~lo:ŋan/ /ˀaligiʰ/ /gul~la:ŋan/ /ha:mbas/ /mane:roʰ/ /haw/ /ha:ˀoˀ/ /suŋa:yan/ /ˀawo:yon/ /ˀanlala:gtoy/ /ˀipu:ˀot/ /ba:naʰ/ /bal~lakat/ /ˀamoˀa:tok/ /baluloʰ/ /kalakatan/ /balaˀi:boʰ/ /da:n/ /ˀagiyan/ /bagas/ /li.bˀog/ /tabaˀ/ /guwa:ŋan/ paglilinis ng lupa mangaso at halo may sungay bayanihan uri ng ibon proseso ng pagpapahinog bana daanan ng tuta uri ng ibon uri ng isda uri ng saging balahibo kalsada daan malaki lawà 20 gubat Mula sa higit kumulang na walong daan labing-apat (814) na mga katawagang leksikal, may isandaan walumpu't isang (181) mga salitang mayroong glide /l~l/ na makikita sa lugar ng Crg. Isandaan limampu (150) naman sa mga salitang makikita sa lugar ng Mny, at animnapu't siyam (69) lamang sa mga salitang makikita sa Bgng. Ngunit, sa lugar ng Ctl ay may walong (8) mga salita lamang ang kakikitaan ng naturang tunog. 43 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 C. VARYASYONG MORPOLOHIKAL Mga Morpemang Panlapi: Inilalahad lamang sa bahaging ito ang ilang mga halimbawa ng mga morpemang panlapi na makikita sa mga salita ng Crg na natutumbasan ng magkakatulad, may pagkakatulad o kaya'y magkakaibang anyo ng salita na may magkakaiba o magkakatulad ding mga panlaping makikita sa lugar ng Mny, Bgng at Ctl. 1. [ma-]. Crg. maaba maadla maangkot Mny. maaba maalyaw mayamok Bgng. maba maalyaw mautok Ctl. mahaba maadla mayamot Fil. mahaba mailap na hayop malambot na lupa 2. [-an]. Crg. agiyanan bakaan kamatisan Mny. agiyanan bakaan kamatisan Bgng. agiyanan bakaan kamatisan Ctl. agiyanan bakahan kamatisan Fil. daanan bakahan kamatisan 2. [ka-;-an]. Crg. kagul'langan kalupaan Mny. kaguwangan kalupaan Bgng. kagul'langan kalupaan Ctl. kaguwangan kalupaan Fil. kagubatan lupain Pagbabagong Morpoponemiko: Pagbabagong morpoponemiko ang tawag sa anumang morpemang nagbabago sa karaniwang anyo ng salita. Sa bahaging ito ay inilalahad lamang ang ilang mga halimbawa ng pagbabagong morpoponemikong pagpapalit ng ponema, pagkakaltas ng ponema at pagdaragdag ng ponemang naganap sa wika ng Mandaya. Pansinin ang mga sumusunod na halimbawa. a. Pagpapalit ng Ponema Ang pagpapalit ng ponemana makikita sa mga salita ng wikang Mandaya ay naganap hindi sa impluwensiyang dulot ng katabi nitong ponema kundi sa pagbuo ng mga salitang buhat sa mga lugar na pinagmulan nito. Naging dahilan ito upang mag-iba ang ispeling at bigkas. Tatlong kaso ng pagpapalit ng ponema ang natuklasan sa pag-aaral - (1) /l~l/ → /l/;(2) glide /l~l/ → /w/;at (3) /o/ → /u/at bisa bersa. Talahanayan 6. Ang Ponemang /l~l/ → /l/ Crg. alal'lagtoy anlulupa bal'lagon gal'lob-gal'lob kal'lal'long l'lyuluto (na kamote) D a y a l e k t o n g M a n d a y a Mny. al-lagtoy al-lul'lupa bal'lagon gul'lob-gul'lob kal'lal'long lyuto (na kamote) Bgng. alalagtoy al'lopa balagon gul'lob-gul'lob kal'lal'long luto (na kamote) Ctl. anlalagtoy anlopa (bagon) gulob-gulob kalalong luto (na kamote) Fil alalagtoy al'lopa baging gal'lob-gal'lob tipaka ng itlog luto na kamote 44 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Crg. mal'lapit mal'layo pal'lapal'la tangl'lad D a y a l e k t o n g M a n d a y a Mny. mal'lapit mal'layo pal'lapal'la tangl'lad Bgng. malapitay malayo pal'lapal'la tanglad Ctl. malapit