Kawíng 1.2 (2017): 47-72 Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo ng Mga Salitang Pantabangan (Preparing a Preliminary Glossary of Pantabangan Words) Rommel V. Espejo Nueva Ecija University of Science and Technology ABSTRAK Ang Pantabangan, Nueva Ecija ay natatanging bayan sa lalawigan dahil sa namumukod-tanging kultura at tradisyon. Kapansin-pansing ang mga mamamayan at mag-aaral sa bayang ito na nagtutungo sa lungsod ng Cabanatuan na may sariling salita sa pakikipag-usap, pakikipagkwentuhan at pakikitungo sa kanilang mga kamag- aral at maging sa ibang mga mamamayan ng Nueva Ecija, gamit ang kanilang mga katangi-tanging bokabularyo at ang kakaibang bigkas ng mga salita. Sa ganitong diwa, layunin ng mananaliksik na makapagtipon ng mga salitang may kaugnayan sa kultura at tradisyon, upang makabuo ng panimulang glosaryo ng mga salitang Pantabangan. Mga Susing Salita: Pantabangan, Nueva Ecija, Tagalog, glosaryo, leksikograpiya ~~~ ABSTRACT Pantabangan in the Province of Nueva Ecija isa town is known for its unique culture and traditions. It observed that citizens and students from Pantabangan, who go to or study in Cabanatuan City, are fluent communicating, conversing, and relating to their classmates and other citizens of Nueva Ecija, using their own unique vocabularies and way of pronouncing words. In view of this, the researcher aims to collect culture- and tradition-related words to prepare a preliminary glossary of Pantabangan words. Keywords: Pantabangan, Nueva Ecija, Tagalog, glossary, lexicography ~~~ Panimula May kapangyarihan ang wika at may wika ang kapangyarihan ayon kay De Quiros (1996). Ang wika ay hindi lamang isang paraan ng komunikasyon; ito ay isa rin paraan upang makapaghari. Hindi lamang ito susi sa impormasyon; susi rin ito sa 47
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 kapangyarihan. Ang wika ay makapangyarihan sapagkat ito ay kaluluwa ng bayan. Wika ang tagapamansag ng kultura. Ito ang tagapamahayag ng mithiin, pangarap, at adhikain ng mamamayan. Ang pagkakaroon ng isang pambansang wika ay magbibigkis sa mga mamamayang may iba-ibang kultura, iba-ibang wika at katayuan sa buhay. Bagamat makapangyarihan ang wika, nakasalalay rin sa tao ang kapalaran nito, sapagkat ang wika ay parang tubig. Ang hugis ng tubig ay kung ano ang hugis ng sisidlan (San Juan, 2012). Ginagamit rin ang wika upang maipahayag ang nais sabihin ng kaisipan ng mga taong naninirahan sa isang pamayanan. Sa pamamagitan ng pagsasalita at pagsulat, napapaabot nila ang kanilang kaisipan at damdamin. Isa rin itong likas na makataong pamamaraan ng paghahatid ng mga kaisipan, damdamin at mga hangarin sa pamamagitan ng isang kaparaanang lumilikha ng tunog; at kabuuan din ito ng mga sagisag sa paraang binibigkas. Sa pamamagitan nito, nagkakaugnayan, nagkakaunawaan at nagkakaisa ang mga kaanib ng isang pulutong ng mga tao. Bawat pangkat o pulutong ng mga taong naninirahan sa isang bansa, bayan, pook o pamayanan ay may sariling kultura. Ang kultura, sa payak na kahulugan, ay ang sining, literatura, paniniwala, at kaugalian ng isang pangkat ng mga taong nananahanan sa isang pamayanan. Ayon kay Santiago (1979), ang kultura ay ang pangkabuuang pananaw ng mga tao sa isang lipunan sa mundo at sa kanilang kapaligiran. Ang pananaw na ito ay hango sa paniniwala, tradisyon, uri ng pamumuhay, at iba pang mga bagay na nag-ugnay sa tao at nagpatibay sa bigkis ng pagkakaisa na siyang nagpapalaganap ng kanilang pangkalahatang diwa, pananaw, kaugalian, at adhikain. Sumasaklaw ang pag-aaral ng kultura sa kabuuang masalimuot na proseso na binubuo ng iba't ibang elemento tulad ng karunungan, pananampalataya, sining, batas, ugali, kagandahang asal, at iba pa na maaaring matutunan ng tao bilang kasapi sa isang lipunan gayundin bilang sistema ng mga simbolo na ipinapaliwanag ng wika. Mahigpit na magkaugnay ang wika at kultura (Rubrico, 2009a at 2009b). Konektado ang wika kapwa sa materyal at di-materyal na kultura. Binubuo ng materyal na kultura ang mga bagay na nakikita at nahahawakang pisikal. Nabibilang dito ang mga kasangkapan, kasuotan, kagamitan, bahay at pagkain. Ang mga tradisyon, panitikan, musika, sayaw, paniniwala at relihiyon, at iba pa ay sumasaklaw naman sa kulturang di-materyal. Sa ganitong diwa ito, masasabing ang mga leksim na bahagi ng papel na ito ay kalipunan ng mga paniniwala, tradisyon, uri ng pamumuhay, kasaysayan, kasuotan, sayaw, musika, at kagamitan na bumubuo sa matingkad na di-materyal at materyal na kultura ng mga taga-Pantabangan. Ito ang mga bagay na pinagmumulan ng kanilang kakaibang salita kung kaya't natatangi sila sa lalawigan ng Nueva Ecija. Patunay lamang ito na malapit ang relasyon ng kultura sa pagkakaroon ng varayti ng wika ng isang pamayanan. Pinatunayan nina Amtalao at Lartec (2015) na ang mga salitang inihahayag sa pamamagitan ng wika ay kaputol ng mga layunin, pagpapahalaga, paniniwala, at mga tradisyon ng nagkakaisang nilalang na binubuklod ng kultura. 48
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... R.V. Espejo Samakatuwid, ang wika ay ang nagbibigay anyo sa diwa at saloobin ng isang kultura. Ito rin ang nag-uugnay sa mga tao sa isang kultura, at sa pamamagitan nito, ang kultura ay maiintindihan at mapahalagahan maging sa mga taong hindi napaloob sa tinutukoy na kultura. Walang kulturang hindi dala ng isang wika sapagkat ito ay tumatayong sandigan at kaluluwa ng kultura na siya ring nagdadala at nagbibigay-diwa sa kultura ng isang lipunang binubuo ng mga taong may pareho-parehong pamumuhay at interes. Sa Nueva Ecija, ang Pantabangan ay natatanging bayan sa lalawigan dahil sa namumukod-tanging wika na bumubuhay sa kanilang tradisyon at kultura. Kapansin- pansin ang mga estudyanteng taga-Pantabangan na nag-aaral sa lungsod ng Cabanatuan na may sariling salita sa pakikipag-usap, pakikipagkwentuhan at pakikitungo sa kanilang mga kamag-aral. Sila ang mga estudyanteng bumubuo ng sariling pamayanan, grupo, o pangkat sa loob ng pamantasan. Sa kanilang pagsasama- sama, maluwalhati silang nakikipag-ugnayan, nakikitungo at nakikipag-usap sa kapwa nila estudyanteng nagsasalita rin ng katulad ng sinasalita ng karamihan ng miyembro ng pangkat. Madali rin makilala ang mga taong ito, dahil sa kakaibang tono o punto ng kanilang pananalita. Sadyang ang varayti ng kanilang wika ay kakaiba sa lahat ng mga taga-Nueva Ecija kung saan karamihan ay nagsasalita wikang Tagalog at Ilokano. Marahil malaki ang partisipasyon ng kasaysayan kung bakit ang mga taga- Pantabangan ay mayroon sariling wikang kumikilala sa kanilang mayamang kultura. Sinasabing, dahil sa pagtutulungan ng mga mamamayan na paunlarin ang bayan ng Pantabangan. Nagtulong-tulong ang mga mga tribu ng Id-dules, Id -talengs (Ilongot), at iba pang grupo mula sa karatig bayan at doon na nanirahan sa Pantabangan. Sila ang mga unang grupo ng mga pangkat etniko na nanirahan dito. Ayon sa kasaysayan, dala- dala ng mga grupong ito ang kanilang mga tradisyon, uri ng pamumuhay, kultura maging ang kanilang wika. Masaya silang namuhay sa bayang ito hanggang sa napaunlad at kinilalang bayan ng Pantabangan. Naging pangunahing hanapbuhay ng mga taga-Pantabangan ang pagsasaka, pangangaso at pangingisda. Isa itong lugar na biniyayaan ng lupaing sakahin, bundok, at ang pagkakagawa ng 217 metrong lalim ng tubig, ang Pantabangan Dam. At dahil sa pagsasaka, pangangaso at pangingisda ang pangunahing hanapbuhay ng mga mamamayan, hindi malayong karamihan ng kanilang mga salitang katutubo ay nakaugat sa uri ng kanilang hanapbuhay. Ang salitang banukol ay maliliit na batong nakatambak sa gilid ng dam na tirahan tirahan ng mga isda. Samantalang, ang barikbik ay isang gamit na gawa sa kawayan na panghuli ng isda. Palagiang ginagamit ng mga estudyante ang salitang dalayap, sa wikang Filipino ito ang lugar sa Pantabangan kung saan nagtatagpo ang mga mangingisda pagkatapos ng maghapong pangingisda sa laot. Sa modernong panahon, ginagamit ng mga estudyanteng taga- Pantabangan ang dalayap bilang lugar, kaya kadalasan naririnig sa kanila "sa dating dalayap mga kaibigan" "sa dating lugar/tagpuan mga kaibigan." 49
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Sa ganang ito, sadyang malaki ang maitutulong ng glosaryo sa pag-unawa sa winiwika ng mga kababayan naming taga-Pantabangan. Batid ng mananaliksik ang kasiyahan ng mga estudyante kung sila'y nagsasalita sa sarili nilang wika. Kahit pa ang panahon ay nilalamon ng mga makapangyarihang wika sa mundo, hindi pa rin nakalilimot ang mga kabataan sa yaman ng kanilang wika na bumubuhay sa kanilang kultura. Sa ngayon, mayroong humigit sa 23,868 na mamamayan ang naninirahan sa bayan ito. Tuwing buwan ng Abril, nagtitipon ang mga mamamayan mula sa 12 barangay sa bayan para sa isang linggong pagdiriwang ng kanilang kapistahan. Tinawag na Pandawan Festival ang pagdiriwang ng kapistahan ng bayan ng Pantabangan. Tuwing buwan ng kapistahan, kapansin-pansin sa mga pagtatanghal ng mga palabas ang paggamit ng mga katutubong wika na tanging sa Pantabangan lamang naririnig. Isinisigaw ng mga mananayaw sa street dancing competition ang ilan sa mga salitang Pantabangan bilang salitang nakaugat sa kanilang kultura at identidad. Ilan sa mga salitang ito ang ay ari (naku sa wikang Filipino),adyu(ekspresyon kapag nagugulat o nabibigla), at anta (bakit).Taon-taon may limang salitang itinatanghal ang mga mananayaw. Sa gayon, naipapamahagi sa mga manonood mula sa iba't ibang sulok ng lalawigan ng Nueva Ecija at karatig-probinsiya ang mga salitang nagbibigay- hugis sa mayamang kultura ng Pantabangan. Batayan ng Proseso ng Pagtitipon at Balidasyon ng Datos Para sa Glosaryo Malaking tulong sa pagbuo ng kasalukuyang pananaliksik ang masaklaw na pagtalakay sa pag-aaral na "Glosaryo ng Mga Termino sa Panitikan" ni San Juan (2012). Ang proseso ng pagbuo ng nasabing glosaryo ay ginamit ng mananaliksik upang makabuo ng isang glosaryo na magpapakilala sa mga salita ng bayan ng Pantabangan. Naging padron ng mananaliksik ang nasabing glosaryo, lalo na sa proseso ng pangangalap ng mga salitang lahok partikular sa paghalaw sa mga salitang Pantabangan na nakatala sa mga lumang babasahin at aklat ng kasaysayan gaya ng kina Salazar (2000) at Baroman (1993). Karamihan ng mga salitang lahok sa binuong glosaryo ay mula sa mga lumang babasahin sa Pantabangan at mga natipong salita nina G. Felipe V. Rios, dating ingat yaman ng bayan ng Pantabangan, at G. Celestino T. Sadaba, isang mamamayang nagmamalasakit na pangalagaan ang kanilang sariling wika. Naidagdag din ang mga salitang naibahagi nina Gng. Emisonia Gante, kasalukuyang nanunungkulan bilang tourism officer ng bayan ng Pantabangan at Bb. Karen R. Salera, municipal agriculturist. Lahat sila ay pawang taal na taga-Pantabangan. Pinagsama-sama ng mananaliksik ang mga salita at sinikap na binigyang kahulugan ang mga ito sa wikang Filipino. Pinagsumikapan rin ang pagtatanong-tanong 50