halayo palapala (tangngad) Fil malapit malayo paa tanglad Ang glide l o ponemang /l~l/ ay komon sa Caraga. Litaw sa kanilang pananalita ang tunog ng /l~l/ na isa sa katangian ng Mandaya na kakaiba sa wikang Filipino. Subalit ang katangiang ito ay nagbabago o nawawala sa iba lugar ng Mandaya lalo na sa Cateel. Kapansin-pansin ang pagpapalit ng /l~l/ sa /l/ sa munisipalidad ng Cateel, sa katunayan, hindi na naririnig ang ponemang ito sa lugar. Unti-unti na rin itong nawawala at napapalitan din ng ponemang /l/ sa Baganga. Samantala, bagamat karaniwan pa ring naririnig ang tunog na ito sa Manay, may ilang pagkakataon na napapalitan na rin ito ng tunog ng l. Talahanayan 7. Ang Ponemang /l~l/ → /w/ Crg. al'lo al'lon antatal'lo bul'lan kul'lago mapul'la ngal'lot pal'lo ul'lan yagabul'lad D a y a l e k t o n g M a n d a y a Mny. al'lo al'lon antatal'lo bul'lan kul'lago pul'la kal'lot pal'lon ul'lan yagabul'lad Bgng. awo awon antatawo buwan kuwago puwa kal'lot pawo uwan yagabuwad Ctl. (gabon) (sungayan) (ud) buwan kuwago puwa kawot (dilot) uwan gabuwad Fil hamog may sungay uok buwan kuwago pula kamot palo ulan nagbilad Ang /l~l/ ng Caraga ay napapalitan din naman ng /w/ sa ibang lugar. Ganap itong napapalitan sa lugar ng Cateel na tulad ng unang nabanggit ay hindi na kariringgan ng ponemang /l~l/. Samantala, bihira na ring maririnig ang tunog na glide l sa Baganga at napapalitan na rin ito ng /w/. Sa Manay naman, paminsanang nangyayari na napapalitan ng /w/ ang glide l. Talahanayan 8. Ang Ponemang /o/ → /u/ at /u/ → /o/ Crg. ol'las tol'lo bol'lbol'l pagtaod tukuda usunugon dubdub Ligbus D a y a l e k t o n g M a n d a y a Mny. ul'las tul'lo bubol'l (pagtawod) tukudan sunuga dubdob ligbos Bgng. (huwas) (tres) bul'lbul'l pagtaud tukoda sunogon dubdub ligbus Ctl. (pawis) (tres) (balaibo) (pagtahod) (sagulon) sunugon (tiyan) ligbos Fil pawis tatlo balahibo paggalang haluin sunugin tiyan kabute 45 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Crg. Bugtot D a y a l e k t o n g M a n d a y a Mny. (bugtat) Bgng. bogtot Ctl. (buktot) Fil bugtot limundo limondo (wala) (wala) limundo (taliyok) toliyok tuliyok toliyok toliyok (dul'lom) (gabi) dom dum gabi (ul'lo) (ul'lo) o u ulo Madalas na napapalitan ang ponemang /o/ sa Caraga ng /u/ sa Manay at Baganga kung ang salitang pagkakatulad. Samantala, katumbas karaniwang naiiba ang anyo ng salitang katumbas sa lugar ng Cateel. Sa kaso naman ng ponemang /u/ ng Caraga, may mga pagkakataong napapalitan ito ng ponemang /o/ sa Manay, Baganga, at Cateel at may pagkakataon ding namang nanatili itong /u/. ay may b. Pagkakaltas ng Ponema Ang pagkakaltas ng ponema ay tumutukoy sa pagkawala ng isa o higit pang ponema mula sa dayalektong Mandaya sa Caraga. Maaaring maganap ang pagkakaltas sa unahan, gitna at hulihan ng salita may panlapi man ito o wala. Hindi pare-pareho o walang nakitang konsistensi kung kalian nagaganap ang pagkakaltas ng ponema mula sa salita sa Caraga. Kaya sa ikadadali ng paglalahad, isa-isang inihambing ang kaso ng pagkakaltas mula sa dayalekto ng Caraga. parin ang iisang kahulugan sa mga salitang mula naman sa Caraga. Crg vs. Bgng Makikita naman sa ibaba ang mga salitang mula sa Caraga na nagkaroon ng pagkakaltas ng mga ponemang tulad ng /a/, /i/, /o/, /g/, /m/, /ŋ/, /s/, at /t/ sa lugar ng Baganga. Crg 1. Bgng dal'lupingan ginawa magpaan magtipon al'lan puga pyupuga sa tud yagaani Fil uri ng isda huminga magpain mag-ipon pangalan piga piniga saha tuhod nag-ani dal'lumpingan iginawa 2. 