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... R.V. Espejo sa mga respondent kung paano nila binibigyan ng kahulugan ang mga salitang Pantabangan sa wikang Filipino. Naging masalimuot ang pag-alam sa kahulugan ng mga salita sa wikang Filipino sapagkat, ito ang unang pagkakataon na binigyang kahulugan ng mga taga Pantabangan ang kanilang mga salita sa wikang Filipino. Mula sa katutubong wika, nagkaroon ng salin sa wikang Filipino. Nag-ukol ng mahabang panahon ang mananaliksik sa balidasyon pa lamang ng kahulugan sa Filipino ng mga salitang lahok sa glosaryo. Ipinabasa sa 4 na pangunahing pinaghanguan ng mga salita ang naitalang salin. Nagkaroon ng ilang rebisyon sa mga kahulugan ayon sa gamit at pang-unawa ng mga mamamayan ng bayan ng Pantabangan. Muling iniayos ng mananaliksik ang listahan ng mga salitang lahok kasama na rito ang salin sa wikang Filipino. Isinagawa ang balidasyon ng pinal na "Glosaryo ng Mga Salitang Pantabangan." Kinasangkapan ang mga 5 mamamayan, 3 eksperto, 2 guro, at 4 pinaghanguan ng salitang lahok sa pinal na balidasyon ng mga salitang lahok; kahulugan nito sa wikang Filipino at gamit sa pangungusap upang lubos na mauunawaan ang kahulugan. Ang glosaryo ay binubuo ng tatlong column ang glosaryo (makikita sa apendiks, p.57-72). Sa una at ikalawang column makikita ang listahan ng mga salitang lahok sa pag-aaral at ang katumbas nitong salita/mga salita sa wikang Filipino. Ang ikatlong columnnaman ay naglalaman ng mga pangungusap kung saan ginamit ng mananaliksik ang salitang lahok sa glosaryo. Sinalungguhitan ang mga salitang lahok upang madaling makilala ang mga ito sa bawat pangungusap. Ginamit ang palarawan o deskriptibong pamamaraan sa pananaliksik sa pagkalap at pagtala ng mga salita ng mga taga Pantabangan at upang mailarawan ang uri ng inklusibong wika sa pamamagitan pagbibigay-kaluhugan sa wikang Filipino. Nakatulong din sa mananaliksik ang paggamit ng prinsipyong "pakikipagkapwa" (De Vera; Aquino) na nabanggit sa aklat ni Bernales (2016), at iba pang mga katutubo/maka-Pilipinong pamamaraan ng pananaliksik, gaya ng pakikiramdam, pagtatanung-tanong, paali-aligid, pakikisalamuha, pagdalaw-dalaw, pakapa-kapa, pakikiramdam at pagpapahiwatig; pakikiugaling pagmamasid, pakikipanuluyan, at pakikipagkwentuhan. Upang matamo ang nilalayon ng pag-aaral na ito, isinagawa ng mananaliksik ang mga sumusunod na hakbang na pahapyaw na naglalarawan sa proseso ng pagbubuo ng glosaryo, upang magsilbing gabay sa mga susunod pang mananaliksik. Pagkalap at Pagbasa ng mga Dokumentong Tungkol sa o Mula sa Pantabangan Personal na nagtungo ang mananaliksik sa Tanggapan ng Punong Bayan ng Pantabangan upang hingin ang pahintulot hinggil sa pananaliksik sa kanilang sariling 51
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 wika. Pinahintulutan ang mananaliksik na isagawa ang kanyang pakay at inindorso siya sa Tanggapan ng Pambayang Turismo. Sa personal na pakikipanayam kay G. Emisonia Gante, kasalukuyang nanunungkulang tourism officer, iminungkahi niyang masmabuting makapanayam ang mga taong mayroon ng mga ilang nalikom at nakalistang salita ng Pantabangan. Pinuntahan ng mananaliksik ang mga taong mayroon ng nakatalang salita at personal na nakapanayam at hiningi ang pahintulot na ilahok ang kanilang natipong salita sa binubuong glosaryo. Sinikap rin ng mananaliksik na likumin at basahin ang mga aklat, magasin, at mga talang nakasulat na nauugnay sa kasaysayan ng Pantabangan at sa huli, kinapanayam ang municipal agriculturist ng bayan para sa ilang karagdagang salita na mailalahok sa pagbuo ng glosaryo. Pagpili at Pagtatala ng Mga Salita Batay sa mga salitang nakalap mula sa iba't ibang pinaghanguan, nakalikom ng isang daan pitumpu't anim (176) na salitang Pantabangan ang mananaliksik. Ayon sa mga respondent, ang mga salitang ito ay kadalasang ginagamit at naririnig sa mga mamamayan ng Pantabangan sa kanilang pang-araw-araw na pakikipamuhay at pakikitungo sa kanilang kapwa. Dalawampu't pito (27) ay nahalaw mula sa mga lumang babasahin ng bayan, limampu't isa (51) ang mula sa listahan ni G. Rios, apatnapu't pito (47) ang nagmula sa pangangalaga ni G. Sadaba, tatlumpu't lima (35) ang naimbag ni Gng. Gante, labing-anim (16) ang mula sa listahan ni Bb. Salera. Pagbibigay ng Kahulugan sa Bawat Salitang Lahok Binigyang kahulugan ang 176 na katutubong salita ng mga taga-Pantabangan batay na rin sa kahulugan na ibinigay ng mga respondent. Mayroong ilang mga salita ang binigyan kahulugan ng mananaliksik ngunit ipinabasa sa mga respondent kung paano binigyan ng kahulugan ang mga ito. Tanging wikang Filipino lamang ang ibinigay na kahulugan sa mga salitang katutubo. Ginamit rin sa pangungusap ang mga salitang katutubo upang higit na maunawaan ng mga mambabasa ang isang terminolohiya. Pagbuo at pagdebelop ng Talatanungan para sa Balidasyon Sarbey-kwestyuneyr ang pangunahing instrumentong ginamit ng mananaliksik sa pagkalap ng mga datos at impormasyon hinggil sa tugon ng mga nagbalideyt sa nabuong "Glosaryo ng Mga Salitang Pantabangan." Inilahad ng mananaliksik ang limang (5) tanong para sa pagbibigay-kahulugan sa mga salitang lahok at (5) katanungan para sa gamit nito sa pangungusap. Naglaan din ng espasyo ang mananaliksik sa talatanungan upang malayang isulat ang suhestiyon, puna, o rekomendasyon ng nagbalideyt sa glosaryo. Bumuo ng isang talatanungan ang mananaliksik kung saan nakapaloob ang mga salitang nakalap at naitala sa pag-aaral. Ipinasagot ang nabuong talatanungan hinggil 52
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... R.V. Espejo sa tamang gamit ng mga salita sa mga mamamayan ng Pantabangan. Nagbigay rin sipi ng talatanungan sa mga eksperto tulad ng mga guro, mga matatanda sa bayan, at mga nagsulat sa kasaysayan ng Pantabangan, mga kawani sa Tanggapan ng Pambayang Agrikultura, upang malaman ang kawastuhan ng gamit ng mga terminolohiya. Naging bukas ang mananaliksik sa mga puna at/ o mungkahi ng mga respondent ukol sa glosaryo. Administrasyon ng at Pagsusuri sa Resulta ng Sarbey Muling kumuha ng pahintulot ang mananaliksik sa Tanggapan ng Punong Bayan ng Pantabangan. Tumulong ang tourism officer ng bayan sa paghahanap ng mga taong magbabalida at makatutulong sa nabuong glosaryo. Sa kabuuan natipon ang labing- apat (14) na respondent sa pag-aaral na pawang mga taal na taga-Pantabangan: 5 ordinaryong mamamayan, 3 eksperto sa wika, 2 guro, at 4 na indibidwal na pinagkunan ng marami-raming salitang lahok. Binigyan sila ng 3 oras para basahin ang buong glosaryo at 30 minuto para sagutan ang talatanungan hinggil sa balidasyon nito. Naisagawa ang pagpapasagot sa tulong mga kawani ng Tanggapan ng Pambayang Turismo. Ang pamantayan at pagbibigay ng deskripsyon sa mga sagot mula sa mga (na pinagkunan ng weighted mean)ay binigyang-kahulugan sa nagbalideyt pamamagitan ng sumusunod na deskripsyon: Iskala Range Deskripsyon 5 4 3 2 1 4.21-5.0 3.41-4.20 2.61-3.40 1.81-2.60 1.00-1.80 Labis na Katanggap-tanggap Katanggap-tanggap Bahagyang Katanggap-tanggap Hindi Katanggap-tanggap Labis na Hindi Katanggap-tanggap Ibinubuod ng mga talahanayan sa mga susunod na bahagi ang mga nalikom na datos mula sa mga nagbalideyt ng nabuong glosaryo. 53
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Talahanayan 1 Pagbibigay ng Kahulugan sa Salitang Lahok sa Wikang Filipino No. 1 2 3 4 5 Mga Katungan Nabigyan ng tamang kahulugan ang mga salitang taal sa Pantabangan. Madaling kahulugan sa wikang Filipino. Hindi lumihis sa pagpapakahulugan namin ang ibinigay na kahulugan. Madaling bigkasin ang mga salitang ginamit bilang kahulugan mula sa wikang Filipino. Nakabatay sa aming kultura ang ibinigay na kahulugan sa mga salitang Pantabangan. Kabuuang weigthed mean maunawaan ang WM 4.29 4.43 4.71 4.57 4.36 VI Labis na Katanggap- tanggap Labis na Katanggap- tanggap Labis na Katanggap- tanggap Labis na Katanggap- tanggap Labis na Katanggap- tanggap 4.47 Labis na Katanggap- tanggap Batay sa mga datos na nakalap mula sa tugon ng mga respondent na nagbalideyt sa mga inilahad na kahulugan sa wikang Filipino ng mga salitang Pantabangan, lumalabas na "labis na katanggap-tanggap"sa mga respondent ang mga kahulugang ginamit. No. 1 2 3 4 5 Talahanayan 2 Paggamit ng mga Salitang Lahok sa Pangungusap VI Labis na Katanggap- tanggap Labis na Katanggap- tanggap Katanggap-tanggap Mga Katungan WM 4.28 Madaling unawain ang pangungusap. Nagamit nang tama ang mga salita sa bawat pangungusap. Nakabatay sa aming kultura ang konsepto ng bawat mga pangungusap. Nakatulong ang pangungusap sa lubos kong pag-unawa sa kahulugan ng aming salita. Nabigyan nang mahusay na gamit ang mga salita sa bawat 4.57 4.20 4.07 Katanggap-tanggap 4.0 Katanggap-tanggap 54
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... R.V. Espejo pangungusap . Kabuuang weigthed mean 4.22 Labis na Katanggap-tanggap Makikita sa talahanayan 2 ang kabuuang tugon ng mga 14 na respondent na nagbalideyt sa paggamit ng mga salitang lahok sa pangungusap. Lumabas na "labis na katanggap-tanggap" sa mga respondent ang paggamit ng mga salita sa bawat pangungusap. Nagbigay ng ilang mga suhestiyon at rekomendasyon sa nabuong glosaryo ang mga respondent: (1) isama ang iba pang salitang Pantabangan sapagkat marami pang salitang pantabangan ang hindi nakalista sa glosaryo; 2) isama sa pagsasagawa ng balidasyon ang mga matatandang mamamayan ng bayan; (3) maglagak ng kopya ng glosaryo sa munisipyo o sa Tanggapan ng Pambayang Turismo; (4) dagdagan pa ang mga halimbawang pangungusap;(5) palitan ang ilang mga salita sa pangungusap na mahirap unawain at (6) gawin itong isang magandang glosaryo na may mga larawan sa bawat salita. Sa pagrerebisa ng glosaryong nabuo, isinaalang-alang ng mananaliksik ang mga suhestiyon, puna at rekomendasyon ng mga respondent. Ipinabasa rin ito sa mga eksperto sa wika na 3 propesor na nagtuturo sa mga unibersidad upang masiguro ang kawastuhan sa baybay at tamang gamit ng mga salita. Binasa rin ito ng mananaliksik nang paulit-ulit. Batay sa mga rekomendasyon ng mga 14 na respondent na nagbalideyt at 3 propesor ng Filipino nagbasa sa nabuong glosaryo, isinama ng mananaliksik ang ilan sa mga rekomendasyon maliban na lamang sa, isama pa ang ilang salitang Pantabangan sa pag-aaral at lagyan ng larawan ang bawat salitang lahok. Maaaring gawin ang mga rekomendasyon ito sa mga susunod pang panahon at sa muling pag- aaral ng salitang Pantabangan. Itinama rin ng mananaliksik ang ilang puna ng mga propesor tulad ng paggamit ng bantas, baybay ng salita at anyo ng pangungusap. Matapos maisagawa ang lahat ng gawain at hakbang sa pagbuo ng glosaryo, sa kauna-unahang pagkakataon, nabuo ang "Glosaryo ng Mga Salitang Pantabangan" na nasa apendiks ng artikulong ito (p.57-72). Ang glosaryong ito ay panimulang ambag pa lamang at marami pang salita at karagdagang impormasyon ang ilalahok sa pag-aaral na isang glosaryong magpapayaman sa wikang Filipino. ito upang lalong maging katanggap-tanggap bilang 55
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 MGA SANGGUNIAN: Amtalao, John A. at Lartec, Jane K. 2015. "Ang Wika ng Sillag Festival Bilang Daluyan (2). ng Kultura,at Identidad ng Mga Ilokano." Malay 27 Baroman, Cesar C. 1993. Nueva Ecija, 1896-1946. Hasta La Vista Printing Press, Cabanatuan City. Bernales, Rolando A. 2016. Komunikasyon at Pananaliksik sa Wika at Kulturang Pilipino. Mutya Publishing House, Malabon City. De Quiros, Conrado. 1996. Kapangyarihan." Daluyan 7 (1-2), 29-35. "Ang Kapangyarihan ng Wika, Ang Wika ng Rubrico, .pdf Jessie Grace. 2009a. "Language and Culture Brief." ________________________. 2009b. "Linggwistiks para sa Mag-aaral ng Agham Panlipunan 1." San Juan, David Michael M. 2012. "Glosaryo ng Mga Termino sa Panitikan." Di nalathalang Manila. Philippine sa-panitikan.pdf special project. Normal University, Salazar, Pedro T. et al., 2000. Dahong Palay. Recording Printing Press, Cabanatuan City. 56
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... R.V. Espejo APENDIKS: "Glosaryo ng Mga Salitang Pantabangan" Salitang Pantabangan A 1. abat Kahulugan sa Filipino Halimbawang Gamit sa Pangungusap bakit 1. Abat hinayaan ninyong maghari ang mga dayuhan sa ating bayan? 2. 3. abraw abuab binagoong gulay sinungaling; bulaan 2. Kaysarap magluto ng abraw ang lola ni Jonathan. Palagiang nakahain ito sa hapag kainan tuwing kami'y bumibisita sa kanilang bahay. taong Laging umiwas sa mga 3. abuab. Hindi ka nila matutulungan sa iyong hangarin sa buhay. 4. adyo/aju ekspresyon kapag nabibigla 4. natin kayang pumalaot ngayon. Adyo! Kaylakas ng hangin. Hindi 5. agimok malakas na ulan 5. bangkero ngayon dahil sa agimok. Hindi makakapangisda ang mga ] 6. alimbusang nagulo, nagkagulo 6. Ang malakas na ipo-ipo ang naging dahilan kung bakit naalimbusang ang mga paninda sa liwasang bayan. 7. alinsasaga halamang may buto na pula at itim 7. ang Kailangan mong makita alinsasaga sa gubat upang magamot ang sakit ng iyong nanay. 8. alipanog tamad 8. hindi magtatagumpay sa buhay. Ang batang alipanog kailanman ay 9. alipuyo umiikot 9. Huwag na huwag kayong dadako sa gitna ng tubigan, nagaalipuyo ang tubig baka kayo biglang higupin nito. 10. alis-is hindi mapakali 10. Panahon na naman ng pagdiriwang, alis-is ang mga mamamayan sa dami ng palabas sa bayan. 11. alti kasabihan 11. Marami pa rin sa mga kabataang taga Pantabangan ang naniniwala sa katutubong alti ng bayan. 57
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 12. alumpipinig putakti 12. Halos hindi makaraan ang mga nagnanais umakyat sa gubat dahil sa mga alumpipinig na nagliliparan sa daan. 13. alupahok hindi mapakali 13. Alupahok si Carlo ngayon araw na ito sa dahilang lalabas ang resulta ng kanyang board exam. 14. ambulukan maliit na langka 14. gulod. Halina pitasin natin ang mga ito. Kaytamis ng mga ambulukan sa 15. anta bakit 15. Anta ninyo pinabayaang mawala sa gitna ng tubigan? 16. antigon matatag 16. Kahit ilang taon na ang nakalipas, antigon pa rin ang simburyo ng simbahan sa lumang bayan. 17. ari naku 17. Ari, kailan kaya matatapos ang gawaing ito? 18. ariwat prutas gubat na maasim 18. Paboritong sinigang na isda ang bunga ng ariwat. pinangsusuka sa 19. asar panghuli ng isda, papag na yari sa kawayan Inangat ni Lolo Damian ang asar at 19. kanyang nakita na punong-puno ito ng huling isda. 20. abar hinaharang sa sapa tubig 20. Hindi makadaloy patungong bukirin dahil abar ng mga magsasaka sa hulo. ang B 21. babag away 21. Huwag na nating patulan ang babag na iyan sapagkat sila'y mga batang musmos pa lamang. 22. bad-du damit 22. street dancers ng Pandawan Festival. Makukulay ang mga bad-du ng mga 23. bagnoy bignay 23. Ang pasalubong niyang alak mula sa lungsod ng Baguio ay gawa sa bagnoy. 24. bagting sapot ng gagamba 24. Natatakot ang mga mag-aaral na pumasok sa kuweba dahil sa bagting na nakaharang sa bunganga nito. 58
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... 25. baidbid patagilid; dalisdis; gulod 26. bakasil gulamang tubig; uri ng halamang tubig na inuulam 27. bakikong panghuli ng isda na yari sa screen 28. bakukol panghukay; pangkutkot 29. balatod biya 30. balungubong bangin; tibag ng lupa 31. bangkak patay 32. banlik lupang bundok na tinangay ng tubig na naipon sa tabing sapa o ilog 33. banukol tirahan 34. bantay-sawit bundok sa gitna ng dam 35. bantil hilaw; bantilawan R.V. Espejo 25. Ang baidbid sa dulong bahagi ng lupain ni lolo ay punong-puno ng pananim. 26. Maraming bakasil ang makukuha sa mababaw na bahagi ng tubigan. 27. Sa panahon ngayon, marami ng mangingisda ang gumagamit nga bakikong kumpara sa baklad. 28. Kailangan nating humanap ng bakukol upang maitayo natin ang mga kawayang ito. 29. Ang balatod ay isa sa mga isdang nahuhuli sa Pantabangan Dam. 30. Mag-ingat inyong paglalakbay patungong Baler. Maraming bahagi ng bundok ang mabalungubong. kayo sa 31. Kayraming bangkak na isda ang nakalutang sa tubigan dahil sa sobrang init ng araw ngayong hapon. 32. Kayhirap alisin ang banlik na pumasok sa loob ng aming bahay dulot nang maghapong pag-ulan. 33. Banukol ng maliliit na isda ang mga batong nakatambak sa gilid ng dam. 34. Sinasabing may isang magandang babaeng nagbabantay sa bantay-sawit kung kaya't lahat ng bangkerong may matikas na pangangatawan ay nawawala kapag napadpad roon. 35. Huwag mo munang tanggalin ang sinaing sa kalan dahil ito'y bantilawan pa. 59
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 36. barawbaw murang bunga ng monggo 36. Paboritong ulam ng mga Ilokano ang binagoongang barawbaw. 37. bari-bari ekspresyon kapag makikiraan sa hindi nakikita 37. Kung ikaw ay magpupumilit na tahakin ang madilim na lagusang iyan, mag bari-bari ka upang matiwasay kang makararating sa dulo ng kakahuyan. 38. barikbik barikdik; panghuli ng isda 38. Diego, igayak mo na ang barikbik upang makaalis na tayo at dumidilim na. 39. batad babad 39. Maghapon batad si Carlo sa tubigan dahil sa pagnanais na makahuli nang maraming isda. 40. baway-baway gamit panghuli ng mailap na hayop 40. Kailangang gamitin ang baway- baway upang mahuli natin ang mailap na usa sa gubat na ito. 41. biabit nakasabit, nakahuli 41. biabit maghapong pamamangka sa dam. siya ng maraming isda 41. biabit maghapong pamamangka sa dam. siya ng maraming isda Tuwang-tuwa si 42. binaltak hinila 42. Baltakin mong mabuti ang goryon upang sumunod sa hangin an gating Bangka. 43. binistok pagbibinata/ pagdadalaga 43. Maraming Pantabangan ang may binistok. kabataan sa kapuri-puring 44. buklot imbakan ng palay 44. Punong-puno ng palay ang buklot ni Mang Karding. 45. buhaya buwaya 45. Kinain daw siya ng buyaha kung kaya't hanggang ngayon ay hindi pa rin lumulutang ang kanyang bangkay. 46. buniburan pagkain na binuro 46. Masarap gumawa ang matanda sa gubat ng buniburan kung kaya't dinarayo pa ito ng mga dayuhan. 47. bunod maliit na isda sa 47. Punong-puno ang bukana ng Pantabangan ng panindang bunod. talipapa 60
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... 48. burasi isdang malaki 49. burayog batang lalaki 50. butakal matakaw 51. butad malaki ang tiyan 52. butingan maliit na kamatis 53. buwa tubo sa loob ng niyog 54. buwan-buwan larong katutubo ng Pantabangan D 55. data damong may matatalim na tangkay; matalim 56. dakwang hakbang na malaki 57. dalayap lugar 58. dalit awit sa bangkayan 59. dalugot sumugod R.V. Espejo 48. Nagpapalakihan ng huling burasi ang mga bangkero sa kanilang maghapong pangingisda. 49. Kalimitang ng bangkerong ama ang kanyang burayog sa pangingisda. isinasama 50. Maraming butakal at maliliit na isda sa dam ang pinalalaki ng Tanggapan ng Pambayang Agrikultura. 51. Butad burasing nakahalayhay sa mga papag sa may talipapa. mga ang 52. Mang Gusting sa kanyang bukirin. Tiklis-tiklis ng butingan ang inani ni 53. Huwag na nating biyakin ang niyog na iyan, hintayin na lang nating lumabas ang buwa at saka ito itanim. 54. Paboritong laro ni Tikoy ang buwan- buwan lalo na kung panahon ng anihan. 55. Dumudugo ang kanyang sugat. Hindi niya naiwasan ang data ng damong tumubo sa kanilang bakuran. 56. Kailangan mong i dakwang ang iyong mga paa upang makatawid ka sa tubigang iyan. 57. Tuwing hapon, sa dalayap na ito nagtatagpo ang mga bangkero bago sila pumalaot. 58. Muling narinig ang dalit ng mga bangkero ng malunod si Mang Gusting sa dam. 59. Narinig ng mga mananayaw ang dagundong ng musikang gagamitin sa pagtatanghal kaya't dalugot silang may 61
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 kasihayan. 60. danggil natabig 60. Nadanggil ng pusa ang mamahaling plorera na nakapatong sa lamesa at ito'y nabasag. 61. dasik sisik 61. Dasik na dasik ng palabas ang ng Pandawan taunang Festival. pagdiriwang 62. dawi marami 62. Hinihintay ng mga asawang babae ang mga bangkero sa aplaya dahil nabalitaan nilang dawi ang huli ngayon araw. 63. dayatan palusot na pagtatanim ng palay 63. Dahil sa pesteng sumira sa mga panananim, ninais magdayatan ang mga magsasaka. 64. dayday paanan ng bundok 64. Ang dalawang malaking bato sa dakong silangan ng dam ay nakatirik sa dayday. 65. dipaso marahan na takbo ng kabayo 65. Hindi naririnig ng mga katipunero ang mga parating na Kastila dahil sa dipaso. 66. dumani halaman tubig na karaniwang tumutubo sa gilid ng mga sapa at ilog na mabato 66. Nagiging masukal ang lawa dahil kumakalat ang dumani sa mga batong nakababad sa tubig. 67. duwin maramot 67. Huwag ugaliing maging duwin sa kapwa. 68. dwagan dalawa sa bilang Ilongot 68. Hangang sa ngayon, dwagan pa rin ang daan patungong aplaya. E 69. ega sinaing na hinuhusto ang luto; iniinin 69. Hintayin nating ma-ega ang kanin bago natin simulan ang masaganang pananghalian. 70. egawal umalis 70. Dahil sa kakulangan sa suporta ng bayan, egawal ang mga Ilongot sa bayan 62
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... G 71. galgasol di maingat sa pagkilos 72. galmang hinalo sa pamamagitan ng kamay 73. garakgak;girigit palatawa 74. garamos-pusa uri ng matinik at mabaging na damong gubat 75. gasal pangit sa tingin 76. gasip hiwa 77. gibi kapisanan ng mga bituin 78. ginamos nilamas 79. gintalan malaki 80. gita lason ang bunga o laman 81. giw giw ginaw na ginaw; nilalamig H 82. halikapin naubusan R.V. Espejo ng Pantabangan. 71. Kapansin-pansin lumalaking galgasol si Pilo kung kaya't marami ang hindi nahuhumaling sa kanya. na 72. Ang mga putong sa pagdiriwang ay pinagtiyagaang galmangin ng mga nanay sa baryo. inihain 73. Garikgrik ang bagong silang na sanggol kaya't marami ang natutuwa sa kanya. 74. Umuwi siyang maraming galos sa binti at braso dahil hindi siya nakaiwas sa garamos-pusa. 75. Kay gasal ang hindi maaayos na pagtatanghal ng iyong sayaw. 76. Ang gasip ng iyong sugat ay magagamot kung makikinig ka sa payo ng iyong doktor. 77. kalangitan. Kaysarap pagmasdan ang gibi sa 78. Ang mga panindang bagoong sa kalye ay ginamos ng mga manggagawa nito. 79. Kakaiba ang mga huling tilapia sa Pantabangan Dam. Sadyang gintalan ang mga ito. 80. Huwag na huwag mong hahawakan ang halamang iyan, nakalalason ang gita nito. 81. Ayaw tumigil ang ulan, giw giw na ang mga bangkero sa laot. 82. Kayraming dumating na panauhin. 63
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Halikapin ng handa ang ilan sa kanila. 83. hamyod mabilis na pagpasok 83. Nasira ang mga palaisdaan sa bukana ng dam dahil sa hamyod ng ilang mga kalabaw. 84. taga harangang larong katutubo sa Pantabangan; patintero 84. Paborito ni harangang taga. Juan ang larong I 85. iarus isulong 85. Kailangan iarus ang karapatan ng mga bangkero upang mabigyan sila ng tamang benepisyo. 86. ibik hikbi; mahinang pag-iyak 86. Nadudurog ang aking puso kapag naririnig ko ang ikbi ng sanggol na iyan. 87. ibog lakwatsa; libot 87. oras sa kaiibog sa bayan. Talagang inubos ninyo ang inyong 88. ibok malaki at pulang langgam na kinakain ang mga mapuputing itlog nito 88. Huwag mong gagambalain ang mga ibok sa punong mangga. Tiyak kong gaganti sa iyan kapag iyo ang mga nagambala mo sila. 89. igod kaunti; iilan 89. Malungkot si Mang Karyo dahil igod lamang ang huling isda. 90. inggak biglaang paghuni 90. Nagulat ang marami sa inggak na narinig sa buong liwasang bayan. 91. inkir nauubos; nawala 91. Nagalit ang punong bayan dahil inkir ang mga puno sa gubat. 92. ir-iran madungis; marumi 92. lansangan. Sadyang mahirap makilala. Isang pulubi ang nakahadusay sa ito kaya't ir-iran 93. iwak magkaingin 93. Noon pa man, ipinagbabawal na ang pa iwak sa bulubundukin ng Pantabangan. K 94. kaang lalagyan ng tubig na yari 94. Iba't ibang kaang ang makikita sa 64
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... sa putik 95. kabu-kabo punong kahoy sa gubat 96. kalabing paniki 97. kalandrakas dala-dalahan 98. kalabuwa halamang tubig na inuulam 99. kalapyaw panangga sa ulan na yari sa anahaw 100. kalasagan malaking bayawak 101. kalitungan makitid na daan 102. kalos panghuli ng isda 103. kanit langgam na kulay itim na masakit mangagat 104. kanikani sakit sa balat karaniwan sa mga matatanda 105. karangkang masalita 106. karudkod kumayod R.V. Espejo harapan ng bahay pamahaalan ng Pantabangan. 95. Nais ng pamahalaan na paramihin ang kabu-kabo upang muling bumalik ang ganda ng bundok. nang 96. Dumilim nagliparan ang mga kalabing mula sa kweba patungo sa tubigan. ang kalangitan 97. Hindi makayanan ni Juana ang pagsakay sa bus dahil sa kalandrakas niyang kayrami-rami. 98. Paboritong inuulam ni tiyo Godo ang kalabuwa kung kaya't lagi niyang inuutusan si Jay na bumili ito sa mga bangkero. 99. Abala ang mga nanay sa paggawa ng kalapyaw na gagamitin ng kanilang mga asawa sa panahon ng tag-ulan. 100. Nagulat ang marami ng biglang lumabas ang kalasagan mula sa puno ng kawayan. 101. Tiyak na hindi makaraan ang ating sasakyan sapagkat may kalitungan ang daan patungo roon. 102. Gamit ang kalos kaya't marami siyang nahuling isda. 103. Kayraming kanit ang nagkalat sa paanan ng bundok kaya't hirap silang akyatin ito. 104. Dumarami ang sakit na kanikani sa bayan . Naalarma tuloy ang Pambayang Pagamutan. 105. Naiinis si Joan sa kanyang ate Malou dahil sa karangkang ito. 106. Hindi tumutigil ang mga ama sa 65
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 Pantabangan malapit na ang tagtuyot. sa kakakarudkod dahil 107. kasab kinagat 107. Kailangan ng isugod sa ospital ang batang nakasab ng aso upang hindi kumalat ang lason sa katawan. 108. kasat nagkalat masayang 108. Pagkatapos pagdiriwang, kasat ang mga dumi sa liwasang bayan. ng 109. kibra hindi naubos 109. Kahit dumagsa pa ang mangingisda sa Pantabangan Dam, hinding hindi kikibra sang tilapiang mahuhuli dito. L 110. labit sabi; sinasabi 110. Labit-labit sa bayan na mayroong magandang sirena na nagbabantay sa sa tubigan Pantabangan Dam. kayraming kaya't isda 111. lagarog natalo 111. Nalungkot ang mga mananayaw mula sa Villarica, isang barangay sa bayan ng Pantabangan, dahil sila ay lagarog sa sayawan. 112. lakway mahaba 112. Malakway ang daan patungo sa mismong tanggapan ng dam kaya't kailangan nating umalis nang maaga. 113. languway mahusay gumawa ng paraan 113. Nagtagumpay si Carlo sa kanyang pag-aaral kahit hirap siya sa buhay dahil sa kanyang languway. 114. lapis bao ng niyog na ginawang lalagyan ng tubig o pagkain 114. Kapansin-pansin na maraming matatanda sa baryo Cadaclan na kumakain gamit ang lapis. rin pa 115. layon pinakamalalim na bahagi ng ilog 115. Walang pang nakararating sa gitna na layon ay makikita dito. tubigan kung saan ang 116. liping gutom na gutom 116. Isang malaking ahas sang lumabas mula sa butas at mukhang liping na liping 66
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... 117. liwliw bingwit M 118. maapdus masakit 119. madukas masama 120. magdadarop sastre 121. malak -malak bulong nang bulong 122. makayamot nakakainis 123. marang maanghang 124. maurag bastos; bulgar;magaspang 125. mandala inayos at tinipong bigkis ng palay 126. mangrarambat mangingisda mansangal malaki N 128. nagpalinpin naghanay R.V. Espejo ito. 117. Tuwing hapon, masayang-masaya ang mga bata sa pagliwliw sa palayan. 118. Ramdam ng mga mananayaw ng Pandawan Festival ang maapdus na sugat sa kanilang paa pagkatapos maglakad nang tatalong oras. 119. Huwag ugaliing maging madukas sa iyong kapwa. 120. Tuwing panahon ng Pandawan, kumikita ang mga magdadarop sa bayan sa dami ng damit na kanilang tinatahi. Isang marungis na matanda ang 121. nakatayo sa tapat ng bahay pamahalaan at siya'y malak ng malak. 122. Makayamot ang hindi pagsunod ng mga motorista sa batas trapiko kaya't buhol buhol ang sasakyan lansangan. 123. Paboritong ulam ng aking ama ang ginataang gabi na sadyang ito marang. 124. Hindi kinalulugdan ng magulang ang batang maurag. 125. Pagkatapos ng anihan, makikita ang inaayos nila ang mga magsasaka na mandala sa gitna ng kanilang bukirin. 126. Masayang-masaya mangrarambat tuwing Pandawan dahil maraming bumibili ng kanilang huling isda. ang panahon mga ng turistang 127. Laging ubos ang mansangalang tipalia at burasi dahil ito ang paborito nang marami. 128. Handa na ang parada ng kapistahan 67
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 ng bayan. Nagpalinpin na ang street dancers sa mangunguna nito. at musikong kasama 129. napigki nasakal 129. Awang-awa ako sa asong namatay dahil napikil ito sa pagkakatali. O 130. obaob talo; natalo 130. Naobaob ang dating champion ng sreet dancing competition dahil sa hindi magandang kasuotan. 131. obur sinugod; binato nang marami 131. Inobor ng malalaking bato ng mga kabataan ang kanilang mga katunggali mula sa ibayong tubigan. 132. olag haluin 132. Kailangan mong ulag-olagin ang kalamay upang lalong sumarap ito. P 133. pabakas bakas ng paa ng tinitirhan ng mga isda 133. Gawa tayo ng pabakas upang may magtirahan muli ang mga isda sa darating na buwan. 134. pabigsukan palakasan 134. Ang bunong-braso ay isa sa mga pabigsukang ng mga nilalahukan kalalakihan ng bayan ng Pantabangan tuwing Pandawan Festival. 135. pabyay huli; nakulong 135. Maraming pabyay na hipon at isda ang baklad ni mang Jose kaya't tuwang- tuwa siyang inaangat ito. 136. pagalay bingwit na ginagamitan nang malaki at mahabang buho; karaniwang ginagamit panghuli ng dalag at hito 136. Kailangan mong ng maraming palagay bago dumating ang Pandawan. Maraming ang maghahanap nito at sila'y mamimingwit ng isda sa dam. turista gumawa 137. pagel panlulumo 137. Napagel ang mga mananayaw mula sa Poblacion East nang malaman nilang sila ang nagwagi sa paligsahan. 138. paidpid 139. paknit sadsad pakagat; pain sa pamimingwit 138. Pumaidpid ang mga bangka sa laot dahil sa lakas ng hangin dala ng bagyo. 139. Kailangan na nating ihnada ang mga paknit upang masimulan na natin ang 68