3. magapaan 4. magatipon 5. ngal'lan pusga pyuputga sa-a 8. tuod 9. 10. yagagani 2. 3. magapaan 4. magatipon 5. ngal'lan pusga pyuputga sa-a 8. tuod 9. 10. yagagani 7. Crg vs. Mny Inilahad sa ibaba ang mga salitang mula sa Caraga na nakakaltasan ng ponemang tulad ng /a/, /i/, /o/, /u/, at /n/ sa lugar ng Manay. Katulad sa lugar ng Manay, ang mga salitang mula sa Caraga ay karaniwang nakakaltasan ng ponemang /a/ sa lugar ng Baganga. Ganoon parin ang kahulugan ng mga salita at hindi nagbabago. Crg 1. basiyan bituon 2. buol'l 3. kaan 4. 5. magabuwa 6. mal'laat 7. manl'log paan 8. taapan 9. 10. yaan Mny basyan biton bul'l kan magbuwa mal'lat mal'log pan tapan yan Fil babaeng unggoy bituin anak ng usa kain magduyan masama hulog pain tahipan siya Makikita sa mga salitang mula sa Caraga ay karaniwang nakakaltas ang ponemang /a/ sa lugar ng Manay. Nagkaroon man ito ng pagkakaltas ay nanatili Crg vs. Ctl Ang mga ponemang /a/, /i/, /o/, /u/, /k/, /l'l/, /m/, /s/, /w/, at /y/ ay nakakaltas sa lugar ng Cateel. Ctl Crg Fil 1. basiyan byutang 2. kalintoo 3. kikita 4. 5. madakmul'l 6. magabuwa pamagi 7. sisuway 8. tuwig 9. 10. usunugon basyan butang kalinto ikita madakmo magbowa paagi isuway tuig sunugon Babaeng unggoy lagay kanan nakita makapal magduyan pamaraan taling sisiw taon sunugin 46 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 c. Pagdaragdag ng Ponema Crg 1. 2. Ctl maamis haba anlalagtoy kamoteng- Fil makinis haba uri ng ibon Ang pagdaragdag ng ponema ay tumutukoy sa pagdagdag ng isa o higit pang ponema mula sa dayalektong Mandaya sa Caraga. Katulad ng pagkakaltas ng ponema, maaaring maganap ang pagdaragdag sa unahan, gitna at hulihan ng salita may panlapi man ito o wala. Hindi pare-pareho o walang nakitang konsistensi kung kalian nagaganap ang pagdaragdag ng ponema mula sa salita sa Caraga. Kaya sa ikadadali ng paglalahad, isa-isang inihambing ang kaso ng pagdaragdag mula sa dayalekto ng Caraga. aamis aba alal'lagtoy kamoteng- kaoy kaoy 5. sa-a 6. sambuok 7. usoy 8. uyop 9. 10. yagkabot 3. 4. kamoteng-kahoy kahoy kahoy saha isambook unsoy huyop yagakabot kahoy saha isa sisiw hipan humukay Crg vs. Mny Inilahad sa ibaba ang mga salitang mula sa Caraga ay nadaragdagan ng mga ponemang tulad ng /a/, /g/, /l/, /ŋ/, /s/, /w/, at /y/ sa lugar ng Manay. Crg Mny Fil gawid 1. buwi 2. dyudungog 3. ngido 4. 5. magbul'lad magabul'lad magbilad sukip 6. lyulupog awid bui dudungog ido hawak buhay narinig aso ukip yulupog bunga ng mais humabol 7. Crg vs. Bgng Makikita naman sa ibaba ang mga salitang mula sa Caraga ay nadaragdagan ng mga ponemang tulad ng /a/, /h/, /w/, at /y/ sa lugar ng Baganga. KONGKLUSYON Batay sa mga naging resulta ng pag-aaral, natuklasang may kakaiba ang natatanging paraan ng pamumuhay. mga Mandaya Napatutunayan ito ng mga katawagang tangi sa kanilang kultura at mahirap hanapan ng katumbas sa ibang wika. Nagsisilbi itong pagkakakilanlan ng kanilang pagiging