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... 140. palawag lugar sa tabi ng Pantabangan sa lumang bayan 141. pantok pinakamataas 142. pasyok pamalo; piraso ng kahoy 143. patalbog panghuli ng isda 144. patanaw luyo nagpapatanaw, pumuporma 145. patatso sapatos 146. patuki kareta 147. patukba pamingwit 148. patustos bingwit na mahaba 149. pernew; poropor ambon 150. pitay himayin 151. putog bangin R.V. Espejo pamimingwit. 140. Paboritong pinupuntahan ng mga turista ang palawag tuwing sila'y bumibista sa Pantabangan. 141. Mamamalas mo ang kabuuan ng Pantabangan Dam kung ikaw ay tatayo sa pantok ng bundok sa may Villarica. 142. Ipunin mo ang mga pasyok at gagamitin natin ito sa pagtatayo ng bahay- kubo. 143. Ang mga siit ng kawayan ay maaaring gawing patalbog. Epektibo itong bahayan ng mga isda. 144. Tuwing hapon, patanaw-luyo si Damian kay Liza ngunit hiyang-hiya siyang magpakita nang tuluyan. 145. Pare-pareho ng suot na patatso ang mga mananayaw kaya't kapansin pansin ang kanilang magandang galaw. 146. Hila-hila pa rin ng patuki ang mga inaning sa Gandoz patungong kabayanan. sibuyas mula 147. ang mga ipagbibiling patukba sa pamilihang bayan. 148. Mas ang patustoskung sa dulong bahagi ka ng dam mamimingwit. kakailanganin mo Iba't ibang kulay 149. Nagbabadya ang poropor kaya't tumigil muna tayo sa silong ng punong ito. 150. Pitay-pitayin mo ang dahon ng alibangbang upang maging maganda ito sa paningin ng mamimili. 151. Hindi gaanong matarik ang mga putog sa bayan ng Pantabangan. 69
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 R 152. ranot sagasa 152. Naranot ng malaking sasakyang ang mga panananim na bawang at sibuyas sa barangay San Juan. 153. rinat dumi 153. Hindi nakapagsayaw nang mabuti ang mga mananayaw ng Poblacion West dahil sa rinat na nagkalat sa bulwagan. 154. rugid magaslaw 154. Isang dahilan kung bakit sila natalo sa pagsasayaw ay marugid ang kanilang galaw. S 155. sagap panghuli ng isda na yari sa lambat na itinatali sa tatsulok na putok ng bukawi 155. Kitang -kita sa mga bahayan malapit sa pampang ng dam ang mga sagat na nakasabit na ilang taon ng gamit ng mga mangingisda. 156. sagkit dikit 156. Nakasagkit sa harapan ng bahay pamahalaan ang malaking listahan ng mga palabas sa darating na Pandawan. 157. salagwit kasama sa pangingisda 157. Salagwit ng mga mangingisda ang lalaki upang kanilang mga anak na maturuan nila sa paghahagis ng lambat. 158. salipungo kahoy na ibinaon pang harang sa tubig 158. Kahit ilang bagyo at baha ang dumating, hinding-hindi masisira ang salipungo sa saluysoy. 159. sunson atras ng tubig pagkatapos ng baha 159. Punong-puno ng banlik ang sunson ng tubig pagkatapos ng malakas ng ulan. 160. suyak natinik sa paa Dapat mong iwasan ang paglalakad sa tubigan na nakayapak dahil maaari kang masuyak sa dami ng siit na nakalagak doon. T 161. tabula bulaan 161. Huwag basta basta maniniwala sa mga taong hindi kakilala at baka silay'y mga tabulang nilalang. 162. tabtab malasa 162. Tabtab ang maliliit na bunod mula sa Pantabangan Dam. 70
Pagbubuo ng Panimulang Glosaryo... 163. talang mabolo 164. timalog magpahinga 165. tarindik sombrero 166. tibabal balabal 167. tingadngad tingala U 168. ublag kaingin tinataniman nang ilang beses 169. ulyab sigaw 170. um -um panghuli ng bunod 171. urag maganda W 172. wag-wag alis; pagpag 173. wasir iitsa; ihagis R.V. Espejo 163. Maraming tanim na punong talang sa hulo. Tuwing tag-ulan, maraming bata ang pumupunta doon upang mamitas. Kailangang magtimalog ng mga 164. mananayaw bago sila sumabak sa showdown sa plaza mamayang dapit- hapon. 165. Kaakit-akit ang mga makukulay na tarindik na suot ng mga matatanda sa kanilang sayaw. 166. pasalubong ni Juana mula sa Davao. Iba't ibang makikintab na tibabal ang 167. Binalingoyngoy si Carlo, kailangan itangadngad ang kaniyang ulo niyang upang hindi dumaloy nang dumaloy ang dugo. 168. Nagkulay berde ang kabudukan sa barangay Conversion dahil muling nataniman ang ublag ng maraming puno. 169. Nakabibinge an ulyaban ng mga manonood sa pandawan street dance competition. 170. Iilan na lamang ang mangingisdang gumagamit ng um-um. Kapansin pansin na modern na rin ang paghuli ng bunod ngayon. 171. Bumabalik, at nagdiriwang ang mga uragang dalaga sa Pantabangan ng tuwing Pandawan. nakikisaya, pahanon 172. Sa mga likhang sining ni Fernando Amorsolo, ang kababaihang tuwing anihan ng palay. 173. ng sakupin nito ang malawak na tubigan. Iwasir mo nang malakas ang lambat nagwawag-wag nawawala 71 hindi
Kawíng Tomo 1 Bilang 2 174. wiris napalipit ang bituka 174. Kailangan siyang operahan dahil nakita sa kanyang X Ray na wiris ang kanyang bituka. Y 175. yap-yap manibalang na papaya na nilagyan ng suka 175. Tuwing tag-init, kaysarap kumain ng yap-yap sa kubo sa bukirin ni Mang Jose. 176. yukmot makapal na damo 176. Hindi sa kwebang iyan, napapaligiran nang yukmot ang bunganga nito. tayo makakapasok Tungkol sa may-akda: ROMMEL V. ESPEJO Nagtapos ng kursong Bachelor in Secondary Education Major in English at Master of Arts in Education Major in Filipino. Kasalukuyang tinatapos ang kursong Doktor sa Pilosopiya sa Araling Filipino sa De La Salle University, Manila. Kalihim ng UGFIL (Ugnayang Filipino), isang pambansang samahan ng mga nagtuturo ng Filipino at Panitikan. Kasalukuyan siyang nagtuturo sa Nueva Ecija University of Science and Technology sa Lungsod ng Cabanatuan. 72