Mandaya. sa kanilang Ang pagkakaroon ng varyasyong linggwistikal sa wikang Mandaya sa mga lugar ng Caraga, Manay, Baganga at Cateel ay maaaring dahilan ng heograpikal, sikolohikal, at sosyolohikal na aspekto. Kungsaan, madalas na naiiba ang katangian ng wikang Mandaya sa Cateel sapagkat malapit na ito sa dulong bahagi ng itaas ng Davao Oriental ang Cateel kasunod ng Boston na bahagi ng Davao Oriental. Idagdag pa ang porsyento ng mga Mandayang naninirahan dito. Sa apat na lugar ng pag-aaral, ang Cateel ay may pinakamaliit na porsyentong ng mga naninirahang Mandaya. Crg awid 1. bui 2. ika 3. ilaw 4. pamagi 5. ugas 6. ugasan 7. ukapan 8. umay 9. 10. urot Bgng yawid buwi ikaw hilaw pamaagi hugas yugasan yukapan humay hurot Fil hawak buhay ika hilaw pamaraan hugas hugasan upakin/balatan palay lahat Samantalang, ang mga Mandaya rin ay nakibagay sa iba't ibang aspekto tulad ng kanilang pananalita upang hindi maliitin o makaranas ng diskriminasyon. Kaya, sa kanilang pagsasalita ginagamit nila ang paraan pangkat. Naiimpluwensyahan din ang mga Mandaya sa kanilang pakikipag-ugnayan sa ibang pangkat. Kaya, sa Nagbabago pakikipamuhay kasama ang ibang pangkat. Gayundin, sa kanilang pakikipagkalakalan ay nakaaapekto rin sa pag-iiba ng kanilang wika. ng pananalita ng ibang rin ang kanilang wika dahil Crg vs. Ctl Makikita sa mga halimbawang nasa ibaba ang mga salitang mula sa Caraga ay nadaragdagan ng lalong-lalo na ang ponemang ponemang /h/ na karaniwang naganap sa mga salitang mula sa Cateel. /a/, /i/, /m/, /n/ Tatak ng isang wika ang katangiang natatangi at iba sa maraming wika. Tulad ng wikang Mandaya, maituturing na isang yunik at may katangitanging iba sa mga wika sa Pilipinas sapagkat ang kaibahang ito ay nagsilbing pagkilanlan sa kanilang pagiging Mandaya. 47 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 2, May 2015 Teksbuk-Workbuk sa Filipino 1. Malabon City: MGA REFERENSIYA Mutya, Publishing House, Inc. Fromklin, V. L., et al. An Introduction to Language (7th Edition). Thomson: Heinle, 2003. Peregrino, J. C., Pamela C. C., at Nilo S. O., eds. Minanga, Mga Babasahin sa Varayti at Varyasyon ng Filipino. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, Unibersidad ng Pilipinas, 2002. Pasion, R. M. (2013). Varyasyong Ponolohikal ng Wikang Mandaya sa Ilang Munisipalidad ng Davao Oriental, Davao Research Journal, Vol. 9, 57-65. Pasion, R. M. (2014). Varyasyong Leksikal sa mga Dayalektong Mandaya, Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, 2(6),40-42. Poplack, S. Variation Theory and Language Contact. American Dialect Research. Dennis R. Preston, ed. Philadelphia: John Benjamin B.V., 1993. Lewis, M. P., Gary F. S. and Charles D. F. (eds.). the World, SIL version: 2013. Ethnologue: Languages of Seventeenth International. edition. Dallas, Online Texas: 5 2013. Ethnologue: Languages of Seventeenth International. edition. Dallas, Online Texas: 5 2012. Online. Pasion, R. M. (2014). Morpolohikal na Varyasyon sa Wikang Mandaya ng Davao Oriental, Asia Pacific Journal of Education, Arts & Sciences, 1 (5), 129- 135. Santos, A. L. at Hufana, N. L. (2008). Ang sa Komunikasyon. Akademikong Filipino 48 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |