9 Panitikang Asyano (Kagamitan ng Mag-aaral sa FILIPINO) Ang kagamitang ito sa pagtuturong ay magkatuwang na inihanda At sinuri ng mga guro mula sa mga pampublikong paaralan, kolehiyo at unibersidad. Hinihikayat naming ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi. DRAFT March 24, 2014 1
Kagawaran ng Edukasyon Republika ng Pilipinas Mga Manunulat ROMULO N. PERALTA DONABEL C. LAJARCA ERIC O. CARIŇO AURORA C. LUGTU MARYGRACE A. TABORA SHEILA C. MOLINA JULIETA U. RIVERA JOCELYN C. TRINIDAD LUCELMA O. CARPIO VILMA C. AMBAT Mga Taga-Rebyu REYNALDO S. REYES JOSELITO S. GUTIERREZ JOSENNETH BRANIA RODERIC P. URGELLES MAGDALENA O. JOCSON Mga Konsultant DR. ALTHEA ENRIQUEZ DR. JULIUS T. GAT-EB Language Editor DR. FLORENTINA S. GORROSPE Tagapangasiwa LOLITA M. ANDRADA JOYCE DR ANDAYA BELLA O. MARIŇAS JOSE D. TUGUINAYO, JR CRISTINA S. CHIOCO EVANGELINE CALINISAN DRAFT March 24, 2014 Inilimbag sa Pilipinas ng Department of Education - Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 2nd Floor Dorm G, Philsports Complex Meralco Avenue, Pasig City Philippines 1600 (02) 634 - 1054 or 634 - 107 Telefax: Email Address: 2
Paunang Salita Ang panitikan ay minanang hiyas na nagsisilbing tulay na nag-uugnay sa atin sa iba-ibang kultura ng bansa sa daigdig. Sa bawat pahina ng panahong nagdaan, nabubuksan din ang ating kamalayan at pag-unawa sa natatanging kontribusyon ng Panitikang Asyano sa daigdig ng mga alamat, maikling kuwento, sanaysay, dula, tula, pabula at iba pa. Sa masaklaw na paglalarawan, ang Asya ay nagbigay rin ng malaking ambag sa daigdig ng panitikan sa Pilipinas. Kung gagalugarin natin ang naging impluwensiya ng Panitikang Asyano sa ating mga Pilipino, masasabing hinulma nito ang malaking bahagi ng ating pagkakakilanlan. Sa kabila ng napakaraming impluwensiya ng mga Asyano sa kulturang Pilipino, nanatili pa rin ang taglay at natatanging kakanyahan natin bilang mga Pilipino, tulad ng pagpapahalaga sa saloobin at pag-uugali ng isang katutubong Pilipino sa isip, salita, at kilos. Bago pa man dumating ang mga kanluranin ay mayroon na tayong ugnayan sa Hapon, India, Tsina at Arabia, at nagaganap ang pakikipag- ugnayang ito sa pamamagitan ng kalakalan, paninirahan at pakikipag-isa. Dahil dito, maraming mga impluwensiya o minanang kultura natin ngayon ang nakaaapekto sa ating pamumuhay at kultura bilang mga Pilipino sa kasalukuyan. Ang Modyul sa Filipino sa Baitang 9 ang maglalantad sa iyo sa makulay na panitikan ng Asya, at makapagbibigay ng malinaw na pang- unawa sa iyong pagkakakilanlan bilang isang Asyano. Ito ang durungawang maghahatid sa iyong kamalayan sa kultura ng ating mga karatig-bansa sa Asya upang lubos na maunawaan ang kanilang kakanyahan at pagkalahi. Gagabayan ka ng Modyul na ito sa iyong paglalakbay at pagtuklas sa mundo ng kaalaman. DRAFT March 24, 2014 3
TALAAN NG NILALAMAN ARALIN I - Mga Akdang Pampanitikan ng Timog-Silangang Asya Panimula Panimulang Pagtataya Aralin 1.1: Maikling Kuwento ng Singapore Ang Ama Anim na Sabado ng Beybleyd Mga Pangatnig at Transitional Devices Aralin 1.2: Alamat ng Thailand Alamat ni Prinsesa Manorah Ang Buwang Hugis-Suklay Pang-abay na Pamanahon Aralin 1.3: Tula ng Pilipinas Kultura: Ang Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan, at Buhay Kinabukasan Sitti Nurhaliza: Ginintuang Tinig at Puso ng Asya Wastong Gamit ng Salitang Naglalarawan Aralin 1.4: Sanaysay ng Indonesia Kay Estella Zeehandelaar Kapag Lumaki Na Ang Kahalagahan ng Recycling Mga Pang-ugnay Aralin 1.5 Dula ng Pilipinas Tiyo Simon Kapag Naiisahan Ako ng Aking Diyos Pandiwang Nasa Panaganong Paturol Pangwakas na Gawain DRAFT March 24, 2014 ARALIN 2: Mga Akdang Pampanitikan ng Silangang Asya Panimula Panimulang Pagtataya Aralin 2.1: Tanka at Haiku ng Hapon Kaligirang Pangkasaysayn ng Tanka at Haiku Estilo ng Pagkakasulat ng Tanka at Haiku Ponemang Suprasegmental Aralin 2.2: Pabula ng Korea Ang Hatol ng Kuneho Nagkamali ng Utos Modal 4
Aralin 2.3: Sanaysay ng Taiwan Ang Kababaihan ng Taiwan, Ngayon at Noong Nakaraang 50 Taon Pagbibigay ng Kapangyarihan sa Kababaihang Pilipino sa Pamamagitan ng Estadistikong Kasarian Mga Pangatnig na nag-uugnay ng magkatimbang at di-magkatimbang na yunit Aralin 2.4: Maikling Kuwento ng Tsina Niyebeng Itim Nagmamadali ang Maynila Pagpapalawak ng Pangungusap Gamit ang Panuring Aralin 2.5: Pabula ng Korea Mongol: Ang Pagtatagumpay ni Genghis Khan Dahil sa Anak Kohesiyong Gramatikal ARALIN 3: Mga Akdang Pampanitikan ng Timog-Kanlurang Asya Panimula Panimulang Pagtataya Aralin 3.1: Epiko ng Hindu Rama at Sita Nagkakaiba, Nagkakapareho sa Maraming Aspekto Dalawang Uri ng Paghahambing Aralin 3.2: Parabula ng Kanlurang Asya Ang Talinghaga Tungkol sa May-ari ng Ubasan Parabula ng Banga Pagpapakahulugang Semantika Aralin 3.3: Elehiya ng Bhutan DRAFT March 24, 2014 Elehiya sa Kamatayan ni Kuya Ang Mga Dalit Kay Maria Kung Tuyo na ang Luha Mo Aking Bayan Pagpapasidhi ng Damdamin Aralin 3.4: Sanaysay ng Israel Usok at Salamin: Ang Tagapaglingkod at Pinaglilingkuran Tilamsik ng Sining... Kapayapaan Ang Pamaksa at Pantulong na Pangungusap Aralin 3.5: Nobela ng Saudi Arabia Isang Libo't Isang Gabi Mga Patak ng Luha Pahayag na Nagbibigay ng Katuwiran sa Ginawi ng Tauhan 5
MGA AKDANG PAMPANITIKAN NG TIMOG-SILANGANG ASYA DRAFT March 24, 2014 6
I. PANIMULA Sa Modyul 1 natin matutunghayan ang mga akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya. Inaasahan nating ang mga aralin sa modyul na ito ay tutugon sa mga pangangailangan ng mga mag-aaral na maintindihan ang iba pang kultura at pamumuhay ng mga tao sa mga karatig-bansa ng Pilipinas. Inaasahang pagkatapos ng Modyul na ito, ang mga mag-aaral ay nakapagpapamalas ng pag-unawa at pagpapahalaga sa mga akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya sa tulong ng teknolohiya at mga estratehiya na gagabay sa mga mag-aaral sa higit na malalim at kapaki- pakinabang na pagkatuto. Nilalayon ng Modyul 1 na makagawa ang mga mag-aaral ng isang malikhaing panghihiyakat sa pamamagitan ng book ilang pamamaraan na kapaki-pakinabang sa mga mag-aaral sa mga susunod na mga modyul. fair at Sa pagtalakay ng mga aralin, gagabayan ang mga mag-aaral na masagot ang mga pokus na tanong na: 1. Paano nakatutulong ang pag- aaral ng iba't ibang akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya sa pag-unawa at pagpapahalaga sa mga akdang Asyano? 2. Paano nakatutulong ang gramatika at retorika para sa malalim na pagsusuri ng mga akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya? Iba't ibang gawaing isahan at pangkatan ang inihanda para sa mga mag-aaral tulad ng pagbabasa at pagsusuri ng mga akdang pampanitikan at mga kolaboratibong gawain sa gramatika at retorika upang maging interaktibo ang pagtalakay sa mga aralin. Sa pamamagitan nito, inaasahan na ang mga kasanayang pampagkatuto ay malilinang sa mga mag-aaral pagkatapos ng talakayan sa Modyul 1. DRAFT March 24, 2014 7
II. PANIMULANG PAGTATAYA PANGKALAHATANG PANUTO: 1. Isulat ang titik ng napili mong sagot. 2. Isulat sa iyong sagutang papel. 3. Bahagi ng pagsusulit ang pagsunod sa panuto. I. Panuto: Isulat sa sagutang papel ang titik ng tamang sagot. 1. Ang mga pangatnig at transitional devices ay nakatutulong sa A. pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa isang kuwento. B. Pagbibigay- kahulugan sa konotasyon at denotasyon ng mga salita. C. pagtukoy sa mga pangunahing tauhan sa maikling kuwento o alamat. D. pagkilala kung kalian naganap, nagaganap, gaganapin ang kilos o pangyayari. 2. Kapag ang maikling kuwento ay nakatuon sa pagkakabuo ng mga pangyayari, ito'y mauuri bilang maikling kuwentong ____. A. kababalaghan B. katutubong kulay C. pangtauhan D. makabanghay 3. Ang pangatnig na samantala ay ginagamit na ____. A. panlinaw B. pananhi C. pantuwang D. panapos DRAFT March 24, 2014 4. Ang tulang naglalarawan ng pagpapahalaga o pagkamuhi ng makata o may-akda sa isang pook o pangyayari ay tinatawag na tulang ____. A. mapang-uroy B. mapaglarawan C. mapang-aliw D. mapangpanuto 5. Ang pang-ugnay ay bahagi ng salitang ____. A. Pangkayarian B. pananda C. pantukoy D. pangawing 6. Kung ang sanaysay na di-pormal ay tinatawag na personal na sanaysay, ang sanaysay na impersonal naman ay____. 8
A. naglalarawan B. pormal C. nangungutya D. nang-aaliw 7. Ang panagano ng pandiwa na nagsasaad ng katotohanan ng isang bagay o pangyayari ay tinatawag na ____. A. pawatas B. pautos. C. paturol D. pasakali 8. Isang uri ng dulang nagtataglay ng malulungkot na pangyayari subalit nagwawakas na masaya ang ____. A. komedya B. melodrama C. tragikomedya D. trahedya 9. Ang sining ng panggagaya sa tunay na kalikasan ng buhay na kinatha upang itanghal at magsilbing salamin ng buhay ay ang ____. A. kathambuhay. B. dula C. teatro D. sarsuwela 10. Simula nang natutong magsarili, siya'y naging responsableng bata. Ang pangungusap ay may pang-abay na pamanahon na ____. A. walang pananda B. payak na salita C. may pananda D. inuulit 11. "Ang bawat bituin ay naging munting puting bulaklak na sadyang napakatamis ng samyo. _____ noon, ang kaniyang mga bulaklak ay naging paborito ng mga tao, pangkuwintas sa mga dalaga at bisita at pang-alay sa mga Santa tuwing may okasyon." Anong salita ang maaaring ipuno na magiging pananda ng pang-abay na pamanahon? A. Hanggang B. Kaya C. Mula D. Kapag DRAFT March 24, 2014 12. Sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari sa isang kuwento, gumagamit tayo ng mga: A. pantukoy B. pangatnig C. pandiwa D. pang-abay 9
13. ____ araw ng Linggo, nagsisimba ang buong mag-anak. Ang salitang nawawala sa pangungusap ay: A. Kung B. Kapag C. Sa D. Simula 14. Maituturing ang isang kuwento na alamat kapag A. naganap sa mga tanyag na lugar. B. naglalaman ng makatotohanang pangyayari. C. nagsasalaysay ng pinagmulan ng bagay o lugar. D. naglalahad ng patunay sa pinagmulan ng mga bagay-bagay. 15. Sa pangungusap na, Si Sitti Nhuraliza ay may ginintuang tinig at ginintuang puso, ang salitang ginintuan ay ____. A. nangangatuwiran B. naglalarawan C. nag-uugnay D. nagsasalaysay 16. Sa mga pangungusap na, "Nagugutom si Egay. at Nagluto si Mulong ng pansit." Ano ang angkop na gamiting pang-ugnay upang maging iisang pangungusap ang mga nabanggit? A. kaya B. palibhasa C. subalit D. datapwat 17. Haba ng hair, DRAFT March 24, 2014 Utak niya'y puro air, Amoy mo ay wagas, Dapat ka ngang magtawas Ang saknong na mula sa tulang isinulat ni Von Crisostomo Villaraza ay halimbawa ng tulang: A. mapagbiro B. mapaglarawan C. mapanghikayat D. mapang-aliw 18. Anong uri ng pang-ugnay ang ginamit sa pangungusap na, Ayon kay Donna, ang pagpapakahulugan sa pahayag ay malinaw? A. pananda B. pangatnig C. pang-ukol D. pantukoy 10
19. Ang dekonstruksyon ay isang paraan ng pag-aanalisa ng teksto. Ang pangungusap ay halimbawa ng ____. A. pangangatuwiran B. paglalahad C. pagkukuwento D. paglalarawan 20. Aling pangkat ng pandiwa ang nasa panaganong paturol? A. pinuhin, anihin, ihain B. kumanta, tumalilis, kumaripas C. gamitan, asahan, pag-aralan D. natapos, natatapos, matatapos 21. "___ ni Rizal ang Noli at El Fili upang mapalaya ang Pilipinas sa mga Espanyol". Anong anyo ng pandiwa ang angkop na ipuno sa pahayag? A. Nagamit B. Gagamitin C. Ginamit D. Kagagamit 22. Ang patalastas o anunsiyo ay isang paraan ng komunikasyon o pakikipagtalastasan na may layuning: A. maglarawan B. manghimok C. mangaral D. magpakilala 23. Alin sa sumusunod na pandiwang paturol ang nasa perpektibong katatapos? DRAFT March 24, 2014 A. kumaripas B. kakalusong C. katatayo D. pinagsabitan 24. Ang lahat ay nagsasaad ng makatotohanang impormasyon, maliban sa ____. A. naganap ang makasaysayang EDSA Revolution noong Pebrero 25, 1986. B. taun-taon ay dinadaanan ng hindi bababa sa dalawampung bagyo ang Pilipinas. C. nakagagamot sa sakit sa ubo ang dahon ng oregano. D. kung hindi tayo kikilos, maaaring mauwi sa wala ang ating pinaghirapan. 11
25. "Ang ngiti ni Ina ay patak ng ulan kung tag-araw, Aang bata kong puso ay tigang na lupang uhaw na uhaw..." Ang sinalungguhitang pahayag ay nagpapahiwatig ng ____. A. pagdurusa B. kaligayahan C. kalutasan D. kalungkutan Para sa mga bilang 26-27 Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kaniyang mga luha at saka tumayo. Mayroon siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kaniyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kanya, tulad ng nararapat). 26. Mahihinuhang ang ama ay magiging: A. matatag B. Mabuti C. matapang D. masayahin 27. Maituturing na pang-abay na pamanahon ang: A. magiging mabuti B. nagdadalamhating ama C. mula ngayon D. dinukot sa bulsa Para sa mga bilang 28-29 DRAFT March 24, 2014 Tapos po ako ng pagtuturo kaso wala pa ring mapasukan. Sabagay, kahit magtuturo ka ngayon, di mo kakayanin. Oo nga po e. Di mo ba kaya kahit 'yung tigtatatlong daan lang na kuwarto isang araw? Hindi po talaga kaya e." "Sige, ipakita mo na itong papel sa opisina ng Social Services. Doon sa bandang kanan. Salamat po! Maraming salamat!" Kailangang magpanggap, at magsinungaling, mapunta lang si Rebo sa Charity Ward ng ospital. Dito, kahit paano, kutson ang mahihigaan ni Rebo, di hamak na mas mainam kesa higaang bakal na de gulong ng Emergency Room. 12
28. Ipinahihiwatig ng teksto na ang ama ay ____. A. maawain B. mapagmahal C. matulungin D. maalalahanin 29. Ang salitang may salungguhit sa teksto ay isang ____. A. pandiwa B. pang-abay C. pangngalan D. pang-uri Para sa mga bilang 30 Huling Sabado ng Pebrero ang ikalimang Sabado. Eksaktong katapusan. Kasabay ng pagtatapos ng Pebrero ay pumanaw ang aking anak. Ilang sandali matapos ang sabay na paglaglag ng luha sa kanIyang mga mata at pagtirik ng mata, ibinuga niya ang kanIyang huling hininga. Namatay siya habang tangan ko sa aking bisig. Hinintay lamang niya ang aking pagdating. Di na kami nakapag-usap pa dahil pagpasok ko pa lang ng pintua'y pinakawalan na niya ang sunod-sunod na palahaw ng matinding sakit na di nais danasin ng kahit sino. Isa't kalahating oras siyang naghirap. Nabulag, nanigas, nilabasan ng maraming dugo sa bibig, at naghabol nang naghabol ng hininga." 30. Layunin ng teksto na ____. A. mangatuwiran B. magsalaysay C. maglahad D. maglarawan DRAFT March 24, 2014 31. Nang tumuntong ako ng ikalabindalawang taong gulang, ako ay itinali sa bahay- kinakailangang ikahon ako. Ano ang kahulugan ng salitang sinalungguhitan? A. itali sa bahay B. ikulong C. pagbawalang lumabas D. lahat ng nabanggit 32. Sa pangungusap na, "Ang araw ay muling sisikat sa dakong Silangan pagsapit ng umaga." Aling salita ang may dalawa o higit pang kahulugan? A. araw B. umaga C. sisikat D. lahat ng nabanggit 13
Para sa mga bilang 33-34 Isa sa pinakamahusay na mang-aawit sa Asya si Sitti Nurhaliza mula sa bansang Malaysia. Nagkamit siya ng iba't ibang awit-parangal hindi lamang sa kaniyang bansa kundi maging sa internasyonal na patimpalak. Isa na rito ang titulong "Voice of Asia" nang makamit niya ang Grand Prix Champion mula sa Voice of Asia Singing Contest na ginanap sa Almaty, Kazakhstan. 33. Maituturing na salitang naglalarawan ang ____. A. pinakamahusay B. ginanap C. nagkamit D. patimpalak 34. Ang salitang nasalungguhitan sa sanaysay ay nangangahulugang ____. A. pag-eensayo B. paligsahan C. pamahiin D. programa 35. Ang tulang isinulat ni Pat V. Villafuerte na may pamagat na "Kultura: Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan at Buhay ng Kinabukasan" ay nagpapahiwatig na ang kultura ay ____. A. nagbabago B. di nagpapalit C. naaalis D. di itinuturo 36. "Isinuko ko ang aking kalayaan at nagpakahon ako sa kanilang nais." Ang ipinahihiwatig ng tauhan sa pahayag ay ____. DRAFT March 24, 2014 A. pagkatalo B. pagiging sunod-sunuran C. kawalan ng kapangyarihan D. kasiyahan 14
Para sa mga bilang 37-39 Palala nang palala ang problema sa polusyon ngunit marami ang hindi nababahala sa kalagayang ito. Binabalikat ngayon ng daigdig ang pinakamabigat na suliraning ito na maaaring dulot na rin ng makabagong kabihasnan at siyensiya. Mapapansing dahil sa malubhang pag-init ng mundo, pabago-bago ang klima sa iba't ibang panig ng daigdig. Ito'y bunga ng labis na paggamit ng kahoy bilang panggatong. Ang mabilis na pagkaubos ng mga puno sa kagubatan ay nagbibigay rin ng suliranin sa polusyon, hindi lamang sa ating bansa pati na rin sa iba pang mga bansa. Sa nabanggit na mga problema, pinakamalubha ang suliranin sa basura sapagkat ito ang nagpapalala ng polusyon sa lahat ng mga bansa. Kaya naman hindi tumitigil ang pamahalaan ng bawat bansa at mga dalubhasa sa buong mundo sa paglutas ng mga problemang ibinibigay nito sa daigdig. Gayon pa man, hindi dapat iasa lahat sa mga grupo ng mamamayang may malasakit ang paglutas sa suliranin sa bansa. Dapat magsimula ang pagkilos sa mga tahanan upang mapadali ang pagbibigay ng kalutasan sa problemang idinudulot nito sa sangkatauhan. Hango sa Hiyas ng Lahi IV Vibal Publishing, Inc 37. Ano ang maaaring maging bunga ng patuloy na pag-init ng mundo? A. Matutunaw ang mga yelo na magpapalala sa pagbaha. B. Mamamatay ang lahat ng may buhay sa mundo. C. Masusunog ang mga tao. D. Magkakaroon ng taggutom dahil sa kakulangan ng suplay ng pagkain. DRAFT March 24, 2014 38. Ano ang pinakamalubhang suliranin ng lahat ng mga bansa ayon sa teksto? A. suliranin sa basura B. pagkaubos ng mga puno C. problema sa polusyon D. pag-init ng mundo 39. Ang lahat ay sanhi ng pandaigdigang problema sa polusyon ayon sa akda, maliban sa isa. A. paggamit ng kahoy bilang panggatong B. pagkaubos ng mga puno C. pagtatapon sa mga estero at ilog D. makabagong kabihasnan at siyensiya 15
Para sa mga bilang 40-42 Sa isang sentro ng Ohio, may isang tanawing batuhan sa isang patag na baybayin. Ang lugar na ito ay nakikilala sa tawag na Mount Pheasant. Dati ay may nakatayo ritong higanteng punongkahoy. Bago ito pinutol, may makailang saling ang mga tao ay nag-ukit ng kanilang tanda at pangalan sa katawan nito. Sa dami ng mga sulat sa balat nito, ang pagnanasang mag-iwan ng marka o tanda ng isang tao ay maliwanag. Habang iniisip ko ito, naalala ko ang sinabi ng isang matalinong lalaki: " Huwag mong iukit ang iyong alaala sa kahoy o pader, iukit mo sa puso ng bata." Ang pagmamarka sa materyal na bagay ay pag-aaksaya ng oras ay lilipas ito sa paglipas ng panahon. Ngunit ang tatak na iiwan sa puso ng mga anak ay mananatili hanggang wakas. Kaya kung nais ng isang ama na mag- iwan ng anumang magtatagal na alaala sa kabataang ipinagkaloob sa kaniya ng Panginoon, umukit siya ng ispiritwal na alaala. 40. Ano ang pahiwatig ng mensaheng may salungguhit? A. Kukupas ang isang tanda o markang inukit sa puno o pader. B. Mag-iwan ka ng isang alaalang mananatili hanggang sa wakas. C. Mahirap umukit ng tanda o marka sa pader o puno. D. Hindi basta-basta nabubura sa puso ang isang alaala. 41. Makapag-iiwan ng pangmatagalang alaala ang isang tao sa pamamagitan ng ____. A. pag-iiwan ng marka o tanda sa isang puno B. pag-uukit ng ispiritwal na alaalap C. paggugol ng panahon sa mga bat. D. pag-iiwan ng alaalang larawan sa isang tao DRAFT March 24, 2014 42. Ano ang maaaring maging pamagat ng teksto? A. Alalaang inukit sa Puso B. Inukit na alaala sa Puno C. Bato sa Ohio D. Sa paglipas ng Panahon... II. Sumulat ng tatlong malikhaing panghihikayat na islogan tungkol sa alinman sa sumusunod na paksa - kabataan, kalikasan, at kapayapaan. 16
III. YUGTO NG PAGKATUTO A. Tuklasin Maglibot ka sa buong aklatan at magsaliksik tungkol sa iba't ibang bansa sa Timog-Silangang Asya - kultura, uri ng edukasyon, paraan ng pamumuhay, at ilang panitikan na magpapakita ng iba't ibang impormayon tungkol sa mga bansang Singapore, Thailand, Indonesia, Laos at Pilipinas. Pagkatapos mong magsaliksik, magkakaroon tayo ng bahaginan ng mga bagay na ating natuklasan. B. Linangin Sa pagkakataong ito, magsisimula ka nang maglakbay sa iba't ibang aralin ng Modyul 1. Inaasahan ang taos-puso mong pakikiisa sa bawat gawain. May mga gawain na kailangan mong isagawa upang malinang ang lahat na kasanayan na dapat mong taglayin bilang mag-aaral. Aralin 1.1 A. Panitikan: Ang Ama Maikling Kuwentong Makabanghay -Singapore Isinalin sa Filipino ni Mauro R. Avena DRAFT March 24, 2014 B. Gramatika/Retorika: Mga Kataga o Pahayag na Gamit sa Pagsusunod-sunod ng mga Pangyayari o Transitional Devices (subalit, ngunit, sa wakas, palibhasa, samantala, dahil sa, saka, kaya, kung gayon, sa lahat ng ito) C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay 17
Panimula Magsimula na tayong maglakbay sa Timog-Silangang Asya at sabay ilan sa kanilang panitikan na may malaking nating pag-aralan ang impluwensiya rin sa uri ng panitikan na mayroon tayo ngayon. Ilalahad ng aralin ang isang kuwento na tatalakay sa suliraning kinakaharap ng isang ama sa pamilya at kung paano ito nakaaapekto sa sikolohiya ng mga anak. Ang Aralin 1 ay naglalaman ng maikling kuwentong salin ni Mauro R. Avena na pinamagatang "Ang Ama" mula sa Singapore. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa iba't ibang transitional devices na makatutulong sa higit na pag-unawa sa maikling kuwentong tatalakayin at sa paghahanay ng mga pangyayari. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makagagawa ng isang isang kuwento batay sa sumusunod na graphical presentation ng pamantayan: a. hikayat sa unang tingin, b. kumpleto ang mga elemento (tagpuan, tauhan, banghay), at c. pagkamasining. Aalamin natin kung paano naiiba ang kuwentong makabanghay sa iba pang uri ng maikling kuwento. Gayundin, kung paano nakatutulong ang transitional devices sa pagsasalaysay. DRAFT March 24, 2014 Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Sa sumusunod na gawain, tutuklasin natin kung may alam ka na sa pagkakaiba ng kuwentong makabanghay sa iba pang uri ng kuwento. Makikinig ka ng isang kuwentong babasahin ng iyong guro. Matapos mapakinggan, gawin mo ang Gawain 1. GAWAIN 1. Yugto-yugtong Pagbuo 1.a. Ilahad ang kuwentong napakinggan sa pamamagitan ng yugto- yugtong pagbuo. 18
Kaugnay na mga pangyayari Simula Kaugnay na mga pangyayari Gitna Kaugnay na mga pangyayari Wakas Sagutin ang mga gabay na tanong: 1. Saan ang tagpuan ng kuwento? 2. Sa anong panahon naganap ang kuwento? 3. Paano nagsimula ang kuwento? 4. Ano ang naging suliranin/tunggalian ng kuwento? 5. Saang bahagi ang kasukdulan? 6. Ipaliwanag paano nagtapos ang kuwento? 1.b. Subukin mong muli. Basahin ang kasunod na kuwento at ilahad mo ito gamit pa rin ang yugto-yugtong pagbuo . DRAFT March 24, 2014 Nang Minsang Naligaw si Adrian (Ito'y kuwento batay sa text message na ipinadala kay Dr. Romulo N. Peralta. Sa kaniyang muling pagsasalaysay, ang pangalan at ilang mga pangyayari ay pawang mga kathang-isip lamang.) tatlong lamang ang naiba ang magkakapatid. Siya propesyon dahil kapwa abogado ang dalawang nakatatanda sa kaniya. Dahil may kaya sa buhay ang pamilya, natupad ang pangarap niyang maging isang doktor. Bunsong anak si Adrian sa ng pagmamahal mula sa kaniyang mga magulang at rin nang mga kapatid na nakapag-asawa Lumaki siyang punong-puno 19
makapagtapos at pumasa sa abogasya. Naiwan siyang walang ibang inisip kundi mag-aral at pangalagaan ang kaniyang mga magulang. Matagumpay niyang natapos ang pagdodoktor at hindi nagtagal ay nakapagtrabaho sa isang malaking ospital. Ngunit sadya yatang itinadhana na matapos ang dalawang taon mula nang siyang maging ganap na doktor, pumanaw ang kaniyang pinakamamahal na ina. Naiwan sa kaniya ang pangangalaga ng ama na noon ay may sakit na ring iniinda. Malimit siyang mapag-isa sa tuwing nabibigyan ng pagkakataong makapagpahinga dulot na rin ng hindi niya maiwan-iwanan na ama. Naisin man niyang magtrabaho at manirahan sa ibang bansa katulad ng kaniyang mga kapatid, ang katotohanang may nakaatang na responsibilidad sa kaniyang balikat ang pumipigil sa kaniyang mangibang-bayan upang manatili sa piling ng ama at alagaan ito hanggang sa kahuli-hulihang yugto ng kaniyang buhay. Inggit na inggit siya sa mga kasabayang doktor na nasa kanila nang lahat ang luho at oras na makahanap ng babaing makakasama habambuhay. Ayaw rin niyang mapag-isa baling-araw kapag nawala na ang kaniyang ama. Isang araw, habang nagpapahinga matapos ang halos limang oras na operasyon, nakatanggap siya ng tawag mula sa kasambahay na sinusumpong ng sakit ang kaniyang ama. Nagmadali siyang umuwi at sa kabutihang palad, naagapan naman niya ang ama. Bahay. Ospital. Bahay. Ospital. Paulit-ulit na takbo ng buhay na pakiramdam ni Adrian ay matatapos lamang kapag tuluyan nang mawala ang kaniyang ama. Hindi niya namamalayan, unti-unti niyang nararamdaman ang pagkaawa sa sarili. Nais niyang makawala sa responsibilidad at magkaroon ng panahon para sa sarili. DRAFT March 24, 2014 "Daddy, patawad po. Nais ko lamang na lumigaya sa buhay. Nasa katanghalian na po ako ng buhay ko. Ayaw ko pong mag-isa balang araw kapag kayo'y nawala." Dahan-dahan niyang binuhat ang ama na halos hindi na makapaglakad nang maayos. Pinasan niya ang ama at isinakay sa kaniyang kotse. Walang imik na sumama ang ama. Naglakbay sila nang halos isang oras. Nang sila'y nakarating sa isang lugar, huminto ang kotse at pinasan ni Adrian ang ama. Tinunton nila ang daan papasok sa isang kagubatan. Mabigat ang ama kaya paminsan-minsan ay tumititigil sila sa lilim ng puno upang magpahinga. Wala pa ring imik ang 20
ama habang binabali ang maliliit na sanga. Napansin niyang tumutulo ang luha ng anak. "Bakit ka umiiyak?" tanong ng ama kay Adrian. "Wala po, Dad." Nagpatuloy sa paglalakad si Adrian na pasan-pasan ang ama. Patuloy rin ang pagtulo ng kaniyang luha. Alam niyang labag sa kaniyang kalooban ang kaniyang gagawin. Maraming beses din silang tumigil upang magpahinga at paulit-ulit din ang pagbabali ng ama ng maliliit na sanga ng puno. Napansin ito ni Adrian. "Bakit n'yo po binabali ang mga sanga ng puno sa tuwing tayo'y nagpapahinga, Dad?," tanong ni Adrian. Tumugon ang ama na may ngiting namutawi sa kaniyang labi. "Alam ko nais mo akong iligaw sa loob ng kagubatan. Anak, palatandaan ito na dito tayo dumaan, para sa pagbalik mo ay hindi ka maliligaw." Lalong bumilis ang pag-agos ng luha ng binata. Walang kaimik-imik, muling pinasan ni Adrian ang ama at natagpuan ang sariling bumabalik sa lugar kung saan sila nanggaling. Alam ni Adrian na hindi na siya maliligaw. Hinding-hindi na. DRAFT March 24, 2014 Marahil natatandaan mo pa ang ilang mahahalagang pangyayari sa kuwentong "Uhaw ang Tigang na Lupa" ni Liwayway A. Arceo. Subukin nating alalahanin. tamang pagkakasunod-sunod ng mga ito. Ihanay ang mga pangyayari ayon sa Payayamanin natin ang dati mo nang alam tungkol sa kuwentong makabanghay, sa pamamagitan ng mga babasahin at gawaing tiyak na kawiwilihan mo. 21
GAWAIN 2. Fist of Five Gawin natin ang Fist of Five. Ipakikita ang bilang ng mga daliri ayon sa katumbas nitong antas ng pagkaunawa o pagkatuto - 5 daliri alam na alam na at kayang ipaliwanag sa iba; 4 daliri nagagawa nang ipaliwanag mag-isa; 3 daliri kailangan pa ng tulong sa pagpapaliwanag; 2 daliri kailangan pang magpraktis, at 1 daliri nagsisimula pa lamang matuto. Ang iyong pulso sa: naipaliliwanag ko ang katuturan ng maikling kuwento napag-iiba-iba ko ang iba't ibang uri ng kuwento naiisa-isa ko ang mga elemento ng maikling kuwento napagsusunod-sunod ko ang mga pangyayari sa isang kuwento nasusuri ko ang mga pangyayari, at ang kaugnayan nito sa kasalukuyan nakabubuo ako ng sariling paghahatol o pagmamatuwid sa mga ideyang nakapaloob sa akda nabibigyang-kahulugan ko ang mga pahiwatig na ginamit sa maikling kuwento napaghahambing ko ang mga piling pangyayari sa napanood na dula o telenobela sa kasalukuyang lipunan at sa kuwentong tinalakay, nasusuri ang isang kuwentong makabanghay batay sa mga proseso sa paglikha nito naisasalaysay ko nang may pagkakasunod ng mga pangyayari ng isang maikling kuwentong makabanghay at nagagamit ko nang wasto ang mga kataga o pahayag na nagpapakita ng pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari B. Linangin DRAFT March 24, 2014 Basahin at suriin ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari sa "Ang Ama" mula sa Singapore upang malaman mo kung paano ba naiiba ang kuwentong makabanghay sa iba pang uri ng kuwento. Ang Ama (Isinalin sa Filipino ni Mauro R. Avena) Magkahalo lagi ang takot at pananabik kapag hinihintay ng mga bata ang kanilang ama. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. Ang pananabik ay sa pagkain na paminsan- minsa'y inuuwi ng ama - malaking supot ng mainit na pansit na iginisa sa itlog at gulay. Ang totoo, para sa sarili lang niya ang iniuuwing pagkain ng ama, 22
lamang ay napakarami nito upang maubos niya nang mag-isa; pagkatapos ay naroong magkagulo sa tira ang mga bata na kanina pa aali-aligid sa mesa. Kundi sa pakikialam ng ina na mabigyan ng kaniya-kaniyang parte ang lahat - kahit ito'y sansubo lang ng masarap na pagkain, sa mga pinakamatanda at malakas na bata lamang mapupunta ang lahat, at ni katiting ay walang maiiwan sa maliliit. Anim lahat ang mga bata. Ang dalawang pinakamatanda ay isang lalaki, dose anyos, at isang babae, onse; matatapang ang mga ito kahit na payat, at nagagawang sila lang lagi ang maghati sa lahat ng bagay kung wala ang ina, upang tiyaking may parte rin ang maliliit. May dalawang lalaki, kambal, na nuwebe anyos, isang maliit na babae, otso anyos at isang dos anyos na paslit pa, katulad ng iba, ay maingay na naghahangad ng marapat niyang parte sa mga pinag-aagawan. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito - sadyang nag-uwi ito para sa kanila ng dalawang supot na puno ng pansit guisado, at masaya nilang pinagsaluhan ang pagkain na hirap nilang ubusin. Kahit na ang ina nila'y masayang nakiupo sa kanila't kumain ng kaunti. Pero hindi na naulit ang masayang okasyong ito, at ngayo'y hindi nag- uuwi ng pagkain ang ama; ang katunaya'y ipinapalagay ng mga batang mapalad sila kung hindi ito umuuwing lasing at nanggugulpi ng kanilang ina. Sa kabila niyo'y umaasa pa rin sila, at kung gising pa sila pag-uwi sa gabi ng ama, naninipat ang mga matang titingnan nila kung may brown na supot na nakabitin sa tali sa mga daliri nito. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabog-dabog, tiyak na walang pagkain, at ang mga bata'y magsisiksikan, takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. Madalas na masapok ang mukha ng kanilang ina; madalas iyong marinig ng mga bata na humihikbi sa mga gabing tulad nito, at kinabukasan ang mga pisngi at mata niyon ay mamamaga, kaya mahihiya itong lumabas upang maglaba sa malalaking bahay na katabi nila. Sa ibang mga gabi, hindi paghikbi ang maririnig ng mga bata mula sa kanilang ina, kundi isang uri ng nagmamakaawa at ninenerbiyos na pagtawa at malakas na bulalas na pag- ungol mula sa kanilang ama at sila'y magtatanong kung ano ang ginagawa nito. DRAFT March 24, 2014 Kapag umuuwi ang ama ng mas gabi kaysa dati at mas lasing kaysa dati, may pagkakataong ilalayo ng mga bata si Mui Mui. Ang dahila'y si Mui Mui, otso anyos at sakitin at palahalinghing na parang kuting, ay madalas kainisan ng ama. Uhugin, pangiwi-ngiwi, ito ay mahilig magtuklap ng langib sa galis na nagkalat sa kaniyang mga binti, na nag-iiwan ng mapula-pulang 23
mga patse, gayong pauli-ulit siyang pinagbabawalan ng ina. Pero ang nakakainis talaga ay ang kaniyang halinghing. Mahaba at matinis, iyon ay tumatagal ng ilang oras, habang siya ay nakaupo sa bangko sa isang sulok ng bahay, namamaluktot nang pahiga sa banig kasama ang ibang mga bata, na di-makatulog. Walang pasensiya sa kaniya ang pinakamatandang lalaki at babae, na malakas siyang irereklamo sa ina na pagagalitan naman siya sa pagod na boses; pero sa gabing naroon ang ama, napapaligiran ng bote ng beer na nakaupo sa mesa, iniingatan nilang mabuti na hindi humalinghing si Mui Mui. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito'y nakabubulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito'y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon nang buong lakas. Pagkatapos ay haharapin nito at papaluin din ang ibang bata na sa tingin nito, sa kabuuan, ay ang sanhi ng kaniyang kabuwisitan. Noong gabing umuwi ang ama na masamang-masama ang timpla dahil nasisante sa kaniyang trabaho sa lagarian, si Mui Mui ay nasa gitna ng isang mahahabang halinghing at hindi mapatahan ng dalawang pinakamatandang bata gayung binalaan nilang papaluin ito. Walang ano-ano, ang kamao ng ama ay bumagsak sa nakangusong mukha ng bata na tumalsik sa kabila ng kuwarto, kung saan ito nanatiling walang kagalaw- galaw. Mabilis na naglabasan ng bahay ang ibang mga bata sa inaasahang gulo. Nahimasmasan ng ina ang bata sa pamamagitan ng malamig na tubig. Pero pagkaraan ng dalawang araw, si Mui Mui ay namatay, at ang ina lamang ang umiyak habang ang bangkay ay inihahandang ilibing sa sementeryo ng nayon may isang kilometro ang layo roon sa tabi ng gulod. Ilan sa taganayon na nakatatanda sa sakiting bata ay dumating upang makiramay. Sa ama na buong araw na nakaupong nagmumukmok ay doble ang kanilang pakikiramay dahil alam nilang nawalan ito ng trabaho. Nangolekta ng abuloy ang isang babae at pilit niya itong inilagay sa mga palad ng ama na di-kawasa, puno ng awa sa sarili, ay nagsimulang humagulgol. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kaniyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di'y nagdesisyong kunin siya uli, para sa kapakanan ng kaniyang asawa at mga anak. Dala ng kagandahang-loob, ito ay nagbigay ng sariling pakikiramay, kalakip ang munting abuloy (na minabuti nitong iabot sa asawa ng lalaki imbes sa lalaki mismo). Nang makita niya ang dati niyang amo at marinig ang magaganda nitong sinabi bilang pakikiramay sa pagkamatay ng kaniyang anak, ang lalaki ay napaiyak at kinailangang muling libangin. DRAFT March 24, 2014 Ngayo'y naging napakalawak ang kaniyang awa sa sarili bilang isang ipinaglalamay ang wala sa panahong malupit na pagkamatay ng kaniyang dugo at laman. Mula sa kaniyang awa sa sarili ay inulilang ama na 24
bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata, kaya madalamhati siyang nagtatawag, "Kaawa-awa kong Mui Mui! Kaawa-awa kong anak!" Nakita niya ito sa libingan sa tabi ng gulod - payat, maputla, at napakaliit - at ang mga alon ng lungkot at awa na nagpayanig sa matipuno niyang mga balikat at brasong kayumanggi ay nakakatakot tingnan. Pinilit siyang aluin ng mga kapit-bahay, na ang iba'y lumayo na may luha sa mga mata at bubulong- bulong, "Maaring lasenggo nga siya at iresponsable, pero tunay na mahal niya ang bata". Tinuyo ng nagdadalamhating ama ang kaniyang mga luha at saka tumayo. Mayroong siyang naisip. Mula ngayon, magiging mabuti na siyang ama. Dinukot niya sa bulsa ang perang ibinigay ng kaniyang amo sa asawa (na kiming iniabot naman ito agad sa kaniya, tulad ng nararapat). Binilang niya ang papel-de-bangko. Isa man dito ay hindi niya gagastusin sa alak. Hindi na kailanman. Matibay ang pasiya na lumabas siya ng bahay. Pinagmasdan siya ng mga bata. Saan kayo pupunta, tanong nila. Sinundan nila ito ng tingin. Papunta ito sa bayan. Nalungkot sila, dahil tiyak nila na uuwi itong dalang muli ang mga bote ng beer. Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang ama. May bitbit itong malaking supot na may mas maliit na supot sa loob. Inilapag nito ang dala sa mesa. Hindi makapaniwala ang mga bata sa kanilang nakita, pero iyon ba'y kahon ng mga tsokolate? Tumingin silang mabuti. May supot ng ubas at isang kahon yata ng biskwit. Nagtaka ang mga bata kung ano nga ang laman niyon. Sabi ng pinakamatandang lalaki'y biskwit; nakakita na siyang maraming kahon tulad niyon sa tindahan ni Ho Chek sa bayan. Ang giit naman ng pinakamatandang babae ay kendi, 'yong katulad ng minsa'y ibinigay nila ni Lau Soh, na nakatira roon sa malaking bahay na pinaglalabhan ng nanay. Ang kambal ay nagkasiya sa pandidilat at pagngisi sa pananabik; masaya na sila ano man ang laman niyon. Kaya nagtalo at nanghula ang mga bata. Takot na hipuin ang yaman na walang senyas sa ama. Inip silang lumabas ito ng kaniyang kuwarto. DRAFT March 24, 2014 Di nagtagal ay lumabas ito, nakapagpalit na ng damit, at dumiretso sa mesa. Hindi dumating ang senyas na nagpapahintulot sa mga batang ilapat ang mga kamay sa pinag-iinteresang yaman. Kinuha nito ang malaking supot at muling lumabas ng bahay. Hindi matiis na mawala sa mata ang yaman na wari'y kanila na sana, nagbulingan ang dalawang pinakamatanda nang matiyak na hindi sila maririnig ng ama. "Tingnan natin kung saan siya pupunta." Nagpumilit na sumama ang kambal at ang apat ay sumunod nang malayo-layo sa ama. Sa karaniwang pagkakataon, tiyak na makikita sila nito at sisigawang bumalik sa bahay, pero ngayo'y nasa isang bagay lamang ang isip nito at hindi man lang sila napuna. 25
Dumating ito sa libingan sa tabing gulod. Kahuhukay pa lamang ng puntod na kaniyang hinintuan. Lumuhod at dinukot ang mga laman ng supot inilapag sa puntod, habang pahikbing nagsalita, na dahan-dahang "Pinakamamahal kong anak, walang maiaalay sa iyo ang iyong ama kundi ang mga ito. Sana'y tanggapin mo." Nagpatuloy itong nakipag-usap sa anak, habang nagmamasid sa pinagkukublihang mga halaman ang mga bata. Madilim na ang langit at ang maitim na ulap ay nagbabantang mapunit anumang saglit, pero patuloy sa pagdarasal at pag-iyak ang ama. Naiwan sa katawan ang basang kamisadentro. Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalo-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang 'di nila mararanasang muli. Alam mo ba na... ang "Ang Ama" ay isang uri ng kuwentong makabanghay na nakatuon sa pagkakabuo ng mga pangyayari? Mahalagang matukoy ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari at ang estilo na ginamit ng may- akda. GAWAIN 3. Paglinang ng Talasalitaan Bigyang kahulugan ang mga sinalungguhitang pahayag ayon sa pahiwatig nito sa pangungusap. 1. Ang takot ay sa alaala ng isang lasing na suntok sa bibig na nagpapatulo ng dugo at nagpapamaga ng ilang araw sa labi. DRAFT March 24, 2014 2. Natatandaan ng mga bata ang isa o dalawang okasyon na sinorpresa sila ng ama ng kaluwagang-palad nito. 3. Kung umuuwi itong pasigaw-sigaw at padabog-dabog, tiyak na walang pagkain, at ang mga bata'y magsisiksikan, takot na anumang ingay na gawa nila ay makainis sa ama at umakit sa malaking kamay nito upang pasuntok na dumapo sa kanilang mukha. 4. Alam nila na ang halinghing niyon ay parang kudkuran na nagpapangilo sa nerbiyos ng ama at ito'y nakabubulahaw na sisigaw, at kung hindi pa iyon huminto, ito'y tatayo, lalapit sa bata at hahampasin iyon nang buong lakas. 5. Ang balita tungkol sa malungkot niyang kinahinatnan ay madaling nakarating sa kaniyang amo, isang matigas ang loob pero mabait na tao, na noon di'y nagdesisyong kunin siya uli, para sa kapakanan ng kaniyang asawa at mga anak. 6. Mula sa kaniyang awa sa sarili ay bumulwak ang wagas na pagmamahal sa patay na bata. 26
GAWAIN 4. Fan-Fact Analyzer Kopyahin ang kasunod na graphic organizer sa iyong papel at punan ng mga pangyayari mula sa binasang kuwento ayon sa pagkakasunod-sunod nito. Tukuyin ang tagpuan, tauhan, at kahalagahang pangkatauhan. 3 4 5 2 1 Pagsusunod-sunod ng mga pangyayari 6 7 Tagpuan at Tauhan Kahalagahang pangkatauhan GAWAIN 5. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Paano sinimulan ng may-akda ang kuwento? 2. Sino ang pangunahing tauhan sa kuwento? 3. Ano-anong katangian ng ama ang nangibabaw sa kuwento? Anong bahagi o pangyayari sa kuwento ang nagpapakita ng mga nabanggit na katangian? Katangian ng ama Bahagi/Pangyayaring nagpapatunay DRAFT March 24, 2014 4. Anong pangyayari sa kuwento ang nakapagpabago sa di-mabuting pag-uugali ng ama? Isalaysay. 5. Paano ipinakita ng ama ang kaniyang pagmamahal sa kaniyang anak? 6. Paano nagwakas ang kuwento? 7. "Sa isang iglap, ang kanina pang inip na inip na mga bata ay dumagsa sa yaman. Sinira ng ulan ang malaking bahagi niyon, pero sa natira sa kanilang nailigtas nagsalo-salo sila tulad sa isang piging na alam nilang 'di nila mararanasang muli." Ano ang nais ipahiwatig ng panghuling pangungusap na ito? Bakit ganito ang saloobin ng mga bata? Patunayan. 8. Anong kultura ng mga taga-Singapore ang masasalamin sa kuwentong ito? 27
9. Paano naman ipinakikita ng mga Pilipino ang pagmamahal sa mga namatay na mahal sa buhay? Sa ibang bansa sa Asya? 10. Bakit may uring makabanghay ang kuwento? Upang higit mong maihambing ang kuwentong makabanghay, isa pang kuwentong may ganitong uri ang ipababasa ko sa iyo. Marahil, pagkatapos mo itong basahin ay makabubuo ka na ng sarili mong kongklusyon o paglalahat kung paano nga ba naiiba ang kuwentong makabanghay sa iba pang uri ng maikling kuwento. Ano ba ang beyblade? Sumulat sa sagutang papel ng mga salitang maaaring maglarawan sa beyblade? Anim na Sabado ng Beyblad (Bahagi Lamang) ni Ferdinand Pisigan Jarin Unang Sabado ng paglabas niya nang hilingin na niyang magdiwang ng kaarawan kahit hindi pa araw. Nangumbida ako ng maraming tao kasabay ng biling 'wag kalimutan ang regalo at pagbati ng "Happy Birthday, Rebo!". Kailangang di niya malimutan ang araw na ito. Dapat pinakamasaya ang Sabadong ito sa lahat ng Sabado. Maraming-maraming laruan. Stuffed Toys, Mini-Helicopter, Walkie-Talkie, Crush Gear, Remote Controlled Cars, at higit sa lahat, ang Beyblade. Ang paborito niyang Beyblade. Maraming-maraming Beyblade. Tinanggap niya ang lahat ng ito at marami pang iba sa kaniyang kaarawan. Sa kaniyang pagtuntong sa limang taon. Kahit di totoo. Kahit hindi pa araw. DRAFT March 24, 2014 Ikalawang Sabado, naki-bertdey naman siya. Pagkatapos ay muling naglaro ng beyblade kasama ang mga pinsan. Tatlong araw bago dumating ang ikatlong Sabado, sorpresa ko siyang dinalaw. Unti-unti na siyang nanghihina. Bihira na siyang ngumiti. Hindi na niya makuhang laruin ang beyblade bagamat ayaw niya itong bitiwan sa loob ng kaniyang kamay o di kaya"y bulsa. Ang nakapagngangalit, unti-unti na namang nalalagas ang kaniyang buhok. Subalit pinipilit pa rin niyang maging malakas bagamat talagang di na kaya ng kaniyang paang tumayo ng kahit ilang sandali man lang. Nakadudukot na rin siya ng mga matitigas na butil ng dugo sa loob ng kaniyang gilagid. Sa labas ng bahay na kanilang tinitirhan, lubos kong ikinagulat nang tanungin niya ako ng; "Tay, may peya a?" (Tay, may pera ka?) Dali-dali kong 28
hinugot at binuksan ang aking pitaka at ipinakitang mayroon itong laman. Agad akong nagtanong kung ano ang nais niya na sinagot naman niya ng agarang pagturo sa isang kalapit na tindahan. Kung mabilis man akong nakabili ng mga kending kaniyang ipinabili, mas mabilis siyang umalis agad sa tindahan at nakangiting bumalik sa aming kinauupuan. Naglalambing ang aking anak. Nang kami'y pumasok na sa loob ng bahay, naiwang nilalanggam na ang nakabukas ngunit di nagalaw na mga kendi sa aming kinaupuan. Tuluyan na siyang nakalbo pagsapit ng ikatlong Sabado. Subalit di na kusang nalagas ang mga buhok. Sa kaniyang muling pagkairita, sinabunutan niya ang kanyang sarili upang tuluyang matanggal ang mga buhok. Nang araw na iyon, kinumbida ng isa kong kasama sa trabaho ang isang mascot upang bigyan ng pribadong pagtatanghal si Rebo nang walang bayad. lang siya makangiti at Matapos ang pagtatanghal, bagamat di man makatawa, kitang-kita sa kaniyang mata ang kasiyahan. Isang kasiyahang unti-unting humina at nawala. Di na maikakaila ang mabilis na pagkapawi ng lakas ng aking anak pagsapit ng ikaapat na Sabado. Di na niya makuha pang ipasok ang pisi ng beyblade upang mapaikot ito. Ramdam na ang pagod at hingal sa kaniyang pagsasalita. Kaya kahit nang dalhin ko siya sa isang karnabal, isa lamang ang ninais niyang sakyan. Ang mga maliliit na helicopter na tumataas at bumababa ang tila oktupos na galamay na bakal. At sa tuwing tataas, hahanapin ako ng tingin sa baba at malungkot na ngingitian. Pagkababa, mabilis na siyang nagyayang umuwi. At pagkauwi'y humiga nang humiga at paulit-ulit na tumingin sa kawalan. ikalimang Sabado. Eksaktong katapusan. Kasabay ng pagtatapos ng Pebrero ay pumanaw ang aking anak. Ilang sandali matapos ang sabay na paglaglag ng luha sa kaniyang mga mata at pagtirik ng mata, ibinuga niya ang kaniyang huling hininga. Namatay siya habang tangan ko sa aking bisig. Hinintay lamang niya ang aking pagdating. Di na kami nakapag-usap pa dahil pagpasok ko pa lang ng pintua'y pinakawalan na niya ang sunod-sunod na palahaw ng matinding sakit na di nais danasin ng kahit sino. Huling Sabado ng Pebrero ang DRAFT March 24, 2014 "Sige na, Bo. Salamat sa apat na taon. Mahal ka namin. Paalam." Ikaanim na Sabado nang paglabas ni Rebo sa ospital. Huling Sabado na masisilayan siya ng mga nagmamahal. Wala na ang beyblade at ang may- ari nito. Payapa na silang nakahimlay sa loob ng kabaong. Magkasamang tutungo sa lugar na walang sakit, walang gutom, walang hirap. Payapang magpapaikot at iikot. Maglalaro nang maglalaro. Habang kaming mga naiwan ay paglalabanan at pag-aaralang tanggapin ang kirot ng pagkalungkot. 29
Upang higit mong maunawaan ang kuwento, ilahad mo ito gamit ang isang grapikong presentasyon, ang timeline. Kopyahin sa sagutang papel ang kasunod na timeline. GAWAIN 6. Timeline TIMELINE Sabado 1 Sabado 2 Sabado 3 Sabado 4 Sabado 5 Sabado 6 Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Sa iyong palagay, bakit pinamagatang beyblade ang bahagi ng kuwentong iyong binasa? 2. Paano nagwakas ang kuwento? 3. Kung ikaw ang may-akda, ganito rin ba ang iyong gagawing wakas? Bakit? 4. Sumulat ng sariling wakas ng kuwento na may uring makabanghay. Ilahad mo ito sa pamamagitan ng isang grapikong presentasyon. 5. Anong uri ng teksto ang iyong binasa? Paano ito naiiba sa iba pang uri ng teksto? GAWAIN 7. Pagsasanib ng Gramatika / Retorika - Kuwento Mo, Isalaysay Mo DRAFT March 24, 2014 Batay sa bahagi ng kuwentong iyong binasa, bumuo ng ilang pahayag na may kinalaman dito ayon sa tamang pagkakasunod-sunod gamit ang sumusunod na salita upang malaman mo kung nakatutulong ang paggamit ng transitional devices sa pagsasalaysay. Isulat ang iyong sagot sa papel. subalit kaya datapwat ngunit dahil sa sa wakas samantala sa lahat ng ito saka kung gayon Ang mga pangatnig at transitional devices ay ginagamit sa pag- uugnay-ugnay ng mga pangungusap at sugnay. Sa pamamagitan nito, napagsusunod natin nang tama ang mga pangyayari sa isang kuwento ayon sa tamang gamit nito. Pangatnig ang tawag sa mga salitang nag- uugnay sa dalawang salita, parirala o sugnay, at transitional devices naman ang tawag sa mga kataga na nag-uugnay sa pagsusunod-sunod ng mga pangyayari (naratibo) at paglilista ng mga ideya, pangyayari at iba pa sa paglalahad. 30
Kasunod ang ilang halimbawa ng pangatnig at transitional devices na karaniwang ginagamit sa Filipino: Mga Pangatnig: 1. subalit - ginagamit lamang kung ang datapwat at ngunit ay ginamit na sa unahan ng pangungusap. Mga Halimbawa: a. Datapwat matalino siya, wala naman siyang kaibigan. b. Mahal ka niya, subalit hindi niya gaanong naipapakita ito. c. Marami na akong natutuhan, ngunit tila kulang pa ito. 2. samantala, saka - ginagamit na pantuwang Mga Halimbawa: a. Siya ay matalino saka mapagbigay pa. b. Abala ang lahat, samantalang ikaw ay walang ginagawa. 3. kaya, dahil sa - ginagamit na pananhi Mga Halimbawa: a. Kaya hindi natututo ang tao dulot ng kaniyang kapalaluan. b. Siya'y nagtagumpay dahil sa kaniyang pagsisikap. Transitional Devices: 1. sa wakas, sa lahat ng ito - panapos Mga Halimbawa: a. Sa wakas, natuwa ang ama dahil sa kabaitan ng anak. b. Sa lahat ng ito, napagtanto ng mga anak na sila'y mahal na mahal ng kanilang ama. 2. kung gayon - panlinaw Mga Halimbawa: a. Malinaw ang paalala ng ina sa kaniya, kung gayon kailangan DRAFT March 24, 2014 niyang pagbutihin ang kaniyang pag-aaral. GAWAIN 8. Pag-alam sa Natutuhan Pagsasanay 1 Piliin sa loob ng panaklong ang angkop na transitional device upang mabuo ang pahayag. Isulat ang sagot sa sagutang papel. 1. Lubusan niyang ikinalungkot ang trahedyang naganap sa Bohol at Cebu, (kaya, sa lahat ng ito) hindi niya lubos maisip kung paano niya ito haharapin. 2. (Datapwat, subalit) nasasabi niyang siya'y nakakaraos sa buhay, (subalit, kaya) hindi pa rin maipagkakaila ang lungkot na kaniyang nararamdaman. 3. Siya'y nahimasmasan (sa wakas, saka) naisip niyang dapat siyang magpatuloy sa buhay. 31
4. Napakarami na niyang napagtagumpayang problema (kaya, sa lahat ng ito), hindi na niya alintana ang mga darating pa. 5. Hindi na niya itutuloy ang kaniyang pagpunta sa ibang bansa, (kung gayon, kaya) mapipilitan siyang maghanap na lamang ng trabaho malapit sa kaniyang pamilya. Pagsasanay 2 Punan ng angkop na transitional device ang mga patlang upang mabuo ang kaisipan ng kuwento. Isulat sa papel ang iyong sagot. Krus Isang gabi, maliwanag ang buwan, naisipan ni Brinth na mag-ensayo ng diving para sa isang tryout bilang paghahanda sa SEA Games. ____ nga mayaman, sunod ang kaniyang layaw sa anumang gustuhin niya. ____ kakulangan ng oras sa umaga dulot ng paglalakwatsa, naisip niya sa gabi na lamang siya mag-eensayo. Alam niyang kahit hindi siya mag-ensayo, matatanggap pa rin siya ____ matalik na kaibigan ng kaniyang ama ang Chairman ng Philippine Sports Commission. Pagod siya sa buong araw na pag-aaral ____ pursigido siyang dapat mapanalunan ang kampeonato. Patay ang lahat na ilaw sa paligid ng paaralan. Ang tanging tumatanglaw lamang ay ang isang ilawan sa covered court at ang maliwanag na sinag ng buwan. ____, habang siya'y nakatayo sa springboard ng pool na may taas na tatlumpung itinataas ang kaniyang dalawang kamay, ____ umaayos nang nakadipa bilang paghahanda sa pagtalon. ____ biglang nag-brownout. Ang sinag na lamang ng buwan na nasa kaniyang likuran ang tanging tumatanglaw sa kaniya. ____ na lamang ang kaniyang pagkabigla nang kaniyang makita ang larawan ng krus sa kaniyang harapan. Siya'y lumuhod sa kinatatayuang springboard at umusal. talampakan, dahan-dahan niyang DRAFT March 24, 2014 "Panginoon, kung ito'y isang pahiwatig na ako'y dapat magbago sa aking kapalaluan, patawarin N'yo po ako. Taos-puso po akong lumuluhod sa inyong harapan at nagsusumamo na patawarin N'yo po sana ako." Patuloy na humagulgol si Brinth at 'di namalayang bumalik ang kuryente. Siya pa rin ay nakaluhod at nakayuko nang biglang umilaw ang paligid. Nang kaniyang ibuka ang mga mata, doon lamang niya nakita na wala palang tubig ang pool kung saan siya dapat tumalon kanina bago namatay ang mga ilaw. 32
Bigla siyang tumayo at nagwika nang pabulong, "Salamat po, Panginoon." Mula noon ay hindi na siya bumalik sa springboard na 'yun. C. Pagnilayan at Unawain 1. Paano naiiba ang kuwentong makabanghay sa iba pang uri ng maikling kuwento? 2. Paano nakatutulong ang transitional devices sa pagsasalaysay ng sariling karanasan. Ngayong nauunawaan mo na ang kaibahan ng kuwentong makabanghay sa iba pang uri ng maikling kuwento at ang paggamit ng transitional devices sa pagsasalaysay, ilipat mo naman sa isang kapaki- pakinabang na gawain ang iyong mga natutuhan. D. Ilipat GAWAIN 10. Masubok Nga Upang matiyak mo kung talagang naintindihan ang araling ating tinalakay sa mga nagdaang araw, magsalaysay ka ng isang kuwento gamit ang graphic organizer sa masining na paraan. Isa kang illustrator at layout artist. Kinausap ka ng isang manunulat na gawan ng grapikong presentasyon (graphical presentation) na ilalagay sa unang pahina ng kaniyang kuwentong isinulat. Ito ang paraan niya upang mahikayat ang mga mambabasa na bilhin at basahin ang kaniyang kuwento. Ayon sa manunulat, ito ang gusto niyang makita sa ipinagagawa niyang grapikong presentasyon. DRAFT March 24, 2014 A. Hikayat... ...... 40 puntos B. Kumpleto ang mga elemento... . 30 puntos (tagpuan, tauhan, banghay) C. Pagkamasining... 30 puntos Kabuuan... .. 100 puntos Binabati kita sa matiyaga mong pagsama sa pagtalakay sa aralin. Alam ko nakakapagod maglakbay, ngunit sulit naman dahil matagumpay mong natutuhan ang mga dapat mong malaman bilang paghahanda sa paglalakbay sa mundo ng alamat. 33
Aralin 1.2 A. Panitikan: Alamat ni Prinsesa Manorah -Thailand (Isinalin sa Filipino ni Dr. Romulo N. Peralta) B. Gramatika/Retorika: Mga Pang-abay na Pamanahon Pang-abay na may pananda (nang, sa, noon, kung, kapag, tuwing, buhat, mula, umpisa, hanggang) Pang-abay na walang pananda (kahapon, kanina, ngayon, mamaya, bukas) Pang-abay na nagsasaad ng dalas (araw- araw, tuwing, taon-taon, buwan-buwan) C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Panimula Matapos mong pag-aralan ang maikling kuwentong makabanghay mula sa Singapore, maglakbay ka naman sa makulay at mahiwagang daigdig ng Thailand. Ang Aralin 2 ay naglalaman ng "Alamat ni Prinsesa Manorah" mula sa Thailand na isinalin sa Filipino ni Dr. Romulo N. Peralta. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa mga salitang nagsasaad ng panahon (may pananda, walang pananda, at dalas) na makatutulong sa pag-unawa mo sa alamat na tatalakayin at sa pagsasalaysay. DRAFT March 24, 2014 Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makapagsasalaysay ng sariling likhang alamat batay sa sumusunod na pamantayan: a) malikhaing pagsasalaysay, b) paraan ng pagsasalaysay (tono at lakas ng tinig, wastong bigkas ng mga salita), at c) hikayat sa manonood. Aalamin natin kung paano naiiba ang alamat sa maikling kuwento o sa iba pang uri ng panitikan. Gayundin, kung paano nakatutulong ang mga pang-abay na pamanahon sa pagsusulat at pagsasalaysay ng isang alamat. 34
Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Sa sumusunod na gawain, tutuklasin natin kung gaano na ang nalalaman mo tungkol sa alamat. Pumili ng isa sa mga larawan na nasa ibaba at ilahad ang maaaring pinagmulan nito gamit ang web organizer upang maunawaan mo kung paano naiiba ang alamat sa maikling kuwento at sa iba pang uri ng panitikan. Ibahagi ito sa klase. pamaypay katana DRAFT March 24, 2014 bulaklak kuwintas GAWAIN 1. Web Organizer Kilos, gawi, karakter ng mga tauhan 35
Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Sa anong paraan mo isinalaysay ang alamat? 2. Ano ang nakatulong sa iyo upang mabuo mo ang iyong alamat? 3. May pagkakaiba ba ito sa iba pang uri ng panitikan na iyong naisulat na o nabasa? Ipaliwanag. Kung nahirapan ka sa pagsulat ng iyong sariling alamat, huwag kang mag-alala, tutulungan ka ng mga gawain upang sa dulo ay makasulat ka ng isang mahusay na alamat. B. Linangin Magbabasa ka ng isang alamat upang maunawaan mo kung paano ito naiiba sa iba pang uri ng panitikan. Ang Alamat ni Prinsesa Manorah (Isinalin sa Filipino ni Dr. Romulo N. Peralta) Isang alamat na pasalin-salin sa iba't ibang panahon at henerasyon mula noong panahon ng Ayutthaya at nagbigay-inspirasyon kay Haring Rama V ng Thailand. Si Kinnaree Manorah ay isang prinsesa ng alamat ng Thai at ang pinakabata sa pitong anak na kinnaree ng Haring Prathum at Reynang Jantakinnaree. Siya ay nakatira sa maalamat na kaharian ng Bundok Grairat. Ang pitong kinnaree ay kalahating babae at kalahating sisne. Sila'y nakalilipad at nagagawang itago ang kani-kanilang pakpak kung kanilang nanaisin. DRAFT March 24, 2014 Sa loob ng kahariang Krairat (Grairat), nakatago ang kagubatan ng Himmapan kung saan din namamahay ang mga nakatatakot na nilalang na hindi kilala sa daigdig ng mga tao. Sa loob ng kagubatan, nakakubli ang maganda at kaaya-ayang lawa kung saan ang pitong kinnaree ay masayang dumadalaw lalo na sa araw ng Panarasi (kalakihan ng buwan). Sa di-kalayuan ng lawa, nakatira ang isang ermitanyo na nagsasagawa ng kaniyang meditasyon. Isang araw, napadako ang isang binata habang naglalakbay sa kagubatan ng Himmapan. Siya ay si Prahnbun. Nakita niya ang pitong ilog. Namangha siya sa kinnaree na masayang nagtatampisaw sa 36
nakabibighaning kagandahan ni Prinsesa Manorah. Naisip niya na kung mahuhuli niya ang prinsesa, dadalhin niya ito kay Prinsipe Suton, ang anak ng Haring Artityawong at Reyna Jantaivee ng Udon Panjah. Tiyak na matutuwa ang prinsipe at tuluyang mapapaibig ito sa prinsesa. Ngunit naitanong niya sa sarili kung paano niya ito mahuhuli. Alam ni Prahnbun na may ermitanyong nakatira sa malapit ng kagubatan. Pinuntahan niya ito upang magpatulong sa kaniyang balak. Sinabi sa kaniya ng ermitanyo na napakahirap ang manghuli ng kinnaree dahil agad- agad itong lumilipad kapag tinatakot. Ngunit naisip ng ermitanyo na may isang dragon na nakatira sa pinakasulok-sulukan ng kagubatan na maaaring makatulong sa kanila. Nagpasalamat ang binata sa ermitanyo at nagmamadaling lumisan upang hanapin ang dragon. Hindi natuwa ang dragon nang marinig ang balak ni Prahnbun, ngunit napapayag din itong bigyan niya si Prahnbun ng makapangyarihang lubid na siyang panghuhuli niya sa Prinsesa Manorah. Nagpasalamat ang binata at patakbong umalis na dala-dala ang makapangyarihang lubid at patagong tinungo ang ilog kung saan naglalaro ang mga kinnaree. Habang abala sa paglalaro ang mga kinnaree, inihagis ni Prahnbun ang lubid at matagumpay na nahuli si Prinsesa Manorah. Ganun na lamang ang pagkaawa ng ibang mga kapatid ng prinsesa. Ngunit sila'y walang nagawa kundi agad-agad na lumipad dahil sa takot na sila rin ay paghuhulihin. Itinali nang mahigpit ni Prahnbun ang pakpak ni Prinsesa Manorah upang hindi makawala at tuluyang madala pabalik sa Udon Panjah at maibigay kay Prinsipe Suton na noo'y naglalakbay rin sakay sa kabayo papunta sa kagubatan. Nakasalubong niya si Prahnbun dala-dala si Prinsesa Manorah. Agad-agad na naakit sa kagandahan ni Prinsesa Manorah ang prinsipe. DRAFT March 24, 2014 Nang isalaysay ni Prahnbun kay Prinsipe Suton ang dahilan kung bakit niya hinuli at dinala ang prinsesa sa harap niya, nagpasalamat ang prinsipe at binayaran siya nito ng napakalaking halaga. Nagbalik ang prinsipe sa kaniyang palasyo dala-dala si Prinsesa Manorah kung saan umusbong ang isang tunay na pag-ibig sa isa't isa. Nang sabihin ng prinsipe sa kaniyang inang prinsesa at amang hari ang buong pangyayari, masayang-masaya sila at agad-agad nagbalak na magsagawa ng kasal para kina Prinsipe Suton at Prisesa Manorah. 37
Bumalik sila sa palasyo ng Udon Panjah kung saan isinagawa ang kasal at tuluyang namuhay nang masaya't matiwasay habambuhay. Alam mo ba na... tinatalakay ng alamat o legend sa wikang Ingles ang pinagmulan ng isang bagay, lugar, pangyayari o katawagan na maaaring kathang-isip lamang o may bahid ng katotohanan? GAWAIN 2. Paglinang ng Talasalitaan Pag-aralan ang mga salitang hiram na ginamit sa alamat at gamitin ito sa sariling pangungusap. 1. kinnaree - babaing kalahating sisne, kalahating tao ng Timog- Silangang Asya 2. panarasi - kabilugan o kalakihan ng buwan GAWAIN 3. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Sino ang pangunahing tauhan sa alamat? 2. Ilarawan ang tagpuan ng alamat. 3. Paano sinimulan ang paglalahad ng alamat? 4. Paano isinasalaysay ng manunulat ang isang alamat? 5. Kapani-paniwala ba ang mga tagpo sa alamat? Sa maikling kuwento? 6. Alin sa mga pangyayari ang makatotohanan at di-makatotohanan? DRAFT March 24, 2014 Patunayan. 7. Masasalamin ba ang kultura ng Thailand sa alamat na iyong binasa? Ipaliwanag. 8. Paano ipinakita ng akda ang kilos, gawi, at karakter ng mga tauhan sa alamat? 9. Paano naiiba o nagkakatulad ang alamat at maikling kuwento ayon sa kilos, gawi at karakter? 10. Paano ito nagwakas? Kung ikaw ang may-akda, paano mo ito wawakasan? Isalaysay. Upang matiyak kung alam mo na kung paano naiiba ang alamat sa iba pang uri ng panitikan, basahin mo ang isa pang halimbawa ng alamat mula sa Laos ng Timog-Silangang Asya. 38
Ang Buwang Hugis-Suklay (Isinalin sa Filipino ni Dr. Romulo N. Peralta) isang mangingisda na nagpaalam sa kaniyang asawa na lumuwas sa kabayanan upang mamili ng mga gamit sa pangingisda. Noong unang panahon, may Nagpabili ang kaniyang asawa ng kendi para sa kaniyang anak na lalaki, at isang suklay na hugis buwan. Sinabi ng kaniyang asawa na upang hindi niya makalimutan, tumingala lamang siya sa kalangitan at makikita niya ang buwang hugis-suklay. Sa araw na iyon, ang buwan ay talaga namang magsisimula nang maging hugis-suklay. Nagsimulang humayo ang mangingisda at matapos ang maraming araw at gabi ng paglalakbay, narating niya ang kabayanan. Agad-agad niyang binili ang mga kagamitan sa pangingisda at ang kendi para sa anak. Ngunit sa kasamaang palad, nakalimutan niya ang ipinagbilin ng asawa na dapat bilhin. Naghalughog siya sa buong tindahan upang maalala lamang niya ang ipinabili ng asawa. Napansin ito ng tagapangalaga ng tindahan. "Maaari ko po ba kayong tulungan?," tanong ng tagapangalaga sa DRAFT March 24, 2014 mangingisda. "Hinahanap ko ang ipinabibili ng aking mahal na asawa." tugon naman niya. "Pampapula ho ban g labi?" "Hindi." "Pitaka?" "Hindi rin." "Unan?" "Unan? Naaalala ko na! Sinabi niyang tumingala ako sa buwan." Masayang tugon ng mangingisda. (Sa orihinal na teksto, ginamit ang salitang spoon upang magkasintunog sa moon. Sa salin na ito, ginamit ng 39
tagapagsalin ang salitang unan upang maging magkasintunog sa salitang buwan.) Tumingala ang tagapangalaga at nakita ang bilog na bilog na buwan na siya ring nakita ng mangingisda sa kaniyang pagdating sa kabayanan mula sa mahabang paglalakbay. "Alam ko na. Makikipagpustahan ako sa 'yo. Ito ang gusto ng asawa mong bilhin mo para sa kaniya," panghahamon ng tagabantay ng tindahan. Agad-agad na inilagay ng tagabantay ang bilog na bagay sa isang supot. Binayaran ito ng mangingisda at lumisan. Sa kaniyang pagdating, nadatnan niya ang nag-aabang niyang asawa, anak, ang kaniyang ina at ama. "Kumuha ka ng kendi," ang sabi niya sa kaniyang anak. "Natandaan mo ba kung anong ipinabili ko sa 'yo?," ang tanong ng kaniyang asawa. Masayang itinuro ng mangingisda ang lukbutan na kinalalagyan ng kaniyang binili para sa asawa. "Wala naman dito ang suklay na hugis-buwan," pasigaw na sabi ng asawa. Lumapit ang mangingisda sa kinalalagyan ng lukbutan, dinukot ang DRAFT March 24, 2014 supot at inabot sa asawa. Pinunit ng asawa ang supot at nakita ang sarili sa salamin kasabay ng panghahamak. Ganoon na lamang ang pagkabigla ng mangingisda sa naging reaksiyon ng asawa. "Bakit ka nagdala ng mia noi? Ito'y isang pang-aalipusta!" pasigaw ng asawa. (Ang mia noi ay mga salitang Lao na katumbas ng pangalawang asawa na mas bata sa unang asawa. Ito'y bahagi ng lipunang Thai at Lao.) Hinablot ng ina ng lalaki ang salamin at nagwika. 40
"Nakakadiri ka nga. Nagdala ka ng mia noi, na napakatanda na at nangungulubot pa. Paano mo ito nagagawa?" Tumayo ang kaniyang anak na noo'y nakaupo malapit sa kaniyang lola at hinablot ang salamin. "Lolo, tingnan ninyo. Kinuha niya ang aking kendi at kinakain pa." pagalit na sabi ng bata. "Tingnan ko nga ang masamang taong ito." Hinablot ng lolo ang salamin mula sa bata. "Iniismiran pa ako ng kontrabidang ito! Sasaksakin ko nga ng aking patalim." Inilapag sa sahig ng lolo ang salamin at inundayan ng saksak. "Sasaksakin din niya ako!" sigaw ng lolo. Nang makita ito ng lolo, siya'y galit na galit na sinaksak ang salamin at tuluyang nabasag. "Ngayon ay hindi ka na makagagambala pa sa kahit sino!" ang sabi ng lolo. GAWAIN 4. Pagsasalaysay ng Wakas Upang higit mong maunawaan ang alamat, bumuo ng gusto mong maging wakas at isalaysay ito sa pamamagitan ng pagbabalita na sumasagot sa mga hinihingi sa kasunod na graphic organizer. Sino? DRAFT March 24, 2014 Ano? Wakas ng Alamat Saan? Paano? Bakit? GAWAIN 5. Sagutin ang mga Gabay na Tanong 1. Paano nagsimula ang kuwento? 2. Bakit tinawag na hugis-suklay ang buwan? 3. Anong dahilan ang pagkakagulo ng mag-anak? 4. Paano nagwakas ang kuwento? 5. Kung ikaw ang may-akda, ano ang gusto mong maging wakas nito? Bakit? 41
GAWAIN 6. Pagsasanib ng Gramatika/Retorika-Kuwento Mo, Isalaysay Mo Batay sa alamat na iyong binasa, bumuo ng mga pangungusap gamit ang sumusunod na salita upang malaman mo kung nakatutulong ba ang mga salitang ito sa pagsasalaysay ng alamat. noon sa araw noong araw ngayon araw-araw Ang pang-abay na pamanahon ay nagsasaad kung kailan ginanap, ginaganap, o gaganapin ang pangyayari o kilos. Maaaring may pananda, walang pananda at nagsasaad ng dalas. Mga Pang-abay na Pamanahon 1. May pananda (nang, sa, noon, kung, kapag, tuwing, buhat, mula, umpisa, hanggang) Mga Halimbawa: a. Kung ngayon na aalis ang mangingisda, tiyak aabutan na siya ng dilim sa daan. b. Kailangan niyang mangisda tuwing umaga upang sila'y may maulam. c. Pagod na bumabalik sa tanghali ang mga kinnaree matapos makapagtampisaw sa lawa. d. Noong araw na iyon ay naglakbay si Prinsipe Suton papunta sa kagubatan. e. Kapag araw ng Panarasi, masayang dumadalaw sa kaaya-ayang lawa ang mga kinnaree. DRAFT March 24, 2014 f. Mula noon ay namuhay nang masaya't matiwasay sina Prinsipe Suton at Prinsesa Manorah. g. Umpisa kahapon hanggang ikapitong araw ay walang pagod niyang nilakbay ang daan patungo sa kabayanan. 2. Walang pananda (kahapon, kanina, ngayon, mamaya, bukas) Mga Halimbawa: a. Kahapon nakipagkita si Prahnbun sa ermitanyo upang humingi ng tulong. b. Inabutan kanina ng mangingisda ang tagabantay ng tindahan. c. Ngayon darating ang mga kinnaree sa kagubatan upang magliwaliw. d. Mamaya na lamang kukunin ng babae ang pasalubong na dala ng kaniyang asawa. e. Makikipagkita bukas ng umaga si Prahnbun kay Prinsipe Suton. 42
3. Nagsasaad ng dalas (araw-araw, tuwing, taon-taon, buwan-buwan) Mga Halimbawa: a. Ang mga kinnaree ay araw-araw tumutungo sa lawang nasa loob ng kagubatan upang magtampisaw. b. Tuwing umaga, ang magkakapatid na kinnaree ay masayang tinatanaw ang nagtatayugang mga puno. c. Pumupunta taon-taon sina Prinsipe Suton at Prinsesa Manorah sa kaharian ng Bundok Grairat. d. Lumuluwas buwan-buwan sa kabayanan ang mangingisda upang mamili ng mga kagamitan. Natukoy mo na rin ang gamit at kahalagahan ng mga pang-abay na pamanahon sa pagsasalaysay ng alamat. Ngayon ay kailangan nating matiyak ang lawak ng iyong natutuhan. C. Pagnilayan at Unawain GAWAIN 7. Sagutin ang mga Gabay na Tanong 1. Paano naiiba ang alamat sa iba pang uri ng panitikan? 2. Paano nakatutulong ang mga pang-abay na pamahanon sa pagsasalaysay ng kuwento? Natutuhan mo na rin ang kaibahan ng alamat sa iba pang uri ng panitikan. Tiyak na malinaw sa iyo ngayon kung ano ang mga elemento ng alamat at natutukoy kung makatotohanan o di-makatotohanan ang pangyayari o akda. Tukoy mo na rin ang karaniwang kilos, gawi at karakter ng mga tauhan sa isang alamat. Makagagamit ka na rin ng mga pang-abay na pamanahon ayon sa kahulugan nito sa pangungusap. DRAFT March 24, 2014 43
D. Ilipat GAWAIN 8. Masubok Nga May pagdiriwang ng ikapitong kaarawan ang iyong pamangkin. Nahilingan ka nito na magkuwento sa kaniyang mga bisita. Lilikha ka ng sarili mong alamat at isasalaysay mo ito nang pasalita sa masining na paraan. Tiyakin na ang pagsasalaysay na gagawin ay nakabatay sa sumusunod na pamantayan: A. Malikhaing pagsasalaysay... .. 50 puntos B. Paraan ng pagsasalaysay... .. 30 puntos tono at lakas ng tinig wastong bigkas ng mga salita C. Dating sa tagapakinig... .. 20 puntos Kabuuan..... .... .... .100 puntos Ang galing mo! Binabati kita at natapos mo na naman ang paglalakbay sa mundo ng hiwaga. Sana naging makabuluhan ang pag-alam mo sa mga konsepto ng aralin. Humanda para sa isang paglalakbay sa daigdig ng tula. Paraan ng pagkukuwento... .. 40 pts. Pagkamasining... . 30 pts. HIkayat sa mga bata... 30 pts. KABUUAN... .100 pts. DRAFT March 24, 2014 44
Aralin 1.3 A. Panitikan: Kultura: Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan, at Buhay ng Kinabukasan Tulang naglalarawan - Pilipinas ni Pat V. Villafuerte B. Gramatika/Retorika: Mga salitang naglalarawan ng mga Pangyayari, Tao, at Lugar C. Uri ng Teksto: Naglalarawan Panimula Makulay ang naging paglalakbay mo sa pagtuklas sa mahiwagang daigdig ng Thailand. Ngayon,galugarin mo naman ang Pilipinas at tuklasin ang mundo ng panulaan dito. Ang Aralin 3 ay naglalaman ng tula ni Pat V. Villafuerte na pinamagatang "Kultura: Ang Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan, at Buhay ng Kinabukasan". Bahagi ng aralin ang pagtalakay sa mga salitang naglalarawan na makatutulong sa pagpapahayag ng damdamin sa pagbuo ng isang komentaryo. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makapagpapahayag ng komentaryong naglalarawan hinggil sa kalagayang panlipunan sa alinmang social media batay sa sumusunod na pamantayan: pagkakabuo ng kaisipan, wastong gamit ng salita, at may kaugnayan sa paksa. DRAFT March 24, 2014 Aalamin natin kung paano naiiba ang tulang naglalarawan sa iba pang uri ng tula ayon sa layon at kung paano nakatutulong ang paggamit ng mga salitang naglalarawan sa mga kalagayang panlipunan. Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Sa sumusunod na gawain, tutuklasin natin kung may alam ka na sa pagkakaiba ng tulang naglalarawan sa iba pang uri ng tula ayon sa layon. 45
Basahin mo ang halimbawang tula na pinamagatang "Elehiya Kay Ram" ni Pat. V. Villafuerte at isagawa ang hinihingi sa mga gawain. GAWAIN 1. Ang Malalabay na Sanga Kung ang ugat ng puno ay tulang naglalarawan, ano kaya ang magiging mga sanga? Tukuyin batay sa babasahing bahagi ng tula na pinamagatang "Elehiya para kay Ram" na isinulat ni Pat V. Villafuerte, ang mga katangian ng mga salita ayon sa pagkakagamit at pagkakabuo ng bawat taludtod. Ilista ang mga katangiang iyong mapupuna kaugnay ng tula sa mga sanga ng mga puno upang unti-unting yumabong ang kaalaman natin kaugnay nito. Kung ang kamatayan ay isang mahabang paglalakbay Di mo na kailangang humakbang pa Sapagkat simula't simula pa'y pinatay ka na Ng matitigas na batong naraanan mo Habang nakamasid lamang Ang mga batang lansangang nakasama mo Nang maraming taon. Silang nangakalahad ang mga kamay Silang may tangang kahon ng kendi't sigarilyo Silang may inaamoy na rugby sa madilim na pasilyo. Sa pagitan ng maraming paghakbang at pagtakbo Bunga ng maraming huwag at bawal dito Sa mga oras na nais mong itanong sa Diyos Ang maraming bakit at paano Ay nanatili kang mapagkumbaba at tanggaping ikaw'y tao At tanggapin ang uri ng buhay na kinagisnan mo. Buhay na hindi mo pinili dahil wala kang mapipili. Buhay na di mo matanggihan dahil nasa mga palad mo Ang pagsang-ayon, ang pagtango at pagtanggap Bilang bagong ama ng lima mong nakababatang kapatid. DRAFT March 24, 2014 Note to the Artist Dito sa bahaging ito magdrowing ng isang puno na sa bahaging ugat ng puno ay nakasulat ang "TULANG NAGLALARAWAN". Gawing mataba ng kaunti ang mga sanga. 46
GAWAIN 2. Balde ng Kaalaman Magbigay ng mga ideyang maiuugnay sa tulang naglalarawan. Isulat sa loob ng balde ang iyong mga maiisip na salita hanggang sa ang mga ito ay umapaw sa mga kaalaman na ibabahagi sa klase sa oras ng talakayan. Note to tha artist: Drowing ng isang balde na may mga nahuhulog na salitang "salita" sa loob nito. GAWAIN 3. Tula Ko Iparinig Mo at Huhusgahan Ko Makinig sa ilang halimbawa ng pagbigkas ng tula sa youtube at suriin kung paano bigkasin ang mga tula. Itala ang mga nasuring salita sa iyong papel. B. Linangin Naririto ang tulang isinulat ni Pat V. Villafuerte na pinamagatang "Kultura: Ang Pamana ng Nakaraan,Regalo ng Kasalukuyan, at Buhay ng Kinabukasan". Tuklasin mo kung paano niya inilarawan ang kultura sa magkakaibang panahon at upang malaman mo kung paano naiiba ang tulang naglalarawan sa iba pang uri ng tula ayon sa layon. KULTURA: Ang Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan, at Buhay ng Kinabukasan ni Pat V. Villafuerte DRAFT March 24, 2014 NOON, ang bawat paghakbang ay isang pagtalunton, isang pagtahak sa matuwid na landas upang marating ang paroroonan gaano man ito kalapit, gaano man ito kalayo gaano man ito kakitid, gaano man ito kalawak kaunti man o marami ang mga paang humahakbang mabagal man o mabilis, pahintu-hinto man o tuloy-tuloy ang bawat paghakbang ay may patutunguhan. ang bawat paghakbang ay may mararating. ang bawat paghakbang ay may pagsasakatuparan. hindi na mabilang ang paghakbang na naganap sa ating kasaysayan paghakbang na pinuhunanan ng pawis, dugo at luha paghakbang na kinamulatan ng maraming pagsubok, pangamba at panganib 47
mula pa sa panahon ng kawalang-malay hanggang sa panahon ng walang humpay na pananakop, digmaan at kasarinlan at hanggang sa kontemporaryong panahon ng makinasyon sumibol ang kayraming kulturang sinangkutsa sa ating diwa't kamalayan kulturang may ritmo ng pag-awit, may kislot ng pagsayaw, may haplos ng pag-aalay, may lambing ng panunuyo at tangis ng pamamaalam. ito ang ating tinalunton, ito ang bunga ng ating paghakbang: ang kulturang ipinamana sa atin ng nakaraan. NGAYON, sa panahon ng pagkamulat at maraming pagbabago, binhing nakatanim ang maraming kulturang nag-uumapaw sa ating diwa nagbabanyos sa ating damdamin nag-aakyat sa ating kaluluwa sinubok ng maraming taon inalay sa mga bagong sibol ng panahon anumang kulay, anumang lahi, anumang edad, anumang kasarian ang kultura'y pinayayabong nang may halong sigla at tuwa, nang may kasalong pagsubok at paghamon kulturang sinusuyod ng kapuri-puring ugali at marangal na kilos kulturang inihahain ng pagsamba't prusisyon kulturang sinasalamin ang pasko't pistang-bayan kulturang pinaaawit ng pasyon at pagsasabuhay ng Poon kulturang patuloy na sumisibol at ipinapupunla ng tradisyon: pampamilya, pang-eskuwela, pampolitika, panrehiyon at pambansa na dinilig ng maraming pagpapaalala, paggabay at patnubay at pinayaman ng makukulay na karanasan kulturang inihain at tinanggap, sinunod at isinakatuparan ito ang regalo ng kultura regalo ng kasalukuyan. DRAFT March 24, 2014 BUKAS, ang kulturang itinudla ng nakaraan at inireregalo ng kasalukuyan ay bubuhayin ng kinabukasan at mananatiling repleksyon ng kabutihan kulturang gagalang sa mga bata't matanda kulturang rerespeto sa mga babae't may kapasanan kulturang luluklok ng pagbabayanihan at pagkakapatiran kasaliw ng mga awiting bayan at katutubong sayaw katali ng pagsasadula't pagbabalagtasan diwang marangal ang ipupunla. kariringgan ng maraming wika magkakapantay sa kalayaan at karapatan 48
magsasama-sama, magkakapit-bisig, magtutulung-tulungan habang patuloy na humahakbang upang galugarin pa ang kulturang pagyayamanin ng ating lahi ng lahing magiting ng lahing kapuri-puri ng lahing marangal. Alam mo ba na .... ang "Kultura: Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan at Buhay ng Kinabukasan" ay isang halimbawa ng tulang naglalarawan? Hindi lamang nauuri ang tula ayon sa anyo at kayarian nito. Nauuri rin ang tula ayon sa layon. May apat na uri ang tula ayon sa layon. Isa na rito ay ang tulang naglalarawan na nagpapahayag ng pagpapahalaga o maaaring pagkamuhi ng makata o may-akda sa isang kalagayan, pook, o pangyayari. GAWAIN 3. Paglinang ng Talasalitaan Magbigay ng katumbas na pahayag ng mga sinalungguhitang salita mula sa taludturan ng tulang binasa. 1. Sa panahon ng pagkamulat at maraming pagbabago, binhing nakatanim ang maraming kultura. 2. Ang bawat paghakbang ay isang pagtalunton. 3. Ang kulturang itinudla ng nakaraan at inireregalo ng kasalukuyan ay bubuhayin ng kinabukasan. 4. Binhing nakatanim ang maraming kulturang nag-uumapaw sa ating diwa. 5. Kulturang may lambing ng panunuyo at tangis ng pamamaalam. DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 4. Noon, Ngayon, at Bukas Gamit ang grapikong pantulong, ilarawan ang kultura batay sa tatlong panahong binanggit sa tula. Kultura Noon Ngayon Bukas 49
Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Ano-ano ang mga panahong binanggit sa tula? 2. Isa-isahin ang kulturang Pilipino na nabanggit ng may-akda sa tula. Iugnay ito sa iba pang mga kultura sa Timog-Silangang Asya. 3. Isa-isahin ang salitang naglalarawan sa kultura batay sa bawat panahon. 4. Sa iyong palagay, naging mabisa ba ang ginawang paglalarawan? Bakit? 5. Ano ang nais iparating ng mga pahayag mula sa taludturan ayon sa: a. panahon ng kawalang malay; b. tangis ng pamamaalam; c. sinubok ng maraming taon; d. kultura ay regalo ng kasalukuyan; at e. sinasalamin ang Pasko't Pistang Bayan? 6. Suriin mo ang uri ng tula ayon sa layon. Paano ito nabuo? GAWAIN 5. Ihambing Mo Basahin mo ang isa pang halimbawang tula. Suriin mo ang pagkakabuo nito at ihambing sa tulang naglalarawan. Ang Pagbabalik ni Jose Corazon de Jesus Babahagya ko nang sa noo'y nahagkan, Sa mata ko'y luha ang nangag-unahan; Isang panyong puti ang ikinakaway, Nang siya'y iwan ko sa tabi ng hagdan: Sa gayong kalungkot na paghihiwalay, Mamatay ako, siya'y nalulumbay! DRAFT March 24, 2014 Nang sa tarangkahan, ako'y makabagtas Pasigaw ang sabing, "Magbalik ka agad!" Ang sagot ko'y "Oo, hindi magluluwat!" Nakangiti akong luha'y nalaglag... At ako'y umalis, tinunton ang landas, Nabiyak ang puso't naiwan ang kabiyak; Lubog na ang araw, kalat na ang dilim, At ang buwan nama'y ibig nang magningning: Maka orasyon na noong aking datnin, Ang pinagsadya kong malayang lupain: Kuwagong nasa kubo't mga ibong itim, Ang nagsisalubong sa aking pagdating. 50
Sa pinto ng naro'ong tahana'y kumatok, Pinatuloy ako ng magandang loob; Kumain ng konti, natulog sa lungkot, Ang puso kong tila ayaw nang tumibok; Ang kawikaan ko, "Pusong naglalagot, Mamatay kung ako'y talaga nang kulog!" Nang kinabukasang magawak ang dilim, Araw'y namimintanang mata'y nagniningning; Sinimulan ko na ang dapat kong gawin: Ako'y nag-araro, naglinang, nagtanim; Nang magdidisyembre, tanim sa kaingin, Ay ginapas ko na't sa irog dadalhin. At ako'y umuwi, taglay ko ang lahat, Mga bungang-kahoy, isang sakong bigas; Bulaklak na damo sa gilid ng landas, Ay pinupol ko na't panghandog sa liyag; Nang ako'y umalis, siya'y umiiyak... O, marahil ngayon, siya'y magagalak! At ako'y lumakad, halos lakad takbo, Sa may dakong ami'y meron pang musiko, Ang aming tahana'y masayang totoo At nagkakagulo ang maraming tao... "Salamat sa Diyos!" ang nabigkas ko, "Nalalaman nila na darating ako." DRAFT March 24, 2014 At ako'y tumuloy... pinto ng mabuksan, Mata'y napapikit sa aking namasdan; Apat na kandila ang nangagbabantay; Sa paligid-ligid ng irog kong bangkay; Mukha nakangiti at nang aking hagkan; Para pang sinabi "Irog ko, paalam!" Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Ano ang isinasalaysay ng may-akda sa tulang binasa? 2. Paano isinalaysay ng may-akda ang kaniyang pagbabalik? 3. Ano ang paksa ng tula? 4. Ihambing ang tulang nagsasalaysay sa tulang naglalarawan. Isa-isahin ang mga katangian ng bawat isa. 51
Basahin mo ang isang sanaysay at bigyang pansin ang mga katangian ni Sitti Nhuraliza. Sitti Nurhaliza: Ginintuang Tinig at Puso ng Asya ni Jan Henry M. Choa Jr. Isa sa pinakamahusay na mang-aawit sa Asya si Sitti Nurhaliza mula sa bansang Malaysia. Nagkamit siya ng iba't ibang parangal sa pag-awit hindi lamang sa kaniyang bansa kundi maging sa pang-internasyunal na patimpalak. Isa na rito ang titulong "Voice of Asia" nang makamit niya ang Grand Prix Champion mula sa Voice of Asia Singing Contest na ginanap sa Almaty, Kazakhstan. Labing-anim na taong gulang siya nang pumasok sa larangan ng pag- awit. Dahil sa likas na talento sa pag-awit, narating niya ang rurok ng tagumpay bilang multiple-platinum selling artists sa Malaysia. Sinundan ito ng mga di-mabilang na pagkilala mula sa mga prestihiyosong gawad-parangal tulad ng MTV Asia, Channel V, Anugerah Juara Lagu Malaysia. Hindi lamang sa pag-awit nakilala si Sitti. Siya rin ay isang manunulat ng awit, record producer, presenter o modelo at mangangalakal. Sa katunayan, siya ay nagmamay-ari ng produktong Ctea, isang tsaa sa Malaysia. Mayroon din siyang sariling production company, Sitti Nurhaliza Production na nasa larangan ng entertainment. sa pinakamaimpluwensyang tao at pinakamayamang artista sa Malaysia.. Sa kabila ng pagiging sikat at mayaman ay hindi nalilimutan ni Sitti Nurhaliza ang magkawanggawa. Nakikibahagi at nakikiisa siya sa maraming gawaing-kawanggawa sa loob at labas isa sa maganda niyang ng Malaysia. katangian. Marunong siyang tumulong sa kaniyang kapuwa bilang pagbabalik-biyaya sa kaniyang mga tinatamasa. Siya rin ay itinuturing na isa DRAFT March 24, 2014 Ito ay ipinagmamalaki si Sitti Nurhaliz ang kaniyang mga kababayan bilang Asyano na may sadyang husay sa pagkanta at may natatanging kontribusyon sa larangan ng musika. Ang kaniyang magandang tinig at mabuting kalooban bilang isang babaeng Muslim na mang-aawit ay isa lamang sa mga katangiang nagugustuhan ng kaniyang mga tagatangkilik. Isang idolo na may ginintuang tinig at ginintuang puso ng Asya. Tunay na 52
Alam mo ba na... napatitingkad ang anumang akdang pampanitikan kapag wasto ang gamit ng mga salitang naglalarawan? Nakapaglalarawan tayo ng tiyak at angkop kapag alam natin ang gamit ng mga salita. Nakatutulong nang malaki sa pagbibigay ng hugis, kulay, anyo sa mga bagay na bumubuo sa ating kapaligiran ang sastong paggamit sa salitang naglalarawan. Maaari ring tiyak na makapaglarawan sa katangian at ugali ng isang tao o hayod ang paggamit ng angkop na salitang naglalarawan. Samakatuwid, nakatutulong nang malaki ang mga salitang naglalarawan upang bigyang katangian ang isang bagay o ugali maging sa damdamin at mga pangyayari sa ating kapaligiran. GAWAIN 6. Character Mapping Matapos mong mabasa ang sanaysay, isa-isahin ang mga katangian ni Sitti Nhuraliza sa tulong ng character mapping. NOTE TO THE ARTIST: DROWING NG ISANG BATANG BABAE NA MAY LABEL SA SUMUSUNOD NA BAHAGI MATA- Paglalarawan sa babaing moderno BIBIG- Paglalarawan sa nakagisnang pamumuhay. KAMAY- Paglalarawan sa hakbang na ginawa ni Sitti upang lumaya PAA- Paglalarawan sa bagong mundo na tinahak ni Sitti GAWAIN 7. Talaan ng mga Katangian DRAFT March 24, 2014 Itala ang mga katangian ng taong nakaimpluwensiya sa iyo nang lubos. Ilista sa iyong papel. GAWAIN 8. Blog Ko Kung ikaw ay gagawa ng isang blog tungkol sa ating pagka-Pilipino paano ka magbibigay komentaryo sa ating kultura, paniniwala, at pagpapahalaga sa pagiging mamayan ng bansang Asya? GAWAIN 9. Pagsasanib ng Gramatika/Retorika Batay sa sanaysay na iyong binasa, bumuo ng isang komentaryong maglalaman ng mga pahayag na may kinalaman sa paglalarawan sa mga pangyayari sa buhay ni Sitti Nurhaliza. Gumamit ng mga angkop na salitang naglalarawan. Isulat ang sagot sa papel. 53
salitang naglalarawan ay nakapagpapatingkad sa mga pahayag na bumubuo sa pagbibigay ng komentaryo, blog, o sa mga taludturan. Ang wastong gamit ng mga May mga salitang naglalarawan na maaaring gamitin sa tao na hindi naman maaari sa bagay. May mga pangyayari rin naman na kapag ginamit na ang salita sa pagbuo ng taludtod ay nababago ang kahulugan o hindi gaanong napalilitaw ang nais ipakahulugan at hindi nagiging matimyas ang salita. Halimbawa na lamang ay sa salitang matangkad na bagamat ito ay tumutukoy sa taas (height) ay hindi maaaring gamitin sa paglalarawan sa taas ng gusali. Mga Halimbawa: 1. Nakatatakot ang magpatayo ng mga matatayog na gusali sa lugar na may malambot na lupa tulad ng sa Baguio. 2. Matangkad ang aking panganay na anak sa kaniyang edad na labing apat na taong gulang. Mapapansin na ang salitang "matatayog" at "matangkad" ay parehong tumutukoy sa taas (height) ngunit hindi maaaring mapagpalit ang gamit sapagkat hindi aakma ang nais na iparating. Hindi maaaring maging matangkad na gusali at matayog na anak. Kapag ginamit ang matayog sa anak upang ilarawan ang taas nito makapagbibigay ng ibang paglalarawan sa anak. Pagsasanay DRAFT March 24, 2014 Piliin sa loob ng panaklong ang angkop na salitang naglalarawan upang mabuo ang pahayag. Isulat ang sagot sa sagutang papel. 1. Napakasakit sa balat ang (matimyas, matingkad) na sikat ng araw. 2. Nakasisilaw ang (maliwanag, makinang) na ilaw na ikinabit ko sa entablado. 3. Hindi naging (malamyos, mabagal) ang pagkilos ni Sitti Nurhaliza sa pagbibigay ng tulong sa mga mamamayan bilang balik-biyaya sa kaniyang mga natanggap. 4. Hindi masamang magkaroon ng (matayog,matangkad ) na pangarap katulad ng ginawa ni Sitti Nurhaliza. 5. Ang kultura natin ay hindi naman (huminto, humupa) sa pag-inog. 54
C. Pagnilayan at Unawain 1. Paano naiiba ang tulang naglalarawan sa iba pang uri ng tula? 2. Paano nakatutulong ang mga salitang naglalarawan sa pagbibigay ng komentaryo hinggil sa isang isyu D. Ilipat Ngayong sapat na ang kaalaman mo sa pagpapatingkad ng mga pahayag na gamit ang mga salitang naglalarawan, bubuo ka na ng isang komentaryo. Ipakita mo ang iyong pagka-Pilipino. Isulat ang komentaryo sa paraang patula na mapaglarawan. Bigyang pansin mo ang angkop na gamit ng mga naglalarawang salita upang mapalutang ang uri ng tulang ito sa isang taong nakaimpluwensiya nang lubos sa iyong pagkatao. Nagbukas ka ng iyong facebook. Nabasa mong ang isa mong kaibigan ay binati ng mga kaibigan dahil kaarawan niya sa nasabing site. Upang maipadama mo rin sa kaniya ang kahalagahan niya sa buhay mo bilang kaibigan, ay gagawan mo siya ng isang tulang mapaglarawan. Tutulain at irerekord mo ito. Pagkatapos, i-upload mo kasama ng iyong komentaryo ang video ng iyong pagtula. Maluwalhati mong natapos ang mga gawaing nakatulong sa iyo upang maipamalas mo ang likas na galing ng mga Pilipino sa panulaan. Binabati kita! DRAFT March 24, 2014 55
Aralin 1.4 A. Panitikan: Kay Estela Zeehandelaar Sanaysay-Indonesia Isinalin sa Filipino ni Elynia Ruth S. Mabanglo B. Gramatika/Retorika: Gamit ng mga Salitang Pang-ugnay sa Pagpapahayag ng Opinyon C. Uri ng Teksto: Naglalahad Panimula Taluntunin natin ang daan patungong Indonesia at sabay nating pag- aralan ang ilan sa kanilang panitikan na nagkaroon din ng malaking ambag sa sarili nating panitikan. Ilalahad sa araling ito ang isang sanaysay na tatalakay sa isang babaeng nagnais na kumawala sa nakasanayang tradisyon ng kanilang lahi at mamuhay ng naayos sa depinisyon niya ng modernong babae-malaya at marunong humarap sa mga pananagutan. Ang Aralin 1.4 ay naglalaman ng sanaysay na salin ni Elynia Ruth S. Mabanglo na pinamagatang "Kay Estela Zeehandelaar" mula sa Indonesia. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa gamit ng mga pang-ugnay sa pagpapahayag ng mga opinyon na makatutulong sa paglalahad ng mga pangyayari. DRAFT March 24, 2014 Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makabubuo ng komentaryo mula sa radyo at telebisyon batay sa sumusunod na pamantayan: a) kaangkupan at kabisaan ng mga salitang ginamit sa pagpapahayag ng opinyon; b) kaayusan ng mga opinyon sa pagbibigay komentaryo; c) kabisaan sa pagpapalutang ng paksa; d) katumpakan ng mga impormasyon sa isinagawang saliksik; e) kaisahan ng mga kasapi ng pangkat sa presentasyon; f) kalinawan sa pagsasalita; g) kahusayan sa pagkokomentaryo. Aalamin natin kung paanong nagkaiba ang sanaysay na pormal at di- pormal at kung paanong nakatulong ang paggamit ng pang-ugnay sa 56
paglalahad ng opinyon sa pagkokomentaryo sa mga isyu mula sa radyo o telebisyon. Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin GAWAIN 1. Ilista Mo Itala mo ang mga paraan ng pamumuhay noon at ngayon. GAWAIN 2. Paghambingin Mo Mula sa itinalang mga uri ng pamumuhay, paghambingin mo ang dalawang uri ng pamumuhay ayon sa kanilang pagkakaiba at pagkakatulad gamit ang Venn Diagram. Gayahin ang pormat sa papel. Sinaunang Pamumuhay Modernong Pamumuhay Pagkakaiba Pagkakatulad Pagkakaiba GAWAIN 3. Indonesia - Pilipinas Paghambingin mo ang paraan ng pamamahala sa Indonesia at sa Pilipinas. Gayahin ang pormat sa papel. DRAFT March 24, 2014 Indonesia Pilipinas Paraan ng Pamamahala 57
B. Linangin Basahin mo ang isang bahagi ng liham ng isang prinsesang Javanese na mula sa Indonesia na isinalin sa Filipino ni Ruth Elynia S. Mabanglo. Kay Estella Zeehandelaar Salin ni Ruth Elynia S. Mabanglo Mula sa Mga Liham ng Isang Prinsesang Javanese Japara, Mayo 25, 1899 Ibig na ibig kong makakilala ng isang "babaeng moderno," iyong babaeng malaya, nakapagmamalaki't makaakit ng aking loob! Iyong masaya, may tiwala sa sarili, masigla't maagap na hinaharap ang buhay, puno ng tuwa at sigasig, pinagsisikapan hindi lamang ang sariling kapakanan at kundi maging ang kabutihan ng buong sangkatauhan. Buong kasabikan kong sinasalubong ang pagdating ng bagong panahon; totoong sa puso't isip ko'y hindi ako nabibilang sa daigdig ng mga Indian, kundi sa piling ng aking mga puting kapatid na babae na tumatanaw sa malayong Kanluran. Kung pahihintulutan lamang ng mga batas ng aking bayan, wala akong ibig gawin kundi ang ipagkaloob ang sarili sa mga nagtratrabaho't nagsisikap na bagong kababaihan ng Europe; subalit nakatali ako sa mga lumang tradisyong hindi maaaring suwayin. Balang-araw maaaring lumuwag ang tali at kami'y pawalan,ngunit lubhang malayo pa ang panahong iyon. Alam ko, maaaring dumating iyon, ngunit baka pagkatapos pa ng tatlo o apat na henerasyon. Alam mo ba kung paano mahalin ang bago at batang panahong ito ng buong puso't kaluluwa kahit nakatali sa lahat ng batas, kaugalian at kumbensyon ng sariling bayan? Tuwirang sumasalungat sa kaunlarang hinahangad ko para sa aking mga kababayan ang lahat ng mga institusyon namin. Wala akong iniisip gabi't araw kundi ang makagawa ng paraang malabanan ang mga lumang tradisyon namin. Alam kong para sa aking sarili'y magagawa kong iwasan o putulin ang mga ito, kaya lamang ay may mga buklod na matibay pa sa alinmang lumang tradisyon na pumipigil sa akin; at ito ang pagmamahal na inuukol ko sa mga pinagkakautangan ko ng buhay, mga taong nararapat kong pasalamatan sa lahat ng bagay. May karapatan ba akong wasakin ang puso ng mga taong walang naibigay sa akin kundi pagmamahal at kabutihan, mga taong nag-alaga sa akin ng buong pagsuyo? DRAFT March 24, 2014 58
Ngunit hindi lamang tinig nito ang umaabot sa akin; ang malayo, marikit at bagong-silang na Europe ay nagtutulak sa aking maghangad ng pagbabago sa kasalukuyang kalagayan. Kahit noong musmos pa ako'y may pang-akit na sa aking pandinig ang salitang "emansipasyon"; may isang naiibang kabuluhan ito, isang kahulugang hindi maaabot ng aking pang- unawa. Gumigising ito para hangarin ang pagsasarili at kalayaan- isang paghahangad na makatayong mag-isa. Ang puso ko'y sinusugatan ng mga kondisyong nakapaligid sa akin at sa iba, buong lungkot na pinag-aalab ang mithiin kong magising ang aking bayan. Patuloy na lumapit ang mga tinig na galing sa malayong lupain, umaabot sa akin, at sa kasiyahan ng ilang nagmamahal sa akin at sa kalungkutan ng iba, dala nito ang binhing sumupling sa aking puso, nag-ugat, sumibol hanggang sa lumakas at sumigla. Ngayo'y kailangang sabihin ko ang ilang bagay ukol sa sarili upang magkakilala tayo. Panganay ako sa tatlong babaing anak ng Regent ng Japara. Ako'y may anim na kapatid na lalaki at babae. Ang lolo kong si Pangeran Ario Tjondronegoro ng Demak ay isang kilalang lider ng kilusang progresibo noong kapanahunan niya. Siya rin ang kaun-aunahang regent ng gitnang Java na nagbukas ng pinto para sa mga panauhin mula sa ibayong dagat-ang sibilisasyong Kanluran. Lahat ng mga anak niya'y may edukasyong European, at halos lahat ng iyon (na ang ilan ay patay na ngayon) ay umiibig o umibig sa kanlurang minana sa kanilang ama; at nagdulot naman ito sa mga anak nila ng uri ng pagpapalaking nagisnan nila mismo. Karamihan sa mga pinsan ko't nakatatandang kapatid na lalaki ay nag-aral sa Hoogere-Burger School, ang pinakamataas na institusyon ng karunungang matatagpuan dito sa India. Ang bunso sa tatlong nakatatandang kapatid kong lalaki'y tatlong taon na ngayong nag-aaral sa Netherlands at naglilingkod din naman doon bilang sundalo ang dalawa pa. Samantala, kaming mga babae'y bahagya nang magkaroon ng pagkakataong makapag- aral dahil na rin sa kahigpitan ng aming lumang tradisyon at kumbensyon. Labag sa aming kaugaliang pag-aralin ang mga babae, lalo't kailangang lumabas ng bahay araw-araw para pumasok sa eskwela. Ipinagbabawal ng aming kaugalian na lumabas man lamang ng bahay ang babae. Hindi kami pinapayagang pumunta saan man, liban lamang kung sa paaralan, at ang tanging lugar na pagtuturong maipagmamalaki ng siyudad namin na bukas sa libreng grammar school ng mga European. mga babae ay ang DRAFT March 24, 2014 Nang tumuntong ako ng ikalabindalawang taong gulang, ako ay itinali sa bahay-kinailangang "ikahon" ako. Ikinulong ako at pinagbawalang makipag-uganayan sa mundong nasa labas ng bahay, ang mundong hindi ko na makikita marahil liban kung kasama ko na ang mapapangasawang estranghero, isang di-kilalang lalaking pinili ng mga magulang ko, ang 59
lalaking ipinagkasundo sa akin nang di ko namamalayan. Noong bandang huli, nalaman kong tinangka ng mga kaibigan kong European na mabago ang pasyang ito ng mga magulang ko para sa akin, isang musmos pa na nagmamahal sa buhay, subalit wala silang nagawa. Hindi nahikayat ang mga magulang ko; nakulong ako nang tuluyan. Apat na mahahabang taon ang tinagal ko sa pagitan ng makapal na pader, at hindi ko nasilayan minsan man ang mundong nasa labas. Hindi ko alam kung paano ko pinalipas ang mga oras. Ang tanging kaligayahang naiwan sa aki'y pagbabasa ng mga librong Dutch at ang pakikipagsulatan sa mga kaibigang Dutch na hindi naman ipinagbawal. Ito-ito lamang ang nag-iisang liwanag na nagpakulay sa hungkag at kainip-inip na panahong iyon, na kung inalis pa sa akin ay lalo nang nagging kaawa-awa ang kalagayan ko. Lalo sigurong nawalan ng kabuluhan ang buhay ko't kaluluwa. Subalit dumating ang kaibigan ko't tagapagligtas-ang Diwa ng panahon; umalingawngaw sa lahat ng dako ang mga yabag niya. Nayanig sa paglapit niya ang palalo't matatag na balangkas ng mga lumang tradisyon. Nabuksan ang mga pintong mahigpit na nakasara, kusa ang iba, ang iba nama'y pilit at bahagya lamang ngunit bumukas pa rin at pinapasok ang mga di-inanyayahang panauhin. Sa wakas, nakita kong muli ang mundo sa labas nang ako'y maglabing-anim na taon. Salamat sa Diyos! Malalabasan ko ang aking kulungan nang Malaya at hindi nakatali sa isang kung sinong bridegroom. At mabilis pang sumunod ang mga pangyayari nagpabalik sa aming mga babae ng mga nawala naming kalayaan. Nang sumunod na taon, sa oras ng pagtatalaga sa poder ng bata pang prinsesa (bilang Reyna Wilhemina ng Netherland), "opisyal" na inihandog sa amin ng mga magulang namin ang aming kalayaan. Sa kauna-unahang pagkakataon sa aming buhay, pinayagan kaming umalis sa bayan naming at pumunta sa siyudad na pinadarausan ng pagdiriwang para sa okasyong iyon. Anong dakila ng tagumpay iyon! Ang maipakita ng mga kabataang babaeng tulad namin ang sarili sa labas, na imposibleng mangyari noon. Nasindak ang "mundo" naging usap-usapan ang "krimeng" iyon na dito'y wala pang nakagagawa. Nagsaya ang aming mga kaibigang European, at para naman sa amin, walang reynang yayaman pa sa amin. Subalit hindi pa ako nasisiyahan. Lagi, ibig kong makarating sa malayo, mas malayo. Wala akong hangaring makipamista,o malibang. Hindi iyon ang dahilan ng paghahangad kong magkaroon ng kalayaan. Ibig kong malaya upang makatayo ng mag-isa, mag-aral, hindi para mapailalim sa sino man, at higit sa lahat, hindi para pag- asawahin nang sapilitan. DRAFT March 24, 2014 60
Ngunit dapat tayong mag-asawa,dapat, dapat. Ang hindi pag-aasawa ang pinakamalaking kasalanang magagawa ng isang babaeng Muslim. Ito ang pinakamalaking maipagkakaloob ng isang katutubong babae sa kanyang pamilya. At ang pag-aasawa para sa amin-mababaw pa ngang ekspresyon ang sabihing miserable. At paano nga ba hindi magkakaganoon, kung tila ginawa lamang para sa lalaki ang mga batas, kung pabor para sa lalaki at hindi para sa babae ang batas at kumbensyon; kung ang lahat ng kaluwaga'y para sa kanya lang. Alam mo ba na... katulad ng ibang anyo ng panitikan, ang sanaysay ay may mga uri rin? Ito ay ang pormal at di-pormal.Impersonal ang tawag sa ibang aklat sa sanaysay na pormal. Naghahatid ito ng mahahalagang kaalaman o impormasyon, kaisipan na makaagham at lohikal na pagkakasunod-sunod ng mga ideya. Maingat na pinipili ang mga ginagamit na salita at maanyo ang pagkakasulat. Maaari ring maging pampanitikan ang pormal na uri ng sanaysay. Maaari itong maging makahulugan, matalinhaga at matayutay. Ang tono ng pormal na sanaysay ay seryoso at di nagbibiro. Samantalang sa di-pormal na sanaysay, nagbibigay ito ng kasiyahan sa pamamagitan ng pagtalakay sa mga karaniwan at pang-araw-araw na paksa. Pamilyar ang ganitong uri ng sanaysay. Gumagamit ng mga salitang sinasambit sa araw-araw na pakikipag-usap lamang. Palakaibigan ang tono sapagkat pumapanig sa damdamin at paniniwala ng may-akda ang pananaw nito. GAWAIN 4. Paglinang ng Talasalitaan DRAFT March 24, 2014 Ibigay ang kahulugan ng mga nasalungguhitang salita sa pangungusap mula sa akda. 1. Buong kasabikan kong sinalubong ang pagdating ng bagong panahon. 2. Balang araw, maaaring lumuwag ang tali at kami'y makalaya sa pagkakaalipin. 3. Kinakailangang ikahon ako, ikulong at pagbawalang lumabas ng bahay. 4. Hindi ako nabibilang sa daigdig ng mga Indian, kundi sa piling ng aking mga puting kapatid. 5. Kaytagal na inasam ang emansipasyon, ang paghihintay sa pagpapahalaga o pagkakaligtas sa pagkaalipin na inasam. 61
GAWAIN 5. Concept Webbing Ano ang mga kaugaliang Javanese ang natuklasan mo sa iyong binasa? Itala mo ito gamit ang concept web. Gayahin ang kasunod na pormat sa papel. Kaugaliang Javanese Sagutin ang mga gabay na tanong 1. Sino si Estela Zeehandelar? 2. Paano ipinakilala ng prinsesa ang kaniyang sarili? 3. Ano ang mga nais ng prinsesa na gusto niyang mabago sa kaugaliang Javanese para sa kababaihan? 4. Anong uri ito ng sanaysay? Patunayan. 5. Ano-ano ang katangian ng isang sanaysay na pormal na naiiba sa sanaysay na di-pormal? GAWAIN 6. Pagsasanib ng Gramatika/Retorika Suriin ang halaw na bahagi ng dalawang sanaysay mula sa at suriin kung alin ang pormal at di-pormal. Sanaysay 1 DRAFT March 24, 2014 Pinalaki tayo sa kasinungalingan. Bata pa lang tayo, sinanay na tayo sa mga nilalang na hindi naman natin nakikita. kapre, tikbalang, manananggal, tiyanak, multo at mangkukulam. Mga lamang-lupa raw ang tawag dito. Nagtataka ako kung bakit hindi isinama ang kamote, sibuyas at luya. Mga lamang-lupa din naman iyon. Kapag nagkakasakit tayo, ipinipilit ng Nanay na masarap ang lasa ng gamot para sa sakit mo. Kahit kalasa iyon ng tinta ng pentel pen o panis na mantika. Para mapainom ka, kailangang pasinungalingang pagkasarap-sarap ng gamot kahit pati sila kapag umiinom nito ay nagkakandangiwi na rin sa simangot. At may batok ka galing kay Tatay kapag nailuwa mo at naisuka. Sayang ang ipinambili ng gamot. 62
Sanaysay 2 Ang ating mundo ay nangangailangan ng balance upang mapanatili nito ang kaayusan ng ecosystem. Ang ecosystem na ito ang nagdidikta sa kaayusan o "pagiging balance" ng ating kapaligiran at nagiging dahilan ng balanseng pamumuhay ng lahat ng nilalang na nakatira dito sa ating planeta. Hindi lamang ang mga tao ang kasama sa usaping ito. Mahalaga ring malaman na ang mga hayop at halaman na kasama nating namumuhay rito ay nangangailangan din ng mabuting pamumuhay. Kung hindi mapananatili ang balanseng sistema nito, maaaring magdulot ito ng mga problema hindi lamang sa ating panahon kundi pati na rin sa mga panahong darating. Ayaw nating lahat na mangyari ito at magdusa ang lahat. Gusto nating magkaroon ng magandang sistema ang ating mundo upang tayong lahat na nabubuhay rito ay magkaroon ng maligaya at malinis na pamumuhay. Sa mga basurang itinatapon nang walang kontrol sa araw-araw, dahan-dahan nating sinisira ang ating kapaligiran lalo na ang mundong ating ginagalawan. Ngunit may panahon pa para magbago ang ating nakasanayan. Maaari pa nating gawan ng solusyon ang lumalalang problema sa basura lalo na sa ating lugar na kinabibilangan. Sa mga produktong na ating binibili sa araw-araw, maaari nating simulan ang recycle upang mapababa ang basura na likha ng mga ito. Ang mga produktong gawa sa papel halimbawa ay maaari pang i-recycle upang mabawasan kahit kaunti ang basurang maaari nitong malikha sa ating mundo. Kung hindi tayo kikilos sa ngayon, baka mahuli ang lahat. Ngayon na ang panahon upang maisaayos ang suliranin natin sa basura at maging maayos ang ating pamumuhay pati na rin ang pamumuhay ng mga darating na henerasyon. Batay sa anyo at paraan ng pagpapahayag alin ang mauuri mong sanaysay na pormal? Di-pormal? Patunayan. DRAFT March 24, 2014 Alam mo ba na... sa isang sanaysay, makatutulong nang malaki sa pag-oorganisa ng ideya ang mga pang-ugnay. Ang mga pang-ugnay ay nauuri rin bilang mga salitang pangkayarian. Ang mga pang-ugnay ay ang sumusunod A. Pangatnig (conjunction) - mga salitang nag-uugnay ng dalawang salita, parirala o sugnay halimbawa: tulad ng, kahit na, dahil sa, kasi, palibhasa, bukod-tangi at iba pa. B. Pang-angkop (ligature) - mga katagang nag-uugnay sa panuring at salitang tinuturingan halimbawa: na, ng at iba pa C. Pang-ukol (preposition) - mga salitang nag-uugnay sa isang pangngalan sa iba pang salita halimbawa: ang/si, ng/ni/kay, ayon 63
sa/ayon kay, para sa/ para kay hinggil sa/hinggil kay at iba pa. GAWAIN 7. Pag-ugnayin Mo Pag-ugnayin mo nga ang dalawang kaisipan upang makabuo ng isang pangungusap gamit ang mga pangatnig. 1. a. Balang-araw maaaring lumuwag ang tali at kami'y pawalan. b. Malayo pa ang panahong iyon. 2. a. Alam kong para sa aking sarili'y magagawa kong iwasan o putulin ang mga ito. b. May mga buklod na matibay pa sa alinmang lumang tradisyon na pumipigil sa akin. 3. a. Nabuksan ang mga pintong mahigpit na nakasara, kusa ang iba, ang iba nama'y pilit at bahagya lamang. b. Bumukas pa rin at pinapasok ang mga di-inanyayahang panauhin. 4. a. Wala akong ibig gawin kundi ang ipagkaloob ang sarili sa mga nagtratrabaho't nagsisikap na bagong kababaihan ng Europe b. Pahihintulutan lamang ng mga batas ng aking bayan. 5. a. Paano nga ba hindi magkakaganoon? b. Ginawa lamang para sa lalaki ang mga batas GAWAIN 8. Komentaryo mo, Susuriin ko DRAFT March 24, 2014 Basahin mo ang isang komentaryo mula sa Pinoy Weekly Online at isa-isahin ang mga pang-ugnay na ginamit dito. Isulat sa iyong sagutang papel ang mga makikitang pang-ugnay. 64
GAWAIN 9. Opinyon Mo Maglahad ng mga opinyon mula sa debateng iyong napanood o napakinggan. Bigyang puntos mo ang paglalahad ng mga opinyon kung ito ay maayos na naiugnay upang maging malinaw ang paglalahad ng opinyon. D. Pagnilayan at Unawain Sagutin nang may katapatan. Sa araling ito, natuklasan ko na ang sanaysay ay ___________________ May iba't ibang katangian ang uri ng sanaysay tulad ng _____________ Sinasabing gamit ng mga pang-ugnay ang ________________________ May iba't ibang uri ng pang-ugnay tulad ng _____________________________ DRAFT March 24, 2014 Binabati kita at maluwalhati mong natapos ang mga gawain. Ngayon handa ka nang lumabas sa iyong mundong ginagalawan at natitiyak kong maayos mong magagamit ang mga natutuhan. 65
D. Ilipat Naimbitahan ka ng isang kapisanan na magbigay ng pagsusuri sa mga komentong nakalap nila hinggil sa isang proyekto tungkol sa gender sensitivity. Ikaw ay magsusuri sa kani-kanilang mga paglalahad tungkol sa paksa. Ang gagawin mong pagsusuri ay isasahimpapawid sa itatakdang araw ng estasyon ng radyo o telebisyon. Sa pagsusuri bibigyang pansin mo ang wastong gamit ng mga pang-ugnay sa paglalahad ng opinyon. Maayos na pagkakasunod-sunod ng ideya sa paglalahad. Kaangkupan at kabisaan ng mga salitang ginamit sa pagpapahayag ng opinyon. Kaayusan ng mga opinyon sa pagbibigay komentaryo. Kabisaan sa pagpapalutang ng paksa. Katumpakan ng mga impormasyon sa isinagawang saliksik. Kaisahan ng mga kasapi ng pangkat sa presentasyon. DRAFT March 24, 2014 66
Aralin 1.5 A. Panitikan: Tiyo Simon Dula - Pilipinas ni N.P.S. Toribio B. Gramatika / Retorika: Pandiwang nasa Panaganong Paturol (Pagbibigay ng Impormasyon) C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Panimula Ang dula, ayon kay Aristotle, ay isang masining at makaagham na panggagaya sa kalikasan ng buhay. Ito'y kinatha at itinatanghal upang magsilbing salamin ng buhay - sa wika, sa kilos, at sa damdamin. Bilang sining, may layunin itong makaaliw, makapagturo o makapagbigay ng mensahe o makaantig ng damdamin at makapukaw ng isip. Ang Aralin 1.5 ay tatalakay sa isang dulang Pilipino na "Tiyo Simon" na akda ni N.P.S. Toribio. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa pandiwang nasa panaganong paturol sa pagbibigay ng makatotohanang impormasyon. Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang naipamamalas mo ang pagpapahalaga sa dula at nakapagsasalaysay ka ng mga pangyayaring nagbibigay ng makatotohanang impormasyon sa tulong ng mga pandiwang nasa panaganong paturol. Mamarkahan ka ayon sa inaasahang produkto o pagganap batay sa sumusunod na pamantayan: iskrip (malinaw na detalye, maayos na pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari); pagbabalita (pagsasalita, istilo), paglalapat ng musika at tunog (technical application) DRAFT March 24, 2014 Simulan mo na ang pag-aaral ng aralin upang masagot mo ang mga pokus na tanong na: Paano naiiba ang dulang melodrama sa iba pang uri ng dula? Bakit mahalaga ang paggamit ng pandiwang nasa panaganong paturol sa pagbibigay ng makatotohanang impormasyon? Ang sagot sa mga tanong na ito ay matutuklasan mo sa masusing pag-unawa sa aralin sa modyul na ito. Handa ka na ba sa gagawin mong paglalakbay? Kung handa ka na, simulan mo na ang pag-aaral. 67
Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Alamin muna natin ang lawak ng iyong kaalaman kaugnay ng paksang ating tatalakayin. Subukin mong sagutin ang gawain sa ibaba: Gawain 1. Amain Ko, Kilalanin Mo Magbigay ng ilang katangian ng iyong amain/tiyuhin na labis mong hinahangaan. Magsalaysay ng ilang patunay. Ang iyong Amain Gawain 2. Ikuwento Mo Magsalaysay ng sariling karanasan o karanasan ng iba na may kaugnayan sa salitang nasa bilohaba. Isalaysay kung anong pangyayari o pagkakataon ang nagtulak sa iyo/sa iba na magbagong buhay. DRAFT March 24, 2014 pagbabagong- buhay Gawain 3. Naisip Mo Ba? Paano naiiba ang melodrama sa iba pang anyo ng dula. Ipakita ito sa pamamagitan ng comparison organizer. Gayahin ang kasunod na pormat sa papel. 68
Pagkakatulad Melodrama Iba Pang Anyo ng Dula Pagkakaiba B. Linangin May mga dahilang nagbabago ang paniniwala ng tao dahil sa galaw at pagbabago rin ng mundo. Dumarating ang isang pambihirang pagkakataon o isang bagay na hindi man inaasahan ay magpapabago sa ating pananaw, pilosopiya at paniniwala sa buhay. Tuklasin mo ang naiibang kuwento ni "Tiyo Simon" at kung papaanong binago ng isang bata ang kaniyang paniniwala. Basahin mo ito nang may pang-unawa. Tiyo Simon Dula - Pilipinas ni N.P.S. Toribio Mga Tauhan: Tiyo Simon - isang taong nasa katanghalian ang gulang, may kapansanan ang isang paa at may mga paniniwala sa buhay na hindi maunawaan ng kaniyang hipag na relihiyosa ina ni Boy pamangkin ni Tiyo Simon. Pipituhing taong gulang DRAFT March 24, 2014 Ina - Boy - Oras - Umaga, halos hindi pa sumisikat ang araw. Tagpo: Sa loob ng silid ni Boy. Makikita ang isang tokador na kinapapatungan ng mga langis at pomada sa buhok, toniko, suklay at itaas ng iba pang gamit sa pag-aayos. Sa tokador,nakadikit sa dingding ang isang malaking larawan ng Birheng nakalabas ang puso at may tarak itong punyal. Sa tabi ng nakabukas na bintana sa gawing kanan ay ang katreng higaan ng bata. Sa kabuuan, ang silid ay larawan ng kariwasaan. 69
Sa pagtaas ng tabing, makikita si Boy na binibihisan ng kaniyang ina. Nakabakas sa mukha ng bata ang pagkainip samantalang sinusuklay ang kaniyang buhok. (Biglang uunat ang babae, saglit na sisipatin ang ayos ng anak, saka ngingiti.) Ina: Boy: Ina: Boy: Ina: Boy: Ina: Boy: Ina: O, hayan, di nagmukha kang tao. Siya, diyan ka muna at ako naman ang magbibihis. (Dadabog) Sabi ko, ayaw kong magsimba, e! Ayaw mong magsimba! Hindi maa... Pagagalitin mo na naman ako, e! At ano'ng gagawin mo rito sa bahay ngayong umagang ito ng pangiling-araw? Maiiwan po ako rito sa bahay, kasama ko si ... si Tiyo Simon... (Mapapamulagat) A, ang ateistang iyon. Ang ... Patawarin ako ng Diyos. Basta. Maiiwan ang Makikipagkuwentuhan na lamang ako kay Tiyo Simon... (Sa malakas na tinig) Makikipagkuwentuhan ka? At anong kuwento? Tungkol sa kalapastanganan sa banal na pangalan ng Panginoon? Hindi, Mama. Maganda ang ikinukuwento ni Tiyo Simon sa akin... A, husto ka na ... Husto na, bago ako magalit nang totohanan at humarap sa Panginoon ngayong araw na ito nang may dumi sa kalooban Pero... Husto na sabi, e! po ako... (Ipapadyak Boy: Ina: DRAFT March 24, 2014 (Matitigil sa pagsagot si Boy. Makaririnig sila ng mga yabag na hindi pantay, palapit sa nakapinid na pinto ng silid. Saglit na titigil ang yabag; pagkuwa'y makaririnig sila ng mahinang pagkatok sa pinto.) Ina: Tiyo Simon: (Marahan ang tinig) Ako, hipag, naulinigan kong ... (Paungol) Uh ... sino 'yan? (Padabog na tutunguhin ng babae ang pinto at bubuksan iyon. Mahahantad ang kaanyuan ni Tiyo Simon, nakangiti ito.) Tiyo Simon: Maaari bang pumasok? Naulinigan kong tila may itinututol si Boy: Boy ... (Lalapit) Ayaw kong magsimba, Tiyo Simon. Maiiwan ako sa iyo rito. Hindi ako sasama kay Mama. 70 paa)
Ina: (Paismid) Iyan ang itinututol ng pamangkin mo, Kuya. Hindi nga raw sasama sa simbahan ... (Maiiling si Tiyo Simon, ngingiti at paika-ikang papasok sa loob. Hahawakan sa balikat si Boy.) Tiyo Simon: Kailangan ka nga namang sumama sa simbahan, Boy. Kung gusto mo... kung gusto mong isama ako ay maghintay kayo at ako'y magbibihis ... Magsisimba tayo. (Mapapatingin nang maluwat si Boy sa kaniyang Tiyo Simon, ngunit hindi makakibo. Ang ina ay napamangha rin. Tatalikod na si Tiyo Simon at lalabas. Maiiwang natitigilan ang dalawa. Pagkuwa'y babaling ang ina kay Boy.) Ina: Boy: Ina: Nakapagtataka! Ano kaya'ng nakain ng amain mong iyon at naisipang sumama ngayon sa atin? Ngayon ko lamang siya makikitang lalapit sa Diyos ... Kung sasama po si Tiyo, sasama rin ako ... Hayun! Kaya lamang sasama ay kung sasama ang iyong amain. At kung hindi, e, hindi ka rin sasama. Pero, mabuti rin iyon ... Mabuti, sapagkat hindi lamang ikaw ang maaakay ko sa wastong landas kundi ang kapatid na iyon ng iyong ama na isa ring ... (Mapapayuko ang babae, papahirin ang luhang sumungaw sa mga mata. Magmamalas lamang si Boy.) Ina: (Mahina at waring sa sarili lamang). Namatay siyang hindi man lamang nakapagpa-Hesus. Kasi'y matigas ang kalooban niya sa pagtalikod sa simbahan. Pareho silang magkapatid, sila ng iyong amain. Sana;y magbalik-loob siya sa Diyos upang makatulong siya sa pagliligtas sa kaluluwa ng kaniyang kapatid na sumakabilang buhay na ... DRAFT March 24, 2014 (Mananatiling nagmamasid lamang si Boy. Pagkuwa'y nakarinig sila ng hindi pantay na yabag, at ilang sandali pa ay sumungaw na ang mukha ni Tiyo Simon sa pinto. Biglang papahirin ng babae ang kaniyang mukha, pasasayahin ito, at saka tutunguhin ang pinto.) Ina: Siyanga pala. Magbibihis din ako. Nakalimutan ko, kasi'y ... diyan muna kayo ni Boy, Kuya ... 71
(Lalabas ang babae at si Tiyo Simon ay papasok sa loob ng silid. Agad tutunguhin ang isang sopang naroroon, pabuntung-hiningang uupo. Agad, naman siyang lalapitan ni Boy at ang bata ay titindig sa harapan niya.) Tiyo Simon: Boy: Tiyo Simon: Boy: Tiyo Simon: Boy: (Maghihikab) Iba na ang tumatandang talaga. Madaling mangawit, mahina ang katawan at ... (biglang matitigil nang mapansing ang tinitingnan ng bata ay ang kaniyang may kapansanang paa. Matatawa.) Bakit napilay po kayo, Tiyo Simon? Totoo ba'ng sabi ni Mama na iya'y parusa ng Diyos? ... (Matatawa) Sinabi ba ng Mama mo 'yon? Oo raw e, hindi kayo nagsisimba. Hindi raw kasi kayo naniniwala sa Diyos. Hindi raw kasi ... (Mapapabuntong-hininga) Hindi totoo, Boy, na hindi ako na naniniwala sa Diyos ... Pero 'yon ang sabi ni Mama, Tiyo Simon. Hindi raw kasi kayo nangingilin kung araw ng pangilin. Bakit hindi kayo nangingilin, Tiyo Simon? Tiyo Simon: May mga bagay, Boy na hindi maipaliwanag. May mga bagay na hindi maipaaalam sa iba sa pamamagitan ng salita. Ang mga bagay na ito ay malalaman lamang sa sariling karanasan sa sariling pagkamulat ... ngunit kung anuman itong mga bagay na ito, Boy, ay isa ang tiyak: malaki ang pananalig ko kay Bathala. Kaya ka sasama sa amin ngayon, Tiyo Simon?... Boy: Tiyo Simon: Oo, Boy. Sa akin, ang simbahan ay hindi masamang bagay. Kaya huwag mong tatanggihan ang pagsama sa iyo ng iyong Mama. Hindi makabubuti sa iyo ang pagtanggi, ang pagkawala ng pananalig. Nangyari na sa akin iyon at hindi ako naging maligaya. DRAFT March 24, 2014 (Titigil si Tiyo Simon sa pagsasalita na waring biglang palulungkutin ng mga alaala. Buhat sa malayo ay biglang aabot ang alingawngaw ng tinutugtog na kampana. Magtatagal nang ilang sandali pagkuwa'y titigil ang pagtugtog ng batingaw. Magbubuntunghininga si Tiyo Simon, titingnan ang kaniyang may kapansanang paa, tatawa nang mahina at saka titingin kay Boy). Tiyo Simon: Dahil sa kapansanang ito ng aking paa, Boy, natutuhan ko ang tumalikod, hindi lamang sa simbahan, kundi sa Diyos. Nabasa ko ang The Human Bondage ni Maugham at ako'y nanalig sa pilosopiyang pinanaligan ng kaniyang tauhan doon, ngunit hindi ako naging maligaya. Boy, hindi ako nakaramdam ng kasiyahan. Ano ang nangyari, Tiyo Simon?... Boy: 72
Tiyo Simon: Boy: Lalo akong naging bugnutin, magagalitin. Dahil doon, walang natuwang tao sa akin, nawalan ako ng mga kaibigan, hanggang sa mapag-isa ako ... hanggang sa isang araw ay nangyari sa akin ang isang sakunang nagpamulat sa aking paningin. Ano iyon, Tiyo Simon...? (Uunat sa pagkakaupo si Tiyo Simon at dudukot sa kaniyang lukbutan. Maglalabas ng isang bagay na makikilala na isang sirang manikang maliit.) Tiyo Simon: Ito ay manika ng isang batang nasagasaan ng trak. Patawid siya noon at sa kaniyang pagtakbo ay nailaglag niya ito. Binalikan niya ngunit siyang pagdaan ng isang trak at siya'y nasagasaan ...Nasagasaan siya, nadurog ang kaniyang isang binti, namatay ang bata... namatay...nakita ko, ng dalawang mata, ako noo'y naglalakad sa malapit... At aking nilapitan, ako ang unang lumapit kaya nakuha ko ang manikang ito at noo'y tangang mahigpit ng namatay na bata, na waring ayaw bitiwan kahit sa kamatayan... Boy: (Nakamulagat) Ano pa'ng nangyari, Tiyo Simon? Tiyo Simon: Kinuha ko nga ang manika, Boy. At noon naganap ang pagbabago sa aking sarili...sapagkat nang yumuko ako upang damputin ang manika ay nakita ko ang isang tahimik at nagtitiwalang ngiti sa bibig ng patay na bata sa kabila ng pagkadurog ng kaniyang buto... ngiting tila ba nananalig na siya ay walang kamatayan... DRAFT March 24, 2014 (Magbubuntunghinga si Tiyo Simon samantalang patuloy na nakikinig lamang si Boy. Muling maririnig ang tunog ng batingaw sa malayo. Higit na malakas at madalas, mananatili nang higit na mahabang sandali sa pagtunog, pagkuwa'y titigil. Muling magbubuntunghinga si Tiyo Simon.) Tiyo Simon: Mula noon, ako'y nag-isip na, Boy. Hindi ko na makalimutan ang pangyayaring iyon. Inuwi ko ang manika at iningatan, hindi inihiwalay sa aking katawan, bilang tagapaalalang lagi sa akin ng matibay at mataos na pananalig ng isang batang hangggang sa oras ng kamatayan ay nakangiti pa. At aking tinandaan sa isip: kailangan ng isang tao ang pananalig, kahit ano, pananalig, nang sa anong bagay, lalong mabuti kung pananalig kay Bathala, kung may panimbulanan siya sa mga sandali ng kalungkutan, ng sakuna, ng mga kasawian... upang 73
may makapitan siya kung siya'y iginugupo na ng mga hinanakit sa buhay. (Mahabang katahimikan ang maghahari. Pagkuwa'y maririnig ang matuling yabag na papalapit. Susungaw ang mukha ng ina ni Boy sa pinto.) Ina: Boy: Tayo na, baka wala na tayong datnang misa. . Hinanap ko pa kasi ang aking dasalan kaya ako natagalan. Tayo na, Boy...Kuya (Paluksu-luksong tutunguhin ang pinto) Tayo na, Mama, kanina pa nga po tugtog nang tugtog ang kampana, e. Tayo na, Tiyo Simon, baka tayo mahuli, tayo na! (Muling maririnig ang tugtog ng kampana sa malayo. Nagmamadaling lalabas si Boy sa pinto. Lalong magiging madalas ang pagtugtog ng kampana lalong magiging malakas, habang bumababa ang tabing) Alam mo ba na ... ang melodrama ay isang dulang nagtataglay ng malulungkot na pangyayari? Maaaring ito'y makaantig ng damdamin subalit nagwawakas ito nang masaya at kasiya-siya sa mabubuti at mababait na tauhan sa dula. Gawain 4. Paglinang ng Talasalitaan Ibigay ang pahiwatig na kahulugan ng sumusunod na pahayag. Punan ng titik ang kahon upang mabuo ang kahulugan nito. Pagkatapos, gamitin ito sa pagbuo ng makabuluhang pangungusap. Gayahin ang pormat sa papel. DRAFT March 24, 2014 1. Araw ng pangingilin P G M 2. Namatay na hindi nakapagpa-Hesus N B D S Y N 74
3. Sumakabilang-buhay na N T Y 4. Naulinigan kong may itinututol siya N R G 5. Matibay at mataos na pananalig M T B 6. Kailangan ng pananalig P N M L T Gawain 5. Sa Antas ng iyong Pag-unawa Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Ano ang malaking impluwensiya ng pangunahing tauhan kay Boy? Patunayan. 2. Bakit naisipan ni Tiyo Simon na sumama sa mag-ina sa simbahan? 3. Anong damdamin ang namayani sa hipag ni Tiyo Simon sa pagbabalik- loob niya sa Diyos? Kung ikaw ang hipag ni Tiyo Simon, ganoon din ba ang iyong mararamdaman? Ipaliwanag. DRAFT March 24, 2014 4. Bakit kailangang magkaroon ng matibay na pananalig sa Diyos ang isang tao? 5. Dapat bang sisihin ng tao ang Diyos sa mga pagkakataong dumaranas siya ng mga kabiguan sa buhay? Pangatuwiranan. 6. Kapani-paniwala ba ang mga pangyayaring inilahad sa dula? Tukuyin ang mga pangyayaring makatotohanan at hindi makatotohanan sa akda. Patunayan. 7. Matapos mong mabasa at masuri ang akda, 75
Ano ang iyong nadama? Ano ang binago nito sa iyong pag-uugali? Bakit mo ibabahagi sa iba na basahin ito? 8. Bakit isang melodrama ang akdang iyong binasa? Patunayan. 9. Anong kulturang Pilipino ang inilarawan sa akda? Ihambing ito sa kultura ng alinman sa mga bansang Asyano. 10.Pumili ng dalawa o tatlong madudulang pangyayari sa akda na naibigan.Ipaliwanag kung bakit ito ang inyong napili. Isadula sa klase ang naibigang pangyayari sa dula. Matapos mong mapag-aralan ang mga pangyayari sa dulang Tiyo Simon , hinihikayat kitang basahin ang kasunod na teksto. Subukin mo namang alamin kung paano nakatulong ang pandiwang panaganong paturol upang mapalutang ang mensahe sa teksto. Basahin mo ang kasunod na tekstong nagsasalaysay. DRAFT March 24, 2014 Kapag Naiisahan Ako ng Aking Diyos ni Raquel E. Sison-Buban Madalas kong kontrolin ang mga bagay-bagay at pangyayari sa buhay ko dahil ayokong-ayokong pumapalpak. Kasi takot akong mawala at mawalan. Takot akong mawala sa sirkulasyon ng dati nang nakagawiang ritmo ng buhay. Takot din akong mawalan nang ini-enjoy na pribilehiyo at istatus sa buhay. Kaya gusto kong kontrolado ko ang lahat ng bagay sa aking buhay. 76
Madalas ko ring makita ang sarili kong walang kontrol - lalo na kapag ginagawa ko ang isang bagay na gustong-gusto kong gawin, o mga bagay na gustong-gusto kong mapasaakin; maging materyal man o hindi. Bunga ng mga ito, madalas mangyari sa akin ang mga labis kong kinatatakutan: ang pumalpak, ang mawala, at mawalan. Madalas matuklasan na ang may pakana at may kagagawan ng lahat ng ito ay ang aking Diyos. Sa likod ng lahat ng mga pangyayaring ito sa aking buhay ang aking Diyos ang siyang nanggugulo sa akin sukat masira ang lahat ng plano ko sa buhay. Sa tuwing, ako'y madidismaya sa kapalpakan ng isang plano, madalas kong maisip na, "Naisahan na naman ako ng aking Diyos!" Madalas hinahanap ko sa aking sarili ang dahilan kung bakit sa kabila ng katotohanang ito, hindi pa rin ako matuto-tuto. Plano pa rin nang plano kahit alam ko namang malaki ang posibilidad na hindi naman ito matutuloy dahil guguluhin na naman ito ng aking Diyos. Pilit ko pa ring kinokontrol ang mga bagay kahit alam kong hindi ito nakatutulong sa akin. Simple lang naman ang gustong sabihin ng aking Diyos. Kailangan kong ibigay ang lahat ng aking pananalig at pag-asa sa Kaniya. Kailangang hayaan ko ang Kaniyang kamay na siyang magplano para sa akin. Kailangang ipaubaya ko sa Kaniya ang plano dahil ang totoo, Siya ang pinakamahusay na arkitekto ng buhay. Simple pero mahirap gawin. Gayunman, puwedeng gawin. Lalo't hahayaan ko ang aking sariling matakot sa mga dati ko nang kinatatakutan: ang mawala at mawalan. Eh, ano nga kaya kung mawala ako at mawalan? Eh, ano nga kaya kung talagang hindi ko na makikilala ang aking sarili dahil maiiba ang nakagawiang leybel sa akin na ikararangal ko? Eh, ano nga kaya kung maging palpakin ako? Teka, lalo yata akong natatakot. Pero huhulihin ko ang aking sarili at paalalahanan, hindi naman iyan ang ibig mangyari sa akin ng aking Diyos. DRAFT March 24, 2014 Hindi naman ibig ng Diyos na maging palpakin ako. Sa halip, ibig Niya akong magtagumpay - ibang depinisyon nga lamang siguro ng tagumpay. Tagumpay na di materyal. Tagumpay na magpapalakas sa aking kahinaan. Tagumpay laban sa takot. Tagumpay laban sa hindi maipaliwanag na pagkahumaling sa pagkontrol. Tagumpay na sa kabila ng kabiguan ay makita ang sariling may bakas pa rin ng tagumpay. Tagumpay na kung kumawala sa 77
dikta ng nakagawiang ritmo ng buhay. Tagumpay na bukod-tanging ang aking Diyos lamang at ako ang makauunawa. Kaya madalas, iniimbitahan ko na ang aking Diyos na bulabugin ako sa aking buhay. Gawain 6. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang sumusunod na tanong. 1. Ano ang naunawaan sa bandang huli ng nagsasalita sa teksto tungkol sa kinasapitan ng kaniyang mga plano sa buhay? 2. Ano ang nais ipahiwatig ng nagsasalita sa pagsasabing: "Iniisahan ako ng aking Diyos?" Pangatuwiranan ang sagot. 3. Paano haharapin ng tao ang lahat ng mga kabiguang dumarating sa kaniyang buhay? 4. Naniniwala ka bang parusa ng nararanasan ng tao? Patunayan ang sagot. 4. Naniniwala ka bang parusa ng nararanasan ng tao? Patunayan ang sagot. 5. Kung ikaw ang nasa katayuan ng nagsasalita, iisipin mo rin bang iniisahan ka ng iyong Diyos? Bakit? Bigyan ng patotoo ang iyong sagot. 6. Bakit impormal ang kababasa mong ipinalalagay na teksto? Patunayan. Napansin mo ba ang mga salitang may salungguhit mula sa tekstong iyong binasa? Ano ang tawag mo sa mga ito? Mahusay kang talaga! Tama ang iyong mga sagot. Ang salitang nakasalungguhit ay mga pandiwang nasa panaganong paturol. Kadalasan nang ginagamit ang mga panaganong paturol upang maging mabisa ang paglalahad ng mga impormasyon. Mahalagang alam mo ang pandiwang panaganong paturol dahil malaking tulong ito sa pagsasagawa mo ng inaasahang pagganap. Naririto ang mahalagang paliwanag na dapat mong tandaan. DRAFT March 24, 2014 Gawain 7. Pagsasanib ng Gramatika/ Retorika Tahasang isinasaad ng pandiwang panaganong paturol ang kilos na tuwirang ginagawa o naaapektuhan ng tagaganap ang ipinahahayag ng kilos ng pandiwa. Lahat ng uri ng pandiwa ay nababanghay para sa aspekto: nagsasaad na ang kilos ay (perpektibo) naganap na, (imperpektibo) kasalukuyang nagaganap at kontemplatibo (kilos na gagawin pa lamang). ipinahahayag nito. Kadalasan ay 78
Mga Halimbawa: 1. Kumuha sa mesa ng makakain natin si Edzel. (perpektibo) 2. Nagsusuklay si Jane habang pinanonood ang mga batang naglalaro. (imperpektibo) 3. Tiyak na magugustuhan ni Eric kapag natikman niya ang dala mong kakain. (kontemplatibo) 4. Kaiinom lang niya ng gamot. (katatapos) Kasama rin dito ang pang-apat na aspekto, ang perpektibong katatapos. Nabubuo ito sa pagsasama ng panlaping ka + pag-uulit ng unang pantig ng salitang-ugat + salitang-ugat. Mga Halimbawa: 1. Katutuklas ko lamang na ang may pakana ng lahat ng ito ay ang aking Diyos. 2. Kaiimbita ko sa aking Diyos na bulabugin ako sa aking buhay. Kung naunawaan mo ang paliwanag tungkol sa pandiwang nasa panaganong paturol, bibigyan kita ng gawaing susubok sa iyong natutuhan. Alam kong kayang-kaya mo ito. Pagsasanay 1 Piliin ang iba pang pandiwang nasa panaganong paturol na ginamit sa teksto. Isulat ito sa hanay na dapat kalagyan. Gayahin ang pormat sa papel. DRAFT March 24, 2014 PERPEKTIBONG KATATAPOS IMPERPEKTIBO PERPEKTIBO KONTEMPLATIBO 79
Pagsasanay 2 Banghayin ang mga pandiwang neutral/pawatas sa aspektong perpektibo, imperpektibo at kontemplatibo. Gayahin ang pormat sa sagutang papel. NEUTRAL/ PAWATAS PERPEKTIBO IMPERPEKTIBO KONTEMPLATIBO ipaubaya kontrolin mawalan hayaan sabihan kumawala matuklasan ibigay gawin magpaubaya Pagsasanay 3 Sumulat ng isang talatang nagsasalaysay ng pangyayari tungkol sa alinmang paksa sa ibaba. Gumamit ng mga pandiwang nasa panaganong paturol sa pagbibigay ng impormasyon. Bilugan ang mga ito. Mga mungkahing paksa: (Maaaring magbigay ng iba pang paksa) 1. Zamboanga Crisis 2. Lindol sa Bohol 3. Bagyo 4. Pork Barrel 5. Halalan 6. Kariton ni Efren Peňaflorida 7. Global Warming DRAFT March 24, 2014 C. Pagnilayan at Unawain Mahusay ang ipinakikita mong sigasig upang matutuhan at maunawaan ang mga aralin sa modyul na ito. At upang subukin kung talagang naunawaan mo ang mahahalagang konsepto na dapat mong matamo. Simple lang, sagutin mo ang kasunod na mahahalagang tanong. 1. Paano naiiba ang dulang melodrama sa iba pang uri ng dula? 2. Bakit mahalaga ang paggamit ng pandiwang nasa panaganong paturol sa pagbibigay ng makatotohanang impormasyon? 80
D. Ilipat Maganda ang ipinakikita mong kahusayan. Ngayon ay tatayain mo ang iyong natutuhan sa araling ito. Kayang-kaya mong isagawa ang gawaing ito. Isa kang mamamahayag (field reporter) sa isang istasyon ng radyo. Naatasan ka ng iyong current affairs executive na kumuha ng mga impormasyon at ibalita ang tungkol sa muling pagtatagpo ng mag-inang matagal na nagkawalay nang mawala ang kaniyang anak sa isang mall. Ito ay isasahimpapawid mo sa Radyo Journalismo sa ganap na ikaanim ng gabi. Dapat mong isaalang-alang ang sumusunod na pamantayan para malaman mo kung paano ka mamarkahan: iskrip (malinaw na detalye, maayos na pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari); pagbabalita (pagsasalita, istilo), paglalapat ng musika at tunog (technical application). Tatayain ka ayon sa sumusunod na rubrics. 10 puntos kung lahat ng pamantayan ay naisakatuparan 8 puntos kung dalawa sa mga pamantayan ang naisakatuparan 5 puntos kung isa sa mga pamantayan ang naisakatuparan Magaling! Mahusay mong naisagawa ang inaasahang pagganap. Patunay ito na naunawaan mo ang kabuuan ng ating aralin. Iminumungkahi kong muli mong balikan ang mahahalagang tanong upang matiyak na tama ang kakailanganing pag-unawa na nais kong matamo mo sa katapusan ng aralin. DRAFT March 24, 2014 Magiging mapanghamon ang susunod na gawaing inihanda ko para sa iyo. Bagaman naniniwala ako na kayang-kaya mong isagawa ito sapagkat natutuhan mo na ngayon ang mga kasanayang dapat na malinang sa iyo. Susubukin ko kung papaano mo gagamitin ang mga natutuhan mo sa paggawa ng pangwakas na gawaing ihahanda mo. Paghusayan mong lalo ang pagganap sa gagawin mong proyekto. 81
C. Pagnilayan at Unawain (para sa Modyul sa 1) Ang aklat ay susing tagapagbukas sa pintuan ng karunungan at kaalaman. Ayon kay Alan Boyko, "The more kids read, the better readers they become..." Mahalaga ang pagkahilig sa pagbabasa at mabuti itong masimulan sa murang gulang pa lamang. Ito ay kailangan ng tao upang hindi siya maiwan sa takbo ng panahon lalo na ngayon na maraming bagong kaalaman ang natutuklasan sa pamamagitan ng kaalamang panteknolohiya. Mabuti itong pampalipas oras dahil bukod sa maituturing itong solusyon sa pagkabagot ay may mga aral pang makukuha sa mga akdang pampanitikang maaaring maging gabay sa buhay. Hindi rin nalalayo ang mga layuning nabanggit sa pagtatanghal ng mga book fair ng iba-ibang publishing house. Dagdag pa ni Boyko, "...with every fair, we're connecting kids to books they want to read." At tulad ng mga dalubhasa at mga iskolar na tagapagsulong sa kahalagahan ng pagbabasa, ito rin ang pagganap na inaasahang malinang sa iyo. ikaw naman ang magpapakita ng mahalagang kaalamang natutuhan mo sa ating mga aralin. Gagawa ka ng malikhaing panghihikayat na basahin at tangkilikin din ng iba ang mga saling akdang pampanitikang ng Timog-Silangang Asya. Sa pagtatapos ng gawaing ito, inaasahang naipamamalas mo ang pag-unawa at pagpapahalaga sa mga akdang pampanitikan na salin sa Timog- Silangang Asya. Sa pagkakataong ito, Mamarkahan ka ayon sa inaasahang produkto o pagganap batay sa sumusunod na pamantayan o kraytirya: barayti ng mga babasahin, kaangkupan ng layunin, kaayusan at kagandahan ng display at hikayat sa madla. DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 1. Magbalik-tanaw Gumawa ng paglalagom sa kabuuan ng modyul. Natutuhan ko sa buong modyul na ___________________________ Natuklasan ko na Masasabi ko na 82
GAWAIN 2. Naaalala Mo Ba? Bilang bahagi ng natutuhan mo sa lahat ng aralin, subukin mong sagutin ang kasunod na gawain sa iyong sagutang papel. Gayahin ang pormat. Mga natutuhan ko sa Wika Aralin Mga natutuhan ko sa Akda Ang Ama Ang Alamat ni Prinesa Manorah Estela Zeehandelaar Kultura: Pamana ng Nakaraan, Regalo ng Kasalukuyan at Buhay ng Kinabukasan Tiyo Simon DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 3. Subukin Natin Sagutin ang sumusunod na tanong. 1. Nalaman ko na kailangang pag-aralan ang mga akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya dahil 2. Ano ang nabago sa iyo, pagkatapos mong pag-aralan ang mga saling akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya? 3. Ihambing ang kultura ng Pilipinas sa mga bansang pinagmulan ng mga saling akdang pampanitikang pinag-aralan. Ano-ano ang mga pagkakahalintulad? 4. Ang sumusunod ay halimbawa ng malikhaing panghihikayat. Ipaliwanag ang mga ito at magbigay ng halimbawa. patalastas islogan pangangampanya signages (road signs) 83 print ad book fair
Isa-isahin ang kahalagahan sa pagsasagawa ng malikhaing panghihikayat na book fair. Marahil handa ka para sa pagsasagawa ng inaasahang produkto sa unang markahan. Sa mga nalinang sa iyong kasanayan, natitiyak kong kayang-kaya mong maisagawa ang isang malikhaing panghihikayat sa fair na magtatampok ng mga saling akdang pamamagitan ng book pampanitikan ng Timog-Silangang Asya. Sa pamamagitan ng pakikiisa ng bawat kasapi sa isang pangkat ay makagagawa ka ng book fair na magtatanghal sa lahat ng tinalakay na akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya. Naririto ang ilang gabay na dapat isaalang-alang sa paggawa nito. Mga Dapat Isaalang-alang sa Pagsasagawa ng Malikhaing Panghihikayat o Book Fair 1. Magkaisa ang buong klase kung ano ang magiging tema ng isasagawang book fair. Halimbawa: "Panitikan ng Timog-Silangang Asya: Isang Pagbabalik-tanaw, Isang Paglalakbay." 2. Hatiin ang klase sa limang pangkat. Magpalabunutan kung anong akdang pampanitikan ang itatanghal sa book fair. isasagawang book 3. Kailangang maipakita sa fair ang kultura, pagkakakilanlan at kaugnay na kasaysayan ng bansang kinabibilangan ng akdang napili upang mas makilala pa ng mga mambabasa ang bansang ito. 4. Maaaring magdagdag ng iba pang saling akdang pampanitikan sa Timog-Silangang Asya na isasama sa book fair. DRAFT March 24, 2014 5. Bahagi ng isasagawang gawain ang pagkakaroon ng visual presentation sa pamamagitan ng eksibit ng mga larawan, detalye tungkol sa nilalaman ng akda,at mga trivia at mahuhusay na output sa isinagawang mga gawain sa mga akdang pinag-aralan. 6. Maging malikhain upang mahikayat ang mga mambabasa na langkapan ng itinatampok. Maaaring tangkilikin ang akdang teknolohiya ang presentasiyon para sa book fair. 7. Magsagawa rin malikhaing pagkukuwento (story telling), pagbigkas ng tula (poetry reading), tagisan ng talino (quiz bee) o laro upang mahikayat pang lalo ang mga mambabasa. Pagkatapos mong malaman ang mga pamantayan sa pagsasagawa ng inaasahang pagganap, nakatitiyak ako na magiging matagumpay ang iyong gagawing produkto. 84
D. Ilipat (para sa Modyul 1) Isa kang marketing specialist ng isang publishing house. Ang iyong kompanya ay magbibigay ng insentibong makapaglakbay sa HongKong partikular sa Disneyland kapag naabot mo ang quota ng kita para unang kuwarter ng taon. Kaya naman, naisip mo na magsagawa ng isang book fair upang itampok ang mga saling akdang pampanitikan ng Timog- Silangang Asya. Isasagawa ito sa loob ng dalawang araw sa isang mall. Upang matiyak na maayos ang kalalabasan ng iyong balakin, naririto ang pamamaraan sa pagmamarka na dapat mong isaalang-alang. Barayti ng mga babasahin Kaangkupan ng layunin Kaayusan ng display Hikayat sa madla Kabuuan 30% 30% 20% 20% 100% Binabati kita at matagumpay mong naisakatuparan ang mga gawain sa Modyul na ito. Sa pamamagitan ng mga gawain na iyong naisakatuparan, nagkaroon ka na ng mas malalim na pang-unawa sa ilang akdang pampanitikan ng Timog-Silangang Asya. Walang dudang isa kang masipag at matalinong mag-aaral. Natugunan mo ang lahat ng gawaing inilaan sa iyo. Tunay marami ka nang kaalamang naipon ngayon at higit na ang kahandaan mo sa mga susunod pang aralin sa modyul na ito. DRAFT March 24, 2014 85
MGA AKDANG PAMPANITIKAN NG SILANGANG ASYA DRAFT March 24, 2014 86
I. PANIMULA Larawan ng pag-unlad ang Silangang Asya: Hapon, North at South Korea, Taiwan, Tsina at Mongolia. Matatagpuan ang mga bansang ito sa pagitan ng matataas na kapuluan ng Gitnang Asya, at ng Karagatang Pasipiko. Malalalim ang lambak, matataas ang mga bundok, at masagana ang mga kapatagan. Likas sa mga taga-Silangang Asya ang mahigpit na pagkakabuklod-buklod ng pamilya. Makikita sa mga akdang pampanitikan ang kanilang paniniwala, pilosopiya,katangian, kaugalian, at kultura ng kanilang lahi na binigyan ng iba't ibang anyo upang magmulat sa kamalayan ng mga Asyano. inaasahang mauunawaan at mapahahalagahan mo ang kasiningan ng tanka at haiku ng Hapon, pabula ng Korea, sanaysay ng Taiwan, maikling kuwento ng Tsina, at dula ng Mongolia sa pag-aaral nito. Hihimayin rin ang mga panitikan ng nabanggit na mga bansa upang maunawaan mo kung mabisa ang mga akdang pampanitikan ng Silangang-Asya sa pagpapakilala ng kultura at kaugalian ng mga bansang pinagmulan nito? Sa pagtatapos ng Modyul 2, Bilang pangwakas na gawain, inaasahang makasusulat ka ng sariling akda na nagpapakita ng pagpapahalaga sa pagiging Asyano batay sa sumusunod na pamantayan: a) orihinalidad, b) kaangkupan sa paksa, at c) taglay ang mga elemento ng akda. Sagutin mo ang kasunod na paunang pagsusulit sa sagutang papel bilang paghahanda sa pagpalaot mo sa araling ito. Titik lamang ang isusulat. DRAFT March 24, 2014 II. PANIMULANG PAGTATAYA 1. Pinakamaliit na yunit ng salita na may kahulugan. A. morpema B. ponema C. salitang - ugat D. pantig 2. Tulang mula Hapon na binubuo ng 31 na pantig. A. Ambahan B. Haiku C. Tanaga D. Tanka 3. Ginagamit sa mga kuwentong ito ang mga hayop bilang tauhan. A. maikling kuwento B. kuwentong bayan C. parabula D. pabula 87
4. Pamuno sa pandiwa o tinatawag din itong malapandiwa. A. aspekto B. modal C. pangatnig D. pawatas Para sa mga bilang 5-7 Mula sa isang tuldok ng kaluwalhatian, anak, ikaw ay sumilang. Inaruga ka ng iyong ama at ipinaghehele sa oyayi nang walang pag-iimbot na pag-ibig. Ni sa lamok ay ayaw kang padapuan. Ni sa langgam ay ayaw kang pagapangan. Ngunit paminsa-minsan, anak, ikaw ay umaatungal ng iyak. Pagkat ayaw mo sa iyong yaya. Ni sa iyong mga tiya. Ang gusto mo'y sa akin magpaalaga, magpakuwento, magpatulog. Gusto mo'y magpaheleng katulad noong ikaw 'y sanggol pa. Kung kailan pa naman ako subsob sa pagmamakinilya. Paano ko ipaliliwanag sa iyo, anak , kung bakit kung minsan ay mas kailangang mas harapin ko pa ang pagmamakinilya kaysa sa pagkarga sa iyo ? Halaw sa: Paano Nagsusulat ang Isang Ina ni Ligaya G. Tiamson Rubin 5. Alin sa magkapares na salita ang magkasingkahulugan? A. padapuan-pagapangan C. wagas-dalisay B. iyak na iyak- umaatungal D. magpahele-magpa-alaga 6. Alin sa talaan ang mga halimbawa ng pangatnig ? A. mo, iyo, ikaw B. ni, kung, ngunit C. ang, si, sina D. mas, kaysa 7. Ang pangatnig ay mga kataga o salita na ___________ ng dalawang salita, parirala, o sugnay na pinagsusunod-sunod sa pangungusap. A. nagsasama B. nagtuturing C. nag-uukol D. nag-uugnay DRAFT March 24, 2014 8. Ano ang hindi kabilang sa pangkat? A. direktor B. iskrip C. kariktan D. tanghalan 9. Alin sa mga elemento ng dula ang sumasaksi sa pagtatanghal nito? A. aktor B. direktor 10. Siya ang nagbibigay ng interpretasyon sa iskrip ng dula, siya ay ang ______. A. aktor B. direktor C. iskrip D. manonood C. manonood D. tanghalan 88
11. Ano ang mga kohesiyong pangramatika na pagpapatungkol? A. Anapora at Katapora C. Pangatnig na Pananhi at Temporal D. Pangatnig na Pandagdag at Panalungat B.Nominal at Berbal 12. Paano ginamit ang modal sa pangungusap: "Ibig ng mga tutubi na ipaghiganti ang kanilang prinsesa." A. malapandiwa B. panuring C. pandiwa D. pawatas 13. Hindi maganda ang tubo ng halaman kaya namatay. Paano binibigkas ang salitang nasalungguhitan sa pangungusap? C. /tu.bo?/ D. /tu.BO/ A. /tu.boh/ B. /TU.bo/ 14. Ama ng maikling : Edgar Allan Poe, Ama ng sinaunang pabula: _____________ A. Aesop B.Basho C. Nukada D. Ki no Tomonori Para sa mga bilang 15-19 Hindi na kaila sa mga taga-Tulikan ang pakikipagkasintahan ni Derang sa inhinyerong namamahala sa binuksang lansangang nagmumula sa kabayanan, bumabagtas sa nayong ito, at patungo sa kabundukan ng Sinukuan. Hindi nila dinaramdam ang gayon, sapagkat wika nila'y likas na yaon sa mga taong magkakatugon ang damdamin. Bagaman nagkagayon si Derang ay walang pinag-uukulan ng sali-salitaan kundi ang ama nitong si Mang Tiyago, sapagkat magmula nang mangibig ang inhinyero'y nawala na ang dating mairog na pakikisama sa kanyang mga kanayon. Hindi nila sinisisi si Derang, sapagkat naniniwala ang mga taga-Tulikan na sa puso ng dalaga ay hindi nagbuko ang damdaming nagnanasa ng karangalan. Ang tanging dinaramdam ng lamang nila'y ang pagkawala ng dating mainam na ugali ng ama ni Derang na si Tandang Tiyago. DRAFT March 24, 2014 Halaw sa: Nagbibihis na ang Nayon ni Brigido Batungbakal 15. Ang ibig sabihin ng pariralang ang pagkawala ng dating mainam na ugali ng ama ni Derang ay __________. A. naging mayabang B. mahirap itong pakisamahan D. nagbago ang magandang C. nagbago ang pakikitungo sa kapwa pag-uugali 89
16. Ang ibig sabihin ng magkatugon ang damdamin ay____________. A. pareho ang minamahal B. pareho ang iniibig C. iisa ang itinitibok ng puso D. iisa ang isinisigaw 17. Ang higit na binibigyang-pansin ng may-akda sa kuwento ay ang ________. A. tauhan B. lugar C. pangyayar i D. aral 18. Ang kuwentong ito ay mauuri sa___________. C. makabanghay A. pangkatauhan B. pangkatutubong-kulay D. pangkaisipan 19. Ang dahilan ng pagdaramdam ng mga taga-Tulikan ay ___________. A. pagbabago ng pakikitungo ni Mang Tiyago B. pagdating ng mga taga-Maynila C. pagbabago ng kanilang lugar D. pangingibig ni Derang sa iba 20. Ano ang ikinaiba ng dula sa ibang genre ng panitikan? A. Ito ay binibigkas nang maindayog. B. Ito ay itinatanghal. C. Ito ay masining na isinasalaysay. D. Ito ay mayaman sa supernatural na pangyayari. 21. Ano ang kadalasang ipinapakita sa isang dula? A. Kabayanihan ng mga tauhan B. Pinagmulan ng isang bagay C. Nagaganap sa buhay ng tao D. Kagandahan ng kapaligiran DRAFT March 24, 2014 22. "Siya ang Ina ng Demokrasya, hindi matatawaran ang kontribusiyon ni dating pangulong Cory Aquino sa samabayanang Pilipino." Sa pangungusap, anong kohesiyong gramatikal ang ginamit? A. sa B. hindi C. siya D. ni 23. Batay sa sagot sa blg.7, anong uri ng kohesiyong gramatikal na pagpapatungkol ang ginamit? A. anapora B. berbal C. nominal D. katapora 90
23. Bakit mahalaga ang kohesiyong gramatikal na pagpapatungkol sa pagbuo ng mga pahayag o diyalogo? A. Binibigyang-turing nito ang mga pangngalan B. Iniiwasan nito ang pag-uulit ng mga pangangalan C. Napaiikli nito ang mga pangungusap D. Napalalawak nito ang mga pangungusap 24. Mayaman ang batang binusog ng pabula. Ano ang nais ipahiwatig nito? A. Matalino ang bata sapagkat nagbabasa ng pabula. B. Mayaman ang bata sa kaalaman tungkol sa mga hayop. C. Matalino at may mabuting asal ang batang natuto sa mga pabula. D. Maraming maibabahagi sa iba ang batang maraming nabasang kuwento. 25. Ano ang ibig sabihin ng paglagas ng Cherry Blossoms sa mga Tanka ng Hapon. A. paglipas ng panahon B. Malapit na ang taglamig. C. Mainit na ang panahon. D. Nalanta na ang Cherry Blossoms. 26. Mahalagang bigkasin nang wasto ang mga ponemang suprasegmental sa pakikipagtalastasan upang ___________ A. mas maging malakas ang ating tinig sa pagbigkas. B. maging wasto ang baybay ng mga salitang ating isinusulat. C. maging malinaw ang kahulugan ng nais nating maipabatid D. maipaabot sa kausap ang tumapak na mensahe at damdamin. DRAFT March 24, 2014 27. Paano naiiba ang tanaga sa Pilipinas at Tanka ng Japan? A. May tugma sa tanaga sa Tanka ay wala. B. Mas mahaba ang Tanka kaysa sa tanaga. C. Malalim ang kahulugan ng Tanka, ang tanaga'y mababaw D. Ang paksa ng tanaga ay tungkol sa pag-ibig, ang Tanka ay sa panahon 28. Hindi ganap na pandiwa ang mga modal sapagkat ________ A. hindi ito nagsasaad ng kilos B. ito ay nasa anyong pawatas C. ginagamit lamang itong panuring sa pandiwa D. wala itong ganap na kahulugan kapag nag-iisa 91
Para sa mga bilang 29-31 Paano ko ipaliliwanag sa iyo, anak, kung bakit kung minsa'y kailangan kong umalis ng bahay at sa gabi na bumalik habang iyak ka nang iyak at ako ang palaging tinatawag ? Kung sa ngayon, anak, ako muna'y patawarin. Ngunit baling-araw sana'y maunawaan mong ang pagmamahal na iyan ang siyang tunay na dahilan kung bakit kung minsan ay mas hinaharap ko pa ang pagmamakinilya kaysa paghele sa iyo. Halaw sa: Paano Nagsusulat ang Isang Ina ni Ligaya G. Tiamson Rubin 29. Ang tono ng nagsasalita sa sanaysay ay A. nagdaramdam B. nagtatampo C. nagpapaunawa D. nanghihikayat 30. Ang layunin ng sumulat ng tekstong ito ay upang ____________ A. isa-isahin ang pagkukulang ng ina B. ipaunawa sa anak ang sitwasyon ng ina C. ipaunawa sa anak kung bakit nagtatrabaho ang ina D. makonsensiya ang ina sa kawalan ng panahon sa anak 31. Ipinapakita sa teksto ang realidad sa lipunan na ang babae ay: A. pantahanan lamang B. abala sa labas ng tahanan C. aktibong bahagi ng lipunan D. katuwang sa paghahanapbuhay DRAFT March 24, 2014 para sa mga bilang 32-34 Nagugunita pa ng mga taga-Tulikan ang unang pagkakarinig nila sa pangalang Rosauro Santos. Isang trak ang unang naghatid ng pangalang ito sa Tulikan, trak na kinalululanan ng mga piko at pala. Ipinagtanong ng tsuper ng sasakyan ang bahay ang tininti sa nayon upang ihabilin dito ang mga kagamitan. Ang inhinyero ay kasunod na kinabukasan at sa bahay ng tininti nanuluyan. Hindi na nga naglaon at umalingasngas ang balitang nangingibig ang inhinyero sa anak ng tininti, kay Derang na lalabing-animing taon lamang. Halaw sa: Nagbibihis na ang Nayon ni Brigido Batungbakal 32. Ang sadya ng inhinyero sa bayan ng Tulikan ay upang __________. A. makilala si Derang B. makilala ang bayan C. mamahala sa mga kagamitan D. mamahala sa pagbubukas ng daan 92
33. Batay sa reaksiyon ng mga taga-Tulikan sa mga pangyayari sa kuwento, masasabing sila ay __________. A. malapit sa isa't isa B. mainggitin sa kapwa C. hindi nagkakasundo D. hindi nagkakaisa 34.Ang layunin ng may-akda sa paghahatid ng kanyang kuwento ay A. ipakilala ang mga tauhan B. ilarawan ang lugar at mga kaugalian C. isalaysay ang mga pangyayari D. maghatid ng mga aral Para sa mga bilang 35-37 Kulas: Celing: Kulas: Celing: Talagang buwisit ang sabong! Isinusumpa ko na ang sabong! Ni ayaw ko nang makita ang anino ng sabungang iyan. Nawa'y magkatotoo na sana iyan, Kulas. Oo, Celing, ipinapangako ko sa iyo, hindi na ako magsasabong kailanman. Buweno, magpalamig ka muna ng ulo. Pupunta lang kami kay Kumareng Kikay upang bumili ng sabon. (Lalabas sina Celing at Sioning. Sisindihan ni Kulas ang natitirang kalahati ng sigarilyo, hihithit at pagkatapos ay ihahagis sa sahig at papadyakan. Pupunta sa isang silya at uupong may kalumbayan.) Hango sa dulang: Sa Pula, Sa Puti ni Francisco Soc Rodrigo DRAFT March 24, 2014 35. Ano ang senaryong ipinakita sa bahagi ng dulang "Sa Pula, Sa Puti"? C. panghihinayang sanhi ng pagkatalo D. pag-aaway A. pagsisisi sa huli B. pagkahilig sa sugal 36. Alin sa sumusunod ang angkop na ayos ng tanghalan o tagpuan ng dulang nasa itaas. A. sa bakuran ng mag-asawang Kulas at Celing B. sa dampa ng mag-asawang Kulas at Celing C. sa sala ng mag-asawang Kulas at Celing D. sa tarangkahan ng mag-asawang Kulas at Celing 37."Talagang buwisit ang sabong! Isinusumpa ko na ang sabong!" Kung isasaayos mo ang pahayag na ito at gagamitan ng kohesiyong gramatikal 93
na pagpapatungkol, anong kohesiyong gramatikal na pagpapatungkol ang angkop? A. ito B. iyan C. sila D. siya Para sa mga bilang 38-39 Tenyong: Inggo: Tatang, ikaw po' y ititihaya ko nang hindi mangalay... Huwag na... anak ko...hindi na maaari...luray-luray na ang katawan ko...Tayo'y maghihiwalay nang walang pagsala! Bunso ko, huwag mong pababayaan ang Inang mo! Putin, ay Putin... Julia-Juana... kayo na lamang ang inaasahan kong kakalinga sa kanila...Ang kaluluwa ko'y inihain ko na kay Bathala! Adyos mga kaputol ng dibdib! Adyos mga kababayan! Ako'y iyong patawarin... Naluoy na yata ang puso ng mga Kastila. Hango sa dulang: Walang Sugat ni Severino Reyes 38. Anong kulturang Pilipino ang lantad sa bahaging ito ng dula? A. Maluwag na pagtanggap sa kamatayan B. Pag-iiwan ng habilin bago lumisan C. Paghingi ng tawad sa naging pagkakasala D. Pagmamahal at pagmamalasakit sa magulang 39. "Ang kaluluwa ko'y inihain ko na kay Bathala!" Kung durugtungan ang ito at gagamitan ng kohesiyong gramatikal, ano sa pahayag na sumusunod na panghalip ang angkop? A. nila B. niya DRAFT March 24, 2014 C. sila D. siya 40-50. Sumulat ng isang sanaysay na naglalarawan ng kultura ng alinmang bansa sa Silangang Asya. Maaaring ito ay pormal op di-pormal at hindi bababa sa 200 salita. III. YUGTO NG PAGKATUTO I. Tuklasin Alamin natin ang baon mong kaalaman tungkol sa mga araling nakapaloob dito upang sa pagtatapos ay maipaliwanag mo kung gaano 94
kabisa ang mga akdang pampanitikan sa Silangang Asya sa pagpapakilala ng kultura at kaugalian ng mga bansa nito. Subukin mo ngang isakatuparan ang kasunod na gawain sa ibaba. Gawin mo ito sa sagutang papel. Watawat Anong bansa ito? Ano ang pagkakakilanlan o tatak ng bansang ito? DRAFT March 24, 2014 Ipagpagpatuloy ang pagpapalawak ng iyong kaalaman sa araling ito. II.Linangin Naririto ang mga aralin na gagabay sa iyo upang mahusay mong maipaliwanag ang kabisaan ng mga akdang pampanitikan sa Silangang Asya sa pagpapakilala ng kultura at kaugalian ng mga bansa nito. 95
Aralin 2.1 A. Panitikan: Tanka ni Ki no Tomonori at Haiku ni Bashō - Hapon ( Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat ) B. Gramatika / Retorika: Ponemang Suprasegmental (diin, tono o intonasyon, at antala o hinto) C. Uri ng Teksto: Naglalarawan Panimula Ang Hapon ang isa sa mga kilala at nangunguna sa larangan ng ekonomiya at teknolohiya hindi lamang sa Asya kundi maging sa buong daigdig. Bagama't makabago na ang paraan ng pamumuhay ng mga tao rin nila ang kanilang sinaunang kultura at roon, napananatili pa pagpapahalaga sa panitikan. Patuloy nila itong ginagamit at pinagyayaman tulad na lamang ng Tanka at Haiku. Ang Aralin 2.1 ay tungkol sa Tanka at Haiku na mula sa Hapon. Bahagi rin ng pag-aaral ang paghubog sa iyong kasanayan sa wastong paggamit ng mga ponemang suprasegmental tulad ng diin, tono o intonasyon, at antala o hinto upang mabigkas mo nang wasto ang ilang halimbawa ng Tanka at Haiku nang wasto. DRAFT March 24, 2014 Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makapagtatanghal at makabibigkas nang maayos at wastong Tanka at Haiku mula sa Ingles tungo sa Filipino batay sa sumusunod na pamantayan : wastong bigkas, malinaw na pagbasa, at may damdamin. Aalamin mo kung paano naiiba ang Tanka at Haiku sa iba pang uri ng tula. Gayundin, kung paano nakatutulong ang ponemang suprasegmental sa maayos na pagbigkas ng anumang uri ng tula. Yugto ng Pagkatuto 96
A. Tuklasin Panimulang Pagtataya Sa kasunod na mga gawain, tuklasin natin kung may alam ka na sa pagkakaiba ng Tanka at Haiku. GAWAIN 1. Suriin Mo Basahin ang bawat Tanka at Haiku. Suriin ayon sa paksa at mensaheng nais ipabatid nito. Tanka Katapusan ng Aking Paglalakbay ni Oshikochi Mitsune Isinalin sa Filipino ni M.O. Jocson Haiku Tutubi ni Gonzalo K. Flores Napakalayo pa nga Wakas ng paglalakbay Sa ilalim ng puno Tag-init noon Gulo ang isip. Naghihintay Ako ni Prinsesa Nukada Isinalin sa Filipino ni M.O. Jocson Hila mo'y tabak Ang bulaklak nanginig Sa paglapit mo. Anyaya ni Gonzalo K. Flores Ulilang damo Sa tahimik na ilog Halika, sinta Naghintay ako, oo Nanabik ako sa 'yo. Pikit-mata nga ako Gulo sa dampi Nitong taglagas DRAFT March 24, 2014 Pamagat Paksa Menahe Tanka Naghihintay Ako Katapusan ng Aking Paglalakbay Haiku Tutubi Anyaya 97
GAWAIN 2. Paghambingin Mo Mula sa binasang Tanka at Haiku, isa-isahin ang pagkakaiba at pagkakatulad ng mga ito batay sa kayarian. Kopyahin sa iyong sagutang papel ang graphic organizer. Tanka Pagkakaiba ________________ ________________ ________________ ________________ _______________ Tanka at Haiku Haiku Pagkakaiba ________________ ________________ ________________ ________________ ___________ Pagkakatulad ___ Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Masasalamin ba sa mga akda ang kultura ng bansang pinagmulan nito? Ipaliwanag. 2. Bakit kinahiligan ng mga Hapon ang pagsulat ng maiikling tula? Nasiyahan ka ba sa naging resulta ng gawain? Huwag kang mag- aalala, nais lamang nitong sukatin ang taglay mo ng kaalaman tungkol sa paksang tatalakayin. B. Linangin DRAFT March 24, 2014 Babasahin at uunawain mo ngayon ang Kaligirang Pangkasaysayan ng Tanka at Haiku upang matuklasan mo kung paano pinahahalagahan ng mga Hapon ang kanilang kultura at tradisyon sa pamamagitan ng ilang akdang pampanitikan. Kaligirang Pangkasaysayan ng Tanka at Haiku Isinalin sa Filipino ni M.O. Jocson Ang Tanka at Haiku ay ilang anyo ng tula na pinahahalagahan ng panitikang Hapon. Ginawa ang Tanka noong ikawalo siglo at ang Haiku noong ika-15 siglo. Sa mga tulang ito layong pagsama-samahin ang mga ideya at imahe sa pamamagitan ng kakaunting salita lamang. Ang pinakaunang Tanka ay kasama sa kalipunan ng mga tula na tinawag na Manyoshu o Collection of Ten Thousand Leaves. Antolohiya ito 98
na naglalaman ng iba't ibang anyo ng tula na karaniwang ipinahahayag at inaawit ng nakararami. Sa sa makapangyarihang impluwensiya ng sinaunang panitikang Tsino ang mga manunulat na Hapon. Ang mga unang makatang Hapon ay sumusulat sa wikang Tsino sapagkat eksklusibo lamang ang wikang Hapon sa pagsasalita at wala pang sistema ng pagsulat.Sa pagitan ng ikalima hanggang ikawalo siglo, isang sistema ng pagsulat ng Hapon ang nilinang na mula sa karakter ng pagsulat sa Tsina upang ilarawan ang tunog ng Hapon. Tinawag na Kana ang ponemikong karakter na ito na ang ibig sabihin ay " hiram na mga pangalan". panahong lumabas ang Manyoshu, kumawala Noong panahong nakumpleto na ang Manyoshu, nagsimulang pahalagahan ng mga makatang Hapon ang wika nila sa pamamagitan ng madamdaming pagpapahayag. Kung historikal ang pagbabatayan, ipinahahayag ng mga Hapon na ang Manyoshu ang simula ng panitikan nilang nakasulat na matatawag nilang sariling-sarili nila. Maiikling awitin ang ibig sabihin ng Tanka na puno ng damdamin. Bawat Tanka ay nagpapahayag ng emosyon o kaisipan. Karaniwang paksa naman ang pagbabago, pag-iisa, o pag-ibig. Tatlumpu't isa ang tiyak na bilang ng pantig na may limang taludtod ang tradisyunal na Tanka. Tatlo sa mga taludtod ay may tig-7 bilang ng pantig samantalang tig-5 pantig naman ang dalawang taludtod. Nagiging daan ang Tanka upang magpahayag ng damdamin sa isa't isa ang nagmamahalan (lalaki at babae). Ginagamit din sa paglalaro ng aristocrats ang Tanka, kung saan lilikha ng tatlong taludtod at dudugtungan naman ng ibang tao ng dalawang taludtod upang mabuo ang isang Tanka. DRAFT March 24, 2014 Gaya nga nang naipahayag na sa unang bahagi ng tekstong ito, noong ika-15 siglo, isinilang ang bagong anyo ng pagbuo ng tula ng mga Hapon. Ang bagong anyo ng tula ay tinawag na Haiku. Noong panahon ng pananakop ng mga Hapon sa Pilipinas lumaganap nang lubos ang Haiku. Binubuo ng labimpitong pantig na nahahati sa tatlong taludturan. Ang pinakamahalaga sa Haiku ay ang pagbigkas ng taludtod na may wastong antala o paghinto .Kiru ang tawag dito o sa Ingles ay cutting. Ang kiru ay kahawig ng sesura sa ating panulaan. Ang Kireji naman ang salitang paghihintuan o "cutting word". Ito ay kadalasang matatagpuan sa dulo ng isa sa huling tatlong parirala ng bawat berso. Ang kinalalagyan ng salitang pinaghintuan ay maaaring makapagpahiwatig ng saglit na paghinto sa daloy 99
ng kaisipan upang makapagbigay-daan na mapag-isipan ang kaugnayan ng naunang berso sa sinundang berso. Maaari rin namang makapagbigay - daan ito sa marangal na pagwawakas. Ang mga salita na ginagamit ay maaaring sagisag ng isang kaisipan. Halimbawa ang salitang kawazu ay "palaka" na nagpapahiwatig ng tagsibol. Ang shigure naman ay " unang ulan sa pagsisimula ng taglamig". Mahalagang maunawaan ng babasa ng Haiku at Tanka ang kultura at paniniwala ng mga Hapon upang lubos na mahalaw ang mensaheng nakapaloob sa tula. Estilo ng Pagkakasulat ng Tanka at Haiku Parehong anyo ng tula ang Tanka at Haiku ng mga Hapon. Maiikling awitin ang Tanka na binubuo ng tatlumpu't isang pantig na may limang taludtod. Karaniwang hati ng pantig sa mga taludtod ay: 7-7-7-5-5, 5-7-5-7-7 o maaaring magkapalit-palit din na ang kabuuan ng pantig ay tatlumpu't isang pantig pa rin. Samantala, ang Haiku ay mas pinaikli pa sa Tanka. May labimpitong bilang ang pantig na may tatlong taludtod. Maaaring ang hati ng pantig sa mga taludtod ay: 5-7-5 o maaaring magkapalit-palit din na ang kabuuan ng pantig ay labimpito pa rin. Karaniwang paksa ng Tanka ay pagbabago, pag-ibig, at pag-iisa. Ang paksang ginagamit naman sa Haiku ay tungkol sa kalikasan at pag-ibig. Parehong nagpapahayag ng masidhing damdamin ang Tanka at Haiku. DRAFT March 24, 2014 Naririto ang mga halimbawa ng Tanka at Haiku na mula sa Wikang Nihongo ay isinalin naman sa Ingles at Filipino. Basahin at suriin. Tanka ni Ki no Tomonori Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Hapon Hi-sa-ka-ta no Hi-ka-ri no-do-ke-ki Ha-ru no hi ri Shi-zu ko-ko-ro na-ku Ha-na no chi-ru-ra- mu Ingles This perfectly still Spring day bathed in soft light From the spread-out sky Why do the cherry blossoms So restlessly scatter down? Filipino Payapa at tahimik Ang araw ng tagsibol Maaliwalas Bakit ang Cherry Blossoms Naging mabuway. 100
Haiku ni Bashō Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Hapon ha-tsu shi-gu-re sa-ru mo ko-mi-no wo ho-shi-ge na-ri Ingles An old silent pond... A frog jumps into the pond, Ang palaka'y tumalon Filipino Matandang sapa splash! Silence again. Lumalagaslas GAWAIN 3. Paglinang ng Talasalitaan Batay sa kultura ng mga Hapon, isulat sa loob ng kahon ang mga salitang kaugnay ng kahulugan o ipinahihiwatig ng mga salitang nasa biluhaba. Gayahin ang pormat sa sagutang papel. palaka Cherry Blossoms taglagas Kahulugan Kahulugan kahulugan kaugnay o konotasyong kahulugan kaugnay o konotasyong kahulugan kaugnay o konotasyong kahulugan GAWAIN 4. Kahon ng Kaalaman Itala sa loob ng kahon ang mahahalagang impormasyon na nakalap mula sa binasang kaligirang pangkasaysayan ng Tanka at Haiku. Hanguin ang pormat sa papel. DRAFT March 24, 2014 Tanka panahon kung kailan naisulat ________________ ________________ paksa at tema ___________________ __________________ sukat ____________________ ____________________ Haiku panahon kung kailan naisulat ________________ ________________ paksa at tema ___________________ __________________ sukat ____________________ ____________________ 101
GAWAIN 5. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang mga tanong. 1. Anong damdamin ang nangibabaw sa ilang halimbawa ng Tanka at Haiku na tinalakay? Ganito rin ba ang iyong naramdaman? Bakit? 2. Ano ang karaniwang paksa ng Tanka at Haiku? Ano ang nais ipahiwatig nito? 3. Paano nakatutulong ang Tanka at Haiku sa pagpapakilala ng kultura ng bansang pinagmulan nito? 4. May pagkakaiba ba ang pagbigkas ng Tanka at Haiku? Sa paanong paraan? 5. Kung ikaw ang susulat ng ganitong uri ng tula ano ang paksang nais mong talakayin? Ipaliwanag. Alam mo ba na... Kung may Tanka at Haiku ang Hapon, tayo naman sa Pilipinas ay may Tanaga? Ito ay isang uri ng sinaunang tula ng mga Pilipino na may layong linangin ang lalim ng pagpapahayag ng kaisipan at masining na paggamit ng antas ng wika. Binubuo ito ng tigpipitong pantig sa bawat taludtod ng bawat saknong. GAWAIN 6. Pagapapaunlad ng Kaalaman Basahin at unawain ang halimbawa ng Haiku, Tanka at Tanaga. Sagutin ang kasunod na mga tanong. Haiku ni Natsume Soseki Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Tanaga Tag-init ni Ildefonso Santos DRAFT March 24, 2014 Sa kagubatan Hangi'y umaalulong Walang matangay Alipatong lumapag Sa lupa, nagkabitak Sa kahoy, nalugayak Sa puso, nagagablab 102
Haiku ni Bashō Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Ambong kaylamig Maging matsing ay nais ng kapang damo Kabibe ni Ildefonso Santos Kabibe ano ka ba May perlas maganda ka Kung idiit sa tainga Nagbubuntong hininga Tanka Hindi Ko Masabi ni Ki Tsurayuki Isinalin sa Filipino ni M.O. Jocson Katapusan ng Aking Paglalakbay ni Oshikochi Mitsune Isinalin ni M.O. Jocson Hindi ko masasabi Iniisip mo O aking kaibigan Sa dating lugar Bakas pa ang ligaya Napakalayo pa nga Wakas ng paglalakbay Sa lilim ng puno Tag-init noon Gulo ang isip. Sagutin ang mga gabay na tanong 1. Ipaliwanag ang konotasyon at denotasyon ng salitang nasa talahanayan. Gawin ito sa sagutang papel. DRAFT March 24, 2014 denotasyon konotasyon umaalulong damo alipato kabibe ligaya paglalakbay 2. Paghambingin ang ilang halimbawa ng Tanka, Haiku, at Tanaga batay sa sukat, tugma at pagbigkas. 103
3. May pagkakatulad ba ang pagsulat ng mga Pilipino ng Tanaga sa pagsulat ng Tanka at Haiku ng mga Hapon ? Patunayan. 4. Masasalamin ba sa halimbawang Haiku,Tanka at Tanaga na naibigay ang kultura ng bansang pinagmulan nito? Ipaliwanag. 5. Batay sa mga nabasang halimbawa ng tula, anong mga isyung panlipunan ang maaaring maiugnay sa mga ito ? Ang susunod mong pag-aaralan ay tungkol sa mga ponemang suprasegmental. Mahalaga ito upang makatulong sa iyo kung paano mo bibigkasin nang wastong diin, tono o intonasyon, at antala upang maipahayag mo ang damdamin o kahulugang nais mong ipabatid sa iyong pakikipag-usap. Ponemang Suprasegmental Ito ay makahulugang tunog. Sa paggamit ng suprasegmental, malinaw na naipahahayag ang damdamin, saloobin, at kaisipang nais ipahayag ng nagsasalita. Sa pakikipagtalastasan, matutukoy natin ang kahulugan, intensyon ng pahayag o ng nagsasalita sa pamamagitan ng diin, tono o intonasyon, at antala o hinto sa pagbibigkas at pagsasalita. layunin o a. Diin - Ang diin, ang lakas, bigat, o bahagyang pagtaas ng tinig sa pagbigkas ng isang pantig sa salita. Ang diin ay isang ponema sapagkat sa mga salitang may iisang tunog o baybay, ang pagbabago ng diin ay nakapagpapabago ng kahulugan nito. Maaring gamitin sa pagkilala ng pantig na may diin ang malaking titik. DRAFT March 24, 2014 Mga halimbawa: a) BU:hay = kapalaran ng tao b) LA:mang = natatangi bu:HAY = humihinga pa la:MANG = nakahihigit; nangunguna b. Tono / Intonasyon - Ang pagtaas at pagbaba ng tinig na maaaring makapagpasigla,makapagpahayag damdamin, makapagbigay-kahulugan, at makapagpahina ng usapan upang higit na maging mabisa ang ating pakikipag-usap sa kapwa. ng iba't ibang Nagpalilinaw ito ng mensahe o intensyong nais ipabatid sa kausap tulad ng pag-awit. Sa pagsasalita ay may mababa, katamtaman at mataas na tono. Maaaring gamitin ang bilang 1 sa mababa, bilang 2 sa katamtaman at bilang 3 sa mataas. 104
Mga halimbawa: a) Kahapon = 213, pag-aalinlangan Kahapon = 231, pagpapatibay, pagpapahyag b) talaga = 213, pag-aalinlangan talaga = 231, pagpapatibay, pagpapahayag C. Antala/Hinto - Bahagyang pagtigil sa ating pagsasalita upang higit na maging malinaw ang mensaheng ibig ipahatid sa kausap.Maaaring gumamit ng simbolo kuwit( , ),dalawang guhit na pahilis (//) o gitling ( - ) Mga halimbawa: a) Hindi/ ako si Joshua. (Pagbigkas ito na ang hinto ay pagkatapos ng HINDI. Nagbibigay ito ng kahulugan na ang nagsasalita ay nagsasabing siya si Joshua na maaaring siya'y napagkamalan lamang na si Arvyl.) b) Hindi ako, si Joshua. (Pagbigkas ito na ang hinto ay nasa AKO. Pagpapahiwatig ito na ang kausap ay maaaring napagbintangan ng isang bagay na hindi ginawa. Kaya sinasabi niyang hindi siya ang gumawa kundi si Joshua) c) Hindi ako si Joshua. (Pagbigkas ito na nasa hulihan ang hinto. Nagpapahayag ito na ang nagsasalita ay nagsasabing hindi siya si Joshua.) Ngayong nalaman mo na ang mga kahalagahan ng mga ponemang suprasegmental sagutin ang mga pagsasanay upang lalong maging bihasa sa paggamit ng mga ito. DRAFT March 24, 2014 Pagsasanay 1. Bigkasin Mo Bigkasin at isulat ang kahulugan ng mga pares ng salita na pareho ang baybay subalit magkaiba ang bigkas. 1. / SA:ka/ - _________________ 2. /BU:hay/- _________________ 3./ki:ta/ - ___________________ 4. /ta:la/ - ___________________ 5. /ba.lah/ -__________________ /sa:KA/- _________________ /bu:HAY/-________________ /ki:tah/- __________________ /ta:la?/ - _________________ /ba.la?/- _________________ 105
Pagsasanay 2. Tono Tukuyin ang wastong tono ng bawat pahayag batay sa layunin nito. Maaaring gamitin ang bilang 1 sa mababa, bilang 2 sa katamtaman at bilang 3 sa mataas . Isulat sa sagutang papel. 1. kanina = _______, pag-aalinlangan kanina = _______, pagpapatibay, pagpapahyag 2. mayaman = _______, pagtatanong mayaman = _______, pagpapahayag 3. magaling = _______, pagpupuri magaling = _______, pag-aalinlangan 4. kumusta = _______, pagtatanong na masaya kumusta = _______, pag-aalala 5. Ayaw mo = _______, paghamon Ayaw mo = _______, pagtatanong Pagsasanay 3. Diin Gamitin sa pangungusap ang sumusunod na mga salita. Ipakita ang pagbabago ng kahulugan batay sa diin. Halimbawa: /SA:ka/ - bukid, /saKA/ - at saka (also) 1. /BA:ba/ - ________________ 2. /BA: ta/ - ________________ 3. /BA: ga/ - ________________ 4. /LA:bi/ - ________________ 5. /BA:sa/ - ________________ Pagsasanay 4. Hinto/ Antala 1. /BA:ba/ - ________________ 2. /BA: ta/ - ________________ 3. /BA: ga/ - ________________ 4. /LA:bi/ - ________________ 5. /BA:sa/ - ________________ Pagsasanay 4. Hinto/ Antala DRAFT March 24, 2014 Basahin ang sumusunod na pahayag. Subukin kung anong mga pagkakaiba ng kahulugan ang maibibigay sa paggamit ng hinto at intonasyon. 1. Hindi si Arvyl ang sumulat sa akin. 2. Wrenyl, Matthew, Mark ang tatay ko. 3. Hindi siya ang kaibigan ko. C. Pagnilayan at unawain 1. Paano naiiba ang Tanka at Haiku sa iba pang uri ng tula? 2. Paano nakatutulong ang ponemang suprasegmental sa pagbigkas ng tula? 106
Ngayong natutuhan mo ang pagkakaiba ng Tanka at Haiku sa iba pang uri ng tula tulad ng Tanaga at kung paano nakatutulong ang ponemang suprasegmental sa pagbigkas ng tula, ilipat mo sa isang mahalagang gawain. D. Ilipat Basahin ang sitwasyon sa loob ng kahon. Makiisa sa pangkatang gawain sapagkat nakasalalay rito ang inyong tagumpay. GAWAIN 7. Masining na Pagbigkas Magkakaroon kayo ng Grand Family Reunion bilang pagdiriwang sa ika- 80 kaarawan ng inyong lolo. Napagkasunduan ng angkan na magsagawa ng paligsahan sa pagtatanghal. Upang maging kakaiba sa lahat, naisip ninyo na sariwain ang mga Tanka at Haiku na nasulat ng inyong lolo noong panahon ng mga Hapones. Sa iyong pagtatanghal, tiyaking masusunod mo ang mga pamantayan: A. Wastong bigkas ... 40% B. Malinaw na pagbasa at interpretasyon ... 40% C. May damdamin ... 20% Kabuuan ... 100% DRAFT March 24, 2014 Binabati kita! Matagumpay mong naisagawa ang mga gawain sa araling ito. Kung may hindi ka pa lubos na naunawaang paksa ay maaari mong balikan ang modyul o dili kaya'y magtanong sa iyong guro. Tandaang ang nagtatanong ay nagpapahayag ng pagnanais na matuto. Kung malinaw na sa iyo ang lahat ay maaari ka nang magpatuloy sa iyong paglalakbay. Ang bansang susunod mong papasyalan ay ang Korea. Maligayang paglalakbay at pag-aaral. 107
Aralin 2.2 A. Panitikan: Ang Hatol ng Kuneho Pabula - Korea Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat B. Gramatika/ Retorika: Modal (gamit bilang malapandiwa, bilang panuring); Mga Uri nito: (nagsasaad ng pagnanasa, paghahangad at pagkagusto, sapilitang pagpapatupad, hinihinging mangyari, at nagsasaad ng posibilidad) C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Panimula Ang Korea tulad ng ilang bansa sa Asya ay ilang beses ding sinakop ng mga dayuhan. Nakikita sa kanilang pamumuhay ang impluwensiya ng Tsina at Hapon, ang ilan sa mga bansang sumakop sa kanila. Sa likod nito ay mahigpit pa rin nilang napananatili ang pagpapahalaga sa kanilang kultura, tradisyon, kasaysayan, edukasyon, at pamilya. Ang Aralin 2.2 ay naglalaman ng pabula na pinamagatang "Ang Hatol ng Kuneho" na mula sa Korea at isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat. Kaugnay ng araling ito ay tatalakayin natin ang paggamit ng modal at ang mga uri nito. DRAFT March 24, 2014 Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makasusulat ng isang pabulang batay sa sumusunod na pamantayan: a) orihinalidad, b) malikhaing pagsulat, c) malinaw na paglalahad ng mensahe; at d) maayos na pagkakabuo ng kuwento. Aalamin mo kung bakit mahalagang unawain at pahalagahan ang pabula.Gayundin, kung nailalarawan ba ng mga hayop na tauhan sa pabula ang katangian ng mga tao sa bansang pinagmulan nito? 108
Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin GAWAIN 1. Iguhit Mo Mula sa mga tauhan ng mga pabulang nabasa mo gumuhit ng isang hayop na sumisimbolo sa iyong pagkatao. Ipaliwanag kung bakit ito ang napili mong hayop. Gawin ito sa sagutang papel. GAWAIN 2. Iugnay Mo Pakinggan ang pabulang babasahin ng iyong guro na pinamagatang "Ang Pasaway na Palaka" na isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat mula sa Korea at isagawa ang sumusunod na gawain: 1. Isulat ang mga kaisipang may kaugnayan sa salitang pabula batay sa pabulang napakinggan. Kopyahin ang pormat sa sagutang papel. Pabula DRAFT March 24, 2014 2. Bakit hayop ang ginamit na tauhan sa kuwento? Nagsisimula pa lamang ang masaya mong paglalakbay sa mundo ng pabula. Magpatuloy ka lamang sa pag-aaral ng araling ito sapagkat mas marami ka pang matutunghayang hiwaga. B. Linangin Basahin at unawain mo ang pabulang pinamagatang "Ang Hatol ng Kuneho" mula sa Korea na isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat. Sikapin mong suriin kung bakit mahalagang unawain at pahalagahan ang pabula. Subukin mo ring pagtibayin o pasubalian kung nailalarawan ba ng mga 109
hayop na ginamit sa pabula ang katangian ng mga tao sa bansang pinagmulan. Ang Hatol ng Kuneho Isinalin sa Filipino ni Vilma C. Ambat Noong unang panahon, nang ang mga hayop ay nakapagsasalita pa, may isang tigreng naghahanap ng pagkain sa gubat. Sa kaniyang paglilibot, nahulog siya sa napakalalim na hukay. Paulit-ulit na sinubukan ng tigre ang makaahon, subalit siya ay nabigo. Sumigaw siya nang sumigaw upang humingi ng tulong subalit walang nakarinig sa kanya. Kinabukasan, muling sumigaw ang tigre upang humingi ng tulong hanggang mapaos. Gutom na gutom at hapong-hapo na ang tigre. Lumupasay na lamang siya sa lupa. Naisip niyang ito na ang kaniyang kamatayan. Walang ano-ano ay nakarinig siya ng mga yabag. Nabuhayan siya ng loob at agad tumayo."Tulong! Tulong!" muli niyang isinigaw. "Ah! isang tigre!" sabi ng lalaki habang nakadungaw sa hukay. "Pakiusap! Tulungan mo akong makalabas dito," pagmamakaawa ng tigre. "Kung tutulungan mo ako, hindi kita makalilimutan habambuhay." Naawa ang lalaki sa tigre subalit naisip niyang baka kainin siya nito. "Gusto sana kitang tulungan subalit nangangamba ako sa maaaring mangyari. Patawad! Ipagpapatuloy ko na ang aking paglalakbay", wika ng lalaki at nagpatuloy sa paglalakad. "Sandali! Sandali! Huwag mong isipin iyan," pakiusap ng tigre. "Huwag kang mag-alala, pangako ko hindi kita sasaktan. Nagmamakaawa ako, tulungan mo ako. Kapag ako ay nakalabas dito tatanawin kong malaking utang na loob!" DRAFT March 24, 2014 Tila labis na nakakaawa ang tinig ng tigre kaya bumalik ang lalaki upang tulungan ito. Nakahanap siya ng troso at dahan-dahan niyang ibinaba sa hukay. " Gumapang ka dito," sabi ng lalaki. Gumapang ang tigre sa troso hanggang makaahon sa hukay. Nakita ng tigre ang lalaking tumulong sa kanya. Naglaway ang tigre at naglakad paikot sa lalaki. "Sandali!" Hindi ba nangako ka sa akin na hindi mo ako sasaktan? Ito ba ang paraan mo ng pagpapasalamat at pagtanaw ng utang na loob?" sumbat ng lalaki sa tigre. 110
"Wala na akong pakialam sa pangakong iyan dahil nagugutom ako! Hindi ako kumain nang ilang araw!" tugon ng tigre. "Sandali! Sandali!" ang pakiusap ng lalaki. "Tanungin natin ang puno ng Pino kung tama bang kainin mo ako." "Sige," ang wika ng tigre. "Pero pagkatapos natin siyang tanungin, kakainin na kita. Gutom na gutom na ako." Ipinaliwanag ng tigre at ng lalaki sa puno ng Pino ang nangyari. "Anong alam ng tao sa pagtanaw ng utang na loob?" tanong ng puno ng Pino. " Bakit ang mga dahon at sanga namin ang kinukuha ninyo upang mapainit ang inyong mga tahanan at maluto ang inyong mga pagkain? Mga taon ang binibilang namin upang lumaki. Kapag kami'y malaki na pinuputol ninyo. Ginagamit ninyo kami sa pagpapatayo ng inyong mga bahay at pagpapagawa ng inyong mga kasangkapan. At isa pa, tao rin ang humukay ng butas na iyan. Utang na loob! Huwag ka nang magdalawang isip, Tigre. Sige pawiin mo ang iyong gutom." "O, anong masasabi mo doon?" tanong ng tigre habang nananakam at nginungusuan ang lalaki. Sa mga sandaling iyon ay dumaan ang isang baka. "Hintay! Hintay!" pakiusap ng lalaki. "Tanungin natin ang baka sa kaniyang hatol." Sumang-ayon ang tigre at ipinaliwanag nila sa baka ang nangyari. Hiniling ng dalawa ang opinyon ng baka. DRAFT March 24, 2014 "Sa ganang akin, walang duda sa kung ano ang dapat gawin," wika ng baka sa tigre. "Dapat mo siyang kainin! Tingnan mo, mula nang kami ay maisilang naglilingkod na kami sa mga tao. Kaming mga baka ang nagbubuhat ng mabibigat nilang dalahin. Inaararo namin ang bukid upang makapagtanim sila. Subalit, ano ang ginagawa nila kapag kami ay tumanda na... pinapatay kami at ginagawang pagkain! Ginagamit nila ang aming balat sa paggawa ng kung ano-anong bagay. Kaya huwag mo na akong tanungin tungkol sa pagtanaw ng utang na loob. Kainin mo na ang taong iyan." "Tingnan mo, lahat sila ay sumasang-ayon sa akin. Kaya humanda ka na sa iyong kamatayan!" wika ng tigre habang bumubuwelo upang sakmalin ang lalaki. Alam na ng lalaki na ito na nga ang kaniyang katapusan. Nang biglang dumating ang lumulukso-luksong kuneho. 111
"Sandali! Tigre! Sandali!" sigaw ng lalaki. "Ano na naman!" singhal ng tigre. "Pakiusap, bigyan mo pa ako ng huling pagkakataon.Tanungin natin ang kuneho para sa kaniyang hatol kung dapat mo ba akong kainin." "Ah! Walang kuwenta! Alam mong ang sagot niya. Pareho lang sa sagot ng puno ng Pino at ng baka." "Pakiusap, parang awa mo na!" pagsusumamo ng lalaki. "O sige, pero huli na ito. Gutom na gutom na ako!" sagot ng tigre. Isinalaysay ng tigre at ng lalaki ang nangyari. Matamang nakinig ang kuneho. Ipinikit ang kaniyang mga mata at pinagalaw ang kaniyang mahahabang tainga. Pagkalipas ng ilang sandali, muli niyang idinilat ang kaniyang mga mata. Malumanay at walang ligoy na nagsalita ang kuneho. "Naiintindihan ko ang inyong isinalaysay. Subalit kung ako ang magpapasya at magbibigay ng mahusay na hatol dapat tayong magtungo sa hukay. Muli ninyong isasalaysay sa akin ang nangyari. Ituro ninyo sa akin ang daan patungo doon," wika ng kuneho. Itinuro ng tigre at ng lalaki ang hukay sa kuneho. "Tingnan natin, sabi mo nahulog ka sa hukay at ikaw naman ay nakatayo dito sa itaas", wika ng kuneho sa tigre at sa lalaki. " Pumunta kayo sa mga posisyon ninyo noon, upang mapag-isipan ko pang mabuti ang aking hatol." DRAFT March 24, 2014 Tumalon agad ang tigre nang hindi nag-iisip. Ang nais lamang niya ay matapos agad ang usapan nang makain na niya ang tao. "Ah! ganito ang kalagayan ninyo noon. Ikaw, tigre ay nahulog sa hukay at hindi makaahon. Ikaw naman lalaki, narinig mo ang paghingi ng saklolo kaya tinulungan mo ang tigre. Ngayon maaari na akong magbigay ng aking hatol. Ang problemang ito ay nagsimula nang tulungan ng tao ang tigreng makalabas sa hukay", paliwanag ng kuneho na tila may ibang kausap. "Sa ibang salita, kung ang tao ay hindi nagpakita ng kabutihan at iniwan ang tigre sa hukay, walang naging problema. Kaya naisip ko na magpatuloy ang tao sa kaniyang paglalakbay at dapat na manatili ang tigre sa hukay. Magandang umaga sa inyong dalawa!" wika ng matalinong kuneho at nagpatuloy sa kaniyang paglukso. Naririto ang ilang karagdagang impormasyon na makatutulong sa iyo upang unawain kung ano ang katangian ng pabula. 112
Kaligirang Pangkasaysayan ng Pabula sa Korea Ang mga hayop ay hindi lamang mga nilikhang gumagala sa kapatagan at kabundukan. Ang mga ito ay may simbolong ugnayan sa bansa at sa mga mamamayan nito. Sa Korea, mahalaga ang ginampanan ng mga hayop sa kanilang mitolohiya at kuwentong bayan . Ayon sa kanilang paniniwala, noong unang panahon daw ay may isang tigre at oso na nagnais maging tao. Nang bumaba sa lupa ang kanilang diyos na si Hwanin ( diyos ng kalangitan) ay humiling ang isang tigre at isang oso na maging tao. Ang sabi ni Hwanin ay magkulong sa kuweba ang dalawa sa loob ng 100 araw. Dahil sa marubdob na pagnanasang maging tao ay sumunod sa ipinag-uutos ang dalawa. Pagkalipas lamang ng ilang araw ay agad ding lumabas ang tigre subalit nanatili sa loob ng kuweba ang oso. Pagkalipas ng 100 araw ay may isang napakagandang babae ang lumabas ng kuweba. Ang babae ay natuwa sa kaniyang itsura at kinausap muli si Hwanin . Nagpasalamat siya sa diyos at muling humiling na sana ay magkaroon siya ng anak. Pinababa sa lupa ng diyos ang kaniyang anak na si Hwanung ( anak ng diyos ng kalangitan) at ipinakasal sa babae. Sila'y nagkaanak at pinangalanang Dangun. Si Dangun ay naging hari. Pinaniniwalaang dito nagsimula ang pagkakaroon ng simbolong hayop ang iba't ibang dynasty sa Korea. Ano ang pabula? Ang pabula ay isa sa mga sinaunang panitikan sa daigdig. Noong ika-5 at ika-6 na siglo bago si Kristo, may itinuring nang pabula ang mga taga- India. Ang karaniwang paksa ng mga pabula ay tungkol sa buhay ng itinuturing na dakilang tao ng mga sinaunang Hindu, si Kasyapa. Lalong napatanyag ang mga ganitong kuwento sa Gresya. Si Aesop ang tinaguriang "Ama ng mga Sinaunang Pabula" dahil sa napabantog niyang aklat, ang Aesop's Fable. DRAFT March 24, 2014 lamang. Ang pabula ay Karaniwang isinasalaysay sa mga kabataan para aliwin gayundin ang magbigay ng pangaral. Ang mga tauhan ng kuwento ay pawang mga hayop. Mga hayop na kumakatawan o sumasagisag sa mga katangian o pag-uugali ng tao. Ang ahas halimbawa ay karaniwan nang nangangahulugan ng isang taong taksil. Ang pagong, makupad. Ang kalabaw, matiyaga. Ang palaka, mayabang. Ang unggoy o matsing, isang tuso. Ang aso, matapat. Marami pang hayop ang may ibang pagpapakahulugan. Sa mga bagay naman, ang rosas ay kumakatawan sa babae at sa pag-ibig. Ang bubuyog sa isang mapaglarong manliligaw. isang maikling kuwentong kathang-isip 113
Itinuturo ng pabula ang tama, patas, makatarungan at makataong ugali at pakikitungo sa ating kapwa. Ang mga pabula ay lumaganap dahil sa magagandang aral sa buhay na ibinibigay nito. GAWAIN 3. Tukuyin ang Ipinahihiwatig Ipaliwanag ang nais ipahiwatig ng mga sumusunod na pahayag batay sa pagkakagamit sa binasang pabula. Isulat sa sagutang papel ang iyong sagot. 1. Kinabukasan ipinagpatuloy ng tigre ang paghingi ng tulong hanggang siya'y mapagaw. Nang walang tulong na dumarating lumupasay siya sa lupa. 2. Naglaway ang tigre at naglakad paikot sa lalaki. 3. Nais sanang tulungan ng lalaki ang tigre subalit nangibabaw ang kaniyang pangamba. 4. "Mga taon ang binibilang namin upang lumaki pagkatapos puputulin lang ng mga tao!" sumbat ng puno ng Pino. 5. "Dapat kainin ng tigre ang tao" ang hatol ng punong Pino at baka. GAWAIN 4. Ikuwento Mong Muli a. Ayusin ang mga larawan batay sa wastong pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari sa pabula. Gamitin ang bilang 1-5. Isulat sa sagutang papel ang iyong mga sagot. DRAFT March 24, 2014 kuneho puno ng Pino Tigre Baka Lalaki ____ ____ ____ ____ ____ b. Ilarawan ang katangian at ginampanan ng bawat tauhan sa pabula. Kopyahin ang porma sa sagutang papel. Pangalan ng Tauhan Katangian Ginampanan 114
GAWAIN 5. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Tama ba ang naging hatol ng kuneho sa suliranin ng tigre at ng lalaki? Bakit? 2. Kung ikaw ang hahatol sa sitwasyon gagawin mo rin ba ang ginawa ng kuneho? Ipaliwanag. 3. Magbigay ng isang kasabihang maaaring mahalaw sa pabulang nabasa. Ipaliwanag. 4. Sa iyong palagay, kung nakapagsasalitang muli ang mga nilalang sa kalikasan natin ngayon, ano kaya ang kanilang hatol sa ating mga tao? Bakit? 5. Bilang kabataan na pag-asa ng bayan, ano ang maimumungkahi mo upang maiwasan ang pang-aabuso sa sumusunod: a. hayop b. kalikasan 6. Mahihinuha mo ba sa pabulang ito ang kultura at kaugalian ng mga taga-Korea? 7. Bakit mahalagang pag-aralan ang pabula? GAWAIN 6. Basahin Mo... Basahin mo ang pabulang mula sa ating bansa. Maging kritikal ka sa iyong pagbasa upang makita mo ang pagkakatulad o pagkakaiba nito sa pabula ng Korea. Nagkamali ng Utos DRAFT March 24, 2014 Sa malayong kaharian ng mga tutubi ay may naninirahang isang prinsesang tutubi. Siya'y bugtong na anak nina Haring Tubino at Reyna Tubina ng kahariang Matutubina. Mahal na mahal ng hari at reyna ang anak nila. Sinasabing ipaglalaban ng buong kaharian ang anumang kaapihan ni Prinsesa Tutubi. Si Prinsesa Tutubi ay mahilig mamasyal at magpalipad-lipad sa papawirin. Lagi niyang kasa-kasama ang kaniyang mga piling dama at mga tagasubaybay na mangyari pa ay pawang mga tutubi rin. Isang araw, naisipan niyang lumipad patungo sa labas ng kaharian. Ibig niyang alamin kung ano ang daigdig sa labas ng kanilang kaharian. Tumakas siya sa kaniyang mga dama at tagasubaybay. Mag-isa niyang nilakbay ang malawak na papawirin. 115
Maligayang-maligaya si Prinsesa Tutubi. Umaawit-awit pa siya sa kaniyang paglipad. Wiling-wili siya sa lahat ng kaniyang nakikita.Totoong nalibang si Prinsesa Tutubi at hindi niya napansin ang pamumuo ng maiitim na ulap sa papawirin. Huli na nang ito ay mapuna ni Prinsesa Tutubi. Mabilis man siyang lumipad pabalik sa kaharian ay inabutan din siya ng malakas na ulan. "Titigil muna ako sa punongkahoy na ito", ang sabi sa sarili ng prinsesa. Ngunit sa punongkahoy pala namang iyon ay maraming mga matsing. Pinaalis nilang pilit ang nakikisilong na tutubi. Bawat dapuang sanga ni Prinsesa Tutubi ay niyuyugyog ng mga matsing. Hindi lamang iyon. Pinagtawanan pa nila ang prinsesa. "Kra-kra-kra! Nakakatawa. Malaki pa sa kaniyang tuhod ang kaniyang mga mata," ang malakas na sabi ng isa. Sinundan ito ng malakas na hagikgikan ng mga matsing. Sa laki ng galit ni Prisesa Tutubi umuulan pa ay umalis na siya sa punongkahoy na iyon at lumipad pauwi sa palasyo.Tuloy-tuloy siya sa silid ng kaniyang amang hari. Kaniyang isinumbong kay Haring Tubino ang mga matsing. Laking galit ng hari. Nagpatawag agad ang hari ng isang kawal. "Pumunta ka ngayon din sa kaharian ng mga matsing," ang utos niya sa kawal. "Sabihin mong dahil sa ginawa nila sa aking anak na Prinsesa, gusto kong hamunin ang kaharian ng mga matsing sa isang labanan." DRAFT March 24, 2014 Mabilis na lumipad ang inatasang kawal. Pagdapo niya sa kaharian ng mga matsing ay walang paligoy-ligoy niyang sinabi ang kaniyang pakay. Malakas na tawanan ng mga matsing ang naging sagot sa pahayag ng kawal na tutubi. "Mga tutubi laban sa mga matsing! Ha-ha-ha-ha!" Muling nagtawanan ang mga matsing. " Nakakatawa, ngunit pagbibigyan namin ang inyong hari," ang sabi ng pinuno. " Ang mga matsing laban sa mga tutubi!". Nagtawang muli ang mga matsing. "Kailan at saan gaganapin ang labanan?" ang tanong ng pinuno. "Bukas ng umaga sa gitna ng parang!" ang tugon ng kawal. 116
"Magaling! Bukas ng umaga sa gitna ng parang, kung gayon," ang masiglang pag-ulit ng matsing sa sinabi ng tutubi. Bumalik sa kanilang kaharian ang kawal na tutubi at ibinalita sa Haring Tubino ang naging katugunan ng mga matsing. Kinabukasan naroroon na sa isang panig ng parang ang hukbo ng mga matsing. Anong daming matsing. Waring ang buong kamatsingan ay naroroon at pawang sandatahan. Bawat isa ay may dalang putol ng kahoy na pamukpok. Nasa kabilang panig naman ng parang ang makapal na hukbo ng mga manlilipad na tutubi. "Kailangang pukpukin ninyo ang bawat makitang tutubi," ang malakas na utos ng haring matsing. Sa kabilang dako naman ay ibinigay na rin ng pinuno ng mga tutubi ang kaniyang utos. "Dapat nating ipaghiganti ang kaapihan ni Prinsesa Tubina. Kailangang magbayad ang mga matsing. "Dumapo sa ulo ng mga matsing. Kapag may panganib ay dagling lumipad," ang malinaw at marahan niyang utos. Nagsalubong sa gitna ng parang ang mga manlilipad na tutubi at ang hukbo ng sandatahang matsing. Buong-buo ang pagtitiwala ng mga sandatahang matsing sa kanilang sandatang pamukpok. Matatapang din namang sumunod ang mga kawal na tutubi palibhasa ay nais nilang ipaghiganti ang kaapihan ng prinsesa at ng buong kahariang Matutubina. DRAFT March 24, 2014 Nagsimula ang labanan. Dapo at lipad, dapo at lipad ang mga tutubi. Pukpok dito, pukpok doon naman ang mga matsing. Kung tatanawin buhat sa malayo ang labanan, ay wari bang matsing laban sa matsing. Nakita ng pinuno ng mga matsing ang pangyayari. Nagkamali siya ng utos. Hindi nalaman agad na sa ulo pala ng kaniyang mga kawal darapo ang maliliksing tutubi. Babaguhin sana niya ang kaniyang utos, subalit huli na ang lahat. Isang kawal na matsing ang pilit na pinukpok pa ang tutubi sa ulo ng pinunong matsing. Kayat nang matapos ang labanan ay nakabulagtang lahat ang mga matsing. Samantala, walang sinumang tinamaan sa mga mabilis umiwas at lumipad na mga tutubi. Naipaghiganti nila ang pagkaapi ng kanilang prinsesa at ng buong kahariang Matutubina. 117
GAWAIN 7. Story Ladder Isulat ang mahahalagang pangyayari sa pabulang "Nagkamali Ang Utos". Gayahin ang pormat sa sagutang papel. wakas kakalasan kasukdulan tunggalian Simula GAWAIN 8. Mga Gabay na Tanong 1. Paano nagapi ng mga tutubi ang mga matsing sa labanan? 2. Nasasalamin ba sa pabulang "Nagkamali ng Utos" ang kultura nating mga Pilipino? Ipaliwanag. 3. Paghambingin ang pagkakatulad at pagkakaiba ng katangian ng hari ng tutubi sa pabulang "Nagkamali ng Utos" at ang kuneho sa "Ang Hatol ng Kuneho"? Ang susunod nating tatalakayin ay ang modal. Natalakay na ito noong nasa ikawalong baitang ka. Itinuro na sa inyo na ang modal ay isa sa mga uri ng pangungusap na walang paksa. Ngayon ay tuklasin mo ang iba pang gamit nito. DRAFT March 24, 2014 Pagsasanib ng Gramatika Alam mo ba na... ang modal ay tinatawag na malapandiwa? Ginagamit ang mga ito na pantulong sa pandiwang na nasa panaganong pawatas. Ang mga ito ay ginagamit bilang panuring na may kahulugang tulad ng pandiwa. Ang mga modal ay mga pandiwang hindi nagbabago, limitado kapag binanghay o walang aspekto. Mga Halimbawa: ibig, nais, gusto, kailangan Gamit ng modal: 1. Bilang malapandiwa 118
Gusto niyang makaahon sa hukay. Ibig ng puno at ng baka na kainin ng tigre ang tao. (Ang gusto at ibig ay ginamit bilang malapandiwa subalit di tulad ng ganap na pandiwa wala itong aspekto.) 2.Bilang panuring na may kahulugang tulad ng pandiwa Gustoniyang maglakbay muli. (Ang salitang gusto ay nagbibigay turing sa salitang maglakbay na isang pandiwang nasa anyong pawatas. ) Ibig ng kuneho na makita ang hukay kung saan nahulog ang tigre. (Ang salitang ibig ay modal na nagbibigay turing sa salitang makita na isang pawatas.) Narito ang mga uri: 1. Nagsasaad ng pagnanasa, paghahangad at pagkagusto Mga Halimbawa: Gusto kong mamitas ng bayabas. Ibig kong matupad mo ang iyong pangarap sa buhay. 2. Sapilitang pagpapatupad Halimbawa: Dapat sundin ang sampung utos ng Panginoon. 3. Hinihinging mangyari Halimbawa: Kailangan mong magpursigi sa iyong pag-aaral. DRAFT March 24, 2014 4. Nagsasaad ng posibilidad Halimbawa: Maaari ka bang makausap mamaya? Puwede kang umasenso sa buhay. Ngayong alam mo na kung ano ang modal patunayan mo ang iyong kasanayan sa pamamagitan ng pagsasagawa ng sumusunod na gawain. Pagsasanay 1 "Nagkamali ng Utos" ang mga pangungusap na nagtataglay ng modal at tukuyin kung paano ginamit ito. Isulat ang A kung ito ay ginamit bilang malapandiwa at B kung ito ay ginamit bilang panuring. Halawin mula sa pabulang Pagsasanay 2 Dugtungan ang mga pangungusap upang mapalawak ang kaisipang nais ipabatid. 119
_____1. Dapat nating alagaan ang kalikasan. _____2. Ibig kong umahon sa kahirapan. _____3. Kailangan natin ng pagbabago. _____4. Gusto kong marating ang magagandang tanawin sa ating bansa. _____5. Maaari pa kaya ito? Pagsasanay 3 Tukuyin ang isinasaad ng modal na ginamit sa pangungusap. Letra lamang ang isulat sa iyong sagutang papel. Mga Pagpipilian: a - Nagsasaad ng posibilidad b - Nagsasaad ng pagnanasa c - Hinihinging mangyari d - Sapilitang mangyari ___1. Ibig kong maging matiyaga tulad ng oso sa pabula ___2. Dapat sumunod sa ating mga magulang. ___3. Kailangan mong makuntento at magpasalamat sa kung ano ang mayroon ka ngayon. ___4. Maaari pa bang masagip ang ating kalikasan? ___5. Ibig ng magandang babae na magkaroon siya ng anak. ___6. Gusto kong pahalagahan ang aking pamilya tulad ng pagpapahalagang ginagawa ng mga taga-Korea. ___7. Kailangang magbasa ka ng mga pabula upang matuto ka ng mabubuting asal. ___8. Maaaring walang pagkakaiba ang pabula ng Pilipinas at Korea. ___9. Maaari kang maging manunulat ng pabula tulad ni Aesop. __10. Hindi ka dapat sumuko sa mga pagsubok sa buhay. Pagsasanay 4. DRAFT March 24, 2014 Bilang kabataan, magmungkahi ng isang batas na nais mong maipatupad o mga dapat gawin sa sumusunod na isyung panlipunan sa ating bansa. Kopyahin sa sagutang papel ang kasunod na porma. korupsyon reporma sa edukasyon pangkapayapaan C. Pagnilayan at Unawain 1. Batay sa iyong nasaliksik at napag-aralan, may pagkakaiba ba ang katangian ng mga hayop na ginamit sa pabula ng Korea at ng Pilipinas? 120
2. Masasabi bang ang mga katangian na taglay ng mga hayop na tauhan sa pabula ay sumasalamin sa mga katangian ng mga tao sa bansang kanilang pinagmulan? Ipaliwanag. 3. Bakit mahalaga ang pabula? Binabati kita at narating mo na ang bahaging ito ng aralin. Alam kong nanabik ka nang gamitin ang lahat ng iyong natutuhan para sa pangwakas na gawain. Unawain ang mga panuto ng iyong guro upang maisagawa ito nang maayos. D. Ilipat GAWAIN 9. Malikhaing Pagsulat Basahin ang sitwasyong inilahad. Isagawa ito nang buong husay. Makiisa at mag-ambag ng kaalaman sa pangkatang gawain. Wika nga "ang tingting kapag nag-iisa ay hindi makalilinis nang mahusay subalit kapag sama-sama'y maraming magagawa." Alam mo 'yan, di ba? Pinuno ka ng Human Resource Department ng isang kompanya. Magsasagawa ka ng Team Building Workshop upang pagtibayin ang pagkakaroon ng pagkakaisa, pagmamalasakit, at dedikasyon sa trabaho ng iyong mga empleyado. Magsasagawa ka ng paligsahan sa pangkatang pagsulat ng pabula bilang isa sa mga bahagi ng workshop. Ang bawat pangkat ay dapat pumili ng isang hayop na sisimbolo sa isa sa mga katangiang dapat taglayin ng isang mahusay na empleyado. Ang napiling hayop ang gagawin nilang tauhan sa kanilang isusulat na pabula. Dapat isaalang-alang sa paghuhusga ang sumusunod na pamantayan: DRAFT March 24, 2014 a. Orihinalidad... 25 % b. Pagiging malikhain ... 25 % c. Pagkakabuo ng kuwento... 25 % d. Malinaw na pagkakalahad ng mensahe ... 25% Kabuuan ... 100 % Binabati kita sa pakikiisa mo sa mga gawain. Sa paligsahan ay may nananalo at natatalo. Ang higit na mahalaga'y buong puso mong ibinigay ang lahat ng iyong makakaya. Alam na alam mo 'yan! Ang susunod na bansang ating lalakbayin ay ang Taiwan. 121
Aralin 2.3 A. Panitikan : Ang Kababaihan ng Taiwan : Ngayon at Noong Nakalipas na 50 taon Sanaysay - Taiwan (Isinalin sa Filipino ni Sheila C. Molina) B. Gramatika/Retorika : Mga Pangatnig na Nag-uugnay ng Magkatimbang na Yunit (at, pati, saka, o, ni, maging, ngunit, subalit ), at Di-Magkatimbang na Yunit (kung, nang,bago, upang, kapag o 'pag, dahil sa, sapagkat, palibhasa, kaya, kung gayon, sana) C. Uri ng Teksto : Naglalahad Panimula Maglakbay tayo sa isa pang bansa sa Silangang Asya, ang Taiwan. Karamihan ng Taiwanese ay may mga tradisyonal na pagpapahalaga batay sa Confucian Ethics. Kasama rito ang mga kagandahang-asal, mga karunungan, at angkop na ugnayang sosyal. Ang mga Taiwanese ay nahaharap ngayon sa hamon na mapanatili ang mga pagpapahalagang ito sa kabila ng pagkakaroon ng industriyalisadong lipunan. Bagamat isang industriyalisadong bansa ang Taiwan, hindi pa rin nakatatanggap ng pantay na karapatan ang kababaihan sa larangan ng trabaho. Isang patunay nito ay ang tinatanggap na buwanang sahod ng kalalakihan kung saan 78.5% na mataas ito sa tinatanggap ng mga kababaihan. Ito ay ayon sa aklat ni Yan Chen na pinamagatang Women in Taiwan in Socio-Cultural Perspective. DRAFT March 24, 2014 Ang Araling 2.3 ay naglalaman ng sanaysay na pinamagatang "Ang Kababaihan ng Taiwan : Ngayon at Noong Nakalipas na 50 Taon" na isinalin sa Filipino ni Sheila C. Molina. Nagbago na kaya ang kalagayan ng kababaihang Taiwanese sa kanilang lipunan? Ang sagot ay malalaman mo sa pagbasa mo ng sanaysay. May mga gawain din na inilaan na tiyak na makatutulong sa paglinang ng kasanayan gamit ang mga pangatnig na nag- uugnay ng magkatimbang at di-magkatimbang na yunit. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makasusulat ng isang editoryal gamit ang mga pangatnig na nagpapahayag ng iyong mga opinyon at pananaw tungkol sa napapanahong isyung panlipunan sa 122
Silangang Asya batay sa sumusunod na pamantayan: a) mapanghikayat, b) makatotohanan, c) may kaangkupan sa paksa, at d) kawastuhan ng balangkas. Aalamin mo kung paano masasalamin sa sanaysay ang kalagayang panlipunan at kultura ng Silangang Asya. Gayundin, kung paano mo mabisang maipahahayag ang iyong mga opinyon at pananaw gamit ang mga pangatnig. Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Basahin ang maikling talata at sagutin ang kasunod na Gawain. "Namamasyal pa sa Luneta, nang walang pera..." isang linya ito ng awiting sumasalamin sa simpleng libangan ng mga kabataang Pilipino noon. Subalit hindi maitatanggi na sa pagdami ng malls sa lungsod, unti-unti na ring nagbabago ang uri ng pamumuhay ng kabataang Pilpino. Binura na ng panahon ang kanilang simpleng interes na mamasyal sa mga liwasang- bayan o tabing-ilog. Napalitan ito ng kanilang pagkahikayat na magpunta sa mall. Katulad rin ng iba pang kabataan, dito na sila namamasyal, naglalaro, kumakain ng kung ano-ano at nabibighani sa mga samu't saring paninda na makikita sa mga naglalakihang estanteng salamin. Nang lumaon ang mga mall ay hindi na lamang nagsisilbing isang pasyalan. kung hindi naging bahagi na rin ito ng sistema ng modernong kabataang Pilipino. isinulat ni : Celeste Marie R. Cruz Sambotani III ni Bernie C. Santos,2007 DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 1. Ang Malaking Katanungan Batay sa binasang talata, sagutin ang mga tanong. Isulat sa papel ang sagot. Sino ang kinakausap ng may-akda ? Ano ang nais sabihin ng may-akda ? Saan madalas mamasyal ang kabataan noon ? Ano ang pangunahing ideya ng akdang binasa mo ? Bakit nagbago ang uri ng pamumuhay ng mga kabataan ? Paano nakaapekto ang pagkakaroon ng mga mall sa pamumuhay ng mga Pilipino ? 123
Mahusay ! Nasagot mo nang wasto ang mga katanungan. Ngayon, unawain mo naman ang ilang bahagi ng awit na pinamagatang "Dalagang Pilipina" na isinulat ni Jose Corazon De Jesus. GAWAIN 2. Awit ay Unawain Basahin at unawaing mabuti ang ilang bahagi ng awit na "Dalagang Pilipina" na isinulat ni Jose Corazon De Jesus at sa musika ni Jose G. Santos. Ang dalagang Pilipina, parang tala sa umaga Kung tanawin ay nakaliligaya May ningning na tangi at dakilang ganda Maging sa ugali, maging sa kumilos mayumi, mahinhin, mabini ang lahat ng ayos Malinis ang puso maging sa pag-irog may tibay at tining ng loob Bulaklak na tanging marilag, ang bango ay humahalimuyak Sa mundo'y dakilang panghiyas, pang-aliw sa pusong may hirap. Batis ng ligaya at galak, hantungan ng madlang pangarap. Iyan ang dalagang Pilipina, karapat-dapat sa isang tunay na pagsinta. Sagutin ang mga gabay na tanong. DRAFT March 24, 2014 1. Ilarawan ang dalagang Pilipina. 2. Patunayan na karapat-dapat ang dalagang Pilipina sa isang tunay na pagtatangi. Pagkatapos mong sagutin nang mahusay ang gawain inaasahan ko na handa ka na upang pag-aralan ang sanaysay mula sa Taiwan. B. Linangin Basahin at unawaing mabuti ang sanaysay upang malaman kung paano masasalamin ang kalagayang panlipunan at kultura ng Silangang Asya. 124
Ang Kababaihan ng Taiwan, Ngayon at Noong Nakaraang 50 Taon isinalin sa Filipino ni Sheila C. Molina Ang bilang ng populasyon ng kababaihan sa mundo ay 51% o 2% na mataas kaysa kalalakihan. Maaaring isipin ng ilan na ang kababaihan ay nakakukuha ng parehong pagkakataon at karapatan gaya ng kalalakihan. Ilang kababaihan lamang sa buong mundo ang nakakakuha ng pantay na karapatan at paggalang tulad sa kalalakihan. Ang tungkulin at kalagayan ng kababaihan ay unti-unting nagbabago sa nakalipas na 50 taon. Ito ay makikita sa dalawang kalagayan : una ang pagpapalit ng gampanin ng kababaihan at ang ikalawa ay ang pag-unlad ng kanilang karapatan at kalagayan. Nakikita ito sa Taiwan. Ang unang kalagayan noong nakalipas na 50 taon, ang babae sa Taiwan ay katulad sa kasambahay o housekeeper. Ang tanging tungkulin nila ay tapusin ang hindi mahahalagang gawaing-bahay na hindi natapos ng kanilang asawa. Ang mga babae ay walang karapatang magdesisyon dahil sa kanilang mababang kalagayan sa tahanan. Ngayon, nabago na ang tungkulin ng mga babae at ito ay lalong naging komplikado. Sa bahay ng mga Taiwanese, sila pa rin ang may pananagutan sa mga gawaing-bahay. Ngunit sa larangan ng trabaho, inaasahang magagawa nila kung ano ang nagagawa ng kalalakihan. Sa madaling salita, dalawang mabibigat na tungkulin ang nakaatang sa kanilang balikat. Ang ikalawang kalagayan ay pinatutunayan ng pagtaas ng kanilang sahod, pagkakataong makapag-aral, at mga batas na nangangalaga sa kanila. Karamihan sa mga kompanya ay nagbibigay ng halaga sa kakayahan ng babae at ang mga kinauukulan ay handang kumuha ng mga babaeng may kakayahan at masuwelduhan ng mataas. Tumataas ang pagkakataon na umangat ang babae sa isang kumpanya at nakikita na ring may mga babaing namamahala. Isa pa, tumaas ang pagkakataon para sa mga babae pagdating sa edukasyon. Ayon sa isang estadistika mula sa gobyerno, higit na mataas ang bilang ng mga babaing nag-aaral sa kolehiyo kung ihahambing sa kalalakihan makalipas ang 50 taon. DRAFT March 24, 2014 At ang huling kalagayan ay ang pagbabago ng mga batas para sa pangangalaga sa kababaihan ay nakikita na rin. Halimbawa, sa Accton Inc., isa sa nangungunang networking hardware manufacturer sa Taiwan, ginawa nang isang taon ang maternity leave sa halip na 3 buwan lamang. Ang gobyerno ng Taiwan ay gumagawa na ng batas sa pagkakaroon ng pantay na karapatan upang higit nilang mapangalagaan ang kababaihan. 125
Bilang pagwawakas, naiiba na ang gampanin ng mga babae at higit itong mapanghamon kung ihahambing noon. Ang kanilang karapatan at kahalagahan ay binibigyan na ng pansin. Ngunit hindi ito nangangahulugan na ang mga babae ay tumatanggap na ng pantay na posisyon at pangangalaga sa lipunan. Mayroon pa ring mga kompanya na hindi makatarungan ang pagtrato sa mga babaing lider nito. Marami pa ring kalalakihan ang nagbibigay ng mabigat na tungkulin sa kanilang asawa sa tahanan. Ito ay matuwid pa rin sa kanila. Marami pa ring dapat magbago sa kalagayan ng kababaihan sa Taiwan at malaki ang aking pag-asa na makita ang ganap at pantay na karapatan nila sa lipunan. (posted by admin sa Free Papers: Free Essay on Women in Taiwan: Now & Fifty Years Ago) Alam mo ba na ... Ang sanaysay ay isang matalinong pagkukuro ng sumulat tungkol sa isang paksa? Ito ay isang genre o sangay ng panitikan na nasusulat sa anyong tuluyan na maaaring tumalakay sa anumang isyu sa kapaligiran maging tao, hayop, pook, pangyayari, bagay, at guniguni. Ayon kay Alejandro Abadilla, ang sanaysay ay pagsasalaysay ng isang sanay. Kaya't ang sinumang susulat nito ay nangangailangan na may malawak na karanasan, mapagmasid sa kapaligiran, palabasa, o nagsasagawa ng pananaliksik tungkol sa paksang napiling isulat. Nararapat na magpokus sa isang paksa lamang at maghanda ng balangkas upang magkaroon ng kaisahan ang daloy ng mga ideya. DRAFT March 24, 2014 Tinatawag na mananaysay ang manunulat ng sanaysay. Kinakailangan ng masining na pag-aaral at kasanayan ng sinumang susulat nito. Katunayan, kabilang sa matatawag na sanaysay ang mga akdang pandalub-aral gaya ng tesis, disertasyon, pamanahong papel at panunuri, at ang mga sulating pampamahayagan gaya ng tanging lathalain. GAWAIN 3. Paglinang ng Talasalitaan mula sa Panitikang Filipino: Antolohiya ni Jose B. Arrogante et. al, 2003 Suriin ang kahulugan ng salitang may salungguhit batay sa pagkakagamit nito sa sanaysay. Isulat sa papel ang sagot. 1. parehong pagkakataon 2. pantay na karapatan 126
3. naiiba na ang gampanin ______________________________ 4. hindi makatarungan ang trato ___________________________ 5. higit na mapanghamon Kahanga-hanga ang iyong galing sa talasalitaan! Tiyak kong handa ka na upang linangin at paunlarin ang iyong pag-unawa sa tulong ng mga inihandang gawain. GAWAIN 4. Grapiko ng Talakayan Sagutin ang mga gabay na tanong na nasa loob ng kahon at ang iba pang kasunod na mga tanong. Gayahin ang pormat sa papel. Noon Ngayon Magbigay ng mga patunay na nagbago na ang kalagayan ng kababaihan sa Taiwan ngayon at noong nakaraang 50 taon. ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ ______________ 1. Nagbago ba ang kalagayan ng kababaihan sa Taiwan noong ______________ nakalipas na 50 taon at sa kasalukuyan? BIgyang- patotoo ang iyong sagot. Kongklusyon : _______________ _______________ DRAFT March 24, 2014 2. Anong kongklusyon ang nabuo ng may -akda sa wakas ng sanaysay? GAWAIN 5. Sanaysay ay Suriin Sagutin nang mahusay ang mga tanong tungkol sa binasang talataan. 1. Ano ang paksa ng binasa ? 2. Ano ang layunin ng sumulat nito? 3. Ipaliwanag ang sumusunod na kaisipan : a. "Ang mga babae ay walang karapatang magdesisyon dahil sa mababang kalagayan sa lipunan." b. "Ang karapatan at kalagayan ng kababaihan ay umuunlad kung ihahambing 50 taon ang nakalipas." c. "Karamihan sa mga kompanya ay nagbibigay-halaga 127
sa kakayahan kaysa kasarian." 4. Ano ang masasabi mo sa pagkakabuo ng sanaysay ? 5. Paano masasalamin sa sanaysay ang kalagayang panlipunan at kultura ng Silangang Asya? Natutuwa ako at mahusay mong naisagawa ang mga gawain. Ngayon nama'y ituloy mo pa ang pagbabasa. Ang iyong babasahin ay isang paglalahad tungkol sa kababaihang Pilipino. May kaibahan kaya sa kalagayan at pagtanggap na ibinibigay sa kababaihang Pilipino kung ihahambing sa mga taga-Taiwan? Paano mo mabisang maipahahayag ang iyong mga opinyon at pananaw gamit ang mga pangatnig? Pagbibigay Kapangyarihan sa Kababaihang Pilipino sa Pamamagitan ng Estadistikang Kasarian "Babae, pasakop kayo sa inyong asawa," isang pahayag na hinango sa Banal na Aklat at naging panuntunan ng balana rito sa daigdig sa lahat ng panahon. Lahat ng bagay ay nagbabago kaya nga walang permanente sa mundo. Ang dating kiming tagasunod lamang ay natutong tumutol laban sa karahasan sapagkat hindi na matanggap ang dinaranas na kaapihan. Kaniyang ipinaglaban ang sariling karapatan upang makapagpasiya sa sarili. Lakas-loob din niyang hiningi ang karapatang maisatinig ang matagal nang nahimbing na pagnanasang maging katuwang hindi lamang sa tahanan kundi maging sa paghubog ng lipunan para sa isang maunlad, matahimik at kaaya-ayang kinabukasan. ring napahalagahan. Hindi man ito maituturing na ganap dahil sa patuloy na mga karahasang pantahanan na pawang mga kababaihan ang nagiging biktima. Ang sexual harassment na madalas ay daing ng mga kababaihan ay nagdaragdag sa mga suliraning pambansa. Sa ngayon, ang kababaihan ay unti-unting na DRAFT March 24, 2014 Ang babae ay katuwang sa pamumuhay. Hindi sila katulong na ilang nag-aastang ipinag-uutos ng Sila'y karamay sa suliranin at kaagapay sa mga tagasunod sa "Panginoon". pangyayaring nagdudulot ng pait sa bawat miyembro ng pamilya. lahat ng mga Tunay na ang mga kababaihan ay hindi lamang kasama kundi kabahagi sa pagpapaunlad ng bayan sa lahat ng panahon. Marami na ring samahan ang itinatag upang mangalaga at magbigay-proteksiyon sa mga kababaihan. Ilan sa mga ito ay Gabriela, Tigil-Bugbog Hotline at marami pang iba. Patuloy ang mga samahang ito sa pakikibaka upang sugpuin ang patuloy na diskriminasyon sa pagitan ng kalalakihan at kababaihan. Layunin nilang mabigyan ng edukasyon at kamulatan sa mga karapatang dapat ipakipaglaban ng mga kababaihan. halaw sa Sandigan I(Kalipunan ng mga Banghay-Aralin sa Pagtuturo ng Filipino ) ni Lolita M. Andrada 128
Tingnan natin kung naunawaan mo ang pangalawang teksto na iyong binasa. Sagutin mo ang mga tanong. GAWAIN 6. Tugunang Tanong Sagot Sagutin ang mga naunawaan mo sa tekstong binasa. tanong sa bawat hanay nang naaayon sa Nandiyan Na Ano ang kalagayan ng kababaihang Pilipino sa ating lipunan sa kasalukuyan ? Pag-isipan 1. Paano mo ihahambing ang kalagayan ng Pilipina sa babaing Taiwanese ? 2. Ano ang tono ng Sariling Sikap 1. Bumuo ng sariling pananaw kung ano ang dapat na maging katayuan ng kababaihan sa lipunan. may-akda sa isinulat na sanaysay? Ipaliwanag. 2. Isa-isahin ang katangiang taglay ng sanaysay. 3. Ano ang layunin ng may-akda sa pagsulat ng ganitong uri ng sanaysay ? Binabati kita sa husay at tiyaga na iyong ipinamalas. Balikan natin ang tanong sa panimula. Paano mo mabisang maipahahayag ang iyong mga opinyon/pananaw? Makatutulong sa iyo ang kaalamang makukuha tungkol sa mga pangatnig. Ipagpatuloy mo pa ang iyong pag-aaral. DRAFT March 24, 2014 129
GAWAIN 7. Pagsasanib ng Gramatika/Retorika Pangatnig ang tawag sa mga kataga o salitang nag-uugnay ng dalawang salita, parirala, o sugnay na pinagsusunod-sunod sa pangungusap. Halimbawa: Layunin nilang mabigyan ng edukasyon at kamulatan sa mga karapatang dapat ipakipaglaban ng mga kababaihan. Ang pangatnig na at ay nag-uugnay ng mga salitang edukasyon at kamulatan. Sila'y karamay sa suliranin at kaagapay sa mga pangyayaring nagdudulot ng pait sa bawat miyembro ng pamilya. Ang pangatnig na at ay nag-uugnay ng dalawang sugnay. Ang unang sugnay ay sila'y karamay sa suliranin. Ang ikalawang sugnay ay kaagapay sa mga pangyayaring nagdudulot ng pait sa bawat miyembro ng pamilya. May dalawang panlahat na pangkat ng mga pangatnig : (1) yaong nag-uugnay ng magkatimbang na yunit (2) yaong nag-uugnay ng di- magkatimbang na yunit. Sa unang pangkat, kabilang ang mga pangatnig na at, pati, saka, o, ni, maging, ngunit, subalit atbp. Ang mga pangatnig na ito ay nag-uugnay ng mga salita, parirala at sugnay na magkatimbang o mga sugnay na kapwa makapag-iisa. Sa ikalawang pangkat naman ay kabilang ang mga pangatnig na DRAFT March 24, 2014 kung, nang, bago, upang, kapag o pag, dahil sa, sapagkat, palibhasa, kaya, kung gayon, sana, atbp. Ang mga pangatnig na ito ay nag- uugnay ng dalawang sugnay na hindi timbang, na ang ibig sabihin ay pantulong lamang ng isang sugnay. mula sa Makabagong Balarilang Filipino ni Alfonso O. Santiago at Norma G. Tiangco, 2003 130
Pagsasanay 1. Magtala at Magsuri Basahin ang talataan at pagkatapos ay itala ang mga pangatnig na ginamit at suriin kung magkatimbang o di-magkatimbang. Ilagay sa kasunod na tsart ang iyong sagot. Isulat sa papel ang iyong sagot. Sa pagharap sa maraming hamon sa buhay, kailangang- kailangan ang edukasyon sa pagpupunyaging makamit ang ideyal na kapayapaan, kalayaan, at panlipunang katarungan. Hindi sa dahilang ang edukasyon ay mapaghimalang gamot o majik na magbubukas sa mundong ideyal kundi ito'y isa sa pangunahing paraan upang mapagyaman ang higit na magkakatugma at malalim na uri sa pagdebelop ng tao para mabawasan ang kahirapan, eksklusyon, kamangmangan, pang-aapi at giyera. Batay sa report sa UNESCO ng Internasyunal na Komisyon sa Edukasyon para sa ika-21 dantaon, malaki ang maitutulong ng mga polisiya sa edukasyon upang makabuo nang higit na mabuting daigdig. halaw sa "Edukasyon: Ang Kinakailangang Utopia" ni Jaques Delors Mga Pangatnig na Magkatimbang Mga Pangatnig na Di-Magkatimbang DRAFT March 24, 2014 Inaasahan na malinaw na sa iyo ang pangatnig at mga pangkat nito. Palalimin mo pa ang iyong kasanayang panggramatika sa pamamagitan ng paggamit ng pangatnig sa pagbibigay ng sariling opinyon o pananaw. Pagsasanay 2. Opinyon Mo'y Ipahayag Pagmasdan mo ang sumusunod na larawan. Bumuo ka ng mga pangungusap na magpapahayag ng iyong opinyon at pananaw tungkol sa mga larawan. Gumamit ng mga pangatnig. Isulat sa papel ang iyong sagot. 131
1. Pagwawagi ni Megan Young bilang Miss World 2013 Opinyon __________________ __________________ __________________ __________________ __________________ 2. Krisis sa Zamboanga Opinyon __________________ __________________ __________________ __________________ __________________ 3. Ang Usapin Tungkol sa Priority Dev't Assistance Fund (PDAF) Opinyon DRAFT March 24, 2014 __________________ __________________ __________________ __________________ __________________ 132
C. Pagnilayan at Unawain 1. Paano masasalamin sa sanaysay ang kalagayang panlipunan at kultura ng Silangang Asya ? 2. Paano mabisang maipahahayag ang pananaw gamit ang mga pangatnig ? iyong mga opinyon at Ilahad mo nga ang iyong mga natutuhan sa araling ito. Napag- alaman kong .... Masasabi kong .... Natuklasan kong .... DRAFT March 24, 2014 (aam-govst.edu- 218 224 ) 133
D. Ilipat GAWAIN 8. Masubok Nga Ito na ang pagkakataon upang ilipat mo na iyong natutuhan sa araling ito. Naniniwala ako na kayang-kaya mo itong gawin. Ngayon naman ay tiyak na makasusulat ka ng isang editoryal na maglalahad ng iyong opinyon/pananaw tungkol sa napapanahong isyung panlipunan sa Silangang Asya. Basahin mo ang ilang paalala sa gagawin mong editoryal. Isa kang editor sa isang pahayagan. Susulat ka ng editoryal tungkol sa isang napapanahong isyung panlipunan sa alinmang bansa sa Silangang Asya. Tatayain ang iyong editoryal batay sa sumusunod na pamantayan : A. Mapanghikayat B. Makatotohanan C. Kaangkupan sa Paksa D. Kawastuhan ng balangkas Ang katumbas na iskor ay tingnan sa kasunod na iskala : 4 - Napakahusay 3 - Mahusay 2 - Hindi mahusay 1 - Kailangan pang linangin DRAFT March 24, 2014 Binabati kita sa ipinakita mong kahusayan. Nagtagumpay ka sa lahat ng mga gawain. Kung may mga bagay pa na hindi malinaw sa iyo , balikan lamang ang bawat bahagi ng modyul na ito o magtanong sa iyong guro . Maghanda ka na para sa ikaapat na aralin. Ang akda naman na iyong babasahin at pag-aaralan ay tungkol sa maikling kuwento ng Tsina. Maligayang paglalakbay at pag-aaral. 134
Aralin 2.4 A. Panitikan: Niyebeng Itim Maikling Kuwento - Tsina ni Liu Heng (Isinalin sa Filipino ni Galileo S. Zafra) B. Gramatika/Retorika: Pagpapalawak ng Pangungusap Gamit ang Panuring (pang-uri at pang-abay) C. Uri ng Teksto: Naglalarawan Panimula Ang lugar naman na ating lalakbayin ay hindi na bago sa iyo. Malaki ang naging impluwensiya ng bansang ito sa ating kultura at tradisyon. Marami sa nagugustuhang pagkain ng mga Pilipino ay nagmula sa kanila tulad ng pancit, mami, siomai, siopao, lumpia, at lechon. Mula sa pagkain, damit at mga kagamitan sa bahay, naging bahagi sila ng ating pang-araw-araw na buhay. May ideya ka na ba sa bansang aking tinutukoy. Tama! Ang bansang Tsina. Nais mo bang malaman ang iba pa nilang kultura ? Kilala ang mga Tsino sa pagpapahalaga sa kanilang pamilya. Makikita sa mga nakakaangat na pamilya ang pagsasama-sama sa iisang bubong hanggang sa ikalimang henerasyon. Higit din nilang pinapahalagahan ang anak na lalaki kaysa sa babae dahil ang lalaki ang magdadala ng apelyido ng pamilya. inaasahang magtatrabaho para sa pamilya at ang babae naman ang mangangalaga sa tahanan. Lalaki rin ang DRAFT March 24, 2014 Sa araling ito, inaasahang maipamamalas mo ang pag-unawa sa kuwento ng katutubong- kulay mula sa Tsina na pinamagatang "Niyebeng Itim" sa tulong ng mga panuring bilang pampalawak ng pangungusap at tekstong naglalarawan. Pagkatapos ng araling ito, inaasahang makapaglalarawan ka nang masining ng mga kaugalian at uri ng pamumuhay ng tao sa alinmang bansa sa Silangang Asya. Makapaghahatid sa tagapakinig ng tiyak na larawan ng kaugalian at uri ng pamumuhay ng bansang napili. Masasagot mo rin ang mahalagang tanong na: Paano naiiba ang maikling kuwentong pangkatutubong kulay sa iba pang uri ng maikling 135
kuwento? At paano nakatutulong ang kaalaman sa pagpapalawak ng pangungusap sa paglalarawan ng kultura ng Asyano? Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Basahin mo muna ang ilang bahagi ng maikling kuwento at suriin kung ano ang binibigyang-pansin dito. Tauhan ba, lugar, o pangyayari? GAWAIN 1. Kuwento ay Suriin Tukuyin ang nais bigyang-pansin sa sumusunod na bahagi ng kuwento. Gamitin mo ang mga simbolo na nasa ibaba at ilagay sa patlang bago ang bawat bilang. Isulat sa papel ang iyong sagot. Tauhan Lugar Pangyayari DRAFT March 24, 2014 __________1. Unti- unti, sa paningin ko'y nagkakahugis ang isang mapanglaw at dahop na kapaligiran. Ang mga bahay na malalayo ang agwat, nagliliitan, ang iba'y nakagiray na, pulos na yari sa kugon at kawayan, ay waring nagsisipagbantang lumupasay sa anumang sandali. Sa malayang hangin ay nagsasanib-sanib ang kahol ng mga aso, kakak ng mga manok at itik, unga ng mga kalabaw, langitngit ng nagtatayugang kawayan at pagaspas ng dahon. (mula sa Lugmok Na Ang Nayon ni Edgardo Reyes) __________2. Dinalaw siya mula noon ng pag-aagam-agam sa kaniyang pag-aanluwage. Hinahanap-hanap niya mula noon ang bagay na dapat niyang malikha; at sa palagay niya'y waring nagkukulang at hindi tumpak ang bawat gawin at likhain niya. Dumaan ang mga taon at siya'y nakaramdam ng panghihina. Mabilis ang pagtanda niya, ngunit ang kanyang alalahanin ay hindi nababawasan. (mula sa Anluwage ni Hilario L. Coronel) 136
_________3. May luha siya sa mata ngunit may galak siyang nadama. Luwalhati. Hinagud-hagod niya ang mga kamao. Nadama niya ang bagong tuklas na lakas niyon. Ang tibay. Ang tatag. Ang kapangyarihan. Muli niyang tiningnan ang nakabulagtang si Ogor. Pagkaraa'y nakapikit at buka ang labing nag-angat siya ng mukha. (mula sa Impeng Negro ni Rogelio Sikat) _________4. Tunay ngang isang malaking pangyayari ang nakaakit sa pansin ng San Joaquin. Hindi sila magkasundo sa pagtinging ibibigay nila kay Lea. Sa isang banda, siya ang anak ni Aling Clara na magpapaahon sa kanya pamilya mula sa kahirapan; kaiinggitan, kamumuhian, masarap siraan. Subalit siya rin ang anak ng San Joaquin na kapupulutan ng pag-asa; pupurihin, tatangkilin, gagawing pangunahing tauhan sa kwentong isasalaysay sa ilang henerasyon ng kabataan .(mula sa Bagong Bayani ni Joseph Salazar) _________5. Kung takipsilim ay isinusuot na lahat ni Marcos ang pulinas, ang gora, at ang suwiter, saka dala ang latigong katulad ng pamalo ni Don Teong . Pagdating niya sa pook na kinapupugalan ay saka aasbaran ng palo ang kalabaw hanggang ito'y umungol na ang alingawngaw ay ano't hanggang sa kalagitnaan ng bayan. Kung di niya makita na halos apoy na ang lumalabas sa dalawang mata ng hayop ay hindi pa niya ito titigilan. Sa gayon ay matulin siyang nagtatago upang umuwi na siya sa bayan. (mula sa Walang Panginoon ni Deogracias Rosario) Mahusay ! Nasuri mo nang tama kung ano ang binibigyang-pansin sa mga kuwento. Handa ka na para basahin ang komiks strip. DRAFT March 24, 2014 137
GAWAIN 2. Paglalarawan ng Tauhan Dalawang magka-opisina ang nag-uusap. DRAFT March 24, 2014 138
Sagutin ang mga gabay na tanong : 1. Batay sa binasa, ipakilala ang tauhan na pinag-uusapan ng dalawang magkaopisina. 2. Ikuwento kung paano nakamit ni Amy ang kanyang pangarap sa buhay . 3. Ipahayag ang iyong opinyon kung naniniwala ka sa kasabihang : "Ang kabuluhan ng buhay ng tao ay nakabatay sa kaniyang kakayahang magpasya." GAWAIN 3. Makikilala mo ba ? Gaano mo kilala ang mga kapatid nating Tsino? Magbigay ng kanilang mga tradisyon at kaugalian. Isulat sa papel ang iyong sagot. Ngayon ay tapos mo nang sagutan ang mga pagsasanay na may kinalaman sa paksang ating tatalakayin. Alam kong handa ka na upang basahin ang maikling kuwento mula sa Tsina. B. Linangin Basahin at unawain mong mabuti ang kuwentong pangkatutubong- kulay mula sa Tsina upang malaman mo kung ano ang mga kaugalian at uri ng pamumuhay ng bansang ito. Niyebeng-itim ni Liu Heng Isinalin sa Filipino ni Galileo S. Zafra DRAFT March 24, 2014 Paparating na ang bisperas ng Bagong Taon. Nagpakuha ng litrato si Li Huiquan sa Red Palace Photo Studio, isang bagay na ayaw na ayaw niyang gawin, dahil pakiramdam niya, lalo pa siyang pinapapangit ng kamera. Sinabihan na siya ni Tiya Luo na sapat na ang apat na piraso, ngunit nag- order siya ng labinlima. Nagulat ang klerk. "Kinse?" "Kinse nga." "Hindi kami siguradong maganda pa rin ang litrato kapag ganoon karami." 139
"Gusto ko sabi ng kinse!" May pagkainis na sa kanyang boses at iyon lamang ang magagawa niya para mapigilan ang sarili na suntukin ang pangang iyon. Nag-order siya ng kinse para hindi na siya bumalik pa sa susunod at ikinabuwisit niya ang ituring na kahangalan ang ganito. Nang bumalik siya para kunin ang litrato, mas kabado siya kaysa nang kunin niya ang mga abo ng kanyang ina sa crematorium. Tumalikod siya at lumakad papalayo dala ang balutang papel nang hindi pa muna sinusuri ang litrato, at nang nag-iisa na lamang, dinukot niya ang laman . Labinlimang magkakatulad na litrato ang hawak niya, bawat isa ay nakatitig sa kanya nang may pare-parehong hitsura. Sa kabuuan, mas maayos ang kinalabasan kaysa kanyang inaasahan. Parang mas manipis ang kaniyang labi dahil nakatikom, nakatitig ang mga mata niya. Hindi mo masasabing pangit. Sa katunayan, mas guwapo siya kaysa sa maraming tao. Wala siyang reklamo. Dinala siya ni Tiya Luo sa komite sa kalye kung saan pinagpasa- pasahan sila. Nakipag-usap sila sa iba't ibang tao hanggang sa isang may katandaang opisyal ang nagbigay rin sa kanya ng lisensya para sa kariton. Hindi naaprobahan ang kanyang aplikasyon para sa lisensya sa pagtitinda ng prutas dahil puno na ang kota. Ang mga kontak ni Tiya Luo ay hindi makatulong o ayaw nang tumulong. Mayroon na lamang lisensya para sa tindahan ng damit, sombrero at sapatos. Wala nang pakialam si Huiquan kung anuman ang maaaring itinda. Ang mahalaga, mayroon siyang magawa. Nabalitaan niyang mas madali ang pagtitinda ng prutas, mas mabilis ang kita; mas mabagal naman sa damit, at mas mababa pa ang tubo. Nabalitaan din niyang kailangan niya ng maayos na tindahan o koneksiyong black- ito. Ngunit handa siyang sumubok. market para Kailangang palakasin niya ang kanyang utak, at di matatakot magtrabaho, maaayos ang lahat. Kahit maliit ang kikitain niya, hindi naman liliit pa iyon sa natatanggap niya bilang ulila, hindi ba? Bahala na. DRAFT March 24, 2014 talaga mapatakbo Paglabas nila mula sa compound ng gobyerno, nakabangga nila ang isang matabang mama na tinawag ni Tiya Luo na Hepeng Li. Sabi ni Tiya Luo kay Huiquan na tawagin itong Tiyo Li. Walang ideya si Huiquan kung hepe ito ng ano at kaninong tiyo ito, ngunit naaalala niya rito ang matatabang sumo wrestler ng Hapon. "Hindi ka ba magpapasalamat kay Tiyo Li sa lahat ng tulong niya?" Magalang na yumuko si Huiquan, isang ugaling natutunan niya sa kampo.Kailangang yumuko ang mga bilanggo sa lahat ng guwardya, inspektor, at tagamasid na nakikipag-usap sa kanila o nakatingin man lang sa kanila- iyon ang pagsasanay. Ginagawa na niya iyon dahil nakasanayan na. 140
Ngunit halos di siya napansin ng mama -- tila ito isang lalaking tumitingin ng kung anong paninda. Pakiramdam ni Huiquan ay isa siyang basurahan o isang pirasong basahan na nais magtago sa isang butas. "Ito ba siya?" tanong ng matabang mama kay Tiya Luo. "Mabait siyang bata, tulad ng sabi ko. Tingnan mo't namumula na siya." Napatawa ang mama habang itinuon ang tingin kay Huiquan. "Alam mo ba kung paano ka nakakuha ng lisensya gayong maraming retirado at walang trabaho ang di-makakuha?" "Dahil ... dahil kailangan ko ng trabaho?" "Iyon lang ba?" mapanlibak ang ngisi ng mataba. "Dahil isa akong ulila?" "Kinakalinga ka ng pamahalaan; tiyak kong alam mo iyan. Huwag kang manggugulo at huwag kang sakim... nagkamali ka na. Kalimutan mo na iyon, dahil kapag umulit ka, wala nang tutulong sa iyo." "Gagawin ko anuman ang ipag-utos ng pamahalaan." Isa na naman sa maraming islogan sa kampo. Nakabilanggo pa rin ang kaniyang isip at damdamin kahit pinalaya na siya sa kampo. Kahit si Tiya Luo ay tumangu-tango. Saanman siya magpunta, laging may nagsasabi sa kaniya kung ano ang dapat at di-dapat gawin; sa pagtingin sa kanya nang mababa, umaangat ang kanilang sarili. Namalagi siya sa bilangguan. Sila ay hindi at nararamdaman niya na ang mga babala, panlalait, at paalala ay para lang sa kaniya; gamitin ang ihian, walang dudura, bawal pumasok, limang yuan na multa - lahat ay patungkol sa kaniya at tanging sa kanya lamang. Habampanahon na may magpapahirap sa kaniyang buhay, magtuturo sa kaibahan niya at ng ibang tao, hihila sa kanya paibaba. Gusto niyang lumaban, pero wala siyang lakas. Kaya magpapanggap siyang tanga, umiiwas sa mga nagmamasid at nagmamatyag, Maraming taon na naman niyang ginagawa ito. DRAFT March 24, 2014 Masayang naglakad si Tiya Luo, di-pansin ang tamlay sa mukha ni Huiquan habang nakasunod ito na parang bilanggo. "Halos Bagong Taon na. Pwede kang manatili ngayong bagong taon sa amin." 141
"Salamat, pero maayos na po ako..." "Sa palagay ko'y matutuwa na ang ina mo. Kung buhay siya, ipapangalandakan niya -- negosyante na ang anak ko; maganda ang kinabukasan niya; hindi na siya katulad nang dati. Gusto kong pasalamatan mo ang nanay mo." "Sige po." "Bahala ka kung gusto mong mag-isa ngayong Bagong Taon pero hindi ibig sabihin na pwede kang uminom." "Huwag kayong mag-alala." "Hindi na maaga para mamili para sa Bagong Taon. Isda, manok - kung ano-ano pa. Kung hindi ka marunong magluto, pumunta ka rito at tuturuan kita. Dapat lang na maayos ang Bagong Taon mo. Pagkatapos, dapat magtrabaho na. Ayusin mo at hahanapan kita ng nobya. Ano sa palagay mo, bata?" "Kayo ang masusunod." Ngumiti siya ngunit matamlay. Ang isang yari sa kahoy at canvass na ambi ay aabot ng sandaan o mahigit pa; kung may tatlong gulong, dagdag na tatlong daan pa mahigit. Wala nang matitira para sa paninda. Hindi pa nga nagsisimula'y kailangan na niyang humugot sa naipon ng kaniyang ina. Kinabahan siya dahil wala na itong atrasan. Isa o dalawang araw bago ang Bagong Taon, nakakita siya ng kakarag-karag at lumang tatluhang gulong na sasaksyan sa East Tsina Gate Consignment Store na 230 yuan ang halaga. Ayos ang presyo pero napakasama ng kondisyon at di-masasakyan. Mukhang maayos ang balangkas- kahit paano'y napanatili ang hugis; walang gulong, pero mapakikinabangan pa rin ang gilid at rayos ng gulong; walang kuliling , walang kadena, at walang tapakan, ngunit may preno at pedal. Hindi siya makapagpasya at pinag-isipan niya sa lahat ng anggulo. Nalibot na niya ang buong bayan. Ang mga bagong sasakyan ay nagsisimula sa apat na raan, wala namang ipinagbibiling umaandar pang segunda mano. Sa isang groseri, nakakita siya ng isang sasakyang yari sa kawayan na mukha namang matibay, ngunit parang may mali rito. Kung magtitinda siya ng damit, kakailanganin niya ang tatluhang gulong - para naman presentable. DRAFT March 24, 2014 "Gusto mo nito? Para saan?" Lumapit ang klerk sa kaniya. "Kariton para sa mga damit." 142
"Tamang-tama. Hindi ka magsisisi. Kung poste ng telepono, o kongkreto. O iba pang katulad, hindi ko 'to irerekomenda. Pero para lamang pala sa ilang tumpok ng damit. Di ka gagastos ng higit sa sandaan sa pag- aayos nito, at pwedeng tumagal pa ng lima, anim na taon." "Bakit di-gumagalaw?" "Matigas ang preno. Aayusin ko." Ibinigay ni Huiquan ang pera, at kinaladkad ang walang gulong na sasakyan mula East Tsina Gate patungong Dongsi, at mula roon, papuntang Chaoyong Gate. Dahil sa kanyang natatanging sasakyan, naging sentro siya ng atensyon, bagaman hindi naman nakapipinsala ang mga tingin sa kanya. Matapos bumili ng ilang parte sa pagawaan ng bisikleta sa labasan ng Chaoyong Gate Boulevard, tinulak niya ang kanyang sasakyan patungong East Lane ng Kalyeng Spirit Run papasok sa gate ng bilang 18. Ang berdeng bayong na nakasabit sa kalawanging hawakan ng sasakyan ay napuno ng tinimplang baka, dalawang pinakuluang manok, may yelong isda, apat na paa ng manok at isang bote ng alak - hapunan para sa Bagong Taon. Binili niya at madaling nakuha dahil ayaw na ayaw niyang nakapila at wala naman siya talagang hinahanap para sa kanyang hapunan. Mas iniintindi niya ang kaniyang sasakyan, ang kanyang bagong kaibigan, ang kaniyang tahimik na kasama. Inimbitahan siya ni Tiya Luo para maghapunan, bisperas ng Bagong Taon. Dumaan ito habang naglalagare siya ng kahoy, nakalambitin sa kaniyang bibig ang isang pirasong manok. Tumanggi na muna siya. May naamoy ang Tiya at inangat nito ang takip ng palayok. Pinalalambot ang paa ng manok sa kumukulong sabaw. Walang makikitang berde - hindi balanseng pagkain. Sira na ang manggas ng kaniyang panlamig; puno ng kusot ang kaniyang sapatos at laylayan ng pantalon; marumi at mahaba ang kaniyang buhok. Naawa si Tiya Luo sa kaniya, ngunit tumanggi pa rin si Huiquan. Ginagamit pa rin niya ang kahoy na iniwan ni Hobo, desididong gumawa ng magandang patungan para sa kaniyang sasakyan. DRAFT March 24, 2014 Bumalik si Tiya Luo para imbitahan siyang manood ng TV - nakatatawang palabas at iba pang kawili-wiling programa. Hindi dapat palampasin. Ngunit umiling siya, hindi man lang tuminag sa kaniyang paglalagare. "Marami pa po akong gagawin." "Hindi makapaghihintay kahit pagkatapos ng Bagong Taon." 143
"Mas gugustuhin kong patapusin ninyo ako..." "Marami namang panahon. Huwag mong tapusin agad lahat. Di ka dapat magpagod, Bagong Taon pa naman." Sa umpisa, panaka-naka ang mga paputok, ngunit dumalas ang ingay at pagsapit ng hatinggabi, akala mo'y sasabog na ang mundo. Ibinaba ni Huiquan ang lagare at nagsalin ng alak. Matagal na pinalambutan ang paa ng manok kaya halos matanggal na sa buto ang mga laman nito. Tama naman ang pagkaluto, medyo matabang, marahil, kaya nilagyan niya ng kaunting toyo ang plato at isinawsaw niya ang laman dito, at kumain at uminom siya hanggang sa mamanhid ang kanyang panlasa. Maaaninag sa kaniyang bintana sa kaniyang likod ang pula at berdeng ilaw paminsan- minsan. Karangyaan kahit saan ka lumingon, mula sa mga taong kuntento sa kanilang buhay. Ano ang balak ng milyong taong ito ? Ano ang ipinagsasaya nila? Siguradong hindi siya kabilang sa kanila. Kung buhay si Ina, panahon iyon ng pagbabalot ng dumpling, iyong maliliit na pagkaing pumuputok sa bibig na parang kendi. Gustung-gusto niya iyon. Sa unang Bagong Taon niya sa kampo, pitumpu't anim ang nakain niya sa isang upuan, hanggang sa mabusog siya nang sobra't hindi na siya halos makaupo, at ginugol niya ang buong hapon sa paglalakad sa laruan. Gayunman, kahit ang alaalang ito ay hindi nakapagpasaya sa kaniya. Malagkit ang mga kamay niya dahil sa pinalambutang paa ng manok at sapin ng malagkit na baboy, at nahihilo na siya dahil sa alak. DRAFT March 24, 2014 Lumabas siya at tumayo sandali sa bakuran. Walang lamig, walang hangin. Makulay ang langit; maraming paputok sa lahat ng dako. Ang bakuran, na may mahigit sa pito o walong talampakan ang luwang, ay tulad ng balon sa ilalim ng kumikinang na bughaw na langit. Isang stereo ang bumubuga ng awit, iyong tunog na di-maintindihan. Naiisip niyang mataba at pangit ang mang-aawit. Nakapanood na siya ng ganito sa TV - magagandang boses at ngiti ngunit pangit ang hitsura nila. Kumikisay sila sa iskrin, ang mga kilos ay nagpapatingkad lamang sa kanilang kapangitan at ang mga awit nila ay ginagawang mga sigaw at halinghing. Magagandang babae lamang dapat ang ipinakikita sa TV, subalit maaaring nagkukulang na ng suplay. Bagaman lumalayo na si Huiquan sa mga babae, sumasagi pa rin sa isip niya ang imahen ng magagandang dalaga. Wala sa mga ito ang kilala niya dahil labo-labo na ang mga ito sa kanyang utak - malalabong imahen na ang intensyon ay malinaw at tiyak. May mga panahon, natatanging panahon, kung kailan pinapangarap niyang mapasasayaw niya sa kaniyang isip ang mga imahen. Ngunit sa totoong mundo man o sa mundo ng ilusyon ay hindi 144
niya mapasunod ang mga ito. Walang magawa, napilitan siyang tanggapin ang kaniyang kahinaan. Ang isip ni Huiquan ay nabaling sa malalaswang dingding -- dingding ng banyo na ang mga sugat ay hindi mabura, ginulping dingding na halos iguho ng malalaswang pag-atake. Kakaiba, malaswang isip at dumi ay kakatuwang napapagsama nang maayos doon, pinupuwersa siyang harapin ang maruming katawan na pinipilit niyang itago. Mag-isa sa bisperas ng Bagong Taon, idinagdag niya ang sarili niyang mga pantasya sa mga naroon sa maruruming dingding. Hindi pala ang mga babae kundi marahil sa sarili pala niya siya naririmarim. Sa sarili niyang paraan, inalagaan niya ang kaniyang sarili. Magulo, siyempre pa, ngunit gusto niya ang gayon, lihim, ligtas, at di-komplikado. Mas maraming mapagtataguan sa kampo kaysa kaya nilang bilangin - taniman, maisan, daluyan ng irigasyon, di pa nabubungkal na bukid - na ang tanging nagmamasid sa kaniya ay ang langit sa itaas at ang lupa sa ibaba. Nang naroon na siya, wala na siyang pagtingin kay Xiaofen, kaya wala nang direksyon ang kaniyang pagkahumaling. Alam niyang pinaglalaruan siya ng mga demonyo at wala siyang lakas para labanan ito. Bahala na. Pagod na siya. Paubos na ang mga pagputok. Ang madalang nang pagputok ay nagpatingkad sa kalaliman ng gabi. Puno na ang mg tao ng kasiyahan, pagkain, at laro, at oras ba para matulog ang lungsod, bago magbukang-liwayway. Wala siyang kasama, at pakiramdam niya'y nawawala siya. Labas sa kaniyang mga pantasya, wala siyang makitang babae na karapat-dapat sa kaniyang pagmamahal. DRAFT March 24, 2014 Si Luo Xiaofen, wala na sa kanyang isip, ay hinding-hindi ang babaeng iyon. Hindi pa niya nakikita ito simula nang lumabas siya. Nagbabakasyon ito sa Harbin kasama ng kaniyang nobyo, isang assistant sa kolehiyong normal, at isang gradwadong mag-aaral sa matematika si Luo - isang tambalang Ibinalita ni Tiya Luo, masaya at nagmamalaki, na magpapakasal na ang dalawa sa Mayo. Si Luo Xiaofen - kababata ni Hiuquan, sabay silang nag-elementarya hanggang gitnang paaralan, ngunit ngayon, wala na siyang pagkakatulad. Nasa Harbin si Luo, samantalang siya, nasa kalyeng Spirit Run, sa isang madilim na sulok, gumagawa ng hamak na bagay. Ngunit ito ang tadhana. Hinahamak siyang lagi ng tadhana. itinadhana ng langit. Sa unang araw ng bagong taon, pinagkaabalahan niya ang kaniyang sasakyan, sa ikalawang araw, inilabas iyon para paandarin. Tuwang-tuwang siya sa mga sisidlang ginawa niya. Nagbisekleta siya para tingnan ang mga pakyawan, para pag-aralan ang mga lokasyon nito. Sa ikalima pa ang 145
takdang pagbubukas ng mga ito, tila pinagkaisahan siya. Walang magagawa hanggang sa araw na ito. Matapos sumulat sa Instruktor Politikal Xue at ipadala ang liham, dumaan si Huiquan sa isang tindahan ng libro at bumili ng mga kopya ng "Mga Multo sa Isang Lumang Sementeryo at Mga Babaeng Ahas". Pagbalik sa bahay, humilata siya't nagbasa habang kinaing-isa-isa ang saging. Nitong mga nagdaang araw, nakaubos siya ng isang piling hanggang sa naging madulas ang kanyang bituka at napapapunta sa inodoro buong araw. Maayos naman ang mga libro; hindi lang siya makaalala ng istorya. Kaya't binabasa niyang muli, at parang bago at kawili-wili pa rin sa ikalawang pagbasa. Matapos niyang basahing muli ang mga libro, itinabi niya ito at ang mga pader ay tila blangko at maputla. Saging pa. Itinuturing na niyang mga gago ang mga awtor. Nakababato. Gayon pa rin bukas, at may pakialam ba siya ? Ano ang pagkakaiba ng malaki at maliit na daga ? Parehong pangit; parehong patagu-tago. Ibinigay kay Huiquan ang pwesto sa may daanan sa timog ng Silangang tulay. Dito ang mga numero ay nakapinta nang puti sa mga ladrilyo na nasa isang mahabang hanay ng tigdadalawang kwadrado-yardang pwesto; ang iba ay okupado, ang iba ay hindi. Matapos niyang ayusin ang kaniyang tindahan, tinakpan niya iyon ng ambi at inayos ang kaniyang sasakyan para magsilbing harap ng tindahan. Sa bandang kaliwa niya ay ang daanang silangan-kanluran, sa bandang kanan, ang katapat nitong tapat mismo ng paradahan para sa Eastbridge hilaga-timog. Department Store. Nasa gilid siya ng alimpuyo ng mga tao, parang di humihinto. Nasa DRAFT March 24, 2014 Wala isa man lang na tumingin sa kaniyang paninda. Pagod pa sa nagdaang okasyon, ang mga dumaraan ay palaiwas o bugnutin. Ang kaniyang designasyong ay Timog 025. Hindi magandang puwesto. Siya ang ika-25 tindero ng damit sa isang mahabang yardang lugar. Ang mga tindahan ng pagkain ay nasa hilagang bahagi ng kalye, na may di kulang sa anim na nagtitinda ng inihaw na kamote at ilan pang matatandang naglalako ng malamig na dalandan at halos bulok nang saging. Napuno ng kulay berde sa kaniyang tindahan - isang bunton ng walong kulay-olibang kasuotang pang-army. Isinampay niya ang ilan, inilatag ang iba, at isinuot ang isa. Niloko siya ng matandang lalaki sa pakyawan. Hindi maitinda ang mga kasuotan, panlamig na angora, at sapatos na gawa sa canvass. Ang naitinda lamang niya nang araw na iyon ay mga angora, madaling naubos ang dalawampung piraso. Mangyari pa, iyon ang pain para sa iba pang paninda. Ang pakyawan ay tres-diyes. Ibinenta niya ang una ng apat na yuan at ang huli, sais-beinte. Walang kinailangang magturo sa 146
kaniya. Natuto siya nang iabot sa kaniya ng unang kostumer ang pera ; huwag kang matataranta sa pera at kalimutan mo na ang pagiging magalang. Sumigla siya, sa kung anumang dahilan; kumislap ang mata niya, at napanatag siya. Sa wakas, isang bagay itong may kontrol siya. Gusto sana niyang magtago ng isang gora para sa sarili. Para itong Ku Klux Klan na talukbong - mga mata lamang ang makikita - at iyon ang kailangan ng nagtitinda. Pakiramdam ni Huiquan ay makapangyarihan siya, tulad ng misteryosong matanda na naglalako ng minatamisan na nakatayo sa harap ng Eastbridge Department Store, sa dinaraanan mismo ng hangin, ilang oras na walang imik, walang kibot. May mga kostumer siya - hindi marami, kaunti - ngunit hindi na matagalan ni Huiquan na panoorin siya, alam niyang maaari siyang sigawan nito kapag nagpatuloy pa siya. "Sapatos na tatak-Perfection mula sa Shenzhen free economic zone. Sapatos, tatak-Perfection, gawa sa Shenzen..." Nagulat ang mga naglalakad sa sigaw niyang ito. Narinig na niya ang ganitong pagtawag sa Gate ng Silangang Tsina at sa Bukanang Gate, ngunit hindi niya alam kung kaya niya ang ganito. Mahirap, sa isip niya; hindi niya kaya. Ngayon, alam na niyang mali siya sa pagtantya sa sarili. "Mga blusang Batwing! Halikayo rito ! Tingnan ninyo !" Sa pagkakataong ito, napakasama ng tunog, ngunit tila walang nagulat. Ilan pang segundo, nasanay na ang mga mamimili sa kaniyang kakaibang sigaw. Maipagkakamaling galing sa aso o sa kotse, at hindi pa rin papansinin ng mga namimili. DRAFT March 24, 2014 "Mga blusang Batwing! Seksi, seksi, seksi, mga babae!" Kung makasisigaw lang talaga siya ng kung anong malaswa para mapansin. Buong araw, binantayan niya ang kaniyang tindahan, mula umaga hanggang oras ng hapunan, ngunit wala siyang nabenta, isa man lang panlamig na angora o isang pares ng sapatos kaya -- wala maliban sa dalawampung angora. Kahit iyon lang, ang may katandaang babae sa kaniyang kanan ay naiingit, dahil gayong mas matagal na ito rito, naibenta lamang nito ay pares ng medyas at dalawang panyo. Ang tindahan sa kaliwa ay binabantayan ng lalaking dadalawampuin na muntik nang mapaaway sa isang kostumer dahil sa isang jaket na balat. Ang sabi ng kostumer, iyon ay imitasyon; ipinilit ng tindero na tunay iyong balat. Kinusot iyon ng kostumer at iginiit na imitasyon iyon mula sa ibang bansa. Naubos na ang pasensya ng tindero. Alam ni Huiquan na tunay iyong balat, ngunit hindi siya nakihalo sa gulo. Walang dahilan para sumangkot. Nang ang lalaki ay isang 147
nag-alok sa kanya ng sigarilyo, tumanggi siya. At siya naman ang nagsindi, di niya pinansin ang lalaki. Wala siyang balak na mapalapit kaninuman. Kailangang mag-ingat kapag sangkot ang ibang tao. Siya ang huli sa hanay ng mga tindahan na nagsara ng araw na iyon. Alas nuwebe na, kalahating oras matapos magsara ang department store. Madilim ang paradahan, halos walang nagawa ang mga ilaw sa kalye; wala nang kostumer sa gabi. Nagsasara na rin ang tindahan sa tapat, na binabantayan ng dalawang lalaki, ngunit kahit gabing-gabi pa, parang ayaw pa nilang tapusin ang araw; may lungkot at panghihinayang sa kanilang tinig. "Medyas na nylon, pasara na ! Otsenta sentimos ang isang pares ... otsenta sentimos isang pares ! Paubos na ang medyas na nylon. Huling tawag ! Medyas na nylon ... Dumaan ang kanilang sasakyan sa gilid ng kalye patungo sa daan, sa direksyon ng tore ng pamilyang Hu. Pumedal ang isang tindero samantalang ang isa ay nakaluhod sa sasakyan at iwinawagayway ang isang pares ng medyas na nylon. Sandali lang ang kanilang lungkot na mabilis na pinalitan ng pambihirang tuwa. Ang kanilang mga tinig - isang mataas, isang mahina - ay iginala ng hangin sa gabi. Sa sumunod na araw, nakabenta siya ng muffler. Sa ikatlong araw, wala siyang naitinda. Sa ikaapat na araw, wala pang kalahating oras pagkabukas niya ng tindahan, nakapagbenta siya ng kasuotang pang-army sa apat na karpintero na kababalik lamang sa Beijing mula sa timog. Pagkagaling sa Estasyon ng Beijing, tumungo sila sa hardware sa tore ng pamilyang Hu, at nang marating nila ang Silangang-tulay, nagkulay talong ang kanilang labi dahil sa lamig. Naligtas ang kanilang mga balat ng kasuotang panlamig ni Huiquan, at ang kanilang pera ay mabilis niyang isinilid sa kaniyang bulsa. Bago siya nakapagtinda, matamlay niyang hinarap ang negosyo, ngunit nagbigay ng inspirasyon ang pagbili ng mga karpintero. Tiyaga ang susi para sa isang buhay na matatag. Kahit sa pinakamalalang panahon, walang ibubunga ang mawalan ng pag-asa. Mas mabuting maghintay kaysa sa umayaw, dahil walang makaaalam kung kalian kakatok ang oportunidad, Hindi naman sa lahat ng pagkakataon ay malas ka, hindi ba ? Nag-iisip si Huiquan. Mula sa Raya : Pagbasa at Pagpapahalagang Pampanitikan sa Filipino ni Aurelio S. Agcaoli,2005 DRAFT March 24, 2014 148
Oops ! Alam kong may kaalaman ka na sa maikling kuwento dahil napag-aralan mo na ito noong nakaraang markahan kung saan sinuri ang kuwentong makabanghay. Ngayon naman ay pag-aaralan mo ang kuwento ng katutubong-kulay. Alam mo ba na ... Sa kuwentong makabanghay, ang binibigyang-diin ng sumulat ay ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari o ang madulang pangyayari? Sa kuwento naman ng tauhan, nakapokus ang mga pangyayari sa tauhan upang mabigyan ng kabuuang pag-unawa ang mga mambabasa tungkol sa kanila. Pinapahalagahan naman sa kwento ng katutubong-kulay ang tagpuan - ang pook/lugar na pinangyarihan ng kwento. Karaniwan ay maraming paglalarawan tungkol sa pook - hindi lamang pisikal kundi pati na rin ang mga pangkalahatang pag-uugali ng mga tao roon, ang kanilang mga kilos/gawi, mga paniniwala, pamahiin, at pananaw sa buhay. mula sa Sambotani III ni Bernie C. Santos, 2007 GAWAIN 3. Pagpapalawak ng Kaisipan Ipaliwanag ang sumusunod na kaisipang hango sa kuwentong binasa. Kaisipang Hango sa Kuwento Paliwanag 1. Kailangang palakasin niya ang kaniyang loob; kung ididilat lamang niya ang kanyang mata, paaandarin ang utak, at di-matatakot magtrabaho, maaayos ang lahat. 2. Saanman siya magpunta, laging may DRAFT March 24, 2014 nagsasabi sa kaniya kung ano ang dapat at di-dapat gawin; sa pagtingin sa kaniya nang mababa, umaangat ang kanilang sarili. 3. Gusto niyang lumaban, pero wala siyang lakas. Kaya magpapanggap siyang tanga, umiiwas sa mga nagmamasid at nagmamatyag. 4. Isa siyang basurahan o isang pirasong basahan na nais magtago sa isang butas. 5. Mas mabuting maghintay kaysa umayaw, dahil walang nakakaalam kung kailan kakatok ang oportunidad. 149
Natutuwa ako sa ipinakita mong kahusayan. Alam kong handa ka nang linangin at paunlarin pa ang kakailanganing pang-unawa sa tulong ng mga inilaang gawain. GAWAIN 4. Kayarian ng Kuwento Buuin ang kayarian ng kuwento sa pamamagitan ng pagsagot sa mga gabay na tanong na nasa loob ng kasunod na graphic organizer. Sagutin sa sagutang-papel 1.Tauhan NIYEBENG ITIM 2. Tagpuan Lugar Panahon ni Liu Heng Isinalin sa Filipino ni Galileo S. Zafra 3.Paksa /Tema 4. Banghay a.Panimula b.Suliranin DRAFT March 24, 2014 c.Reaksyon d.Layunin e.Ginawa 5. Wakas f.Kinalabasan Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Sino ang mga tauhan sa kuwento ? Ipakilala. 2. Ilarawan ang tagpuan ng kuwento. Sa iyong palagay, anong panahon naganap ito ? Patunayan. 3. Ano ang tema ng kuwentong binasa ? 150
4. a. Paano sinimulan ng may-akda ang kuwento ? b. Ano ang suliraning taglay ng pangunahing tauhan ? c. Paano hinarap ni Hiuquan ang kaniyang problema ? d. Paano sinikap ni Huiquan na malutas ang kanyang suliranin ? e. Ano ang mga hakbang na kanyang isinagawa ? f. Ano ang kinalabasan ng mga hakbang na ito ? 5. Paano winakasan ng may-akda ang kuwento ? Inaasahan kong malinaw na sa iyo ang mga pangyayari sa kuwento. Suriin natin ang kaugalian at uri ng pamumuhay ng Tsino na inilalarawan sa kuwento. GAWAIN 5. Mailalarawan Mo Ba? Pag-aralang mabuti ang mga ilustrasyon. Ilarawan ang lugar na kinabilangan ni Huiquan. Ilarawan din ang kaniyang kilos/gawi at paniniwala. DRAFT March 24, 2014 Huiquan Habang nasa loob ng bilangguan nakalaya na kasama ang kaniyang Tiya Luo 151 Nagtitinda ng angora at iba pa
Binabati kita sa iyong kahusayan! Ituloy mo pa ang pagpapalalim ng iyong kaalaman kaugnay ng tinalakay na bahagi ng aralin. Babasahin mo pa ang isang tekstong naglalarawan tungkol naman sa ating bansa. Alamin mo ang mga kilos at gawi pati na ang uri ng pamumuhay ng mga tao sa Maynila. Paano naiiba ang maikling kuwento ng katutubong-kulay sa iba pang uri nito. Alamin mo rin kung paano nakatutulong ang kaalaman sa pagpapalawak ng pangungusap sa paglalarawan ng kultura. Nagmamadali ang Maynila ni Serafin C. Guinigundo "GINTO... GINTO... Baka po kayo may ginto riyan? Mga mama ... mga ale... ginto.." ang alok-anyaya ng isang babaing nakakimona at ang saya ay humihilahod sa sakong at siyang lumilinis sa makapal na alikabok sa bangketa. Baka po kayo may ginto?" ang muling sigaw ng babae. "Kung may ginto ako ay bakit ipagbibili ko ? Hindi baga mahal ang ginto kaysa sa kwalta?" sambot ng isang lalaki na ang kausap ay ang kaakbay. Ang kalipunan ng mga taong naglipana sa Azcarraga, Avenida Rizal at Escolta ay mga mamimiling walang puhunan (karamihan) at mga tagapagbili ng mga bagay na wala sa kanila at lalong hindi kanilang pag-aari. Ang hanapbuhay ng mga ito ay magtala sa papel ng mga bagay na nababalitaang ipinagbibili. Madalian ang kanilang usapan. Mabilis magkasundo. Tiyak ang pook na tipanan - - sa harap ng isang mesa: sa ibabaw ng umaasong kapeng-mais na pinapuputla ang kulay ng gatas na may bantong gata ng niyog. Kung sila'y palarin: kakamal ng libo, kung mabigo naman ay gutom maghapon. DRAFT March 24, 2014 Sa tawaran ay hindi magkamayaw. Tingin. Tawad. Tingin. Silip. Tawad. Tingin sa singsing, sa kuwintas, hikaw at pulseras. "Ilang ply, ano ang sukat ng goma?" Usisa ng isa. "Ano? In running condition ba ? Baka hindi. Mapapahiya tayo." Ang paniniyak ng isa naman. "Aba! Sinasabi ko sa iyo ... garantisado. Hindi ka mapapahiya ," tugon ng tinanong. "Hoy, tsiko, ang iyong lote, may tawad na. Ano, magkano ang talagang atin doon ? Mayroon na ba tayo ? Baka wala ? Ihanda mo ang papel. 152
Bukas ang bayaran. Tiyakin mo lang ang ating salitaan, ha ? Kahit hindi nakasulat... ikaw ang bahala?" "Ako ang bahala, boy. Alam mo na ang bilis natin. Hindi ka maaano. Hawak natin ang ibon." halaw sa Haraya II ni Aurora Batnag et al. Alamin natin kung naunawaan mo ang pangalawang teksto na iyong binasa. Ipagpatuloy mo ang iyong kasipagan sa pagsagot sa mga gawain. GAWAIN 6. Ilarawan Mo Batay sa binasang teksto, ilarawan mo ang lugar, kilos/gawi, at uri ng pamumuhay ng mga tao noon sa Maynila. Magaling at madali mong naunawaan ang ikalawang teksto. Balikan natin ang tanong sa panimula. Paano nakatutulong ang kaalaman sa pagpapalawak ng pangungusap sa paglalarawan ng kulturang Asyano ? Upang masagot ang mahalagang tanong na ito pag-aralan mo ang tungkol sa pagpapalawak ng pangungusap. GAWAIN 7. Pagsasanib ng Gramatika/Retorika Ang panaguri at paksa ay panlahat na bahagi ng pangungusap. Ang bawat isa sa dalawang panlahat na mga bahaging ito na maaaring buuin pa ng maliliit na bahagi. Napalalawak ang pangungusap sa mga maliliit na bahaging ito. DRAFT March 24, 2014 Ang mga pampalawak ng pangungusap ay (1) paningit, (2) panuring (pang-uri at pang-abay), at (3) pamuno at mga kaganapan. Tatalakayin lamang natin ang tungkol sa ikalawa. Ang panuring bilang pampalawak ng pangungusap. Dalawang kategorya ng mga salita ang magagamit na panuring, ang pang-uri na panuring sa pangngalan o panghalip at ang pang-abay na panuring sa pandiwa, pang-uri o kapwa pang-abay. Naririto ang ilang pangungusap na nagpapakita ng pagpapalawak sa pamamagitan ng pang-uri. Batayang pangungusap: Si Huiquan ay bilanggo. 153
1. Pagpapalawak sa pamamagitan ng karaniwang pang-uri: Si Huiquan na ulila ay bilanggo. 2. Pagpapalawak sa pamamagitan ng pariralang panuring: a. Si Huiquan na ulila ay dating bilanggo. b. Si Huiquan na ulila sa mga magulang ay dating bilanggo. c. Si Huiquan na ulila sa mga magulang ay dating bilanggo sa Tsina. d. Si Huiquan na ulila sa mga magulang na mahilig magbasa ng aklat ay dating bilanggo sa Tsina. 1. Pagpapalawak sa pamamagitan ng ibang bahagi ng panalita na gumaganap ng tungkulin ng pang-uri. a. Pangngalang ginagamit sa panuring: Si Huiquan na tindero ay dating bilanggo. b. Panghalip na ginagamit sa panuring: Si Huiquan na tinderong iyon, ay dating bilanggo. c. Pandiwang ginamit na panuring: DRAFT March 24, 2014 Si Huiquan na tinderong iyon na sumisigaw ay dating bilanggo. 2. Bigyang-halimbawa naman natin ang mga pampalawa na pang-abay. a. Batayang pangungusap: Umalis si Maciong. b. Pagpapalawak sa pamamagitan ng pang-abay na pamanahon: Umalis agad si Maciong. c. Pagpapalawak sa pamamagitan ng pang-abay na pamaraan: Patalilis na umalis agad si Maciong mula sa Makabagong Balarilang Filipino ni Alfonso O. Santiago at Norma G. Tiangco, 2003 154
Pagkatapos mong pag-aralan kung paano mo mapapalawak ang pangungusap, gawin mo na ang kasunod na mga pagsasanay. Pagsasanay 1. Isip... Isip... Mula sa mga pangungusap na hango sa mga tekstong binasa, palawakin ang pangungusap batay sa dalawang kategorya na iyong pinag- aralan. Isulat sa papel ang iyong sagot. 1. Palawakin ang pangungusap gamit ang pang-uri Si Tiyo Li ay pulis. 2. Palawakin ang pangungusap gamit ang pang-abay Bumili ang ale. Pagsasanay 2. Saliksik... Dunong Magsagawa ng pananaliksik tungkol sa kaugalian at uri ng pamumuhay ng alinmang bansa sa Silangang Asya. Pumili lamang ng isang bansa ito ba ay sa bansang Hapon, Taiwan, Hilagang Korea, Timog Korea, Mongolia o Tsina. Itala ang mga impormasyong iyong nakuha at sikaping gumamit ng mga panuring sa pagpapalawak ng pangungusap. Maging handa sa pag-uulat sa klase. Gawin nang dalawahan. C. Pagnilayan at Unawain 1. Paano naiiba ang maikling kwento ng katutubong-kulay sa iba pang uri ng kwento ? DRAFT March 24, 2014 2. Paano nakatutulong ang pagpapalawak ng pangungusap sa paglalarawan ng kultura ? D. Ilipat GAWAIN 8. Masubok Nga Isa kang tourist guide at ang iyong mga kamag-aral ay mga turista na galing sa iba't ibang bansa sa Asya. Hihikayatin mo sila na magustuhan ang bansang bibisitahin. Kaya ikaw ay magsasagawa ng pasalitang paglalarawan ng alinmang bansa sa Silangang Asya. Ang paglalarawan mo bilang tourist guide ay tatayain sa mga sumusunod na pamantayan. 155
A. Tiyak ang mga Datos na Ginamit sa Paglalarawan ... .. 50 % B. Wastong Bigkas at Intonasyon ... .. 30 % C. Tiwala sa Sarili, Panghikayat at Presentasyon ... 20 % Kabuuan ... 100 % Binabati kita at napagtagumpayan mo ang mga gawaing ibinigay sa iyo. Mayroon pa bang konsepto na hindi malinaw sa iyo. Balikan lamang ang bawat bahagi ng modyul na ito o huwag kang mahiyang magtanong sa iyong guro sa Filipino. Alam mo bang isa na lamang at matatapos mo na ang ikalawang markahan. Ang kultura naman ng bansang Mongolia ang ihahatid sa iyo ng susunod na aralin. Maligayang paglalakbay at pag-aaral! DRAFT March 24, 2014 156
Aralin 2.5 A. Panitikan: Munting Pagsinta Dula - Mongolia Mula sa Pelikula ni Sergei Bordrov Hinalaw ni Mary Grace A. Tabora B. Gramatika / Retorika: Cohesive Device o Kohesiyong Gramatikal (Pagpapatungkol o Reference) C. Uri ng Teksto: Naglalarawan Panimula Ang pamumuhay sa bansang Mongolia ay natatangi sanhi ng lokasyon nito. Ito'y nakapagitan sa bansang Siberia at Tsina at napapalibutan ng mga disyerto at mga ilog. Ang Mongolia ay binubuo ng iba't ibang tribo at karaniwang namumuhay silang mga lagalag. Ang kalagayang ito ay masisilayan sa kanilang panitikan. Sa araling ito, inaasahang maipamamalas mo ang pag-unawa at pagpapahalaga sa dula na may pamagat na "Munting Pagsinta" na hinalaw ni Mary Grace A. Tabora sa pelikula ni Sergei Bordrov na mula sa Mongolia. Matututuhan mo rin ang kahalagahan ng mga cohesive device o kohesiyong gramatikal sa pagbuo ng mga pahayag o diyalogo. DRAFT March 24, 2014 Gayundin, sa pagtatapos ay makikibahagi ka sa pagtatanghal ng isang dulang naglalarawan sa karaniwang pamumuhay ng tao sa alinmang bansa sa Silangang Asya. Tatayain ang nasabing pagganap batay sa sumusunod na pamantayan: kahusayan ng pagganap, orihinalidad ng kaangkupan ng mga elemento at makatotohanan. iskrip, Walang dudang sa pagtatapos ng araling ito ay masasagot mo nang may pag-unawa ang mga tanong na... Bakit mabisa ang dula sa paglalarawan ng karaniwang buhay at paano mabisang makabubuo ng mga pahayag o diyalogo ng dula? 157
Yugto ng Pagkatuto A.Tuklasin Isagawa mong mabuti ang mga panimulang gawain sa ibaba, huwag kang mag-alala madali lamang iyan sa iyo. Sagot na! GAWAIN 1. Piliin Mo! Piliin ang mga elemento ng dula sa kaliwang maskara at isulat ito sa loob ng maskara sa gawing kanan. DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 2. Kaya Mo! Sagutin ang mga tanong. 1. Ano-anong mga pangyayari ang kadalasang ipinakikita sa dula? 2. Ano ang nauunawaan mo sa cohesive device o kohesiyong gramatikal? GAWAIN 3. Ibahagi Mo! Itala ang mga karaniwang pangyayari sa iyong buhay at tukuyin kung anong elemento ng dula ito naangkop mula sa isinagot mo sa Gawain 1. Ibahagi ito sa isasagawang brainstorming sa klase. 158
Nakompleto mo na ang unang yugto. Lumipat ka na ngayon sa susunod na yugto. B. Linangin Kung ang pag-uusapan ay ang serye ng mga pangyayari sa buhay ng tao, maaaring ang pangyayari ngayon sa iyong buhay ay nangyari o nangyayari rin sa buhay ng isang taga-Mongolia. Upang mapatunayan mo na mabisa ang dula sa paglalarawan ng karaniwang pamumuhay ng tao, naririto ang isang akdang hinalaw sa pelikula mula sa Mongolia. Basahin at unawain. Munting Pagsinta mula sa pelikulang Mongol: The Rise of Genghis Khan ni Sergei Bordrov Hinalaw ni Mary Grace A. Tabora Mga Tauhan: Temüjin- anak ni Yesügei na mula sa Tribong Borjigin Yesügei- ama ni Temüjin Borte- isang dalaginding na taga ibang tribo Tagpuan: Kawangis ng madilim na kalangitan ang nadarama ng magiting na mandirigmang naninimdim sa takbo ng kapalarang sinapit na nakatalungko sa isang sulok ng makipot at karima-rimarim na piitan. Temüjin: Anong saklap na mapiit sa kulungang malupit? Ito ay silid ng DRAFT March 24, 2014 kalungkutan.Tila kailan lamang nang kasa-kasama ko si ama... Yesügei: Temüjin, bilisan mo na riyan. Kailangan nating magmadali? Temüjin: Bakit ama? Yesügei: Malayo ang ating lalakbayin. Kailangang huwag tayong magpatay-. patay. Mahalaga ang ating sasadyain. Temüjin: Naguguluhan ako sa iyo ama. Kanina ka pa nagmamadali at sinasabing mahalaga ang ating sadya sa ating pupuntahan? Ano ba iyon? Yesügei: Ika'y siyam na taong gulang na, sa edad mong iyan Temüjin ay dapat ka nang pumili ng iyong mapapangasawa. 159
Temüjin: Itay ako'y masyado pang bata para sa bagay na iyan. Ang kasal ay sa matatanda lamang. Yesügei: Aba't ang batang ito, hindi naman ibig sabihin na kapag nakapili ka na ng babaing pakakasalan mo ay magsasama na kayo. Isang simpleng pamimili lamang ng babae ang gagawin mo at pangakong siya'y iyong pakakasalan. Temüjin: Ganoon po ba iyon? Yesügei: Oo, anak.Tayo'y nabibilang sa Tribong Borjigin kaya't ikaw ay pipili ng babaing mapapangasawa sa Tribong Merit. Temüjin: Bakit sa Tribong Merit siya kailangang magmula? Hindi naman iyon ang ating tribo. Yesügei: Malaki ang atraso ko sa tribo, kaya't sa ganitong paraan ako'y makababawi sa kanila. Temüjin: Sa tingin mo ba ama sa ating gagawin ay kalilimutan na nila 'yon nang ganoon na lamang. Yesügei: Hindi ko alam. Tingnan natin kung ano ang mangyayari. Mas mabuting may gawin akong paraan kaysa sa wala. Temüjin: Kung iyan po ang sa tingin ninyo'y tama. DRAFT March 24, 2014 Tagpo: Sa maliit na nayong liblib na kinatatayuan ng ilang kabahayan. Yesügei: Temüjin, magpahinga muna tayo. Temüjin: Mabuti 'yan ama. Napagod na rin ako. Gagalugarin ko lamang ang paligid. Yesügei: Huwag kang lalayo at mag-iingat ka. Tagpo: Mapapadpad si Temüjin sa isang dampa kung saan nakatira ang dalaginding na si Borte. Mabibigla siya sa di inaasahang pagbagsak ng pinto ng kanilang kusina na likha ng aksidenteng pagkabuwal ni Temüjin. Borte: Aaay! May magnanakaw! 160
Temüjin: Shhh (Tatakpan ang bibig ni Borte). 'Wag kang sumigaw, wala akong gagawing masama. Borte: (Pipiliting magsalita kahit nakatakip ang bibig.) Temüjin: Tatanggalin ko ang pagkakatakip ng bibig mo kung mangangako kang hindi ka na mag-iingay. Magtiwala ka sa akin hindi ako. masama (Habang dahan- dahang inaalis ang kamay sa bibig ni Borte.) Borte: (Sa isang mahinang tinig) Bakit kita paniniwalaan? Di naman kita kilala. Temüjin: Kahit di mo ako kilala kaya kong patunayan sa iyo na ako'y mabuti. Borte: (Mariing pagmamasdan si Temüjin) Aber paano mo patutunayan 'yang sinasabi mo? Sige nga! (Taas noo). Temüjin: Basta ba di mo ako pagtatawanan sa sasabihin ko sa iyong patunay. Borte: Tingnan natin. Temüjin: (Tila seryosong nag-iisip na may ngiti sa labi) Borte: Anong nginingiti mo riyan? Sabi mo 'wag akong tatawa, ikaw lang pala ang tatawa. DRAFT March 24, 2014 Temüjin: Heto na, handa ka na ba? Borte: Kanina pa, ang bagal mo naman. Temüjin: Nais ko sanaaaannnng (magkakandautal) sa...sanang ikaw ang babaing mapangasawa ko.( Mababa ang tono) Borte: Siraulo ka ba? Niloloko mo ako no? Kabata-bata pa natin. Temüjin: Seryoso ako. Ano payag ka ba? Borte: Ganon-ganon lamang ba iyon? 161
Temüjin: Alam kong mahirap akong paniwalaan, hayaan mong ipaliwanag ko sa iyo. Kasama ko si Itay, kami'y papunta sa tribo ng mga Merit upang pumili ako ng aking mapapangasawa. Ngunit ikaw ang ibig ko, ikaw ang pinipili ko. Borte: Anong mayroon sa akin, bakit ako ang pinili mo? Temüjin: Di ko rin alam. Ang tanging alam ko lamang ay ito ang ibinigay ng pagkakataon sa akin. Ikaw ang aking nakita. Kaya naman pagbigyan mo na ako. Hindi naman ibig sabihin na pumayag ka ay pakakasal na tayo. Borte: (Di pa rin makapaniwala sa bilis ng mga pangyayari) Di ko malaman kung ano ang dapat kong sabihin sa iyo. (Nag-aalangan) Pero... sige na nga. Temüjin: Salamat sa iyo, ako'y labis mong pinaligaya. Asahan mong hindi ka magsisi sa iyong desisyon. Borte: (Nahihiya at halos di makapagsalita) Paano na ngayon? Temüjin: Siyempre tuloy pa rin ang buhay natin. (Masuyo ang pagkakatingin kay Borte) Pero darating ang panahon na tayo'y mamumuhay sa iisang bubong. Magkatuwang na aarugain ang ating mabubuting anak. Borte: Matagal pa iyon. DRAFT March 24, 2014 Temüjin: Oo, pangako babalikan kita pagkatapos ng limang taon. Halika puntahan natin si Ama. (Kukunin ang kamay ni Borte.) Tagpo:Magkahawak kamay na naglalakad sina Temüjin at Borte sa paghahanap sa ama kay Yesügei na kanilang makikita na nakatunghay sa ilog. Temüjin: Ama! Yesügeii: (Mapapaharap at magpapalipat-lipat ang tingin sa dalawa pati sa kanilang kamay) Anong...Sino siya...Bakit? Temüjin: Ama, siya po ang babaing napili ko. Si Borte. Borte: Magandang hapon po. Kumusta po kayo? 162
Yesügei: Pero... Temüjin: (Agarang magsasalita) Paumanhin po sa pagdedesisyon ko nang di nagpapaalam sa inyo pero buo po ang loob ko sa aking ginawa. Sana'y maunawaan n'yo po ako. Yesügei: Ganang desidido ka na, sino ba ako para di-sumang-ayon sa iyong kagustuhan. Ang iyong buhay naman ang nakataya rito. (Matiim na titingnan si Borte) Okay lang ba sa iyo? Borte: Opo! Yesügei: Kung gayon, halina kayong dalawa at kausapin natin ang mga magulang mo Borte. Matapos makipagkasundo sa mga magulang ni Borte, ang mag-ama ay naglakbay pauwi sa kanilang dampa sa malayong nayon ng Mongolia. (Si Temüjin ay si Genghis Khan.) Alam mo ba na... Ang mga elemento ng dula ay ang sumusunod? 1. Iskrip Pinakakaluluwa ng isang dula Lahat ng bagay na isinasaalang-alang sa dula ay naaayon sa isang iskrip Walang dula kapag walang iskrip 2. Gumaganap o Aktor Ang mga aktor o gumaganap ay ang nagsasabuhay sa mga DRAFT March 24, 2014 tauhang nasa iskrip Sila ang bumibigkas ng diyalogo Sila ang nagpapakita ng iba't ibang damdamin Sila ang pinanonood na tauhan sa dula 3. Tanghalan Anumang pook na pinagpasyahang pagdausan ng isang dula ay tinatawag na tanghalan 4. Direktor Ang direktor ang namamahla at nagpapakahulugan sa isang iskrip ng dula Siya ang nag-iinterpret sa iskrip mula sa pagpasya sa kaayusan ng tagpuan, ng kasuotan ng mga tauhan hanggang sa paraan ng pagganap at pagbigkas ng mga tauhan 5. Manonood Sa kanila inilalaan ang isang dula Sila ang sumasaksi sa pagtatanghal ng mga aktor 163
GAWAIN 4. Ayusin Mo! Isulat sa patlang ang kahulugan ng mga salita sa bawat bilang sa pamamagitan nang pagsasaayos ng mga titik na nasa loob ng bubble balloon. 1. piitan 3. nakataya 2. masuyo 4. galugarin DRAFT March 24, 2014 5. patay-patay 164
GAWAIN 5. Unawain Mo! Sagutin ang mga tanong at mga gawain sa isang sagutang papel. 1. Isulat sa iba pang mga bilog ang hinihingi sa gitnang bilog. Isa-Isahin Ang Mga Bahagi Ng Dula Na Naglalarawan Ng Karaniwang Pamumuhay 2. Bakit kaya pinili ni Temujin si Borte kaysa sa isang babae mula sa tribong Merit? 3. Tama bang hilingin ang bendisyon ng mga magulang sa pagpapasya? Bakit? DRAFT March 24, 2014 4. Anong damdamin ang nangibabaw pagkatapos basahin ang akda? Ipaliwanag. 5. Ibigay ang sariling pananaw tungkol sa mga magulang na nagpapasya para sa kanilang anak? Ibigay ang 6. ipinahihiwatig ng maagang pagpili ng babaing mapapangasawa ng isang lalaking taga-Mongolia? Ipaliwanag. 7. Magbigay ng reaksiyon tungkol sa maagang pag-aasawa? Sang- ayon ka ba rito o hindi? Pangatuwiranan. GAWAIN 6. Sagutin Mo! Sagutin ang mga tanong na nasa graphic organizer sa sagutang papel. 165
1. Makatotohanan ba ang pagganap ng mga tauhan batay sa diyalogo? Patunayan. 2. Akma ba ang tanghalan/tagpuan sa mga pangyayari sa akda? Ipaliwanag. Mongol: Ang Pagtatagumpay ni Genghis Khan Hinalaw ni Mary Grace A. Tabora 2.Mahusay ba ang iskrip/banghay/ diyalogo ng dula? Bakit 3. Nailarawan ba ang karaniwang pamumuhay ng tao sa dula? Ipaliwanag. 4.Naiugnay mo ba sa iyong buhay ang mga pangyayari sa akda? Patunayan. Sa dulang mula sa Mongolia, nangibabaw ang buhay at relasyon ng mag-ama. Ito rin kaya ang lumitaw sa ikalawang dula na pag-aaralan o ibang pangyayari ng karaniwang pamumuhay ang masasaksihan? Iyong alamin. Basahin at unawain ang unang tagpo ng isang dula na inakda ni Julian Cruz Balmaceda ang "Dahil Sa Anak". DRAFT March 24, 2014 Dahil Sa Anak ni Julian Cruz Balmaceda Mga Tauhan ng Dula : Don Arkimedes Don Cristobal Manuel Rita Ang ayos ng tanghalan ay loob ng isang bahay-mayaman. Makikita sa loob ng bahay ang kasangkapang antik o sinauna. Ipalalagay rin na ang sa mga utos ng namamahay ay may ugaling mapaniwalain pananampalataya.Sa dakong kaliwa ng nanonood ay naroon ang silid ng may bahay. Sa dakong kanan ay may mga bintana, At sa dulong kanan ay isang pintong patungong labas. Sa dulong kaliwa ay may isa ring pintong patungo sa isang panig ng looban ng bahay. Pagkaangat ng tabing ay makikitang 166
nangakaupo at nag-uusap ang magpinsang si Don Arkimedes at Don Cristobal. Si Don Arkimedes(suot pambahay) at Si Don Cristobal (suot panlakad). Don Cristobal: Liwanagin mo ang ating pinag-uusapan, primo, at kung makukuro mo ang magiging hangga'y maaaring magbago ka ng isipin at palagay. Don Arkimedes: Ang lagay ba'y naparito ka upang ipagtanggol ang walang- hiyang iyan? Don Cristobal: Isipin mo, primo, na ang tinatawag mong walang-hiya ay tunay mong anak. Ang bugtong mong anak na iniwan sa iyo ng nasira... Don Arkimedes:(Titindig at magpapahalata ng kapootan) ....Primo....iya'y hindi ko na anak , mula sa mga sandaling iya'y maka-isip na gumawa ng napakalaking kasalanang gaya ng kaniyang ginawa... siya'y hindi ko na anak... Siya'y hindi karapat-dapat na magtaglay ng aking apelyido... Si Manoling ay kahiya- hiya...! Karima-rimarim...! Isang malaking batik iyan sa lahi ng mga Lakambayan... Oo, walang patawad ang kaniyang ginawa... Don Cristobal:Huwag mong ipasupil sa iyong puso ang iyong isip...Ang nangyari sa inyong mag-ama'y nangyayari sa lahat... Don Arkimedes: Nagkakamali ka, primo...hindi nangyari, kailanman sa aming lahi ang bagay na iyan ... Oo talagang walang-hiya, walang turing....walang.... DRAFT March 24, 2014 Don Cristobal: Dahan- dahan... Don Arkimedes: Hindi, hindi ako makapagdahan-dahan, kapag naglalagablab ang aking isip sa galit ...Oo... walang pinag-aralan, bastus... Don Cristobal: Baka ipalagay tuloy ng mga kapitbahay na ako'y siya mong minumura at tinutungayaw... Don Arkimedes: Ano ang mawawala sa akin pintasan man nila ako, pulaan man ako ng mga tao?Pagtawanan ako ng kahit sino... walang kailangan ...Hindi ba't ngayo'y pinagtatawanan na ako, pinupulaan at pinipintasan ng bala ng nakakikilala sa akin...? 167
Don Cristobal : Natatalastas ko ang iyong ikinagagalit . Oo, hindi kita sinisisi ... sa palagay ko'y may matuwid ka, datapwat lahat ay may kaniya- kaniyang hangganan ...Ang ginawa ng iyong anak ay isang bagay na di kataka-takang gawin ng kabataan ngayon ... dahil sa kakapusan ng pagkukuro sa mararating... Don Arkimedes: Primo... alam mo na kung gaano ang pagtatangi ko sa iyo, kaya kung pinahahalagahan mo ang ating parang magkapatid na pagsasama ay hinihiling kong huwag na nating pag-usapan ang bagay na iyan... (palipas.) Sapagka't makakain mo bang gawin sa iyo ng itinuturing mong bugtong na anak pa naman na ikaw ay dalhan ng isang apong ni di man lamang nagdaan sa simbahan? Kung sa bagay ,tayong lahat ay naging ama... ang aking ama ay naging ama rin ... ang ama ng aking ninuno ay naging ama rin ...ang ama ng... Don Cristobal: Oo, ang ama ng iyong ninuno ...ay naging ama rin. Don Arkimedes: Ngunit ni isa ma'y di nagkaroon ng kapangahasang gaya ng kapangahasang ginawa ng aking "mabait" na anak...Sayang, sayang ang pagkakapagpaaral ko sa hayop na iyan...Oo, sayang...! Walang education... Don Cristobal: Ikaw rin ang masisisi sa nangyaring iyan at hindi ang anak mo lamang ... Pinalaki mo sa malabis na layaw ang iyong anak. Nalimutan mo ang sabi ni Florante na--- DRAFT March 24, 2014 Ang laki sa layaw, Karaniwa'y hubad Sa hatol at munit sa aral ay salat... Don Arkimedes: Nakita mo na? Sa bibig mo na rin nagmumula ang pagbibigay sisi sa magulang, dahil sa kagagawan ng anak... saka ngayon ay ikaw ang mamamagitan upang huwag kong pansinin at alintanain ang kaniyang kaalibughaan...? Don Cristobal: Dapat mong malaman, primo, na ako man ay nagdaramdam din sa nangyari, kaya't kinausap ko si Manoling at sinabi ko sa kaniya na ang kaniyang ginawa ay pangit... napakapangit...! Don Arkimedes : Kapangit-pangitan...ang sabihin mo! 168
Don Cristobal : Oo, Pangit pa sa dilang pangit...ngunit ano ang sinabi niya sa akin? "Tito Cristobal", ang sabi niya... "Ang nangyari ay nangyari na at hindi na natin maiuuli pa sa rati. Hindi ko maaaring itapon sa lansangan ang aking anak ..." At kung ang ginawa ng iyong anak, ay gaya ng ginagawa ng iba na ayaw kumilala sa laman ng kaniyang laman, at sa dugo ng kaniyang dugo...ano ang sasabihin mo? Don Arkimedes: Lalo ko siyang mapapatay... Kung may pitong buhay man siya'y uutasin kong lahat... Don Cristobal: Mangyari pa... kaya ngayon, si Manoling ay wala ng paraan at magagawa kundi ang magpasan ng tungkulin ng isang ama...ang sabi nga niya: "ang nangyari'y nangyari na." At tsaka sa ibig mo, primo... agwelo ka na ... isang bagong Arkimedes ang sumilang sa iyong angkan na siyang magpapakilos ng daigdig ...." Don Arkimedes: Agwelo? Don Cristobal: Mangyari, may apo ka na ... at di apo sa pakinabang kundi apong tunay... isang apong magdadala ng iyong pangalan... Arkimedes Lakambayan Junior ... Don Arkimedes: Iyan ang hindi maaari. Don Cristobal: Kung ayaw ka ng "Junior" ay tatawagin nating Arkimedes Lakambayan, II, nalalaman mo bang ipinanganak ang iyong apo ng mismong araw ng iyong ika-50 kumpleanyos? DRAFT March 24, 2014 Don Arkimedes: Basta kung ayaw kong ipamana sa kaniya ang aking ngalan at apelyido, ay ano ang kaniyang magagawa? Maiaalis baga sa aking ipagkait ko ang aking pangalan sa iba? Don Cristobal : Diyan ka nagkakamali. Isang katutubong karapatan ng iyong apo na gamitin ang pangalang sa kaniya'y ukol. Iyan ang kayamanan mong maaaring kunin sa iyo ng iba sa harap- harapan, at ikaw ay di makakikibo. At saka isa pa: Kasalanan ba ng iyong apo na ang maging ama niya'y si Manuel, at ikaw ang maging nuno? Don Arkimedes: Matanong kita : sino ang kamukha ng bata? 169
Don Cristobal :Ikaw sa isang dako... Don Arkimedes: Ano ang ibig mong sabihin? Don Cristobal: Kamukha mo sapagkat kung makasigaw ay abot sa kapitbahay. Don Arkimedes:Demonyo...! Don Cristobal: At kung tumawa..walang iniwan sa kanyang agwela sa ina. Don Arkimedes : Sa ina? Sa ina ni Rita? Ang labandera?...Isang butil na lamang upang kalusin ang salop... Oo....Iyan pa nga ang hindi ko malunok-lunok. Papasok sa silong ng bubong ng aking tahanan ang isang anak lamang ng labandera...! Pasasaan ka, oo pasasaan ka? Don Cristobal: Diyan ka nagkamali ng panukat, primo. Kilala ko ang ina ni Rita. Oo, labandera nga, ngunit ikaw ma'y hahanga sa babaing iyon noong nabubuhay....Sa kaniyang sariling pagsisikap at sa likod ng di kakaunting pagtitiis, kahit gapang , iginapang ang pagpapaaral sa kaniyang bugtong na anak, si Rita nga, at una ang Diyos, si Rita'y nakatapos sa Normal School at nakapagturo sa paaralang bayan... Datapwat diyan siya nakilala ng iyong anak...Namatay ang kaniyang ina, at si Rita'y naiwan sa piling ng kaniyang tiya, na halos sunod- sunod na parang organo ang mga anak. Si Rita'y naalis sa pagtuturo, mula sa sandaling makilala ng mga pinuno ng paaralang bayan ang kaniyang kalagayan... at ngayo'y mag- ina silang sasagutin ng iyong anak... DRAFT March 24, 2014 Don Arkimedes: Samakatuwid, ang Ritang iyang anak ng labandera'y.... Don Cristobal: Isang babaing malinis, may puri, may dangal...at maliban sa munting batik na nilikha ng kalikutan at kagandahang lalaki ng iyong anak...ay walang maisusurot sa kaniya ang makasalanang lipunan ng mga tao. Don Arkimedes: Di kung gayon ay mag-iisang buwan na ang anak? Don Cristobal: Oo, isang buwan at labintatlong araw... Don Arkimedes: At hindi pa nabibinyagan? 170
Don Cristobal: Hindi pa, sapagkat ang ibig nila'y magpakasal muna bago pabinyagan ang iyong apo... Don Arkimedes: O, ay ano ang kanilang ginagawa? Bakit di pakasal kung pakakasal, at pabinyagan ang bata, upang lumaking moro at simaron... Don Cristobal: Kung sa bagay kapwa nangasagulang maging si Manuel, maging si Rita...ngunit palibhasa'y ibig ni Manuel na mahugasan ang kaniyang pagkakasala, kaya ang hinihintay ay ang iyong pahintulot... Don Arkimedes: Pahintulot? Aanhin pa ang pahintulot? Nang siya ba'y magtayo ng 'templo' ay nangailangan ng aking pahintulot ? Komporme na akong siya'y mag-asawa , kung ibig niya, upang mailigtas sa kasalanan ang kaniyang walang malay na anak... ngunit kung ako pa ang magiging alkagwete na magbibigay ng pahintulot... ay iyan ang hindi maaari.Sinabi mong sila'y may layang pakasal.... Aber... pakasal sila,at tapos ang kuwento. /Palipas/ Hindi ko sinisisi ang bata ... ang sinisisi ko'y ang ama't ina ... kaya kung ibig nila'y pakasal sila, kahit makasanlibo at ako'y di kikibo , sapagkat sinabi ko sa iyo na malaon nang nayari ang aking pasiya: ako'y walang anak. Ako'y nagkaroon ng isang anak na suwail, at ang suwail na yao'y malaon ko nang ipinagtulos ng kandila. DRAFT March 24, 2014 Don Cristobal : Bueno...Kung mag-uulit tayo ng salitaan ay hindi na kita sasagutin. Naganap ko na ang aking tungkulin: "Ang paalaala'y gamut sa taong nakalilimot...." anang kasabihan. Napaalaalahanan na kita, ngunit kung ikaw ang nagkukusang lumimot sa iyong tungkulin ay wala akong magagawa. Don Arkimedes: Pinasasalamatan kita, pinsan... ngunit bago ka umalis, ay utang na loob sa iyo, kung makikita mo si Manoling, sabihin mo lamang na ibig ko siyang makausap. Kapag sa unang tanungan namin ay di sumagot sa akin ng tama ... o nasirang Manoling siya o ako'y hindi na si Arkimedes... Don Cristobal : Oo, nariyan lamang si Manolo .... Tatawagin ko. (Tutungo sa may pinto at babalik)Ngunit ang paalaala ko lamang sa iyo ... Huwag mong kalilimutang si Manoling ay iyong anak. 171
Don Arkimedes: Nalalaman ko. Oo... hindi ko kalilimutan na siya'y aking anak... Don Cristobal: At hindi mo dapat pagbuhatan ng kamay... Don Arkimedes: Bakit ko pagbubuhatan ng kamay? Don Cristobal: Nakikilala kita ... kapag nagdidilim ang iyong isip ay gumagawa ka ng di mo nalalaman... Don Arkimedes: Oo, nalalaman ko.... Don Cristobal: At isaisip mo na ikaw man, at ako man ay nagdaan din tayo sa kabataan. Don Arkimedes: Pero, tatawagin mo ba, o ako ang tatawag...? Don Cristobal: Oo, ako ang tatawag... Ay, Arkimedes...Arkimedes! (Papasok sa pintong kanan, samantala'y yao't dito sa buong bahay si Arkimedes na bulong ng bulong at kumpas ng kumpas.) Naunawaan mo ba ang iyong binasa? Tingnan nga natin... GAWAIN 7. Paghambingin Mo! Gamit ang graphic organizer, paghambingin ang dulang "Munting Pagsinta" at dulang "Dahil sa Anak." Isulat ang sagot sa sagutang papel. DRAFT March 24, 2014 Munting Pagsinta Dahil Sa Anak Tagpuan: Tauhan: Pangyayari: Kaisipan Nangibabaw: Kulturang Ipinakita: Tagpuan: Tauhan: Pangyayari: Kaisipang Nangibabaw: Kulturang Ipinakita: Kongklusyon Batay Sa Paghahambing: 172
Pagsasanib ng Gramatika Gawain 8: Ikonek Mo! Hanapin mo ang mga pahayag na may salungguhit sa binasang dula. Ano ang iyong napansin sa mga ito? Tiyak na mapagtitibay mo na batay sa kaalamang nakalahad sa ibabang kahon ay makabubuo ka ng mahusay na pahayag o diyalogo ng dula. Alam mo ba na... Ang cohesive devic reference o kohesiyong gramatikal na pagpapatungkol ay mga salitang nagsisilbing pananda upang hindi paulit-ulit ang mga salita. Mga halimbawa: ito, dito, doon, dito, iyon (Para sa lugar/bagay/hayop) sila, siya, tayo, kanila, kaniya (Para sa tao/hayop) Nahahati ang kohesiyong gramatikal na pagpapatungkol sa dalawa, ang anapora at katapora. 1. Anapora- ito ay panghalip na ginagamit sa hulihan bilang pananda sa pinalitang pangngalan sa unahan. Mga Halimbawa: a) Kung makikita mo si Manoling, sabihin mo lamang na ibig ko siyang DRAFT March 24, 2014 makausap. b) Si Rita'y nakapagturo sa paaralanang-bayan, diyan siya nakilala ng iyong anak. c) Kinausap ko si Manoling, sinabi ko sa kaniya na ang kaniyang ginawa ay pangit. 2. Katapora- Ito ang panghalip na ginagamit sa unahan bilang pananda sa pinalitang pangngalan sa hulihan. Mga Halimbawa: a) Siya'y hindi karapat-dapat na magtaglay ng aking apelyido, si Manoling ay kahiya-hiya! b) Ano ang mawawala sa akin pintasan man nila ako, pulaan man ako ng mga tao? 173
Pagsasanay 1. Iguhit Mo! Suriin ang mga pahayag. Bilugan ang kohesiyong gramatikal na ginamit at isulat patlang bago ang bilang kung ito ay Anapora o Katapora. _____ 1. Nakiusap ang pangulo sa kanila, pumayag naman ang mga pulis at sundalo. _____ 2. Dito naganap ang isang himala, tunay na natatangi ang Simbahan ng Lourdes. _____3. Ang mga kababaihan ngayon ay hindi pahuhuli sa pagsabay sa pagbabagong bunsod ng modernisasyon, sila'y namamayagpag sa iba't ibang karera katulad ng mga kalalakihan. _____4. Iyan ang mga kinasangkapan niya sa pag-angat sa buhay, sipag At tiyaga talaga ang karaniwang susi sa pagtatagumpay. _____5. Mamamayan ang buhay ng isang bansa kayat tayo'y nagsisipag sa paghahanap-buhay. Pagsasanay 2. Subukin Mo! Basahin ang mga pahayag. Punan ng wastong kohesiyong gramatikal ang patlang. Tukuyin kung ito ay anapora o katapora. 1. Matutuwa ______ dahil higit na pinagbubuti ang kurikulum para sa mga mag-aaral. 2. Nagwika _____ na "Kabataan ang Pag-asa ng Bayan," ipinaliwang ni Jose Rizal ang tungkuling ginagampanan ng mga kabataan sa lipunan. 3. Ang pagmamahal ng guro sa kaniyang mag-aaral ay hindi mapasusubalian, ____ay taglay niya hanggang kamatayan. DRAFT March 24, 2014 4. Maraming natutuhan ang mga kabataan gamit ang ICT, _____ nila nakukuha ang mga mahahalagang impormasyon kailangan sa pag-aaral. 5. Sa panahon ng ________ pag-aaral, matinding pagsusunog ng kilay ang kailangan upang makamit ng mga mag-aaral ang inaasam na diploma. Pagsasanay 3. Hanapin Mo! Piliin ang mga pahayag o diyalogo sa dulang "Munting Pagsinta" na ginamitan ng kohesiyong gramatikal. Gayahin ang pormat sa kasunod na graphic organizer at gawin ito sa sagutang papel. 174
Pahayag/Diyalogo Kohesiyong Gramatikal (Anapora o Katapora) Pagsasanay 4. Likhain Mo! Sumulat ng isang maikling eksena tungkol sa nagaganap sa loob ng iyong tahanan. Gamitan ang mga pahayag ng may kohesiyong gramatikal na Anapora at Katapora. Matiwasay mong nairaos ang ikalawang yugto, ipagpatuloy mong gawin ang susunod na yugto. C. Pagnilayan at Unawain Sagutin mo ang mga tanong sa kasunod na graphic organizer ng kaliwanagan. DRAFT March 24, 2014 Bakit mabisa ang dula sa paglalarawan sa karaniwang buhay ng tao? Paano mabisang makabubuo ng pahayag o diyalogo ng dula? Ikinalulugod ko na pinagbutihan mo nang lubos at naisakatuparan nang wasto ang bawat gawaing inihanda.Sumapit ka na ngayon sa huling hamon sa araling ito. D. Ilipat Ito ang yugto kung saan magkakaroon na ng bunga ang pagtitiyaga mo sa pag-aaral ng dula at kohesiyong gramatikal. Mailalapat mo na ang mahahalagang konseptong iyong natutuhan. Kung mayroon ka pang mga 175
alinlangan tungkol sa aralin, mainam na magtanong ka sa iyong guro o balikan mo ang mga naunang yugto ng pagkatuto. Miyembro ka ng kilalang grupo ng performing artists ng bansa. Naatasan kayong magtanghal ng isang dula mula sa Silangang Asya na sumasalamin sa karaniwang pamumuhay ng alinmang bansang pinagmulan nito. Itatanghal ninyo ito sa Cultural Center of the Philippines (CCP) bilang isa sa mga atraksyon sa unang gabi ng pagbisita ng mga dignitaryo mula sa Hapon, Korea, Taiwan, Tsina at Mongolia. Upang makatiyak na maiibigan ang inyong pagtatanghal, tiyaking mayroon itong kahusayan sa pagganap, orihinalidad ng iskrip, kaangkupan ng mga elemento, at makatotohanan. Tunghayan ang rubric kung paano mamarkahan ang nilikhang produkto: Pamantayan Pagkamakatotohanan Kahusayan Sa Pagganap Orihinalidad Kabuuang Pagtatanghal Kabuuang Marka Bahagdan 10% 30% 30% 30% 100% Marka: Nagsisimula- 74%-pababa Mahusay-husay- 80 - 75% Mahusay- 90 - 81% Napakahusay- 91 - 100-% DRAFT March 24, 2014 Binabati kita sa iyong mabilis na pagkatuto! Nawa'y ipagpatuloy mong tuklasin ang ilan pang bahagi ng modyul na ito. C.Pagnilayan at Unawain (para sa Modyul 2) Ang mga komposisyong pampanitikan tulad ng tanka at haiku, pabula, sanaysay, maikling kuwento at dula ay kinapapalooban ng katotohanang masagisag o masining na sumisirit at umaantig sa ating kamalayan at damdamin. Inaalayan ka ng dagdag na karunungan at pangitaing lalong dakila 176
na gumigising sa lalong malalim na pag-iisip. Hindi lamang ito naglalayong magpahayag ng kaalaman o magpaliwanag o dili kaya'y manlibang at magpagaan ng kalooban kundi upang tuminag at tumimo sa kaisipan. Ayon nga kay Jacques Barzun, "Ang isang alagad ng sining ay may karapatan o maaari ring sabihing tungkulin na itanghal ang kaniyang mga obra upang lumaganap at mabatid ito ng madla." Hindi ba't nakasisiyang maging isang alagad ng sining? Ikalawang Markahan, ikaw ay may pagkakataong maging isang alagad ng sining. Gamit ang mga naipon mong konsepto tungkol sa mga araling tinalakay kasama ang mga kulturang Silangang Asya na iyong natutuhan, walang alinlangang makakakatha kang isang natatanging obra. At habang ika'y sumusulat, lagi mong isaisip ang winika ni Keller. "ang pagsulat ay isang biyaya, isang pangangailangan at isang kaligayahan ng nagsasagawa nito." Sa sandaling ito, bilang pangwakas na gawain sa iyong obra batay sa kalinawan, kaangkupan, kahustuhan, katiyakan, kawastuhan at may layunin. Ngunit bago ito, kailangang patunayan mo munang malawak na ang iyong natutuhan sa pamamagitan ng pagsagot sa ilang gawain. Tatayain ang GAWAIN 1.Ibuod Mo! Ibuod ang iyong napag-aralan sa pamamagitan ng pagsagot sa kasunod na gawain. Isagawa ito sasagutang papel. Kultura ng Bansang Pinagmulan ng Uri ng Panitikan Halimbawa ng Uri ng Panitikan at Pagkakatulad ngmga Kultura Kultura ng Pilipinas DRAFT March 24, 2014 Tanka at Haiku Pabula Sanaysay Maikling Kuwento 177 Dula
GAWAIN 2.Kumpletuhin Mo! Isulat ang natuklasan sa mga genre ng panitikang tinalakay sa modyul gamit ang dayagram. Ilagay ang sagot sa sagutang papel. Tanka at Haiku ANG NATUTUHAN KO SA PAG-AARAL NG... Pabula Sanaysay Maikling Kuwento Dula Ponemang Suprasegmental Modal ANG NATUTUHAN KO SA PAG-AARAL NG... Pangatnig na Magkatimbang at Di- Magkatimbang na Yunit DRAFT March 24, 2014 Pagpapalawak ng Pangungusap Gamit ang Panuring Kohesiyong Gramatikal na Anapora at Katapora GAWAIN 3.Linawin Mo! Sagutin ang mahalagang tanong na nakasulat sa aklat sa iyong sagutang papel. 178
Paano nagiging mabisa ang mga akdang pampanitikan ng Silangang Asya sa pagpapakilala ng kultura at kaugalian ng mga bansa nito sa mga mambabasa? Mahusay! Maaari ka nang umusad sa kasunod na yugto. IV. Ilipat Pag-aralan ang ilang pahabol na impormasyon na magiging gabay mo sa pagsasakatuparan ng pangwakas na gawain. Alam mo ba na... Para kay Dr. Paquito Badayos, multidimensyonal na proseso ang pagsulat na binubuo ng sumusunod na proseso: Bago Sumulat Binubuo ito ng pagpiling paksa, paglikhang mga ideya at pagbuo ng mga ideya Pagsulat Pagbuo ng draft, pagtanggap ng pagrerebisa Pagbuo ng draft, pagtanggap ng pagrerebisa DRAFT March 24, 2014 Paglalathala Kabilang dito ang pagdidisplay ng komposisyon o sulatin sa bulletin board o kaya ay paglilimbag Mga Hakbang sa Pagsulat Pre-writing- Dito ang pamimili ng paksa at pangangalap ng impormasyon para sa susulatin. Actual Writing-Nakapaloob dito ang pagsulat ng borador/draft. Rewriting- Nagaganap dito ang pagrerebisa, pagwawasto at paghahanay Ng ideya o lohika. Mga Mungkahing Tanong sa Pagsulat Ano ang paksa ng teksto ng aking isusulat? Ano ang layunin sa pagsulat nito? Saan at paano ako makakukuha ng sapat na datos kaugnay ng aking paksa? Paano ko ilalahad ang mga datos na aking nakalap upang maging higit 179 na makahulugan ang aking paksa?
Mga Tanong sa Pagrerebisa ng Sinulat Tama ba ang aking pangungusap? Maayos at malinaw ba ang pagkakalahad? May pagkakaugnay ba ang aking mga ideya? May malabo bang ideya? Angkop ba ang ginamit kong salita? May kaisahan ba ang bawat talataan ? Malinaw ba ang pangkalahatang mensahe? Basahin, unawain at isagawa mo ang nakaatang na gawain. Bahagi ng Social Awareness Program ng Samahan ng mga Nagkakaisang Bansa sa Silangang Asya ang paglulunsad ng isang Literary Exhibit na pinamagatang Ani ng Panitikan.Layon nitong magkaroon ng kamalayan ang mga Asyano sa tunay na nangyayari sa lipunang ginagalawan. Matatampok dito ang iba't ibang anyo ng akdang pampanitikan na tumatalakay sa mga kalagayang panlipunan at kultura ng Silangang Asya. Naimbitihan kang maging isa sa mga kontribyutor . Bilang isa sa mga kontribyutor, itinagubilin sa iyo na ang ipapasa mong akda ay marapat na pasok sa pamantayan nito, ito ang kalinawan, kaangkupan, kahustuhan, katiyakan, kawastuhan, at may layunin. DRAFT March 24, 2014 Naririto ang pamantayan sa isusulat na sanaysay. Akda Blg. Deskripsiyon Bahagdan 1 Kalinawan 25% 2 Kaangkupan 15% 3 Kahustuhan 15% 4 Katiyakan 15% 5 Kawastuhan 15% 6 May layunin 15% Kabuuan 100% 180
Kapuri-puri ang ipinamalas mong pagsisikap na makasulat ng isang de-kalidad na akdang pampanitikan. Pero hindi pa dito nagwawakas ang lahat, kailangang makabuo ka ng isang paglalagom sa mga natutuhan mo rito sa Aralin 2. Kumpletuhin ang Hagdan ng mga Konsepto. Ngayon, masasabi ko na... Natuklasan ko na... Natutuhan ko sa buong modyul na... Tanggapin mo ang taos-puso kong pagbati, nalampasan mo nang matiwasay ang mga yugto ng pagkatuto sa lahat ng aralin. DRAFT March 24, 2014 181
Mga Akdang Pampanitikan sa Kanlurang Asya DRAFT March 24, 2014 182
I. PANIMULA Magaling! Matagumpay mong natapos ang Modyul 1 at 2. Ngayon natitiyak kong magugustuhan mo ang susunod nating mga aralin sa Modyul 3. Tungkol ito sa mga akdang pampanitikan ng mga bansa sa Kanlurang Asya tulad ng Lebanon, Saudi Arabia, Bhutan, Israe, at India. Ang katawagang Kanlurang Asya ay kadalasang ginagamit sa mga kasulatan sa arkeolohiya. Ang Kanlurang Asya ang rehiyong pinagtatagpuan ng hangganan ng tatlong mahahalagang kontinente sa daigdig- Ang Africa, Asya at Europa. Ito ay binubuo ng bansang Arabo tulad ng Saudi Arabia, Lebanon, Jordan, Syria, Iraq at Kuwait. Pangunahing pinagkukunan ng langis ang rehiyong ito. Nanggaling din dito ang mga pangunahing relihiyon sa daigdig gaya ng Judaism, Kristiyanismo, at Islam. Ang Kanlurang Asya ay itinuturing na Moslem World at ikinakategorya bilang Arid Asya. Dito lilinangin sa iyo ang pag-unawa at pagpapahalaga sa mga akdang pampanitikan ng Kanlurang Asya tulad ng parabula, awit at elehiya, maikling kuwento, sanaysay, at epiko. Dito mo rin mababatid ang tungkol sa mga pagpapakahulugang semantika, pagpapasidhi ng damdamin, pamaksa at pantulong na pangungusap, uri ng paghahambing, at mga pahayag na nangangatwiran sa ginawi ng tauhan. Marami kang matutuklasan na kawili- wiling mga akda mula sa Kanlurang Asya. Paano nga ba naiiba ang mga akdang pampanitikan sa Kanlurang Asya sa iba pang mga bansa sa Asya? Paano nakatutulong ang mga kaalaman sa gramatika at retorika para higit mong maunawaan ang iba't ibang kultura sa Kanlurang Asya? Malalaman mo ang sagot sa mga tanong na ito sa patuloy mong pag-aaral sa mga salitang nakapaloob dito. DRAFT March 24, 2014 Sa pagtatapos ng Modyul na ito ikaw ay inaasahang makapagtatanghal ng dalawang minutong movie trailer na tatayain batay sa sumusunod na pamantayan: orihinalidad ng iskrip, pagganap, sinematograpiya, editing, at paglalapat ng musika/ tunog. 183
II. PANIMULANG PAGTATAYA Panuto: Basahin at unawain ang bawat tanong. Isulat sa patlang ang letra ng tamang sagot . 1. Isang uri ng tulang pasalaysay na naglalarawan ng kabayanihan at katapangan ng pangunahing tauhan. Inilalarawan din ang kaniyang pakikipagsapalarang pinagdaanan at binibigyang diin ang katangiang supernatural ng tauhan.Nagtataglay siya ng pambihirang lakas hindi kapani- paniwala. A. elehiya B. epiko C. awit D. tanaga 2. Isang akdang hinango sa Bibliya na kapupulutan ng aral na maaaring magsilbing gabay sa marangal na pamumuhay ng mga tao. Gumagamit ng matatalinghagang pahayag na lumilinang sa mabuting asal na dapat taglayin ng tao. A. pabula C. anekdota B. parabula D. talambuhay 3. Isang mahabang salaysay na nahahati sa mga kabanata, maraming tagpuan,maraming tunggalian, at masalimuot ang mga pangyayari. A. sanaysay C. nobela B. maikling kuwento D. dula DRAFT March 24, 2014 4. "Nagtanong ang pulis kung sino ang kumakatok at sinabi ng babae na iyon ang kanyang asawa."Alin ang pandiwang ginamit na nasa aspektong imperpektibo? A. nagtanong C. sinabi B. kumakatok D. ginamit 5. Uri ng tula kung saan nabibilang ang elehiya. A. pandamdamin C. tulang dula B. pasalaysay D. patnigan 184
6. " Sige patayin mo siya!" sabi ni Rama. Ang pahayag ay ___. A. nakikiusap C. nag-uutos B. nagmamakaawa D. nagpapaunawa 7. Dinala ni Ravana si Sita sa Lanka, ang kaharian ng mga higante at demonyo. "Mahalin mo lang ako ay ibibigay ko sa iyo ang lahat ng kayamanan," sabi ni Ravana. Pero hindi niya napasuko si Sita. Ang hindi pagsuko ni Sita kay Ravana ay nangangahulugang ________. A. Natatakot B. Mahal ang kanyang asawa C. Hindi si Ravana ang kaniyang gusto D. Naniniwala sa milagro 8. Ang pahayag na, " Ang nahuhuli ay nauuna at ang nauuna ay nahuhuli" ay nangangahulugang ________. A. kung sino ang naunang dumating ay siya rin ang unang aalis. B. lahat ay may pantay- pantay na karapatan ayon sa napag-usapan. C. ang nahuhuli kadalasan ang unang umaalis. D. mahalaga ang oras sa paggawa. 9. "Huwag mong kalilimutang ikaw ay isang banga na gawa sa lupa." Ito ay isang _______. A. pangangatuwiran C. pagpapayo B. pangangaral D. pagdadahilan DRAFT March 24, 2014 10. Habang siya'y nabibitak at unti-unting lumulubog ay naalaala ng batang banga ang pangaral ng kaniyang ina. Anong aral ang nais ipahiwatig ng pangungusap? A. Walang mabuting naidudulot ang pagsuway sa magulang B. Habang may buhay, magpakasaya ka C. Alam ng magulang kung anong makabubuti sa anak D. Umiwas sa kaway ng tukso sa paligid 11. Sinabi nila, "Isang oras lamang gumawa ang mga huling dumating, samantalang maghapon kaming nagtrabaho at nagtiis sa nakapapasong init ng araw. Bakit naman pinagpare-pareho ninyo ang aming upa? Kung ikaw ang isa sa mga huling dumating na isang oras lamang gumawa, ano ang gagawin mo? 185
A. tatanggapin ang ibinigay na upa B. pababayaran lang ang nararapat na oras ng paggawa C. hindi pakikinggan ang reklamo ng ibang kasama D. ibibigay ang sobrang upa sa nagrereklamo 12. Ano ang mangyayari kung laging sumusunod sa payo ng magulang? A. magiging sikat sa pamayanan B. bibigyan ng medalya ng pagkilala C. mapapaabuti ang buhay D. hindi masasangkot sa anumang kapahamakan 13. "Ikaw ay nararapat na makisalamuha lamang sa ating mga kauring banga." Ano ang nais ipahiwatig nito? A. huwag pakialaman ang buhay ng iba B. huwag magtitiwala sa iba C. huwag sasama sa hindi kauri D. iwasan ang pakikipagkaibigan 14. "Malungkot na lumisan ang tag-araw kasama ang pagmamahal na inialay." Ang unang linya ng tula ay nagpapahiwatig ng____ A. pag-iisa C. pagpanaw ng isang tao B. paglubog ng araw D. panibagong araw na darating 15. "Isang lalaking mahilig maglakbay sa buong mundo ang kaniyang napangasawa.Dahilan ito upang siya ay malungkot. Umibig siya sa isang guwapong lalaking mas bata sa kaniya." Ang pahayag sa itaas ay bahagi ng sinopsis ng nobela. Maaari itong: DRAFT March 24, 2014 A. simula C. kakalasan B. gitna D. wakas 16. "Nang makita nila ang kanilang mga hitsura at pananamit, nagtawanan na lamang sila. Lumabas sila ng bahay na tinatakpan ang kanilang mga mukha upang di makilala at makaiwas sa tsismis ng mga kapitbahay." Ang pahayag sa itaas ay bahagi ng _____ng isang kuwento. A. simula C. gitna B. wakas D. tunggalian 186
Basahin at unawain ang kasunod na teksto. May mga enerhiyang nukleyar at ibang kauri. Pamuksa ba ng tao o pantulong sa ating pangangailangan ang enerhiya? Napakalaki ng maitutulong ng agham at teknolohiya sa pagkakaroon ng maunlad na pamumuhay kung magagamit ito sa mabuting kaparaanan na may maganda at makataong hangarin. Hindi lamang ang pag-unlad na pisikal ang mahalaga kundi pagsasaalang-alang ng sosyal na kalagayan ng tao kaalinsabay ng mga teknolohiyang dumarating. Sa hangaring mabuti, ang agham at teknolohiya ay ilaw na magbibigay- liwanag at nag-uugnay sa lahat ng mga bansa sa mundo. mula sa Retorika ni Bandril 17. Anong uri ng teksto ang iyong binasa? A. nagsasalaysay C. naglalahad B. naglalarawan D. nangangatuwiran 18. Ano ang paksa ng tekstong binasa? A. enerhiyang nukleyar C. pisikal na pag-unlad B. pumupuksa ng tao D. makataong hangarin 19. Ano ang maitutulong ng agham at teknolohiya sa atin ayon sa teksto? DRAFT March 24, 2014 A. naging makabago tayo C. maunlad na pamumuhay B. bumubuti ang serbisyo D. nag-uugnay sa mga bansa sa mundo 20. Bukod sa pag-unlad na pisikal, ano pa ang dapat isaalang-alang? A. sosyal na kalagayan ng tao C. emosyonal na kalagayan ng tao B. moral na aspekto ng tao D. pinansiyal na kalagayan ng tao 21. Bihagin mo si Sita para maging asawa mo. Ano ang kahulugan ng salitang "bihagin"? A. ikulong C. hulihin B. bitagin D. akitin 187
22. Ang paratang sa kaniya ay isang kamalian. Ano ang kahulugan ng salitang paratang? A. bintang C. akala B. maltrato D. palagay 23. "Nahagip ng kaniyang espada ang tenga at ilong ng higante." Ano ang kahulugan ng salitang nahagip? A. nasagasaan C. nadaplisan B. natamaan D. nasugatan 24. Nakumbinsi ni Maritsa si Ravana kaya umiisip sila ng ibang paraan. Ang salitang nakumbinsi ay nangangahulugang ____. A. napaniwala C. napasubaybay B. napasunod D. napapayag 25. Ang ebidensiyang inihain laban sa kanya ay walang bisa. Ang salitang ebidensiya ay nangangahulugang ____. A. papeles C. paratang B. patunay D. paniwala 26. Ang masaklap na pangyayari, nagwakas na. Ang salitang masaklap ay nangangahulugang______. A. hindi malilimutan C. hindi maganda B. masama D. kawalang pag-asa DRAFT March 24, 2014 27. Malungkot na lumisan ang tag-araw sa kaniyang buhay. Ang ibig sabihin ng lumisan ay____. A. lumayo C. humiwalay B. lumikas D. umalis 28. Pare-pareho ang tinanggap nilang upa sa kanilang pagtatrabaho. Ang ibig sabihin ng upa ay _____. A. pautang C. utang B. bayarin D. kaukulang bayad sa paggawa 188
29. Sanlibong punglo ang naubos sa kaniyang pakikipagbakbakan. Ang ibig sabihin ng punglo ay______. A. bala C. itak B. pera D. baril 30. "Kailangang makasama ka, kung hindi mapag-iiwanan ka." Ano ang layunin ng nagsasalita? A. manghikayat C. magturo B. magpaliwanag D. mang-aliw 31. " Sa mga taong naghahasik ng kaguluhan, lumiliit na ang inyong mundo at may kalalagyan kayo." Ano ang damdamin ng nagsasalita? A. naiinis C. nalulungkot B. nagagalit D. nalulumbay 32. Ano ang ibig sabihin ng pahayag na " Banal na araw noon sa Herusalem". a. Pista ng Pangilin c. Araw ng mga Santo b. Mahal na Araw d. Pasko 33. Ang bawat nilalang ay nagtataglay ng hiram na buhay. Ano ang maaaring bumuo rito na detalyeng pangungusap? DRAFT March 24, 2014 A. Iwasan ang masamang bisyo B. Ingatan natin ang ating kalusugan C. Ipagtanggol natin ang ating karapatang mabuhay D. Lahat ay tama 34- 50. Sumulat ng paglalahad tungkol sa isang bansa sa Kanlurang Asya na pinapangarap mong marating. Hindi bababa sa 200 salita ang gagamitin sa pagsulat nito. 189
III. YUGTO NG PAGKATUTO A. Tuklasin Masaya ako na nakarating ka sa Modyul 3. Ngayon ang bansang lilibutin mo ay nasa Kanlurang Asya sa pamamagitan ng kanilang mga akdang pampanitikan. Simulan nating pagyamanin at paunlarin ang iyong kaalaman at kakayahan tungkol dito. Tuklasin natin kung ang iyong ideya ay tumutugon sa mga konseptong saklaw ng aralin. Tayo na, simulan mo na sa pamamagitan ng gawaing susukat sa abot ng iyong kaalaman. Panimulang Gawain Basahin mo ang mga pangungusap na nakahanay sa Anticipation- Reaction Guide. Pagkatapos sagutan ang kolum na BAGO BUMASA. Lagyan ng tsek (/) ang pahayag na tumutugon sa iyong kasagutan. Ikaw ba ay sumasang-ayon o di-sumasang-ayon? Hintayin mo ang kasunod ng panuto kung kailan mo sasagutan ang kolum ng PAGKATAPOS BUMASA. ANTICIPATION-REACTION GUIDE BagoBumasa MgaPangungusap PagkataposBumasa Sa panitikan nasasalamin ang kultura ng isang bansa. Magkaugnay ang panitikan at kasaysayan ng isang bansa. Walang matandang akdang pampanitikan ang mga taga- Kanlurang Asya. Sa pamamagitan ng mga akdang pampanitikan, mauunawaan mo ang kultura at tradisyon ng isang bansa. Ang mga akdang pampanitikan ay nagpapakilala sa pagiging bansa. Malalakbay natin ang isang bansa sa pamamagitan ng mga akdang pampanitikan. Mababatid natin sa akdang pampanitikan ang paniniwala, tradisyon, at pamumuhay ng isang bansa. DRAFT March 24, 2014 190
Gawain 3.11 b Hanapin sa kahon ang mga bansang matatagpuan sa kanlurang Asya at ibigay mo kung ano mga kaalamang alam mo na sa mga ito. Bhutan Turkey Meldies Singapore Cambodia Pilipinas Sri Lanka Syria Afghanistan Saudi Arabia India Hapon Kuwait Indonesia Lebanon Tsina Israel Hong Kong Nepal Malaysia Nakatutuwang isipin na nagawa mong sagutan ang gawain. Iyo namang alamin ang mga akdang pampanitikan na iniambag ng nasabing bansa upang masilayan natin ang kanilang tradisyon, paniniwala, at kaugalian ng lahing kanilang pinagmulan. Pagkatapos mong mataya ang dati mong kaalaman sa paksa, oras na upang pag-aralan ang ilan sa mga akdang pampanitikan ng Kanlurang Asya. B.Linangin Narito ang mga aralin na pag-aaralan sa Modyul 3. Nakapaloob dito ang mga paksa, pamantayang pangnilalaman, at pagganap. DRAFT March 24, 2014 191
. Aralin 3.1 1. Panitikan: Rama At Sita Isang Kabanata sa Epikong Hindu- (India) (Isinalin sa Filipino ni: Rene O. Villanueva) B. Gramatika/ Retorika: Uri ng Paghahambing ( Magkatulad at di- magkatulad a.pasahol b.palamang) C.Uri ng Teksto: Naglalarawan I. Panimula Samahan ninyo akong maglakbay sa Timog Asya, puntahan at alamin natin ang panitikan ng India.Tulad ng maraming bansa sa mundo,mayaman din ito sa mga akdang pampanitikan tulad ng Epiko. Masasalamin sa kanilang mga naisulat ang kanilang mga pangarap, mithiin, paniniwala, kultura, at tradisyon. Sa araling ito, inaasahang maipamamalas mo ang iyong pag-unawa sa epiko mula sa India na may pamagat na "Rama at Sita" na isinalin sa Filipino ni Rene O. Villanueva. Bahagi ng aralin ang pagtalakay sa mga uri ng paghahambing upang higit ninyong maunawaan ang pagkakatulad at pagkakaiba ng mga bansa sa Asya. Bibigyang-tuon din kung paano naipakikita sa mga epiko ang kabayanihan ng isang tao. Ang sagot sa mga tanong na ito ay malalaman mo lamang pagkatapos mong pag-aralan at isagawa ang lahat ng mga tagubilin ko sa araling ito. DRAFT March 24, 2014 Inaasahan ko rin na sa pagtatapos ng araling ito ay makapagtatanghal ka sa masining na paraan ng isang informance tungkol sa itinuturing na bayani sa alinmang bansa sa Asya.Tatayain ang produkto o pagganap batay sa sumusunod na pamantayan: kasuotan o props, pagganap ng tauhan at kulturang lumitaw sa epiko 192
Yugto ng Pagkatuto A.Tuklasin GAWAIN I. Name the Picture Game Basahin at unawaing mabuti ang mga pahayag na nauukol sa larawan. Isulat ang sagot sa bilang na nakalaan sa bawat larawan. Mahuhulaan mo ba? 1. Ako ay isang relihiyosa. Pag-ibig ko'y ipinadama sa tao. Nakilala ako sa buong mundo. sa taguring The Living Saint ay nakilala ako nang ako'y buhay pa. Sino ako? Sagot________ 2. Simbolo ito ng pagmamahal. Gusaling ipinagawa ni Shah Jahan upang magsilbing libingan ng kaniyang asawang si Mumtaz Mahal. Ano ito? DRAFT March 24, 2014 Sagot:_________ 193
3. Isa itong bansa sa Timog kanlurang Asya Si Pratibha Patil ang pangulo nila Kahanga-hanga kanilang pilosopiya Kagandahan, katotohanan at kabutihan Ito ang kanilang pinahahalagahan Anong bansa ito? Sagot:_________ 4.Pinakatanyag na pagbati ng mga Hindu Isinasagawa namamaalam Ang dalawang palad ay pinagdadaop at nasa ibaba ng mukha Mahuhulaan mo ba kung anong salita? kapag bumabati o Sagot:________ Ang lahat ng iyong sagot ay may kinalaman sa bansang India. Kaya maaari ka nang makapag-isip ng salita o iba pang mga bagay na mapagkakikilanlan mula sa bansang ito. DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 2.KilalanINDIA 1. Lagyan ng salitang mapagkakikilanlan sa bansang India. INDIA 194
2. Mula sa pilosopiya ng India na katotohanan lamang ang nagtatagumpay. Paano ipinakikita sa epiko ang pananagumpay ng mga pangunahing tauhan? 3. Ano naman ang pilosopiya mo o paniniwala sa buhay? Mula sa Gawain A at B ay natuklasan na natin na ang India ay at mayaman paniniwala, pakikipagkapwa.Paano kaya naiiba ang bansang ito sa iba pang bansa sa Asya? Bakit kailangan natin malaman ang mga ito? Paano mo mapahahalagahan ang kultura at mga paniniwalang ito? Aalamin natin ang sagot sa mahahalagang tanong sa unang bahagi at tiyakin kung may kaugnay ang inyong tugon. sa kultura, pananampalataya, B. Linangin Mayaman ang India sa kultura at paniniwala. Pinaniniwalaan ng bansang ito ang kagandahan, katotohanan, at kabutihan.Naniniwala sila na pinagpapala ng Diyos ang maganda at matalino at kumikilos nang ayon sa kanilang lipunan.Napakarami rin nilang mga tradisyon. Halos sa loob ng apat na libong taon ay tila hindi nagbago ang mga kinagisnang tradisyon ng mga Hindu. Ang mga ito ang pumukaw sa interes ng mga dayuhang manlalakbay.Malimit na nababasa ang mga kultura nila sa kanilang epiko.Bago mo basahin ang halimbawa ng epiko ng India,isulat sa iyong sagutang papel ang mga pangunahing katangian ng epiko. Rama At Sita (Isang kabanata ) Epiko - Hindu ( India) (Isinalin sa Filipino ni Rene O. Villanueva) DRAFT March 24, 2014 Sa gubat tumira sina Rama, Sita at Lakshamanan nang ipatapon sila mula sa kaharian ng Ayodha. Minsan, isang babae ang dumalaw sa kanila. Hindi nila alam, nagpapanggap lamang ang babae. Siya ay si Surpanaka, ang kapatid ni Ravana, na hari ng mga higante at demonyo. " Gusto kitang maging asawa", sabi nito kay Rama. " Hindi maaari sabi ni Rama, " may asawa na ako"Narinig ni Sita ang dalawa kaya lumabas siya. Niyakap ni Rama si Sita sa harap ni Surpanaka. Nagselos nang husto si Surpanaka.Sa galit ay bigla siyang naging higante. Nilundag niya si Sita para patayin. Pero mabilis na nayakap ni Rama ang asawa at agad silang nakalayo kay Surpanaka, siya namang pagdating ni Lakshamanan. "Sige patayin mo siya!" sabi ni Rama. Binunot ni Lakshamanan ang kanyang espada at nahagip niya ang tenga at ilong ng higante. " Sino ang may gawa nito?", sigaw ni Ravana nang makita ang ayos ng kapatid. 195
Nagsinungaling si Surpanaka kay Ravana para makaganti kay Rama. Sinabi niyang nakakita siya ng pinakamagandang babae sa gubat at inalok niya itong maging asawa ni Ravana pero tumanggi ang babae. Nang pilitin daw niya, tinagpas ng isang prinsipe ang kanyang ilong at tenga."Tulungan mo ako, Ravana," sabi pa nito."Bihagin mo si Sita para maging asawa mo." Naniwala naman si Ravana sa kuwento ng kapatid. Pumayag siyang ipaghiganti ito. Ipinatawag ni Ravana si Maritsa. May galing si Maritsa na mabago ang sarili sa kahit anong anyo at hugis. Nang malaman ni Maritsa na sina Rama at Lakshamanan ang magkakalaban, tumanggi itong tumulong. " Kakampi nila ang mga Diyos.", Sabi ni Maritsa. "Kailangan umisip tayo ng paraan kung paanong makukuha si Sita nang hindi masasaktan sina Rama." Nakumbinsi naman si Ravana kaya nag- isip sila ng patibong para maagaw nila si Sita. Isang umaga habang namimitas ng bulaklak, nakakita si Sita ng isang gintong usa. Tinawag agad niya sina Rama at Lakshamanan para hulihin ang usa na puno ng mamahaling bato ang sungay." Baka higante rin iyan," paalala ni Lakshamanan.Dahil mahal na mahal ang asawa, kinuha ni Rama ang kanyang pana at busog. " Huwag mong iiwan si Sita kahit ano ang mangyari," bilin ni Rama sa kapatid. Parang narinig ng usa ang sinabi ni Rama.Agad itong tumakbo kaya napasigaw si Sita. " Bilis! Habulin mo ang gintong usa!" Matagal na naghintay ang dalawa pero hindi pa rin dumarating si Rama. Pinilit ni Sita si Lakshamanan na sumunod sa gubat. " Hindi, kailangan kitang bantayan,"sabi nito.Ilang oras pa silang naghintay nang bigla silang nakarinig ng isang malakas na sigaw. Napaiyak si Sita sa takot pero ayaw pa ring umalis si Lakshamanan kaya nagalit si Sita." Siguro gusto mong mamatay si Rama para ikaw ang maging hari."sabi nitokay Lakshamanan. Nasaktan si Lakshamanan sa bintang ni Sita. Para patunayang mahal niya ang kapatid, agad siyang sumunod sa gubat. Wala silang kamalay-malay na sa labas ay naghihintay si Ravana. DRAFT March 24, 2014 Sa gubat, napatay ni Ravana ang usa at bigla itong naging si Maritsa. Nagpanggap naman si Ravana na isang matandang paring Brahmin. Nagsuot ng kulay kahel na roba at humingi siya ng tubig kay Sita. Hindi nakapagpigil si Ravana." bibigyang kita ng limang libong alipin at gagawin kitang reyna ng Lanka," sabi ni Ravana. Natakot si Sita at nabitiwan ang hawak na banga! Itinulak ni Sita si Ravana. Bumalik sa anyong higante si Ravana. Hinablot ni Ravana ang mahabang buhok ni Sita at isinakay sa karwaheng 196
hila ng mga kabayong may malalapad na pakpak. Nagsisigaw at nanlaban si Sita pero wala siyang magawa. Lihim na nagsisi si Sita sa ginawa niya kina Rama at Lakshamanan. Itinapon niya ang mga bulaklak sa kanyang buhok.Nagdasal siya na sana ay makita iyon ni Rama para masundan siya at mailigtas. Mula sa isang mataas na bundok, narinig ng isang agila ang sigaw ni Sita. Hinabol ng ibon ang karwahe ni Ravana. Pinagtataga ni Ravana ang agila at duguan itong bumagsak sa lupa. Pabalik na sina Rama at Lakshamanan nang makita nila ang naghihingalong agila. "Dinala ni Ravana ang asawa mo sa Lanka," sabi nito bago mamatay. Sinunog ng magkapatid ang bangkay ng agila.Pagkatapos ay naghanda sila upang sundan ang hari ng mga higante sa Lanka.Dinala ni Ravana si Sita sa Lanka, ang kaharian ng mga higante at demonyo. "Mahalin mo lang ako ay ibibigay ko sa iyo ang lahat ng kayamanan.",Sabi ni Ravana. Pero hindi niya napasuko si Sita. Hiningi ni Rama ang tulong ng hari ng mga unggoy para salakayin ang Lanka. Sa labanang naganap, maraming kawal na unggoy ang napatay pero mas maraming higante ang bumagsak na pugot ang ulo. Hinanap ni Rama si Ravana at silang dalawa ang naglaban. Matagal na naglaban sina Rama at Ravana hanggang sa mapatay ni Rama ang hari ng mga higante. Tumakas ang iba pang mga higante nang makita nilang patay ang kanilang pinuno. Umiiyak na tumakbo si Sita sa asawa. Nagyakap sila nang mahigpit at muling nagsama nang maligaya. -*- DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 3. Paglinang ng Talasalitaan Punan ng nawawalang letra ang bilog na walang nakasulat upang mabuo ang kahulugan ng salitang italisado. Gamitin sa makabuluhang pangungusap ang mga salitang natutuhan. 1. Bihagin mo si Sita para maging asawa mo. u uu o 2. Hinablot ni Ravana ang mahabang buhok ni Sita . i a 197
3. Nagpanggap si Ravana bilang isang matandang paring Brahman. g k w 4. Nakumbinsi ni Maritsa si Ravana kaya umisip sila ng ibang paraan n p w l 5. Gumawa sila ng patibong para maagaw nila si Sita. b g Sagutin ang mga tanong. 1. Paano nagkakaiba ng mga katangian ang bawat tauhan? 2. Paano pinatunayan nina Rama at Sita ang kanilang pagmamahalan? 3. Makatotohanan ba ang kanilang ginawa upang patunayan ang kanilang pagmamahalan? 4. Bakit ayaw labanan ni Maritsa ang magkapatid na Rama? Ang paglaban ba ay hindi naaayon sa pilosopiya ng India? 5. Isa-isahin ang mga pangyayaring nagpakita ng kababalaghan. 6. Isa-isahin ang mga pangyayaring nagpakita ng kabayanihan ng tauhan. 7. Ipaliwanag at bigyang patotoo ang pilosopiya ng India na: "Pinagpapala ng Diyos ang maganda, matalino, at kumikilos nang naaayon sa lipunan." DRAFT March 24, 2014 8. Ano ang mga kulturang Asyano ang makikita sa binasa? Ihambing ito sa kultura ng bansang Pilipinas. 9. Matapos mong mapakinggan ang Rama at Sita, ano ang mabubuo mong hinuha hinggil sa mga sumusunod na pangyayari? a. Hindi paglaban ni Maritsa sa magkapatid b. Ipinaglaban nina Rama at Sita ang kanilang pagmamahalan GAWAIN 4. Repleksyon at Salamin, Ating Saliksikin Pagpapahalaga sa akda 1. Paano nagkakatulad ang epiko ng mga bansa sa Silangang Asya? 2. Masasalamin ba sa epiko ang pilosopiya ng India? Patunayan. 198
Pagsasanib ng Gramatika/Retorika Basahin ang kasunod na teksto. Hanguin sa loob ng teksto ang mga pahayag na nagpapakita ng paghahambing. Isulat sa papel ang mga salitang ginamit sa paghahambing. Nagkakaiba,Nagkakapareho sa Maraming Aspekto Isa ang India sa mga bansang nasa Timog Asya. Hindi lingid sa karamihan na ang bansang ito ay may napakaraming tradisyon. Halos sa loob ng apat na libong taon ay tila hindi nagbago ang mga kinagisnang tradisyon ng mga Hindu. Ang mga ito ang pumukaw sa interes ng mga dayuhang manlalakbay. Nagtatanong, nagtataka kung ano nga ba ang ibig sabihin ng mga ito. Halimbawa, ang Namaskar o Namaste ay ang pinakatanyag na uri ng pagbati ng mga Hindu. Ito ay parehong isinasagawa kapag bumabati sa pagdating o kaya ay namamaalam. Pinagdaraop nila ang kanilang dalawang palad at inilalagay sa ibaba ng mukha. Samantala, kabilang naman sa Silangang Asya ang bansang Singapore. Dati itong kabilang sa bansang Malaysia ngunit nagsarili lamang noong 1965. Iba-iba ang nasyonalidad at kultura ng mga naninirahan sa bansang ito subalit lahat ay may kalayaan sa wika at sa relihiyon upang magkaroon ng pagkakaisa. Iginagalang ng bawat isa ang paniniwala ng iba kaya't kahit magkakaiba ang paniniwala ng mga Singaporean, hindi ito naging hadlang sa kanilang pag-unlad. Sa halip na magkawatak-watak, humanap sila ng paraan upang makita ang magagandang katangian ng kanilang kultura para mapaunlad pa ang kanilang bansa. Bukas na bukas sa pagbabago at kaunlaran ang bansang ito kaya maraming dayuhan mula sa mayayamang bansa ang nangangalakal dito kahit pa mahigpit ang pagpapatupad ng kanilang mga batas dito. Mahigpit na sinusunod ng lahat ang mga batas maging ng mga mamamayan o ng mga dayuhan man. Sadyang mabilis ang pagsulong ng kaunlaran sa bansang ito. Idagdag pa ang katotohanang isa ito sa mga sentro ng teknolohiya. DRAFT March 24, 2014 Sa dalawang bansang nakapaloob dito, maaaring may mas nakahihigit sa kanilang mga katangian bilang isang bansa. Maaaring pareho sila sa ibang bagay subalit may mga pagkakaiba. Halimbawa,higit na mas mabilis ang pag- unlad ng isa sa isa, lalong maraming tradisyon ang isa sa isa, parehong maunlad sila pagdating sa wika, at pareho itong kabilang sa bansang Asya. Nagkakaiba man sa maraming bagay,nagkakatulad naman sa ibang aspekto. *** 199
GAWAIN 5. Hanap-hambing Isulat sa loob ng kahon ang mga salitang nagpapakita ng paghahambing na matatagpuan sa binasang teksto. ____________ ____________ ___________ ____________ ____________ ___________ ____________ ____________ ___________ ____________ ____________ ___________ GAWAIN 6. Pag-usapan natin 1. Sa anong aspekto naiiba ang bansang India sa bansang Singapore? 2. May pagkakaiba ba o pagkakatulad ang kultura ng India sa Singapore? Bigyang-patotoo ang iyong sagot. Pagkatapos mong sagutin ang mga gawain, naragdagan ba ang iyong kaalaman sa araling panggramatika? Sa araling ito ,malalaman mo kung ano ang mga salitang ginagamit sa paghahambing ng antas o lebel na katangian ng dalawang tao, bagay, ideya, at iba pa na makatutulong sa malawak mong pagtingin sa mga ito. Halika na, basahin at unawain mo ang araling panggramatikang ito. Alam mo ba na... May Dalawang Uri ng Paghahambing DRAFT March 24, 2014 1. Pahambing o Komparatibo ginagamit kung naghahambing ng dalawang magkaibang antas o lebel ng katangian ng tao, bagay, ideya , pangyayari, at iba pa.May dalawang uri ang kaantasang pahambing: a. Paghahambing na magkatulad- Ginagamit ito kung ang dalawang pinaghahambing ay may patas na katangian. Ginagamitan ito ng mga panlaping ka, magka, ga, sing, kasing, magsing, magkasing, at mga salitangparis, wangis/ kawangis, gaya, tulad, hawig/ kahawig, mistula, mukha/ kamukha. ka- nangangahulugan ng kaisa o katulad Halimbawa: Ang Singapore ay dating kabilang sa Malaysia. magka- nangangahulugan din ng kaisahan o pagkakatulad. 200
Halimbawa: Magkamukha lamang ng kultura ang India at Singapore. sing-(sin- /sim) gaya rin ng ka-, nagagamit ito sa lahat ng uri ng pagtutulad. Halimbawa: Magkasingganda ang India at Singapore. Ang maramihang sing-ay naipapakita sa pag-uulit ng unang pantig ng salitang-ugat. Muli, wala ang ganitong pattern sa mga rehiyon ng bansa na hindi gumagamit ng reduplikasyon. kasing- (kasin- /kasim-) ang paggamit at kahulugan ay katulad din ng sing,(sin/sim). Pansining kapag ginamit sa pangungusap, ganito ang pattern ng pagkabuo: kasing + s.u + ng/ ni + pangngalan + si/ ang + pang. Halimbawa: Kasimbilis ng kidlat ang pagsulong ng bayang ito sapagkat sila ang sentro ng teknolohiya. magsing-(magkasing-/magkasim) ang pinagtutulad ay napipisan sa paksa ng pangungusap. Halimbawa: Ang dalawang bansa ay magkasingyaman. Ga/ gangga- nangangahulugan ng gaya, tulad, para,paris Halimbawa: Gamundo ang pagpapahalaga nila sa kalayaan sa wika at relihiyon upang magkaroon ng pagkakaisa. b. Paghahambing na Di-Magkatulad kung nagbibigay ito ng diwa ng pagkakait, pagtanggi o pagsalungat sa pinatutunayang pangungusap. DRAFT March 24, 2014 May dalawang uri ang hambingang di magkatulad: 1. Hambingang Pasahol- May mahigit na katangian ang pinaghahambingan inihahambing.Ginagamit ang mga sumusunod upang sa bagay na maipakita ang ganitong uri ng paghahambing. Lalo - nangangahulugan ng pagdaragdag o pagpapahigit sa kulang na katangian. Sinusundan ito ng katuwang na panghambing na kaysa kay kung ngalang tao ang pinaghahambing, /kaysa / kaysa sa kung ngalang bagay / pangyayari. Di-gasino - tulad ng .ginagamit sa paghahambing ng uri o katangian ng mga tao. Sinusundan ito ng alinman sa mga katagang naghahambing, kabilang ang gaya,tulad, para o paris na sinusundan ng panandang ni. 201
Di-gaano - tulad ng- tulad din ng di-gasino subalit sa mga hambingang bagay lamang ginagamit. Di-totoo- nangangahulugan ng pagtawad o pagbabawas sa karaniwang uri. Nagagamit itong pamalit sa di-gasino at di-gaano. 2. Hambingang Palamang- may mahigit na katangian ang inihahambing sa bagay na pinaghahambingan. Naipakikita ito sa tulong ng sumusunod: Lalo - Ang diwa ng paghahambing ay magiging kalamangan at di kasahulan kung ang sinasamahang pang-uri ay nagpapahayag ng kalakhan, kataasan, kalabisan o kahigtan. Muli, katuwang nito ang kaysa/kaysa sa/kay. Halimbawa: Lalong maunlad ang isa kaysa sa isa. Higit/mas...kaysa/kaysa sa/kay: sa sarili ay nagsasaad ng kalamangan kung ginagamit ito sa paghahambing. Halimbawa: Higit na malinis ang isa sa isa. Labis-tulad din ng higit o mas Halimbawa: Labis ang kanilang pagmamahal sa bayan. Di-hamak-kung ginagamit ay karaniwang isinusunod sa pang-uri Halimbawa: Di-hamak na mapuputi ang Singaporean sa nga Hindu. 3. Modernisasyon/katamtaman: Naipakikita ito sa pag-uulit ng pang-uring may panlaping ma-, sa paggamit ng salitang medyo na sinusundan ng pang-uri ,sa paggamit ng katagang may na sinusundan ng pang-uring nabuo sa pamamagitan ng mga panlaping kabilaang ka-han. GAWAIN 7. Maghambing tayo DRAFT March 24, 2014 Magsaliksik tungkol sa dalawang bansa sa Timog Asya.Paghambingin sa iba't ibang aspeto. Gumamit na paghahambing na patulad at di magkatulad.Isulat ang sagot sa sagutang papel. 202
Paghahambing na Magkatulad 1____________________________ Paghahambing na di magkatulad ( pasahol o palamang) 1_____________________________ 2____________________________ 2_____________________________ 3____________________________ 3_____________________________ 4____________________________ 4_____________________________ 5____________________________ 5_____________________________ 6____________________________ Bago tayo magpatuloy, balikan mo muna ang iyong mga sagot sa naunang mga gawain at ihambing mo ang iyong mga naging sagot sa daloy ng talakayan sa bahaging ito. Alin sa mga ideya mo ang tama? Ano naman ang hindi tama at dapat na iwasto? Bakit mahalagang matutuhan ang wastong paghahambing? Paano mo maipakikita ang malinaw na pagkakaiba at pagkakatulad ng mga bagay? Pagnilayan mo kung bakit mahalagang unawain ang mga akdang pampanitikan sa Timog Asya, lalo na ang bansang India. Mapatitibay mo ang ideyang ito sa tulong ng mga gawaing isasagawa mo. DRAFT March 24, 2014 Sa tulong ng mga impormasyon na iyong nalaman tungkol sa paksa, naniniwala ako na naragdagan ang iyong kaalaman at lumawak pa ang iyong pag-unawa sa aralin. C. Pagnilayan at Unawain Naririto ang karagdagang gawain para sa iyong maunlad na pagninilay. Gawin mo. Maghambing ng dalawang epiko. Ang "Rama at Sita" at isang epikong napag-aralan mo na sa baitang 8. Gumamit ka ng graphic organizer sa iyong sagot.Gamitan mo ng mga salitang naghahambing ng dalawang bagay o pangyayaring magkaiba.Maaring ang maging paghahambing mo ay may pantay na katangian o mas nakahihigit ang isa sa isa. 203
1. Sino sa mga tauhan ang mas nagtataglay ng pambihirang lakas? 2. Alin sa dalawang epiko ang mas naibigan mo? Pangatuwiranan. 3. Ngayon ay natituyak ko na marunong ka nang magpahalaga hindi lamang sa mga akda sa ating sariling bansa, kundi maging sa karatig na bansa sa Timog Asya. Kung patuloy mo itong gagawin, magiging bayani ka rin sa iyong sariling pamamaraan at sa iyong bansa. D. Ilipat Sa unang araw pa lamang ng pagtalakay natin sa epikong "Rama at Sita" ay binanggit ko na na magtatanghal kayo sa masining na paraan ng isang informance tungkol sa isa sa itinuturing na bayani sa alinmang bansa sa Asya. Pumili ng isang tauhan sa epikong nabasa o alinmang epiko. Magsaliksik tungkol sa kaniyang kasuotan at sikaping makakuha nito. Alamin din ang pakikipagsapalaran na kaniyang pinagdaanan at pinagwagihan sapagkat sasabihin ninyo ito sa inyong pagtatanghal. Magkakaroon kayo ng pagtatanghal ng mga kasuotan ng bayani sa epiko.(epic costume parade) Maari rin na likha ang materyal na inyong gagamitin. Naimbitahan kayo ng isang performing arts group na magtanghal ng isang informance (Information Performance) sa pagdiriwang ng ika-500 taon ng bayan ng Baler. Gaganapin ang pagtatanghal sa Sentro Baler.Kayo ang gaganap na mga tauhan sa epiko na mapipili ninyo. May coordinator, aktor/aktres, direktor, propsman, crew, production staff, mandudula. Tatayain ang inyong pagganap batay sa sumusunod na pamantayan. kasuotan o props, pagganap ng tauhan at kulturang lumitaw sa epiko. DRAFT March 24, 2014 204
RUBRIKS PARA SA PAGTATAYA NG PAGTATANGHAL NG KASUOTAN AT MGA TAUHAN SA EPIKO Lubhang Kasiya-siya (4) Hindi Kasiya-siya (3) kasiya-siya (5) Kasuotan Naaangkop ang mga kasuotang ginamit ng mga tuhan. May mga tauhang angkop ang kasuotan, may ilang tauhang hindi wasto ang kasuotang ginamit. May ilang props na hindi angkop ang pagkakagamit. Hindi naging makatotohanan at di-kapanipaniwala ang pagkakaganap ng ilang tauhan mula sa pananalita, galaw at ekspresyon ng mga mukha. Hindi angkop ang kasuotang ginamit ng lahat ng tauhan. Naaangkop ang lahat ng ginamit na props. Makatotohanan at kapanipaniwala ang pagkakaganap ng mga tauhan mula sa pananalita, galaw at ekspresyon ng mga mukha. Buong linaw na naipakita ang kultura ng bansang pinaggalingan ng akda. Props Hindi angkop lahat ng props na ginamit Hindi naging makatotohanan at di-kapanipaniwala ang pagkakaganap ng mga tauhan mula sa pananalita, galaw at ekspresyon ng mga mukha. Pagkakaganap ng Tauhan DRAFT March 24, 2014 Kulturang pinalutang sa akda Hindi gaanong malinaw ang kultura ng bansang pinaggalingan ng akda. Walang naipakitang kultura ng bansang pinaggalingan ng akda. Nakatulong ba nang malaki ang mga kaalamang natutuhan mo?, Inaasahan ko na maisasabuhay mo ang mga aral na nakapaloob sa epiko. 205
Aralin 3.2 A. Panitikan: Ang Talinghaga Tungkol sa May-ari ng Ubasan Parabula - Kanlurang Asya Mateo 20: 1-16 B. Gramatika/ Retorika: Pagpapakahulugang Metaporikal C. Uri ng Teksto: Nagsasalaysay Panimula Ayon sa iba makikilala mo lang ang iyong sarili kung maihahambing mo ito sa ibang tao. Gayundin ang ating sariling kalinangan, ito ay higit pang uunlad kung pag-aaralan natin ang ibang akda tulad ng parabula mula sa iba pang mga bansa sa Asya. May parabula ang iba't ibang relihiyon na nagsisilbing patnubay sa marangal na pamumuhay. Ang parabulang "Ang Talinghaga Tungkol sa May-ari ng Ubasan" ay tungkol sa mga pangyayaring naganap noong panahon ni Hesus batay sa nakasaad sa Banal na Aklat. Ang Aralin 3.2 ay naglalaman ng parabula na pinamagatang "Ang Talinghaga Tungkol sa May-ari ng Ubasan" na hinango mula sa Mateo 20: 1- 16 ng Banal na Kasulatan. Bahagi rin ng aralin ang pagtalakay sa Pagpapakahulugang Semantika na makatutulong sa pag-unawa sa parabula at sa paglalahad ng mga pangyayari. DRAFT March 24, 2014 Sa pagtatapos ng araling, ikaw ay inaasahan makasusulat ng isang paglalahad tungkol sa isang karaniwang bagay na maaaring hugutan ng magandang aral o mahahalagang kaisipan batay sa sumusunod na pamantayan: masining, maayos at makatotohanan, maikli at mapanghikayat na pamagat at malikhain ang presentasyon. Malalaman mo rin kung paano naiiba ang parabula sa iba pang akdang pampanitikan. Gayundin kung paano nakatutulong ang mga pagpapakahulugang semantika sa paglalahad ng mga pangyayari. 206
Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Handa ka na ba? Alam kong masisiyahan ka sa mga matutuklasan mo habang pinag-aaralan ang araling ito. Halika na't simulang pagyamanin ang iyong kaalaman kung paano naiiba ang parabula sa iba pang akdang pampanitikan sa Kanlurang Asya at alamin mo kung paano mo maipararating ang iyong iniisip, damdamin at saloobin sa iyong kausap. GAWAIN 1. Guhit Ko, Pakinggan Mo. Gumuhit ng isang bagay na naging mahalaga sa iyo dahil minsan ay kinapulutan mo ito ng aral. Matapos itong iguhit ay isalaysay mo sa klase ang mga pangyayari kung bakit mo ito pinahahalagahan. GAWAIN 2. Unahan Tayo Pangkatang Gawain : Magpaligsahan sa pagsagot ang bawat pangkat kung saan nabasa o narinig ang mga sumusunod na pahayag. 1. Ang nahuhuli ay nauuna , at ang nauuna ay nahuhuli ? 2. Nararapat lang na tayo'y magsaya at magdiwang, sapagkat patay na ang kapatid mo, ngunit nabuhay, nawala, ngunit muling natagpuan. GAWAIN 3. Ito ang Pananaw ng Pangkat Ko. DRAFT March 24, 2014 Bigyang- kahulugan ng bawat pangkat ang mga talinghaga sa Gawain 2. Isulat ang sagot sa manila paper at ibahagi sa klase. May 5 minuto kayo para isagawa ito. GAWAIN 4. Try Mo Lang Sagutin Sagutin ang mga gabay na tanong : 1. Ano ang mensaheng nais ipahatid ng binasang talinghaga ? 2. Sa anong sitwasyon makikita ang talinghagang ito ? 3. Ibigay ang mga aral/ mahahalagang kaisipang nakapaloob dito ? 4. Paano naiiba ang mga talinghagang ito sa iba pang pahayag mula sa iba pang akdang pampanitikan ? 5. Paano mo maisasabuhay ang mga talingahagang ito ? 207
B. Linangin Sa bahaging ito ng aralin ay makikilala mong ganap ang mga akdang pampanitikang lumaganap sa Kanlurang Asya partikular na ang parabula. Nasasalamin ang kultura gayundin ang mithiin, paniniwala at pananampalataya sa mga pasulat at pasalitang panitikan ng isang bansa.Sa pamamagitan ng mga gawaing inihanda para sa iyo, alam kong masasagot mo kung paano naiiba ang parabula sa iba pang akdang pampanitikan. Simulan natin ang iyong pag-aaral. Basahin at unawaing mabuti ang parabula upang higit mo pang malaman kung paano naiiba ang parabula sa iba pang uri mga uri ng akdang pampanitikan. Ang Talinghaga Tungkol sa May-Ari ng Ubasan" (Mateo 20: 1-16 sa Bagong Tipan) Ang kaharian ng langit ay maitutulad sa isang taong lumabas nang maagang-maaga upang humanap ng manggagawa para sa kanyang ubasan. Nang magkasundo na sila sa upa na isang salaping pilak sa maghapon, ang mga manggagawa ay pinapupunta niya sa kanyang ubasan. Lumabas siyang muli nang mag- ikasiyam ng umaga at nakakita siya ng iba pang tatayu-tayo lamang sa palengke. Sinabi niya sa kanila, ' Pumunta din kayo at magtrabaho sa aking ubasan, at bibigyan ko kayo ng karampatang upa. At pumunta nga sila. Lumabas na naman siya nang mag-ikalabindalawa ng tanghali at nang mag-ikatlo ng hapon, at sa ganoon din ang ginawa niya. Nang mag-ikalima na ng hapon, siya'y lumabas muli at nakakita pa ng mga ibang wala ring ginagawa. Sinabi niya sa kanila, " Bakit tatayu-tayo lang kayo dito sa buong maghapon?" Kasi po'y walang magbigay sa amin ng trabaho,' sagot nila. Kaya't sinabi niya, ' Kung gayon, pumunta kayo at magtrabaho kayo sa aking ubasan.' DRAFT March 24, 2014 Nang gumagabi na, sinabi ng may-ari ng ubasan sa kanyang katiwala, "Tawagin mo na ang mga manggagawa at bayaran mo sila magmula sa huli hanggang sa unang nagtrabaho. Ang mga nagsimula nang mag-ikalima ng hapon ay tumanggap ng tig-iisang salaping pilak." Nang lumapit ang mga nauna, inakala nilang tatanggap sila nang higit doon; ngunit ang bawat isa'y binayaran din ng tig-iisang salaping pilak. Nagreklamo ang mga nagtrabaho sa may-ari ng ubasan. Sinabi nila, "Isang oras lamang gumawa ang mga huling dumating, samantalang maghapon kaming nagtrabaho at nagtiis sa nakapapasong init ng araw, bakit naman pinagpare- pareho ninyo ang aming upa?" 208
Sumagot ang may-ari ng ubasan sa isa sa kanila, "Kaibigan, hindi kita dinadaya. Hindi ba't nagkasundo tayo sa isang salaping pilak? Kunin mo ang para sa iyo at umalis ka na. Ano sa iyo kung ibig kong bayaran ang nahuli nang tulad ng ibinayad ko sa iyo?" "Wala ba akong karapatang gawin sa ari-arian ko ang aking maibigan. Kayo ba'y naiinggit dahil ako'y nagmagandang-loob sa iba?" Ayon nga kay Hesus, " Ang nahuhuli ay nauuna, at ang nauuna ay mahuhuli." Alam mo ba na... ang parabula ay nagmula sa salitang Griyego na parabole na nagsasaad ng dalawang bagay (na maaaring tao, hayop, lugar, pangyayari) para paghambingin? Ito ay makatotohanang pangyayaring naganap noong panahon ni Hesus batay sa nakasaad sa Banal na Aklat. Ang mga aral na mapupulot dito ay nagsisilbing patnubay sa marangal na pamumuhay ng mga tao. Ang mga mensahe ng parabula ay isinulat sa patalinghagang pahayag. Ang parabula ay di lamang lumilinang ng mabuting asal na dapat nating taglayin kundi binubuo rin nito ang ating moral at espirituwal na pagkatao. GAWAIN 5. Paglinang ng Talasalitaan Ibigay ang hinihinging kahulugan ng mga salitang hango sa parabula batay sa diagram. DRAFT March 24, 2014 Literal na kahulugan ? UBASAN Na Simbolikong kahulugan ? Ispirituwal na kahulugan ? 209
Literal na kahulugan ? MANGGAGAWA Simbolikong kahulugan ? Ispirituwal na kahulugan ? Literal na kahulugan ? Upang salaping pilak Simbolikong kahulugan ? Ispirituwal na kahulugan ? Literal na kahulugan ? Oras (ikasiyam, ikalabindalawa, ikatlo, ikalima ) Simbolikong kahulugan ? DRAFT March 24, 2014 Ispirituwal na kahulugan ? GAWAIN 6. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa 1. Binanggit sa parabula ang ubasan, manggagawa, upang salaping pilak, oras (ikasiyam, ikalabindalawa, ikatlo, ikalima ) upang maipahayag ang paghahambing. Sa iyong palagay, saan nais ihambing ni Hesus ang bawat isa? Bakit? 210
Binanggit sa Parabula Nais Paghambingan at Patungkulan ubasan manggagawa upang salaping pilak Oras (ikasiyam, ikalabindalawa, ikatlo, ikalima ) 2. Ano ang nais ilarawan ni Hesus sa pagsasalaysay niya tungkol sa dalawang uri ng manggagawa sa ubasan? Pangatuwiranan. 3. Bakit ubasan ang tagpuan sa parabula? 4. Kung isa ka sa manggagawang maghapon nagtrabaho at nagtiis sa nakapapasong init ng araw ngunit ang tinanggap na upa ay kapareho din ng isang oras lamang nagtrabaho, magrereklamo ka rin ba? Bakit? 5. Kung isa ka naman sa mga manggagawa na tumanggap ng parehong upa kahit kulang ang oras mo sa paggawa ano ang mararamdaman mo? Tatanggapin mo ba ang ibinigay sa iyong upa? Pangatuwiranan. 6. Suriin ang pahayag ng isang pangkat ng mga manggagawa sa parabula;'Isang oras lamang gumawa ang mga huling dumating, samantalang maghapon kaming nagtrabaho at nagtiis sa nakapapasong init ng araw. Bakit naman pinagpare-pareho ninyo ang aming upa?' Sa iyong pagsusuri, anong mabuting asal ang nawawala sa pangkat ng mga manggagawang maysabi nito? Pangatuwiranan. 7. Kung ikaw ang may-ari ng ubasan pare-pareho din ba ang upa na ibibigay mo sa mga manggagawa? Bakit? 8. May kilala o alam ka bang tao na katulad ng may-ari ng ubasan ? Sa anong mga bagay o gawi sila nagkakatulad? DRAFT March 24, 2014 9. Ano ang ibig ipakahulugan ng sinabi ni Hesus na, "Ang nahuhuli ay nauuna, at ang nauuna ay mahuhuli." 10. Anong uri ng teksto ang binasang akda? Ipaliwanag. GAWAIN 7. Sulat Ko, Isalaysay Ko Balikan ang mga salita o pariralang binigyan mo ng kahulugan sa Paglinang ng Talasalitaan sa Gawain 5. Sa tulong ng mga ito, gayundin ng mga ibinigay mong simboliko at ispirituwal na kahulugan ay makabubuo ka ng sariling salaysay tungkol sa kung ano ang nais ipahatid na mensahe ng parabulang "Ang Talinghaga Tungkol sa May-ari ng Ubasan". Matapos isulat ang salaysay, ibahagi ito sa klase. 211
GAWAIN 8. Draw your Imagination Pakinggan mo ang mga pahayag ng iba't ibang mangangaral tungkol sa mabuti at marangal na pamumuhay habang ikaw ay nakapikit. Unawaing mabuti ang mensahe at pagkatapos ay isulat ang mga kaisipan, damdamin at mga aral na napulot mula sa mga napakinggang mga pahayag. Gamitin ang pormat sa ibaba para sa iyong sagot. mensahe T Bisang pangkaisipan Bisang pandamdamin Bisang pangkaasalan GAWAIN 9. Natutuhan Ko ... Alamin natin ang naging kabisaan sa iyo ng mensahe ng parabula sa pamamagitan ng pagdurugtong mo sa panimula ng mga pangungusap. Matapos kong mabasa ang "Talinghaga ng Tungkol sa May-ari Ubasan"nalaman ko at natimo sa aking isipan na _________________ Naramdaman ko rin at nanahan sa aking puso ang ____________________ Dahil dito, may mga nais akong baguhin sa aking ugali, mula ngayon ____________ Ang ginawa mong pagsagot sa mga gawain ang gagabay pa sa iyo para matukoy mo kung paano naiiba ang parabula sa iba pang mga akda. GAWAIN 10. Magsaliksik Ka... DRAFT March 24, 2014 Pangkatang Gawain: Magsaliksik kung ano ang kauna-unahang parabula ang inilimbag sa sumusunod na bansa sa Kanlurang Asya. Maaaring kumuha ng impormasyon sa aklat, pahayagan, magasin, panayam o internet. Pangkat 1: Saudi Arabia at Iraq Pangkat 2: Lebanon at Jordan Pangkat 3: Syria at Kuwait Pangkat 4: Bhutan at Israel Alamin kung sino ang may akda, pamagat , tungkol saan ang kuwento at ang mensaheng nakapaloob dito. Pagkatapos na mailahad ang ginawang pananaliksik ay bumuo ng mga kaisipan kung paano nagkakatulad at nagkakaiba ang mga parabulang ito mula sa mga bansang pinananggalingan. 212
GAWAIN 11. Hawiin Natin Ang Ulap Magbigay ng kaugnay na mga salita sa salitang banga at pagkatapos ay ipaliwanag ang sagot. banga Basahin ang isa pang parabula. Isa-isahin mo ang mga pangyayaring inilahad sa binasang akda na maaari mong iugnay sa sarili mong karanasan. Parabula ng Banga "Huwag mong kalilimutang ikaw ay isang bangang gawa sa lupa," ang tagubilin ng Inang Banga sa kaniyang anak. " Tandaan mo ito sa buong buhay mo." "Bakit madalas mong inuulit ang mga salitang ito, Ina?" ang tanong ng anak na banga na may pagtataka. "Sapagkat ayokong kalimutan mo ito. At ikaw ay nararapat na makisalamuha lamang sa ating mga kauring banga." DRAFT March 24, 2014 Kaya't sa buong panahon ng kaniyang kabataan, itinatak niya sa kanyang isipan na siya ay isang banga na gawa sa lupa. Hanggang sa makakita siya ng ibang uri ng banga. Nakita niya ang eleganteng bangang porselana, ang isang makintab na bangang metal, at maging ang iba pang babasaging banga. Tinanggap niya na sila ay magkakaiba. Ngunit hindi niya lubos na maunawaan kung bakit hindi siya maaaring makisalamuha sa ibang banga. Marahil, gawa sila mula sa iba't ibang materyal at iba-iba rin ang kanilang kulay. May puti, may itim, may kulay tsokolate at may dilaw. Sila ay may kaniya-kaniyang kahalagahan. Hinulma sila nang pantay-pantay. Lahat sila ay ginawa upang maging sisidlan o dekorasyon. 213
Isang araw, isang napakakisig na porselanang banga ang nag-imbita sa kaniya na maligo sa lawa. Noong una, siya'y tumanggi. Nang lumaon, nanaig sa kanya ang paniniwalang ang lahat ng banga ay pantay-pantay. Naakit siya sa makisig na porselanang banga. Napapalamutian ito ng magagandang disenyo at matitingkad ang kulay ng pintura. May palamuting gintong dahon ang gilid nito. Kakaiba ang kaniyang hugis at mukhang kagalang-galang sa kaniyang tindig. "Bakit wala namang masama sa paliligo sa lawa kasama ng ibang uri ng banga. Wala naman kaming gagawing hindi tama," bulong niya sa sarili. At sumunod siya sa porselanang banga at sinabing," Oo, maliligo ako sa lawa kasama mo. Ngunit saglit lamang, nais ko lang na mapreskuhan." ''Tayo na," sigaw ng porselanang banga na tuwang-tuwa. Sabay silang lumundag sa lawa at nasarapan sa malamig na tubig. Nakadama sila ng kaginhawahan sa mainit na panahon nang araw na iyon. Nang sila'y lumundag sa tubig, lumikha ito ng mga alon. Ang porselanang banga ay tinangay papalapit sa kaniya. Kahit hindi nila gusto, bigla silang nagbanggaan nang malakas. Isang malaking alon ang humampas mula sa gilid ng lawa. Lumikha ito ng napakalakas na tunog. Ang porselanang banga ay nanatiling buo na parang walang nangyari. Ngunit ang bangang gawa sa lupa ay nagkalamat dahil sa malakas na banggaan nila. DRAFT March 24, 2014 Habang siya'y nabibitak at unti-unting lumulubog sa ilalalim ng tubig,naalaala ng bangang lupa ang kaniyang ina. GAWAIN 12. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa 1. Ihambing ang katangian ng bangang yari sa lupa at yari sa porselana. 2. Sino ang kinakatawan ng bangang yari sa lupa? ng bangang yari sa porselana ? 3. Nagtagumpay ba ang pangunahing tauhan sa kanyang layunin? 4. Anong aral/ mensahe tungkol sa realidad ng buhay ang nais ipabatid ng parabula? 5. Anong uri ng teksto ang binasang akda? Ipaliwanag. Mahusay ang ipinamalas mo! Mula sa mga gawain at tanong na iyong isinagawa at sinagutan paano mo ipaliliwanag ang parabula sa iba pang akdang pampanitikan? 214
Ang mga gawain na isinagawa ay nagpapatunay na ang parabula ay natatangi sa iba pang akdang pampanitikan dahil ang mga pangyayari ay makatotohanan na nakasaad sa Banal na Kasulatan. Ang mga mensahe rito ay isinulat sa paraang gumamit ito ng matatalinghagang pahayag . GAWAIN 13. Pagsasanib ng Gramatika/ Retorika: Alam mo ba na... ang pagpapakahulugang metaporikal ay pagbibigay- kahulugan sa salita bukod pa sa literal na kahulugan nito? Ito ay nakabatay kung paano ginamit ang salita sa pangungusap. Mga Halimbawa: 1. a. bola - bagay na ginagamit sa basketbol (literal) Pangungusap: Dalian mo, ipasa mo na ang bola kay Jeron. b. bola - pagbibiro ( metaporikal) Pangungusap: Tigilan mo nga ako, puro ka naman bola. 2. a. pawis - lumalabas na tubig sa katawan ( literal) Pangungusap: Punasan mo ang pawis mo sa likod para hindi ka mapasma. b. pawis - pinaghirapang gawin (metaporikal) Pangungusap: Alalahanin mo na pawis ko ang ipinambayad ko sa tuition fee mo. Pagsasanay 1. Ano Ang Ibig Sabihin Nito? Suriin ang mga salitang ginamit sa dalawang parabula at isulat sa iyong sagutang papel ang ibig ipakahulugan nito. DRAFT March 24, 2014 Talinghaga sa May- ari ng Ubasan Kahulugan Parabula ng Banga Kahulugan 1. kaharian 1. tagubilin 2. upa 2. sisidlan 3. trabaho 3. lumikha 4. bayaran 4. nabibitak 5.ari-arian 5. lumulubog 215
Marahil ay may naiisip ka pang ibang kahulugan ng mga salitang iyong binigyang-kahulugan. Ilahad ito at sikaping gamitin sa pangungusap upang masuri ito. Pagkatapos mong mailahad ang iyong naging kasagutan, marahil ay naging malinaw na sa iyo ang konsepto ng pagpapakahulugang semantika. Upang mapagtibay ang iyong kaalaman at wastong pag-unawa, subukin mong gawin ang ilan pang mga gawain. Pagsasanay 2. Ikonek Mo... Ihalintulad ang mga bagay na nasa talaan sa iba pang bagay. Bakit dito mo inihalintulad ang bagay na ito? Bagay 1. asin 2. ulap 3. tubig 4. bulaklak 5. buto ng gulay o prutas 6. ilawan Katulad Pagsasanay 3. Mag-isip-isip Mula sa ibinigay mong pagtutulad sa Pagsasanay 2, bumuo ng mga pangungusap na nagpapakita ng magkaibang kahulugan. C. Pagnilayan at Unawain DRAFT March 24, 2014 1. Punto Por Punto: Bumuo ng sariling kaisipan kung paano maisasabuhay ang mga aral/ mahahalagang kaisipang nakapaloob sa parabula. 2. Share ko lang... Ibahagi ang iyong natutuhan kung paano nakatutulong ang pagpapakahulugang semantika sa paglalahad ng mga pangungusap. D. Ilipat Magaling! Matagumpay mong nasagutan ang mga gawain sa aralin. Ngayon naman ay maaari ka nang maglapat ng iyong kaalaman na natutuhan. Handa ka na ba sa gagawin mong pagganap? Ang mga natutuhan mo sa aralin ay makatutulong upang maisagawa ang huling bahagi ng aralin. 216
Bilang pangwakas ikaw ay susulat ng isang paglalahad tungkol sa isang karaniwang bagay na maaaring pagkunan ng magandang aral o mahahalagang kaisipan. Basahin mo ang sitwasyon sa kasunod na kahon. Ipagpalagay mo na sa Edukasyon sa Pagpapakatao. Nais mong turuan ang mga mag-aaral mo ng pagpapahalaga sa mga karaniwang bagay sa kanilang paligid. Napansin mo kasi na sinasayang nila ang kanilang mga papel. Kaya ikaw bilang guro , nais mong mapahalagahan nila ang sinasayang na papel sa pamamagitan ng pagsusulat ng sarili nilang parabula na maaaring pagkunan ng magandang aral o mahahalagang kaisipan. ikaw ay isang guro Ikaw ay tatayain sa sumusunod na pamantayan: 1. masining 2. maayos at makatotohanan 3. maikli at mapanghikayat ang pamagat 4. malikhain ang presentasyon DRAFT March 24, 2014 217
Aralin 3.3 A. Panitikan: Elehiya sa Kamatayan ni Kuya - Bhutan Isinalin sa Filipino ni Pat V. Villafuerte B. Gramatika/Retorika: Pagpapasidhi ng Damdamin: Paggamit ng mga Salitang Sinonimo C. Uri ng Teksto: Naglalarawan Panimula Ang mabuhay sa daigdig ay puno ng mga pagsubok na susukat sa taglay mong kakayahan kung paano mo kokontrolin ang iyong damdamin. tulad ng Mga damdaming nagtataglay ng pagdadalamhati sa pagpanaw ng mahal sa buhay. Ito ang itinuturing na pinakamabigat na damdamin sapagkat hindi lamang nito sakop ang ating puso kundi sakop din nito ang kabuuan ng ating pagkatao. Maraming mga kaparaanan kung paano maipararating ang ganitong saloobin, maaaring sa pamamagitan ng pag-awit na may himig o gaya ng pagsulat ng elehiya. Ang elehiya ay isang tulang liriko na nagpapahayag ng damdamin, paggunita at pagpaparangal sa isang nilalang na sumakabilang-buhay. iba't ibang emosyon DRAFT March 24, 2014 Sa araling ito ay makikilala mo ang isa sa mga elehiya ng Kanlurang Asya at kung anong uri ng tula ang elehiya? Paano naiiba ang elehiya sa iba pang akdang kauri nito? Paano nagagamit nang wasto ang mga kataga/ pahayag sa pagpapasidhi ng damdamin sa elehiya? Ang mga tanong na ito ay masasagot mo habang pinag-aaralan ang araling ito. Para sa iyong pagganap ay kinakailangan na maihimig mo ng may angkop na damdamin ang isinulat mong elehiya. Maging maingat at piliing mabuti ang mga salitang gagamitin upang maiangkop mo ang wastong damdamin sa pagsulat at pagbigkas. 218
Yugto ng Pagkatuto A. Tuklasin Paglakbayin ang iyong diwa sa pag-aaral mo sa bagong aralin. Nababatid kong muli kang masisiyahan sa mga matutuklasan mo. Simulan mo nang alamin kung paano naiiba ang elehiya sa iba pang akdang patula. GAWAIN 1. Ang Taong Pinahahalagahan Ko Sumulat ng maikling paglalarawan tungkol sa mahal mo sa buhay na labis mong pinahahalagahan. Sino ang taong ito? Ano ang nagawa niya sa buhay mo para pahalagahan mo siya? Isulat ang kanyang pangalan sa loob ng puso. Mga Nagawa Mga Nagawa GAWAIN 2. Dahon ng Karanasan Naranasan mo na bang mawalan o iwan ka ng mahal sa buhay? Gaano ito kasakit para sa iyo? Anong mga ginawa mo para maibsan ang pagdadalamhati? Itala mo sa loob ng dahon ang iyong sagot. DRAFT March 24, 2014 ( sa illustrator: drowing ng dahon ) B . Linangin Sa bahaging ito ay higit mong makikilala ang iba pang mga akdang pampanitikan sa Kanlurang Asya. Isa na rito ang elehiya. Sa pamamagitan ng mga araling inihanda para sa iyo alam kong masasagot mo kung paano naiiba ang elehiya sa iba pang akdang pampanitikan na kauri nito. Higit mo pang malilinang ang iyong kaalamang panggramatika. Dito'y matutuklasan mo kung paano nagagamit nang wasto ang mga kataga o pahayag sa pagpapasidhi ng damdamin. Simulan mo ang iyong pag-aaral. Basahin at unawain ang kasunod na elehiya at sagutin mo ang mahahalagang tanong kaugnay sa binasa. 219
Elehiya sa Kamatayan ni Kuya Bhutan Isinalin sa Filipino ni Pat V. Villafuerte Hindi napapanahon! Sa edad na dalawpu't isa, isinugo ang buhay Ang kanyang malungkot na paglalakbay na hindi na matanaw Una sa dami ng aking kilala taglay ang di- mabigkas na pangarap Di maipakitang pagmamahal At kahit pagkaraan ng maraming pagsubok Sa gitna ng nagaganap na usok sa umaga Maniwala't dili panghihina at pagbagsak! Ano ang naiwan! Mga naikuwadrong larawang guhit, poster at larawan, Aklat, talaarawan at iba pa. Wala nang dapat ipagbunyi Ang masaklap na pangyayari, nagwakas na Sa pamamagitan ng luha naglandas ang hangganan, gaya ng paggunita Ang maamong mukha, ang matamis na tinig, ang halakhak At ang ligayang di- malilimutan. Walang katapusang pagdarasal Kasama ng lungkot, luha at pighati Bilang paggalang sa kanyang kinahinatnan Mula sa maraming taon ng paghihirap Sa pag-aaral at paghahanap ng magpapaaral Mga mata'y nawalan ng luha, ang lakas ay nawala O' ano ang naganap, Ang buhay ay saglit na nawala DRAFT March 24, 2014 Pema, ang immortal na pangalan Mula sa nilisang tahanan Walang imahe, walang anino at walang katawan Ang lahat ay nagluksa, ang burol ay bumaba, ang bukid ay nadaanan ng unos Malungkot na lumisan ang tag-araw Kasama ang pagmamahal na inialay Ang isang anak ng aking ina ay hindi na makikita Ang masayang panahon ng pangarap. 220
Alam mo ba... ang elehiya ay isang tulang liriko na naglalarawan ng pagbubulay-bulay o guniguni na nagpapakita ng masidhing damdamin patungkol sa alala ng isang mahal sa buhay ? May katangian ang elehiya. Ito'y tula ng pananangis, pag-alaala at pagpaparangal sa mahal sa buhay na ang himig ay matimpi at mapagmuni- muni at di- masintahin. Gawain 3. Paglinang ng Talasalitaan Basahin at unawain mo ang mga linya ng tula at isulat sa katapat na kahon ang kahulugan. Sikapin mong magamit sa sariling pangungusap ang mga binigyang-kahulugan na pahayag. 1. Sa edad na dalawpu't isa, isinugo ang buhay. 2. Sa gitna ng nagaganap na usok sa umaga. 3. Walang katapusang pagdarasal. 4. Mga mata'y nawalan ng luha. 5. Malungkot na lumisan ang araw. DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 4. Sa Antas ng iyong Pag-unawa. Sagutin ang sumusunod tanong tungkol sa binasang akda. 1. Ano ang tema ng binasang tula? 2. Paano ipinadama ng may akda ang labis niyang pagdadalamhati sa tula? 3. Ibigay ang nais ipahiwatig ng bawat saknong ng binasang akda? 4. Bakit mahalaga sa sumulat ng tula ang mga alaalang iniwan ng kaniyang kapatid? Ganito rin ba ang pagtuturing mo sa mahal mo sa buhay? 5. Anong mga simbolo o sagisag ang ginamit sa akda? 6. Kung ikaw ang may-akda paano mo ipadarama ang pagmamahal mo sa isang tao? 221
7. Ano ang gagawin mo kung sakaling mawalan ka ng mahal mo sa buhay? 8. Paano mo magagamit sa iyong buhay ang mga aral at mensaheng hatid ng elehiya? 9. Paano naiiba ang elehiya sa iba pang uri ng tula? 10. Anong uri ng teksto ang binasang akda? Patunayan. Gawain 5: Ito Ang Nadarama Ko Tukuyin kung anong damdamin ang nais ipahiwatig ng mga simbolong nakapaloob sa kahon na hango sa tula. Katuwiranan ang iyong sagot. a. b. larawang guhit luha poster at larawan pighati aklat at talaarawan lungkot GAWAIN 6. Ihambing Mo Ako Pagkatapos mong mabasa at mabigyang-kahulugan ang binasang elehiya ay ihambing mo ito sa Ang mga Dalit kay Maria na isang Hymno. Basahin mo ito at pagkatapos ay sagutin ang mga kaugnay na tanong. DRAFT March 24, 2014 Ang mga Dalit kay Maria Mula sa unang imno: Matamis na Virgeng pinaghahandugan, cami nangangaco naman pong mag-alay nang isang guirnalda bawat isang araw at ang magdudulot yaring murang camay. Coro: Tuhog na bulaclac sadyang salit- salit sa mahal mong noo'y aming icacapit, lubos ang pag-asa't sa iyo'y pananalig na tatangapin mo handog na pagibig 222
Mula sa ikalawang imno: Halina at magsidulog cay Mariang Ina ni Jesus at ina ng tanang tinubos nitong Poong Mananacop; sintahin nati't igalang yamang siya'y ating Ina. Coro: Halina't tayo'y mag-alay Nang bulaclac cay Maria. Mula sa " Dalit " O Mariang sacdal dilag dalagang lubhang mapalad, tanging pinili sa lahat nang Dios Haring mataas Coro: Itong bulaclac na alay nang aming pagsintang tunay palitan mo Virgeng mahal nang toua sa calangitan. Sagutin ang mga gabay na tanong: 1. Ano ang tema sa akdang binasa? 2. Ibigay ang mga simbolong ginamit sa akda at iugnay ito sa totoong Buhay. DRAFT March 24, 2014 4. Paano ipinadama ng may-akda ang pagtatangi niya kay Virgeng Maria? 5. Matatagpuan ba ang katangiang binanggit sa elehiya? Patunayan ang sagot. 5. Ibigay ang pagkakatulad at pagkakaiba ng elehiya sa binasang dalit? Mahusay ang ginawa mong paghahambing. Para mapagtibay ang iyong kasagutan ay basahin mo ang bahagi ng tulang isinulat ni Amado V. Hernandez. Suriin mo ang mga salitang ginamit. Paano ito naiiba sa elehiya? Kung Tuyo na Ang Luha Mo, Aking Bayan ni Amado V. Hernandez Iluha mo ang sambuntong kasawiang nagtalakop na sa iyo'y pampahirap, sa banyaga'y pampalusog: ang lahat mong kayamana'y kamal-kamal na naubos, ang lahat mong kalayaa'y sabay-sabay na natapos; 223
masdan mo ang iyong lupa, dayong hukbo'y nakatanod, masdan mo ang iyong dagat, dayong bapor, nasa laot! Lumuha ka kung sa puso ay nagmaliw na ang layon, kung ang araw sa langit mo ay lagi nang dapithapon, kung ang alon sa dagat mo ay ayaw nang magdaluyong, kung ang bulkan sa dibdib mo ay hindi man umuungol, kung wala nang maglalamay sa gabi ng pagbabangon, lumuha ka nang lumuha't ang laya mo'y nakaburol. May araw ring ang luha mo'y masasaid, matutuyo, may araw ring di na luha sa mata mong namumugto ang dadaloy, kundi apoy at apoy na kulay dugo, samantalang ang dugo mo ay aserong kumukulo; sisigaw kang buong giting sa liyab ng libong sulo at ang lumang tanikala'y lalagutin mo ng punglo! GAWAIN 7. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang mga tanong tungkol sa binasang tula. 1. Sino ang tinutukoy sa akda na lumuha? 2. Ano ang mga damdaming naghahari sa tula? 3. Bakit gayon na lamang ang pagdadalamhati ng may-akda para sa bayan? 4. Bilang kabataan, paano mo mapapawi ang hinagpis at dus na naghahari sa ating lipunan? Mapaninindigan mo ba ang iyong sagot? Paano? 5. Ibigay ang mga mahahalagang aral na nais iparating ng tula DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 8. Dapat Mabatid Magsaliksik ng mga totoong pangyayari sa kasalukuyan na maiuugnay sa mga pangyayaring nais ipabatid ng tula. Sundin ang pormat sa ibaba. Mga Pangyayari sa Akda Pangyayari sa Kasalukuyan 224
GAWAIN 9. Damdamin Mo, Ilahad Mo Mahusay ang ginawa mong pag-uugnay ng mga pangyayari sa tula sa kasalukuyan. Ngayon naman ay ilahad mo ang mga damdamin na namamayani sa bawat saknong ng tula. Sundin ang kasunod na pormat. Saknong 1: Saknong 2: Saknong 3: Mula sa mga gawaing isinakatuparan mo paano mo maibubukod ang elehiya sa iba pang akdang patula? Napansin mo ba ang mga salitang ginamit? Bukod sa katimpian at di - masintahin ang mga pananalita sa elehiya, ito ang tanging tula na ang paksa ay patungkol sa yumaong mahal sa buhay. Paano magagamit ang mga pahayag sa elehiya sa pagpapasidhi ng damdamin? GAWAIN 10. Pagsasanib ng Gramatika/ Retorika Alam mo ba... ang pagpapasidhi ng damdamin ay isang uri ng pagpapahayag ng saloobin o emosyon sa paraang papataas ang antas nito. Nagagamit ito sa pamamagitan ng pag-iiba-iba ng mga salitang may ugnayang sinonimo. : Halimbawa: 4. poot 4. pagmamahal 4. ganid 4. poot ganid 4. 3. galit 3. pagliyag 3. gahaman 4. pag-irog DRAFT March 24, 2014 2. asar 2. pagsinta 2. sakim 3. 3. galit gahama 3. pagmamahal 1. inis 1. paghanga 1. damot Pagsasanay 1. Pag-aantas... Lagyan mo ng bilang 1 hanggang 3 ang sumusunod na mga salita batay sa sidhi ng kahulugan nito. Ang 3 para sa pinakamasidhi, 2 para sa masidhi, at 1 sa di-masidhi. 225
___ pagkamuhi __ nasisiyahan __ pangamba __suklam __ sigaw ___ pagkasuklam __ natutuwa __ kaba __ yamot __ bulong ___ pagkagalit __ masaya __ takot __inis __ hiyaw Ano ang napansin mo sa isinagawa mong aralin? Pagtibayin ang sagot mo sa isinagawang gawain. Pagsasanay 2. Gamitin Mo Ako... Mula sa mga salitang nakatala sa Gawain 8 ay sumulat ng mga pangungusap na nagpapakita ng pagsidhi ng damdamin. C. Pagnilayan at Unawain: Natarget ko... Bumuo ng sariling kaisipan sa pamamagitan ng kasunod na papalaking palaso kung paano naiiba ang elehiya sa iba pang akdang kauri nito. Elehiya Tula Kaisipan DRAFT March 24, 2014 Elehiya D. Ilipat Mahusay! Nagtagumpay ka! Ngayon naman ay maaari ka nang maglapat at isagawa mo ang huling bahagi ng aralin Bilang pangwakas na gawain, ikaw ay susulat ng sarili mong elehiya na ipaparinig mo sa harap ng klase. Basahin mo ang sitwasyon sa loob ng kahon upang iyong masunod ang magiging pamantayan sa iyong pagganap. 226
Ipagpalagay mo na ikaw ay isang malapit na kaibigan ng isang sundalong nasawi sa digmaan sa Mindanao. Nais mong bigyan ng parangal ang kaniyang mga kabutihang nagawa sa kaniyang pamilya, sa mga kaibigan, sa kapwa-tao at sa bayan sa pamamagitan ng pagiging bahagi ng neucrological service. Bibigkasin mo ang tulang elehiya tungkol sa kaniya. Tatayain sa pagbigkas mo ang sumusunod na pamantayan: 1. Mabisa at angkop ang mga salitang ginamit, 2. Malikhain at masining ang pagbigkas ng isinulat, 3. May angkop na lakas at himig ang tinig. 4. Dama ang tunay na damdamin ang ginagampanang bahagi. Gamitin mo ang eskalang ito. 5 - Natatangi 4 - Mahusay 3 - Katamtamang kahusayan 2 - Kainaman 1 - Nangangailangan pa ng pagsasanay DRAFT March 24, 2014 227
Aralin 3.4 A. Panitikan: Usok at Salamin : Ang Tagapaglingkod at Ang Pinaglilingkuran Sanaysay -Israel Isinulat ni Gordon Fillman Isinalin ni Patrocinio V.Villafuerte B. Gramatika/Retorika: Pamaksa at Pantulong na Pangungusap C. Uri ng Teksto: Nangangatuwiran Panimula Nalakbay mo na ang iba't ibang bansa sa Timog-Silangang Asya ngayon, maglalakbay ka sa isang bansa sa Timog-Kanlurang Asya . Matutuklasan mo sa pag-aaral mo ng kanilang panitikan ang kanilang kultura, tradisyon at paniniwala. Halina, kilalanin natin ang bansang Israel. Ang Israel ay isang bansa sa Timog Kanlurang Asya na ang kabisera'y Jerusalem na kung saan isinilang ang ating Panginoong Hesukristo. Ang tawag sa namumuno sa kanila' y Punong Ministro o Knessent .Ang sistema ng botohan nila' y sa pamamagitan ng kanilang partylist na kinabibilingan kung sino ang nais ihalal ng kanilang institusyon habang sa pangkat ng ultra-religious ang kanilang punong lingkod ang kakatawan sa kanila.Apat na taon ang termino ng mga mahahalal pero kung nais ng Punong Ministro na maghalalan agad o pahabain ang kanilang termino pinahihintulutan ito. DRAFT March 24, 2014 Sa Aralin 3.4, matutunghayan mo ang isang sanaysay ng Israel na "Usok at Salamin: Ang Tagapaglingkod at Ang pinamagatang Pinaglilingkuran" na isinulat ni Gordon Fillman at isinalin ni Patrocinio V. Villafuerte. Inaasahan ko na maipamamalas mo ang pag-unawa at pagpapahalaga sa sanaysay sa tulong ng pamaksa at pantulong na pangungusap. Sa pagtatapos ng pag-aaral sa araling ito, iyong mapangangatuwiran ang mga sinasang-ayunan o di-sinasang-ayunang isyu o argumento sa pamamagitan ng pagtatalumpati. Ikaw ay mamarkahan sa sumusunod na pamantayan: a) nilalaman, b) tinig, c) hikayat, at d) ugnayan sa tagapakinig. 228
Aalamin natin kung paano mabisang binubuo ang sanaysay bilang isang akdang pampanitikan? Paano ito naiiba sa iba pang uri ng akdang pampanitikan? At bakit mahalaga ang pamaksa at pantulong na pangungusap sa pagbuo ng isang sanaysay. Yugto ng Pagkatuto A.Tuklasin Alam kong mahilig kang magbigay ng opinyon, kuro-kuro o sariling kaisipan tungkol sa mga napapanahong isyu o paksa. Para lalong maging mahusay at mapaunlad mo ang iyong kakayahan sa pagbibigay ng katuwiran pag-aaralan mo ang mga napapanahong isyung ito. GAWAIN 1. Discussion Web 1.a. Pag-aralan mo ang collage at isa-isahin ang mga isyu o paksang tinatalakay rito. Boholano nagkaisa para makabangong muli Kabataan, nabaril K to 12 inilunsad Bilyong piso nawawalang pera ng bayan Maraming investor ang muling namuhunan sa bansa Quezon Province binagyo at binaha DRAFT March 24, 2014 1.b. Sipiin sa iyong sagutang papel ang kasunod na organizer para ilahad ang iyong argumento sa napiling isyu o paksa. Mga Isyu o Paksa 1. Pag-unlad ng Ekonomiya 2. Pagkakaroon ng pag-asa 3. Pagtaas ng uri ng edukasyon 4. Kriminalidad 5. Katiwalian 229
GAWAIN 2. Strands Organizer 2.a. Manood ng dokyumentaryong palabas, at pagkatapos sipiin sa sagutang- papel ang kasunod na graphic organizer para iyong maisulat ang hinihinging sagot. Dokyumentaryong Palabas Paksa Tono Kaisipan . Sagutin ang mga gabay na tanong: 1. Tungkol saan ang iyong pinanood? 2. Ano ang layunin ng dokyumentaryong palabas na pinanood mo? 3. Ilahad ang mensaheng nais iparating ng dokyumentaryong pinanood mo. 4. Isa-isahin sa dokyumentaryong palabas.Alin ang iyong sinasang-ayunan o di-sinasang-ayunan? Bakit? ang mga argumentong tinalakay 5. Ano ang kaibahan ng dokumentaryong palabas na pinanuod ninyo sa iba pang genre? DRAFT March 24, 2014 2.b. Subukin mong basahin ang kasunod na sanaysay at talakayain mo ito gamit pa rin ang strands organizer. Hindi Ako Magiging Adik ni Manny Ledesma Walang may gustong pag-isipang siya'y kriminal. Walang may gustong makulong. Wala ring may gustong mamatay nang bata pa o kaya'y mawalan nang buong pamilya. Ngunit sa isang sarbey noong nakaraang taon, lumalabas na higit na 50 bahagdan ng mga mag-aaral sa senior ay nagsimula nang landasin ang mga daang patungo sa mga nabanggit. Tumikim na sila ng bawal na gamot. 230
Marahil, hindi nga mawawasak nang biglaan ng droga ang buhay mo taong kung paunti-unti mo ito'y nagkukumbinasyon ng droga sa nakamamatay agad.) Sa paggamit ng illegal na droga, inilalantad mo ang iyong sarili sa mga panganib. Malapit ang aksidente sa mga taong nasa impluwensiya nito dahil nawawala sila sa tamang pagpapasiya. lamang tinitikman ito. (Ngunit may mga isang maramihang gamit, at tamang wisyo at Panganib din ang sakit na maaaring maidulot ng maling paggamit ng mga gamot maski ito'y legal, gaya ng mga cough syrups. Mapanganib ding masangkot sa iba't ibang bayolenteng kaguluhang dulot ng mga nagbebenta ng bawal na gamot. Ang mga nabanggit ay mga kagyat na panganib na maaaring sumapit sa isang nagdodroga. Mayroon ding mga panganib na pangmatagalan ang epekto. Sa palagiang paggamit ay nagiging adik ka na sa gamot, at di mo namamalayan ay lulong ka na. Sa pagkalulong, ang tanging nagiging pokus na lamang ng iyong buhay ay pagnanais na magkaroon lamang ng magandang pakiramdam. Nakakatakot ang mga epektong nabanggit. Ngunit mas nakakatakot ay ang pagkawala ng iyong integridad o karangalan. Kapag sinabi mong, "okey lang na nagdodroga ako, kasi iyon din naman ang gawa ng mga kaibigan ko e," ang tunay na sinasabi mo ay "wala na akong pakialam sa kinabukasan ko." Kapag nagkaganito, ay menos ka na bilang tao. Ang posisyon ko sa isyung ito ay malinaw. 'Ayoko ng droga." Madaling kapasiyahan ito. Madaling matandaan. At walang malabo rito. Pinatataas nito ang pagtingin ko sa aking sarili dahil batid kong nakatanaw ako sa aking kinabukasan. DRAFT March 24, 2014 Lahat ng nabanggit ko tungkol sa panganib na dulot ng droga ay narinig na rin ninyo. Hindi na ito bago. Alam naman ito ng lahat. Ngunit, sa kabila ng kaalamang ito, isang bagong henerasyon ng mga kabataan ang gumagamit ng bawal na gamot. Nangamamatay pa ang ilan. At umaakyat pa ang bilang ng mga biktima. Dati-rati mga 40.7 bahagdan lamang ng mga kabataan ang sumusubok, ngayon ay lagpas pa sa 50 bahagdan. Bakit? Sasabihin nila mahirap tanggihan ang barkada. Totoo naman. Sa sulsol ng mga kaibigan, napapatikim ang isang kabataan. Mahirap humindi sa kanila. Mahirap. Sasabihin nila mahirap tanggihan ang barkada. Totoo naman. Sa sulsol ng mga kaibigan, napapatikim ang isang kabataan. Mahirap humindi sa 231
kanila. Mahirap matawag na "iba". Mahirap ma-out sa grupo., Mahirap makantiyawan ng ganito't ganoon. Ngunit isipin natin. Ang kantiyaw ng mga kaibigan ay hindi magandang dahilan upang magdroga. Kinakaibigan tayo ng ating mga kaibigan dahil sa ating taglay na ugali at pagkatao, hindi dahil sa dapat makita rin sa atin kung ano ang ginagawa nila. Hindi tayo salamin ninuman. At ang kaibigan, sinasabi nang tuwiran kung ano ang maganda o hindi maganda sa atin. Hindi natin kailangan maging salamin sa kanila at sila sa atin. Kapag nahaharap sa pagpapasiya o pamimili, may mga kabataang magsasabing, "bayaan mo 'yang bukas, matagal pa 'yon." Malaking kamalian ito. Kahit sabihin mong hindi darating ang kinabukasan, darating at darating iyan. At kapag nariyan na ang bukas, kung masaya ka o hindi ay depende sa kung ano ang ginawa mo ngayon. May mga magsasabi pang, "magiging adik sila, hindi ako!". Kahit na ikaw pa ang pinakaguwapo, malinis at alertong tao sa ngayon, maaaring ikaw ay maging palaboy sa bandang huli kung magpapabitag ka sa bawal na gamot. Isipin na lamang ninyo. LAHAT NG TAONG NASIRA ANG BUHAY SA DROGA AY NAG-ISIP NA HINDI MASISIRA NG DROGA ANG BUHAY NIYA. Palagi nilang sinasabi, 'DI AKO SIRA PARA SIRAIN ANG BUHAY KO." Iyan sa simula. Sinasabi nila iyan sa una ngunit hindi sila naprotektahan ng mga pahayag nilang ito nang simulan nila ang paggamit. Sa pagtanda ko at kapag ako'y nagkapamilya, pinakamainam para sa kanila. Hindi ko nanaisin na sila'y mapahamak. ibig ko ang DRAFT March 24, 2014 Sisikapin at gagawin kong modelo ang aking sarili. Kung isang araw at tatanugnin nila ako kung sumubok ba ako ng droga noong aking kabataan, ibig kong makasagot nang may pagmamalaki - HINDI. Sa bawat taon libo-libong kabataan ang pumipiling gumamit ng illegal na droga. Hindi ko na daragdagan pa ang bilang na iyan. Magiging malayo ako sa droga. Hindi ako magiging adik!!. Pauunlarin natin ang dati mo ng alam tungkol sa sanaysay sa pamamagitan ng mga babasahin at kawili-wiling gawain na natitiyak kong kalulugdan mo. B.Linangin Basahin at suriin ang mga elemento ng sanaysay na "Usok at Salamin: Ang Tagapaglingkod at Pinaglilingkuran" mula sa Israel na isinulat ni Gordon 232
Fillman at isinalin sa Filipino ni Patrocinio V. Villafuerte upang malinang ang iyong kakayahan sa pagpapahayag ng argumentong sinasang-ayunan o di- sinasang-ayunan. Usok at Salamin: Ang Tagapaglingkod at ang Pinaglilingkuran Isinulat ni Gordon Fillman Isinalin ni Pat V. Villafuerte Ilang taon na ang lumipas, banal na araw noon sa Herusalem, nahirapan ako sa pinakamagulo kong karanasan sa mga kasapi ng mga piling Israeli Ashkenazic (may karanasang Europeo). Naninirahan ako noon sa isang maganda, luma at mabuhay na lugar kasama ang mga kapitbahay kong Kurdish, Persian, Iraqi, Amerikano at Ashkenazic Israeli Jews. Isang araw, isang kilala sa akademya at ang mapayapang paggalaw ang tinigilan ng kaniyang sasakyan habang ako'y pauwi sa aking bahay mula sa kabayanan, at ako'y kaniyang inalok ng sakay. Habang ako'y kaniyang ipinagmamaneho sa aming magandang lansangan, inilarawan ko ang kapalaran sa pagkakaroon ng kapitbahay mula sa iba't ibang lugar. "Ugh", bulalas niya nang kami ay dumating sa mga Persians, "Mga Persian: sila ang pinakamasama." Ang malamig kong pakli sa kaniya ay "Anong kaimpyernuhan ang pinagsasabi mo?" "Ay, naku," dugtong niya, "Lahat ay nakakaalam na sila ang pinakamasama." Hindi pa ako nakikipagbalitaan sa mga kakilalang ito ilang taon na ang nakakalipas. Inilarawan ko sa aking isipan kung gaano siya naguluhan sa kinalabasan ng botohan ng mga Israelitas. Ipinagtataka ko kung mayroon siyang palatandaan tungkol sa gawain na siya at ang kanilang mga kasamang Ashkenoisie ay may bahagi sa pagbubunyag nito. DRAFT March 24, 2014 Matapos ang botohan, isang malaking bilang ng tagapanood na Afro- Asian Jews ang masiglang sumagot kay Netanyahu. Sobrang galit ang mga nakikinig sa kaniya kasama si Perez, na si Netanyahu ay pamamahalaan sila, upang ang kanilang kawalang-galang ay mawala. Ang hinanakit kay Perez ay nagmungkahi ng hinanakit sa klase sapagkat siya ay inaakalang kumakatawan sa mga sekular, cosmopolitan, mapayapang mamamayan sa mundo na nangangahulugan na magtatanggol ng proseso ng kapayapaan sa Israel. 233
Sa mga nangunang tagapag-isip ng mga Ionist ay hindi man lang umasa na ang mga Europeong Hudyo ay magkukulang ng bilang laban sa mga Aprikano at Asyano, ni hindi sila gumawa na tila pang-unawa, na sila ay magsimulang magkulang ng bilang laban sa mga Afro-Asians, na ang edukasyon, klase at paksa tungkol sa relihiyon ay maaaring mag-udyok ng relasyong magkalaban na ang salitang maganda lamang sa pandinig at mga kamalian ay mabawasan. Ang Ashkenazim ay kinakatawan ng mga nakapag-aral na Israelitas. Mayroon ... ako'y nakatitiyak, walang sadyang patakaran ng pagtatanggal, Israel, ang edukasyon ay ngunit napangingibabawan ng mga matataas at panggitnang uri ng Ashkenazim. May lalabas na paboritismo sa paghahanap ng mabuting paaralan at pagtatanggap ng mga tao sa pamantasan at programang propesyonal. Ito'y lubos na mahalaga sa tagumpay ay hindi hindi pagsasabi na ang pagpapasiyang ito, ngunit sinong maayos ng mga trabaho, pook, paaralang institusyon ang nagbibigay ng pondo sa iba't ibang kahanga-hangang tagumpay? Higit sa lahat ang mga Ashkenazim. tulad ng karamihang paaralan sa Ang Afro-Asian ( a.k.a Sephardic, Oriental, Eastern, at Mizrachi ) Jews ay sa pinakabahagi, kaakit-akit na bourgeoisie at manggagawa, uri ng tao na nagbibigay ng pangangailangan ng kanilang grupo at nagsisilbi rin upang ang buhay ay maging komportable para sa mga nakatataas at nasa gitnang klase ng mamamayan. Na may kaunti at mahalagang pagtutol, partikular na sa pagtatayo ng mga industriya, Ashkenazic ang pinaka-bourgeoisie at ang tagapaglingkod. Tulad sa lipunan, ang ikinagagalit ng mga tagapaglingkod tungo sa pinagsisilbihan ay pinapasakitan ang mga nahuhuli at sila'y nawawalan o nasisiraan ng loob. Ito'y tulad ng masasabing, kung ako'y komportable, bakit ang mga taong nagsisilbi sa akin ay hindi bagay hangaan at pasalamatan? Ang pinaglilingkuran sa U.S. - Jewish at walang ibang kilos. DRAFT March 24, 2014 Sa Israel, ang pinaglilingkuran ay mahilig ding maging mataas na konsumer. Ito'y napapalagay na ang mataas na consumer ay gulat sapagkat sila'y kadalasang nasasakop at maaaring kahit galitin, ng mga katamtaman at mababang konsumer. Bilang pagbaling ng mga Israelitas sa mga estilo ng U.S. at ang sukatan ng paggawa (ang orihinal na bilihan sa Israel, naitayo ilan taon pa lang ang nakakalipas, tila dumanas ng cell division countless 234
time, bagay na tunay na tumatakip sa kaayusan ng Israel), ang matataas na konsumer ay ipinagmamalaki ang kanilang kayamanan sa mga katamtaman at mababang antas ng uri ng sistema na ang agwat ng mayaman sa mahirap ay mabilis na gumagawa sa U.S. Ang mga pinaglilingkuran ay mahilig ding maging sekular at magpasakit sa harap ng mga relihiyosong mga tagasubaybay. Kahit na karamihan sa mga Afro-Asian Jews ay hindi gaanong relihiyoso, ang inuuna nilang kultura ay hindi sila binibigyang konsepto, gawing mag-isa ang pagsasanay ng serkularismo. Ang Hudismo ay hindi relihiyon sa kanila, ni ngayon, bagkus, ito'y bahagi ng kanilang buong buhay. Noong si Paula Ben-Gurion, asawa ng Unang Kataas-taasang Ministro ng Israel silang kapwa mabagsik na sekular - ay tinanong kung ano ang pakiramdam ng bumili ng kosher meat, ito'y hindi nakagugulo sa kaniya. Simple niyang gawin sa sandaling umuwi siya. Sa magandang sagot, ngunit nakagugulo sa mga Jews mula Aprika at Asya na iniisip lamang ito bilang kalapastanganan. Alinsunod sa pagsusuot ng yarmulke sa Wailing Wall, si Netanyahu tulad ni Begin, bago siya nagawa niyang magdala ng pagkakaisa kasama ng mga may pagkerelihiyosong mga tagapaglingkod. Posibleng ang malaking pakinabang ng mga botanteng Jews ay nakapagbigay kay Netanyuha (55% ng botanteng Israeli Jews-ed.) ay hindi malaking pagtanggi sa proseso ng kapayapaan o pababain ito. Sa halip ang may kalakihang seksyon ng populasyon ng mga Israeli Jewish ay pinapantayan ang mga tumatangkilik sa kanila, ini-isteryotayp sila at umaasa sa kanila upang matanggap ang kanilang gagampanan bilang tagapaglingkod sa mga may tanging karapatan. DRAFT March 24, 2014 Ang galit sa uri ay madalas na nagpapagalaw sa politika sa mga bansang class ridden. Ang pagsubok sa mga tao na naghahangad na makita ang kalayaan at ang tunay na demokrasya sa Israel, sa U.S., Russia at saan man ay ang kung paano dalhin ang mapayapang mga uri para intindihin ang mga galit sa kanila at ang kanilang aktibong bahagi sa paninindigan nito. At saka, ang pinakamalaking pagsubok sa lahat, ay kung kondesasyon, at dominasyon sa sosyal na pagbubuo mula ng pangalan at interes ng bawat isa. Inaasam ko ang mga araw ng mga guro / aktibista ay magsasabing. "Mataas at katamtamang uri ng tao, maipagmataas at mapag-uri, iyan ang pinakamasama". 235
Alam mo ba na ... ang mga elemento ng sanaysay ay: 1. Paksa- pinag-uugatan ng anumang uri ng diskurso. Karaniwan itong sumasagot sa tanong na "tungkol saan ang akda?" Ito ang pinakapayak na antas ng mga pinag-uusapan. Ito rin ang sentro ng ideya ng buong akda. Kinokontrol ng paksa ang manunulat kung hanggang saaan lamang ang hangganan ng kaniyang isusulat. 2. Tono- ang saloobin ng may-akda sa paksa. Sa pamamagitan ng mga espesipikong wika na ginamit ng may-akda, mababatid kung sino ang target na mambabasa. Maaaring ang tono o himig ay natutuwa, nasisiyahan, nagagalit, sarkastiko, naiinis, nahihiya, at iba pa. 3. Kaisipan- ang nais iparating ng manunulat sa mga mambabasa, dito umiinog ang maliliit na himaymay ng akda. Inilalahad ang kaisipan ng isang akda sa isang buong pangungusap. Ang kaisipan hindi tuwirang binabanggit kundi ginagamitan ng pahi-watig ng may-akda para mailahad ito. GAWAIN 3. Paglinang ng Talasalitaan Alam mo ba na... ang likas na kahulugan o etimolohiya ng salita mababatid sa pag-alam sa pinagmulang wika ng salita at sa pagsusuri ng istruktura o kayarian ng salita. DRAFT March 24, 2014 3.a. Sipiin ang kasunod na graphic organizer sa iyong sagutang papel at sagutin ang hinihingi sa bawat kahon. Kahulugan Bisa sa Akda Botohan Estruktura ng Salita Pinagmula ng Wika 236
3.b. Gamitin mo sa makabuluhang pangungusap ang salitang botohan. GAWAIN 4. Double Entry Data Sipiin ang kasunod na graphic organizer sa iyong sagutang papel at ilahad ang mga elemento ng sanaysay. Paksa Patunay Tono Patunay Kaisipan Patunay GAWAIN 5. Sa Antas ng Iyong Pag-unawa Sagutin ang mga gabay na tanong. 1. Tungkol saan ang akdang binasa? 2. Anong mga damdamin ng may-akda ang tinalakay sa sanaysay? Gamitin ang semantic mapping. Gayahin ang pormat sa iyong sagutang papel. Usok at Salamin: AngTagapaglingkod at ang Pinaglilingkuran DRAFT March 24, 2014 damdamin damdamin damdamin patunay patunay patunay 3. Ihanay ang mga argumentong kapani-paniwala o di - kapani- paniwala sa binasang akda. Ilahad ang iyong panig. 237
4. Anong kaisipan ang inilahad ng akdang binasa? Isulat ang kaisipan at detalye sa loob ng concentric circle. Sipiin sa iyong sagutang papel ito. Pantulong Kaisipan 5. Anong kultura ng mga Israeli ang tinatalakay sa sanaysay? Patunayan. 6. Magsaliksik ng iba pang mga kultura ng mga Israeli. Iulat ito sa paraang Reporter's Notebook. 7. Anong kultura ng mga Israeli ang katulad sa ating bansa? Tukuyin at paghambingin ito. 8. Anong uri ng sanaysay ang iyong binasa? Ibigay ang mga katangian nito. 9. Isa-isahin ang mga elemento na ginamit sa sanaysay. Talakayin ito. 10. Ibigay ang kaibahan ng iyong sanaysay na binasa sa iba pang uri ng mga akdang pampanitikan. Upang higit mong makilala ang sanaysay isa pang sanaysay ang ipababasa ko sa iyo. Naniniwala ako pagkatapos mong mabasa ito, higit kang magkakaroon ng kakayahan kung paano binubuo ang sanaysay at paano ito naiba sa iba pang uri ng akdang pampanitikan. Ano ang kapayapaan para sa iyo? Isulat sa sagutang papel ang mga salitang maaari mong iugnay sa kapayapaan. DRAFT March 24, 2014 Tilamsik ng Sining .... Kapayapaan (bahagi lamang) ni Magdalena O. Jocson Pilipinas, mapalad ka sa muling pagsilang. Ang panahon ng kababalaghan ay hindi pa lumilipas. Hindi ang kababalaghan ng panandaliang lunas kundi ang kababalaghan ng masidhing pagbabagong- bihis na dumatal sa puso ng bawat Pilipino. Ang lahing kayumanggi ay may bago nang pagkakilala sa sarili. 238
Sa bawat pag-aasam natin ng kapayapaan, maraming nagsisilbing daan upang ganap na magkaroon ito ng katotohanan. Nariyan ang armas na pakikibaka, tilamsik ng panulat, maramdamin at makabayang awitin, matatalim na pananalita na lubhang parang lason at apoy na kumakalat sa buong sambayanan. Hindi pahuhuli ang maindayog at makabuluhang pagsasayaw na sa bawat kampay at tikwas ng mga daliri sa kamay at galaw ng buong katawan ay pilit na ipinararating ang diwang nais ipahiwatig. Isama pa natin ang iba't ibang guhit sa kanbas, mga lilok mula sa kahoy, mga maniking pilit na binubuhay sa pamamagitan ng mga hugis sa metal at iba pa. Lahat ng binanggit ay nagsilbing tulay upang ang kapayapaan mula sa magigiting nating mga bayani sa panahon ng mga Raha, sa panahon ng mga propagandista at rebolusyunaryo at higit sa lahat sa panahon ng SAMBAYANANG PILIPINO, hindi abot-tanaw lamang ang pagkakamit ng kalayaan kundi isang nagpupumiglas na katotohanan na mayayakap na natin siya. Dalawang makasaysayang pangyayari ang nagpatunay na ang mga Pilipino ay mga tao sa mundo na gumamit ng mga mapayapang paraan hindi ang paggamit ng tabak o baril ang magiging kasagutan upang makamit ang tinatawag na kalayaan. Makapangyarihang aspekto ang sining na magpahatid ng adhikaing makamtan ang kapayapaan sa bagong siglo. Ayon nga kay Lord Macaulay, "Ang sining ay isang panggagagad." May ibig na tuklasin. At ang ibig tuklasin nito ay ang bumabalot na GANDA sa isang likha ng tao, na maghatid ng damdamin, kaalaman at kagandahang- asal ng isang tao. Papaano ba nakamit ng ating mga ninuno ang kapayapaan sa bawat balangay na sinasakupan nila. Ito ay sa tulong ng sining. Ang Umalohokan ang buong husay na naghahatid ng mga mensaheng kailangan ng bawat mamamayang Pilipino. Siya ang isa sa nagbabadya ng pagkakaroon ng panganib ng pagkawala ng kapayapaan. Maririnig din ang tunog ng tambuli na isa sa mga etnikong instrumento ng ating bansa upang bigyang babala ang mga mamamayan sa haharaping panganib. May kasabihan ngang ang mga Pilipino ay inugoy sa duyan ng mga berso at ito ay napatunayan sa pamamagitan ng mga awiting-bayan. DRAFT March 24, 2014 Sa pag-aasam pa rin ng kapayapaan, ginamit ni Rizal at ng iba pang propagandista tulad nina Marcelo H. del Pilar, Graciano Lopez Jaena ang tilamsik ng kanilang panulat at tapang ng dila upang ipahayag ang tunay na nararamdaman ng mga Pilipino sa pagtatamo ng kapayapaan na pilit na sinasagka ng mga Insulares at Peninsulares. Taliwas naman ang paniniwala ni Bonifacio na kailangan ang isang armadong pakikibaka hindi lamang ang bagsik ng panulat upang makamit 239
ang tawag na kapayapaan. Kaya't sa pag-aalimpuyo ng kaniyang damdamin, masining niyang isinulat at ipinarinig ang tula niya tungkol sa "Pag-ibig sa Tinubuang Lupa" na gumising sa natutulog na damdamin ng mga Pilipino noong panahong iyon. Tila walang pagod ang sining na magbigkis sa pagtatamo ng kapayapaan. Sa bawat tilamsik ng kanyang layunin na maisagawa ang isang makabuluhang bagay, pilit na para siyang ibon na iigkas at hahawarin ang lahat ng balakid sa kanyang landas tungo sa KAPAYAPAAN. Gayunpaman, taong 1986, ng ang mga mamamayang Pilipino ay buong giting na nakipaglaban sa diktador. Napatalsik ang diktador at nailuklok ang isang babae na siyang naging daan upang ang inaasam na pagbabago sa ganap na kapayapaan ay makamit na. Narinig natin ang maramdaming panawagan ng mga taong may malaking malasakit upang iligtas ang bansa sa kumunoy ng pagkakadapa. Mahuhusay na paraan ng pagsasalita ang maririnig sa radyo, napapanood sa telebisyon, masasaksihan ng aktwal sa tanghalan sa itinayong makasaysayang EDSA ang tamis ng bawat pananalita ng buong SAMBAYANAN. Mga awit na punung-puno ng damdamin para sa bayan. Ginampanan ito ng mga alagad sa sining mula artista sa pelikula, mga mang- aawit, ordinaryong mamamayan, elitista, masa, bata, matanda na buong pagpupugay na ibinigay ang kakayahan nila sa pagnanasa ng pagkakaroon ng kapayapaan. Nagtanghal din ng ilang madudulang bahagi ng kasaysayan na pilit nating binabaka ngunit nagpapatunay naman ng ating kagitingan. Mula sa dahon ng People Power I, umusbong muli ang People Power II. Muli, ang bida ay ang SAMBAYANANG PILIPINO. Sa pamamagitan ng kanilang malikhaing pagtatanghal ng iba't ibang uri ng sining, muling nagtali ang pusod ng bawat mamamayan na muling nangulila sa tawag ng KAPAYAPAAN. Nanguna ang ilan nating mga artista sa pelikula, artista sa pulitika, artista ng tahanan, artista ng paaralan, artista ng kalsada, artista ng simbahan at artista ng SAMBAYANAN na hadlangan sa ikalawang pagkakataon ang sinumang pilit na pinapatay ang kalayaan at kapayapaan ng bansa. Nagkaroon ng kaganapan ang Vox populi, Vox Dei. Ang tinig ng Diyos ay ang tinig ng bayan. DRAFT March 24, 2014 Huwag tayong malungkot at mangamba, kapayapaan ay nakangiti sa Perlas ng Dagat Silangan. At sa bawat tilamsik ng sining, sandata itong nagbabantay upang ang kapayapaan sa kasalukuyan at sa darating pang mga taon ay hindi na maaagaw at pagsasamantalahan ng mga makasariling mamamayan nito. 240
Suriin natin ang sanaysay, ilahad mo ang mga elementong ginamit sa pagbuo nito sa tulong ng semantic mapping. Sipiin sa iyong sagutang papel ang graphic orga-nizer na ito. Tilamsik ng Kapayapaan Paksa Tono Kaisipan Patunay Patunay Patunay GAWAIN 6. Sagutin ang mga gabay na tanong 1. Tungkol saan ang tekstong iyong binasa? Patunayan. 2. Anong kaisipan ang ipinahahatid nito sa mambabasa? Ipaliwanag. 3. Anong estilo ang ginamit ng may-akda para mailahad niya ang ginamit na argumento? 4. Alin sa mga argumento niya ang iyong sinasang-ayunan o di- sinasang-ayunan? Bakit? 5. Anong uri ng teksto ang iyong binasa? Tukuyin sa mga bahagi ng akda ang magpapakilala dito. Paano ito naiiba sa iba pang uri ng mga tekstong nabasa mo na? GAWAIN 7. Pagsasanib ng Gramatika / Retorika Balangkasin ang sanaysay na iyong binasa. Kilalanin ang mga pamaksa at pantulong na pangungusap na ginamit sa bawat talataan. Isulat ang iyong sagot sa sagutang papel. Nabatid mo na ba kung bakit mahalaga ang pamaksa at pantulong na pangungusap sa pagbuo ng isang sanaysay? DRAFT March 24, 2014 Alam mo ba na... May tinatawag na pamaksa at pantulong na pangungusap ? 1. Pamaksang Pangungusap Lahat ng talata ay may pangunahing ideya. Ito ang nagbibigay ng pahiwatig tungkol saan ang pag-unawa sa talata. Ipinahahayag ito sa pamamagitan ng isang pangungusap na tuwirang natutukoy kung ano ang pag-uusapan sa buong talata. Halimbawa: Tayo ngayon ay nalalagay sa gitna ng krisis pampolitika. Ang ating 241
mga mambabatas ay nasasangkot sa mga katiwalian. Katunayan marami ng kaso ang nakahain sa Ombudsman. Gayundin naman kani-kaniyang turuan ang bawat isa kung sino talaga ang may kasalanan. Ang pangungusap na may salungguhit ay ang pamaksang pangungusap. Ang sumunod na mga pangungusap ay may pantulong na pangungusap na nagbibigay ng detalye sa ipinahahayag ng pamaksang pangungusap. 2. Pantulong na Pangungusap Ito ang mga pangungusap na nagbibigay ng paliwanag o detalye sa isinasaad ng pamaksang pangungusap. May mga paraan ng pagbibigay ng detalye sa pamaksang pangungusap. Naririto ang ilan: a. Gumamit ng mga impormasyon na maaaring mapatotohanan. Halimbawa: Pamaksang Pangungusap: Nanganganib lumubog ang Kalakhang Maynila sa darating na 2020. Mga Detalyeng Mapatotohanan: Tuwing umuulan binabaha na ang Maynila. b. Gumamit ng mga istadistika. Halimbawa: Pamaksa: Ang ekonomiya ng bansa'y unti-unti nang bumubuti. Pantulong: Sa nakaraang buwan, umakyat ng dalawang puntos limang bahagdan ang Gross Domestic Product ng ating bansa. DRAFT March 24, 2014 c. Gumamit ng mga halimbawa Halimbawa: Pamaksa: Maraming kabataan ang nalululong sa iba't ibang bisyo. Pantulong: Ang ilan sa mga ito'y paninigarilyo, pagsusugal at paggamit ng bawal na gamot. 242
Pagsasanay 1 Basahin at unawain mo. Suriin at ihanay ang pamaksang pangungusap at mga pantulong na pangungusap. Sa K to 12 magkakaroon ng mahabang panahon ang mag- aaral para matutuhan ang kanilang mga aralin. Mas mapagtutuunan nila ng pansin ang pagpapaunlad sa sariling talento at abilidad at hindi lamang kanilang ang kakayahang pang-akademiko ang kanilang matutuhan. Totoo, ang mga kabataan ay aktibo, agresibo at puno ng ideyalismo. Ang mabisang pundasyon ng edukasyon ang maglalagay sa kanilang isip at lakas sa wastong daan ng nasyonalismo. Ang bagong programa ng ating edukasyon ang magiging kabataang hulmahan ng Pilipino. Pamaksang Pangungusap Pantulong na pangungusap Pagsasanay 2 Lagyan ng pantulong na detalye ang bawat pangungusap. Maglagay ng dalawang pantulong na pangungusap. Gumamit ng iba't ibang paraan. 1. Ang nangyayari sa krisis pangkabuhayan sa Amerika ay may epekto sa ating bansa. DRAFT March 24, 2014 2. Maraming paraan para makamit ng tao ang tagumpay. 3. Mas malaki ang ginagastos ng gobyerno kaysa sa pumapasok na kita sa bansa. 4. Mahalaga ang malusog na produktibotayong mamamayan. isipan at katawan para maging 5. Tunay na dumaranas tayo ngayon ng pagbabago ng klima. Pagsasanay 3 Basahin mo ang kasunod na teksto at ihanay mo ang mga pamaksa at pantulong na pangungusap na ginamit dito. Sa patuloy na pagbabago ng pamahalaan, nararapat na marunong tayo na makiangkop sa nagbabagong kapaligiran at dito nakasentro ang solusyong dala ng K to 12 Basic Education Program sa Pilipinas. Ito ang 243
sasagot sa problema ng mababang unemployment rate at magbibigay-daan sa pamumulaklak ng kabuhayan ng ating bansa. Bukod pa rito, magtatayo ito ng daan upang lalong tumaas ang grado ng mag-aaral sa iba't ibang asignatura sapagkat sila ay matututo ng mga mas makabago at advance na kaalaman lalo na sa mga batayang asignatura tulad ng Matematika, Agham at Teknolohiya, Ingles, at Filipino. Magbibigay ito ng solusyon sa dumaraming bilang ng mga out-of-school youth na hindi na magkakaroon ng pagkakataong makatuntong sa kolehiyo. Maghahatid ang proyektong ito ng mga sapat na rekursong nakalaan, madaliang trabaho para sa mag-aaral na hindi na kailangang magkolehiyo. Malaki na ang matatanggap nilang pagrespeto dahil sa kaakibat na pagkilala sa kanila bilang propesyonal. Kung magkagayon, hindi na sila mahihirapan pang makahanap ng trabaho sa ibang bansa at makatutulong pa sila sa mabilis na pagpasok ng kita para sa ekonomiya ng Pilipinas. Kung kaya't huwag na tayong mag-atubiling sumubok at manatiling takot. Paano natin mahahanap ang susi sa inaasam na pag-unlad kung palagi tayong nagkukubli sa nakasanayang paglinang? Sino ang hindi nakababatid sa isang magaling at pang-internasyonal na chef na si G. Pablo "Boy" Logro? Siya ay simpleng tagapagluto na natuto sa pamamagitan ng karanasan at ngayon ay tanyag na sa iba't ibang bahagi ng mundo kahit hindi nakakuha ng kursong propesyonal. Hinasa at ginamit niya ang kaniyang talento sa pagluluto upang makilala. Patunay ito na kaya ng mga Pilipino ang umangat kahit pa vocational courses ang ating matapos. Marami man ang sakripisyong pagdaraanan, siguradong tiyak ang panalo. DRAFT March 24, 2014 Samakatuwid, ang K to 12 ang pumapatnubay sa atin tungo sa matuwid na landas na dapat tahakin ng kabataang mag-aaral. Lahat ay magkakaroon ng pagkakataong makatapos sa larangang kanilang pinasok. Wala nang kabataang Pilipino na magtatapos nang hindi natatanggap sa trabaho. Pagsasanay 4 Makinig sa isa sa naging bahagi ng SONA (State of the Nation Address) ni Pangulong Benigno Simeon Cojuangco Aquino III at balangkasin ang mga pamaksa at pantulong na pangungusap sa napakinggan mong talumpati. Isulat ang iyong sagot sa sagutang papel. 244
Naging malinaw na ba sa iyo ang ating aralin na pamaksa at pantulong na pangungusap? Higit mo na bang nauunawaan kung papaano nakatutulong ang pamaksa at pantulong na pangungusap sa pagbuo ng isang mabisang tekstong nangangatuwiran? Binabati kita! Nagtagumpay ka sa pagsasagawa mo ng iyong aralin. C.Pagnilayan at Unawain Buuin ang konseptong nais ipahatid ng graphic organizer na ito. Sanaysay Paksa Tono Kaisipan Pamaksang Pangungusap Detalye Detalye Detalye DRAFT March 24, 2014 Masaya ako para sa iyo dahil natapos mo ang aralin. Sa bahaging ito maipamamalas mo kung papaano mabisang nabuo ang sanaysay bilang akdang pampanitikan at ang kahalagahan ng pamaksa at pantulong na pangungusap sa pagbuo ng mga argumento na sinasang-ayunan / di- sinasang-ayunan. Ipagpatuloy mo ang paglinang sa mga kasanayang ito sa pamamagitan ng paggamit mo sa gawain sa Ilipat. 245
D. Ilipat GAWAIN 8. Kaya Mo? Para matiyak natin kung talagang nauunawaan mo ang araling ating tinalakay ibigay mo ang iyong argumento tungkol sa isang napapanahong ito sa pamamagitan ng paksa o pagtatalumpati. isyu sa ating bansa. Ilahad mo Isa kang nominado para sa Gawad Ulirang Kabataan ng inyong pamayanan. Kinausap ka ng tagapamahala ng paligsahan at ang isa sa kinakailangang kakayahan na maipakita mo ay marunong kang magtalumpati. Layunin nila na mahikayat mo ang mga kabataan na makiisa sa kampanya sa pagsugpo ng bawal na gamot sa inyong lugar. Ayon sa kanila ang nais nilang makita sa iyo ay : a. Nilalaman - piyesa - pagbibigay-diin o damdamin ... 40% b. Tinig ... . c. Hikayat ... 30% 20% Hikayat sa madla - Kakayahang pantanghalan - Kilos, galaw, kumpas - Ekspresyon ng mukha d. Ugnayan sa tagapakinig ... ... 10% _____ DRAFT March 24, 2014 Kabuuan 100% Binabati kita at matagumpay mong natapos ang araling ito tungkol sa sanaysay gayundin ang tungkol sa mga pamaksa at pantulong na pangungusap. Ang lahat ng ito ay magagamit mo sa susunod pang mga aralin at gawain. 246
Aralin 3.5 A. Panitikan: Isang Libo't Isang Gabi Nobela _Saudi Arabia Isinalin sa Ingles ni Richard Burton Nirebisa ni Paul Brians Isinalin sa Filipino ni Julieta U. Rivera B. Gramatika/Retorika: Pahayag na Nagbibigay ng Katuwiran sa Ginawi ng Tauhan C. Uri ng Teksto : Nagsasalaysay Panimula Ang Saudi Arabia ay isa sa mga bansa sa Timog Kanlurang Asya. Islam. Nakabatay ang kanilang kultura sa paniniwalang muslim o Nananampalataya sila na si Allah ang pangunahing Diyos at si Muhammad ang kanilang propetang nagpalaganap ng Islam. Ang mga lalaking Muslim ay pinapayagan mag-asawa hanggang apat kung kaya ng pamumuhay at kalagayan sa buhay. Ang ama ang pinakamakapangyarihan sa loob ng tahanan kaya itinuturing nila ang babae bilang mahina. DRAFT March 24, 2014 Walang gaanong karapatan ang mga kababaihan sa Saudi. Subalit noong Setyembre 25, 2011, Inihayag ni Haring Abdullah ng Saudi Arabia na magkakaroon ang mga kababaihan ng karapatan upang bumoto sa susunod na halalang lokal at sumali sa lupon ng mga tagayong ng Shura bilang isang ganap na kasapi at maaaring tumakbo bilang kandidato sa mga eleksyong munisipal, ngunit hindi nabanggit ng Hari kung papayagan nito na magmaneho ng mga sasakyan at mabuhay nang normal na walang bantay na lalaki. Pinangungunahan ng pamilya ng hari ang sistemang pulitikal ng bansa. Ang malaking bilang ng pamilya ang nagbibigay daan upang makontrol ang karamihan sa mahahalagang posisyong sa kaharian at upang mapabilang sila sa lahat ng antas ng pamahalaan Tinatayang nasa 7,000 247
pataas ang bilang ng mga prinsipe, at karamihan sa kapangyarihan at impluwensya ayhawak ng 200 o higit pang mga inanak na lalaki ng Haring Abdul Aziz. Ang mga pangunahing mga ministro ay karaniwang nakalaan lamang sa pamilya ng hari,pati rehiyunal na pagkagubernador. rin ang labintatlong Upang higit nating makilala ang kanilang natatanging kultura, muli tayong maglakbay sa Timog Kanlurang Asya at ating pag-aralan ang ilan sa kanilang panitikan. Ang Aralin 3.5 ay naglalaman ng nobelang isinalin ni Julieta U. Rivera na pinamagatang "Isang Libo't Isang Gabi" mula sa Saudi Arabia. Bahagi rin ng ating aralin ang pagtalakay sa mga pahayag na nagbibigay ng katuwiran sa ginawi ng mga tauhan sa akda na makatutulong sa paghahanay ng mga mahahalagang pangyayari. Sa pagtatapos ng araling ito, ikaw ay inaasahang makasusulat nang mahusay na sinopsis ng isang nobela mula sa mga akdang nabasa batay sa sumusunod na pamantayan 1.Tauhan, malinaw bang nailarawan ang mga tauhan? 2. Banghay, malinaw bang nailahad ang mga mahahalagang pangyayari sa nobela? 3. Tagpuan, nailarawan ba kung saan naganap ang pangyayari? Yugto ng Pagkatuto DRAFT March 24, 2014 A.Tuklasin GAWAIN 1.Scrambled Letter, Gawing Better Ang mga larawan ay nagpapakita ng mga bagay na mapagkikilan sa bansang Saudi Arabia. Ayusin ang mga titik upang mabuo ang pangalan ng larawan. 248
ARUQN___________ IENGI______________ BNUTAR__________ DRAFT March 24, 2014 AABKA_________ OYKAELM_________ YABAA ___________ quran/ Kiswah.htm Burqa-Arabian-Jilbab-Hijab-B51-/281183012949) 249
GAWAIN 2. Pamagat,Isulat sa Pabalat Magbigay ng pamagat ng limang nobelang iyong nabasa na mula sa ibang bansa o sa Pilipinas .Gumuhit ng limang aklat sa iyong sagutang papel. Isulat dito ang pamagat ng nobela. DRAFT March 24, 2014 250
source=lnms&tbm=isch& GAWAIN 3.HinuhaKonek DRAFT March 24, 2014 Magbigay ng iyong hinuha kung bakit ganito ang pamagat ng akda. Isulat sa iyong sagutang papel ang sagot. Isang Libo't Isang Gabi 251
B.Linangin Basahin at unawaing mabuti ang nobelang mula sa Saudi Arabia . Isang Libo't Isang Gabi (Thousand and One Nights) Nobela- Saudi Arabia Isinalin sa Filipino ni:Julieta U. Rivera Isang babaing mangangalakal ang nakipag-isang dibdib sa isang lalaking mahilig maglakbay sa buong mundo. Malimit siyang iniiwanan nang matagal ng kaniyang asawa. Dahil sa katagalan nang di pag-uwi ng lalaki, nakadama siya ng kalungkutan at pagkabagot. Umibig siya sa isang lalaking mas bata sa kanya. Isang araw, isang lalaki ang nagsampa ng reklamo laban sa lalaking kanyang inibig at ipinakulong siya. Nang malaman ng babae ang tungkol dito, agad siyang nagbihis nang pinakamaganda niyang damit at pumunta sa hepe ng pulisya. Bumati siya at sinabi:"Kapatid ko ang lalaking ipinakulong ninyo, inaway nang hindi namin nakikilala, subalit nagsinungaling ang lalaking tumestigo laban sa kanya. Nagkakamali kayo sa pagkabilanggo sa kaniya, wala na akong kasama at wala nang susuporta sa akin, kaya maawa na kayo, pakawalan n'yo siya." Nang marinig ng pulis ang kaniyang pagmamakaawa, at makita ang kaniyang ayos, umibig ito sa kaniya. Sinabi nito "pumunta ka sa aking tahanan hanggang sa mailabas ko ang iyong kapatid; tutulungan ko siya at pagkatapos ay ilayo mo na siya." DRAFT March 24, 2014 "Diyos ko po", sagot niya "Hindi ako pumupunta sa bahay ng isang lalaking estranghero sa akin" sabi ng babae. "Kung ganoon, hindi ko siya pakakawalan maliban kung sasama ka sa akin at payagan mo akong gawin ang gusto kong gawin", sabi ng pulis. Sumagot siya, "ikaw na lamang ang pumunta sa aking tahanan kahit maghapon at magdamag kung talagang kinakailangan." sabi ng babae. "Saan ang iyong tahanan?", tanong nito. At itinuro ng babae ang bahay at nagbigay ng oras para sa pagpunta. 252
Humingi rin siya ng tulong sa Cadi." Diyos ko! Cadi. "Oo,"sagot "Pag-aralan mo ang kaso ko at nito at siya'y nagpatuloy. gagantimpalaan ka ng Diyos." Sinabi nito," Sino ang may kagagawan nito?" Sumagot siya. "Mayroon akong kapatid, kaisa-isa kong kapatid. Naparito ako dahil sa kanya, sapagkat ikinulong siya ng pulis at pinaratangang isang kriminal. Nagsinungaling laban sa kaniya at sinabing ito'y masamang tao, kaya nakikiusap ako, tulungan n'yo siya." Nang sulyapan siya ng Cadi, umibig din ito sa kaniya."Pumunta ka sa aking tahanan para makasama ko at sasabihin ko sa pulis na palayain ang iyong kapatid. Kapag nalaman ko kung magkano ang kabayaran para sa kaniyang kalayaan, babayaran ko ng sarili kong pera upang ako'y mapaligaya mo, sapagkat napakalambing ng iyong tinig." At Sinabi niya. "Kung magiging mabait ka sa akin" sumagot ang Cadi." Kung hindi ka papayag, makaaalis ka na at huwag mo akong sisisihin." Muli siyang sumagot. "Kung talagang iyan ang gusto mo, mas maganda at pribado sa aking tahanan kaysa sa inyo na maraming katulong ang makaiistorbo sa atin. Saka isa pa, hindi naman ako masamang babae, subalit kailangan ko lang itong gawin." "Saan ang iyong tahanan?," tanong ng Cadi. Sumagot siya: "Sa ganitong lugar." Sinabi niya ang takdang araw at oras ng kaniyang pagpunta. Pumunta rin siya at humingi ng tulong sa Vizier na palayain ang kaniyang kapatid sapagkat lubha niya itong kailangan. Subalit may binigay rin itong kondisyon. "Payagan mo akong gawin ang gusto kong gawin sa iyo at palalayain ko ang iyong kapatid." Sumagot siya." Kung talagang gusto mo, doon na lamang sa aming tahanan, tayo lang doon, hindi naman kalayuan ang aking bahay. Para maayos ko naman ang aking sarili." "Saan ang bahay mo?" tanong nito." Sa ganitong lugar." At nagtakda ang babae ng oras at araw na gaya ng dalawang nauna. DRAFT March 24, 2014 Mula rito ay pumunta siya sa hari. Isinalaysay rin niya ang pangyayari at humingi rin siya ng tulong upang mapakawalan ang kanyang sinasabing kapatid." Sino ang nagpakulong sa kaniya?" tanong nito. " Ang hepe ng pulisya." Ang kaniyang sagot. Nang marinig ng hari ang nakakahabag na salaysay sa pagkakakulong ng kapatid, bumukal sa puso nito ang awa at pagmamahal. Sinabi nito na sumama sa kaniyang tinutuluyan at upang matulungan siyang palayain ang kapatid. Subalit kaniyang sinabi, " O mahal na hari, madali lang para 253
sa iyo ang lahat. Wala akong magagawa kapag iyong ginusto. Subalit malaking karangalan kung pupunta ka sa aking tahanan. Siya'y pumayag. Sinabi ng babae ang lugar at oras ng kanilang pagtatagpo na gaya ng oras sa sinabi niya sa unang tatlong lalaki. Umalis siya pagkatapos at humanap ng isang karpintero at sinabi nito: "Ipaggawa mo ako ng isang cabinet na may apat na compartment, magkakapatong, may pinto ang bawat isa at masasaraduhan. Malaman ko lang kung magkano at babayaran ko." Sumagot ang karpintero, " Apat na dinaryo ang halaga nito, subalit hindi ko na ito pababayaran kung papayagan mo ako sa aking kahilingan." "Kung kinakailangan", sagot ng babae " papayag ako subalit gawin mo nang lima ang compartment ng cabinet na ipinagagawa ko sa iyo." At sinabi nito kung kailan ihahatid ang cabinet sa kaniyang tahanan. Sinabi ng karpintero," "Mabuti, sige maupo ka na lamang at gagawin ko ngayon din ang iyong cabinet." Pagkatapos na magawa, inutusan niya ang karpintero na dalahin sa bahay ang cabinet. Ipinuwesto niya ito sa sala. Pagkatapos, kumuha ng apat na damit at may iba-ibang kulay. Naghanda na rin siya ng makakain, karne, inumin, prutas, mga bulaklak at pabango. Dumating ang araw na ibinigay niya sa lahat ng hiningian niya ng tulong. Isinuot niya ang kaniyang pinakamahal na damit, naglagay ng mga adorno sa sarili, nagpabango at nilagyan ng mamahaling karpet at naghintay sa kahit sino ang maunang dumating. DRAFT March 24, 2014 Si Cadi ang unang dumating. Nang makita niya ito, tumayo siya at humalik sa paanan ni Cadi. Hawak ang kamay, inaya niya itong maupo sa karpet. Nang sisimulan na nito ang kaniyang pakay, sinabi ng babae," Alisin mo muna ang iyong kasuotan at ang iyong turban. Isuot mo ang dilaw na roba at bonnet na ito habang inihahanda ko ang makakain at maiinom natin, pagkatapos, pwede mo nang gawin ang nais mo." Habang isinusuot niya ang roba at bonnet, may kumatok sa pinto." Sino ang kumakatok" tanong niya. " "Ang aking asawa", ang kanyang tugon. " Ano ang aking gagawin, saan ako pupunta?" tanong ni Cadi. " Huwag kang matakot, sabi ng babae, itatago kita sa cabinet na ito. " Gawin mo kung ano ang dapat " sagot ni Cadi. Kaya't ipinasok niya ito sa pinakaibabang compartment at isinara ang pinto. 254
Pumunta siya sa pintuan at tiningnan kung sino ang kumakatok. Ang hepe ng pulisya. Pinatuloy niya ito agad. " Ariin mong iyo ang lugar na ito at ako'y iyong alipin. Buong araw sa akin ka kaya't alisin mo na ang iyong suot at ipalit mo ang pulang roba na ito." Subalit bago nito magawa ang kanyang pakay,sinabi nito, " Ako'y iyong-iyo at walang iistorbo sa atin, kung mabait kang talaga, gumawa ka muna ng kautusan na nagpapalaya sa aking kapatid para naman mapanatag ang aking kalooban." "Masusunod", sabi nito. At gumawa na nga ng kautusan ang pulis na nakasaad ang agarang pagpapalaya sa kanyang kapatid. Nang sisimulan na niya ang kaniyang pakay, biglang may kumatok sa pinto. " Sino iyon?" tanong ng pulis. "Ang aking asawa" sagot ng babae. " Ano ang gagawin ko?" Ang muli niyang tanong." Pumasok ka sa cabinet na ito, pag-alis niya saka ka lumabas." At ipinasok niya ito sa pangalawang compartment sa ilalim at sinarhan ang pinto. Samantala ang nangyayari ay naririnig lamang ni Cadi na nasa loob ng isang compartment ng cabinet. Pumunta uli ang babae sa pintuan upang muling tingnan kung sino ang kumakatok, si Vizier. Sinabihan din niya ito na tanggalin ang mabigat na damit at turban at magsuot ng mas magaan. Isinuot niya ang bughaw na damit at ang kaniyang pulang bonnet at pati na rin ang kaniyang robang gagamitin upang maginhawa sa pagtulog. Nagsimula na ang pakay ni Vizier, nang biglang may kumatok. Tinanong din niya kung sino ito at sinabi ng babae na ito ay ang kaniyang asawa. Nalito ang lalaki at nagtanong kung ano ang kaniyang dapat gawin kaya't sinabi sa kaniyang magtago sa ikatlong compartment.Tulad ng nauna, isinara din niya ang pinto ng cabinet. DRAFT March 24, 2014 loob ng cabinet sa Pumunta siya sa pinto at pinagbuksan ang kumakatok. Ito ay ang hari. Pagkatapos na imungkahi nito ang pagpapalit ng damit ,mayamaya pa nagkakapalagayang loob na sila. Sinimulang gawin ng hari ang kaniyang ninanais, nakiusap ang babae na tumigil muna at nangakong paliligayahin niya ito sa silid pagkatapos ng kaniyang sasabihin." Kahit ano ang iyong kahilingan" sagot niya. " "Alisin mo ang iyong roba at turban". Mahal ang kaniyang damit. Nagkakahalaga ito 255
ng isang libong dinaryo. Nang alisin niya ito, ipinalit ang roba na nagkakahalaga ng sampung dinaryo lamang. Ang lahat ng kanilang pinag-uusapan ay naririnig lamang ng tatlong lalaking nakatago sa tatlong compartment ng cabinet subalit hindi sila makapagsalita. Nang simulan ng hari ang kaniyang nais sa babae, sinabi niya," Mayroon sana akong ipakikiusap sa iyo." Habang sila'y nag-uusap, may kumatok muli sa pintuan.Tinanong nito kung sino ang kumakatok. Muli niyang sinabi na ito ang kaniyang asawa. Sinabi nito na paalisin ang asawa o siya, ang hari, ang magpapaalis dito. Subalit sinabi niya na maging matiyaga. Kaya't pinapasok niya ito sa pang- apat na compartment ng cabinet. At isinara ang pinto. Ito ang karpintero. Tinanong ng babae." Anong klaseng cabinet ba itong ginawa mo?" " Bakit, anong masama sa ginawa ko?" Sumagot siya, " Masyadong makipot ang ibabaw na compartment." "Hindi." "Anong hindi?" Subukin mo ngang pumasok at hindi ka kakasya riyan." Pumasok nga ang karpintero sa ikalimang compartment. At sinaraduhan ito ng babae. Lumabas siya upang patuluyin ang kumakatok. Agad niyang dinala ang sulat sa hepe ng pulisya. Agad namang pinalaya ang kaniyang mangingibig. Hindi nila malaman ang kanilang gagawin. Napagpasyahan nilang magpakalayu-layo at lumipat ng syudad sapagkat hindi na sila makapananatili sa lugar na iyon.Gumayak sila at tumakas sakay ng isang kamelyo. DRAFT March 24, 2014 lalaking nakakulong sa compartment ng cabinet. Sa loob ng tatlong araw na walang pagkain at walang tubig. Hindi nakatiis ang karpintero, kinatok niya ang compartment ng hari, kinatok naman ng hari ang compartment ni Vizier, kinatok naman ni Vizier ang compartment ng pulis at ng pulis sa compartment ni Cadi. Sumigaw ang Cadi na nagsasabing bakit ba sila nagsasakitan gayong lahat naman sila ay nakakulong. Nagkarinigan silang lima. Napagtanto nila na sila ay napagkaisahan ng babae. At habang sila-sila ay nagkukuwentuhan ng mga pangyayari, nagtataka ang kanilang mga kapitbahay sapagkat may ingay ay wala naman silang makitang tao sa loob. Kaya't napagpasyahan nilang wasakin ang pinto at pasukin ang bahay. Samantala, nanatili ang limang 256
Nakita nila ang cabinet na yari sa kahoy.Nakarinig sila ng nagsasalita kaya't tinanong nila kung may genie sa loob nito. Sinabi ng isa na sunugin ang cabinet. Sumigaw ang Cadi na huwag silang sunugin. Nagkunwari siyang genie, nagsalita ng mensahe galing sa Qur'an. Pinalapit nito ang mga tao sa cabinet. Lumapit sila sa cabinet at nagsimulang magsalaysay ang mga nakakulong. Tinanong nila kung sinong may kagagawan ng lahat ng ito. Ikinuwento nila lahat-lahat nang nangyari. Nang makita nila ang kanilang mga hitsura at pananamit, nagtawanan na lamang sila. Lumabas sila ng bahay na tinatakpan ang kanilang mga mukha upang di makilala at makaiwas sa tsismis ng mga kapitbahay. GAWAIN 4. Paglinang ng Talasalitaan Hanapin sa Hanay B ang kahulugan ng salitang nasa Hanay A. Isulat ang sagot sa iyong sagutang papel. Hanay A ________paratang ________pakakawalan ________nakakulong ________Iminungkahi ________pakay ________bonnet ________turban ________Qur'an Hanay B a.palalayain b.nakapiit c.isinuhestiyon d.layon e.bintang f. Banal na Aklat g.guwantes h. gora i. yari sa telang ipinupulot o ibinibilot sa paligid ng ulo; pugong din ang tawag dito. DRAFT March 24, 2014 GAWAIN5. Manindigan sa Katuwiran Bigyang katuwiran ang ginawi ng mga tauhan sa akda. 1. Tama ba ang ginawa ng pangunahing tauhan sa kuwento? 257
2. Kung ikaw ang tauhang babae sa nobela, gagawin mo rin ba ang ginawa niya para mapalaya ang mahal mo sa buhay? 3. Ano ang gagawin mo sakaling mangyari sa iyo ang pangyayaring naranasan ng babae sa nobela? 4. Anong mga positibong katangian ang ipinakita ng babae sa nobela? 5. Sa Saudi Arabia, kinikilala ang mga babae bilang mahina at sunod- sunuran sa mga lalaki, paano pinatunayan ng babae na siya ay malakas at kayang magtanggol ng kaniyang sarili sa kamay ng mga mapagsamantala? GAWAIN 6. Pagsusuri sa Kalakasan at Kahinaan ng Akda 1. Aling bahagi ng akda ang makatotohanan/di makatotohanan? Bakit? 2. Aling bahagi ng akda ang nagustuhan mo? 3. Aling bahagi ng akda ang hindi mo nagustuhan. Bakit? 4. Naging makabuluhan ba ang nobela sa iyo? Paano? 5. Kung ikaw ang magbibigay ng naiibang wakas,ano ito? Alam mo ba na... ang sinopsis ay isang buod ng isang paksa. ito'y nasa anyong patalata at hindi sa anyong pabalangkas. Buod ito subalit malaman. Karaniwang ginagamit ito na panimula sa mga akdang pampanitikan para maipakita ang pangunahing daloy ng banghay sa simpleng pamamaraan.Ginagamit din ito sa nobela sa pamamagitan pagpapaikli ng buong nobela mula sa simula hanggang sa wakas. Gayundin ginagamit ito sa manuskrito at sa anumang aklat. DRAFT March 24, 2014 Tunghayan ang sinopsis mula sa nobelang Isang Libo't Isang Gabi Isang Libo't Isang Gabi- (Thousand and One Nights) Nobela- Saudi Arabia Isinalin sa Filipino ni: Julieta U. Rivera Sinopsis: Isang babaing mangangalakal ang nakipag-isang dibdib sa isang lalaking mahilig maglakbay sa buong mundo. Malimit siyang iniiwanan nang matagal ng kaniyang asawa. Dahil sa katagalan nang di pag-uwi ng lalaki, nakadama siya ng kalungkutan at pagkabagot. Umibig siya sa isang lalaking mas bata sa kaniya. 258
Sa di inaasahang pangyayari, nakulong ang kaniyang lalaking inibig. Gumawa siya ng paraan upang mapawalang bisa ang paratang dito at mapalaya. Pinalabas niya na ang lalaking ito ay kaniyang kapatid at lubhang mahal na mahal sa kaniya. Lima ang lalaking nahingian niya ng tulong. Ang lima ring ito ay umibig sa kaniya dahil sa angkin niyang kagandahan at sa maamo nitong mata habang nakikiusap. Matutulungan lamang siya kung ibibigay at ipagkakaloob niya ang kaniyang sarili. Sa takot na makulong nang habambuhay ang kaniyang lalaking iniibig,at sa pananakot ng mga lalaking hiningian niya ng tulong, pumayag siya sa gusto ng mga lalaking ito kapalit ng kalayaan ng iniibig. Nagtakda siya ng iisang oras sa lahat ng lalaking umiibig sa kaniya. Sa sarili niyang bahay magaganap ang hinihiling ng mga ito. Sunod-sunod na nagdatingan ang hepe ng pulisya, si Cadi,si Vizier, ang hari at ang karpintero sa kaniyang bahay.Isinagawa ng babae ang balak na gagawin sa mga nagsidating. Ano ang gagawin ng babae para hindi magkita-kita at magkasakitan ang limang lalaking ito na nais niyang pagbigyan kapalit ng kalayaan ng lalaking iniibig? Paano niya patutunayan na ang paratang sa kaniya bilang masamang asawa ay mali? DRAFT March 24, 2014 Siya pala sa kabila ng lahat ng ito ay matapat at mabuting asawa? Pagsasanib ng Gramatika at Retorika Mahalagang sangkap sa nobela ang tauhan. Sila ang nagbibigay buhay at gumagalaw sa kuwento. May ginagawi ang mga pangunahing tauhan na maaring katanggap-tanggap o hindi katanggap-tanggap sa mga mambabasa maging sa mga manonood. Subalit maaari nating bigyan ng katuwiran kung bakit ginawi ito ng pangunahing tauhan batay na rin sa mga pangyayaring nakapaloob sa akda. Sa bahaging ito ng aralin, bibigyang katuwiran natin ang ginawi ng mga pangunahing tauhan sa akda. Basahin at unawain ang teksto. 259
Mga Patak ng Luha Halaw sa Taare Zameen Par ("Every Child is Special") Bollywood Film_ India Halaw at Isinulat sa Filipino ni Julieta U. Rivera batang nagpabago,nagpapabago at magpapabago ng aking mundo... at marahil ng pagpapahalaga...bilang isang guro. Si Ishaan Nandkishore Awasthi, Isang Tahimik akong nakaupong nag-iisa sa isang gilid na kinagawiang kong likmuan sa pagsusulat. Sa gilid ng isang mesang may katamtaman ang laki, sapat lamang na mailapag ko ang aking mga kakailanganing gamit sa panonood. Hindi ko napigilan ng aking sarili isang gabing hindi ako makatulog. Ako ay umiyak. Malakas noon ang buhos ng ulan ngunit wala namang masabing may masamang namumuong panahon. Wala namang mapakinggang anunsyo sa telebisyon o radio.Nakipagsabayan sa malakas na patak ng ulan ang masaganang pag-agos ng aking luha habang pinanonood ko si Ishaan.Siya ang bida sa aking puso... at si titser...Napukaw agad ang aking interes sa pinanonood kong pelikula. Dala marahil ng pagiging guro ko, nakarelate ako habang ninanamnam ang bawat eksena. Sa una'y mas tamang sabihing dahil ako'y isang guro. Tama. Isa akong guro... at isa rin akong magulang. Isang batang maysakit na dyslexia si Ishaan. Hindi ito naintindihan ng kaniyang mga magulang... at ng kaniyang mga guro. Palagi siyang nakatatanggap ng parusa.Pinapalo. Sinasabihan ng masasakit. Tamad. Bobo. Tanga.Walang alam. Idiot.Wala siyang tanging masusulingan kundi ang pamilya sana niya. Subalit siya'y inilayo. Itinira sa dormitoryo ng paaralan. Kahit na matindi ang pagtutol ni Ishaan, wala siyang magawa. Siya'y mahina pa. hindi pa kaya ng kaniyang bagwis. Wala pa siyang sapat na lakas upang tumutol sa kagustuhan ng kaniyang ama.Maging ang kaniyang ina ay walang magawa. Kapag sinabi ng kaniyang ama, nagiging sunod-sunuran rin siya. DRAFT March 24, 2014 May angking talino si Ishaan. Bagamat hindi siya nanguna sa klase, dahil sa kinaugaliang hindi pakikinig o wala ang pansin sa pag-aaral.Sadyang mabagal ang kaniyang pag-unlad sa pagbabasa at pagsusulat. Mas madalas na nagkakabaligtad ang b at d ,mga salitang pareho ang bigkas ngunit iba-iba 260
ang baybay. Ang kaniyang mga bilang ay nagkakabaligtad din at palaging wala sa ayos ang pagsusulat. Salamat sa pagdating ng bagong guro. Si Ram Shankar Nikumbh Sir. Nakaunawa. Nagpahalaga. Nagmahal. Nagbahagi. Hanggang si Ishaan ay natuto. Sadyang napakahusay ni Ishaan sa pagguhit. Siya ang itinanghal na pinakamahusay na artist sa buong paaralan ng New Era High School. Ito ang nagpabago ng kaniyang kapalaran. Nagpabago ng pagtingin ng kaniyang mga magulang. Nagpabago ng sistema ng iba pang guro.. at marahil.. nagpabago ng aking pagpapahalaga bilang isang guro.Iba-iba ang mga batang ating tinuturuan.Lahat sila may iba't ibang katangian at kakayanan.Iba ang isa sa isa. bawat isa ay may pagkabukod-tangi.Ang katangian ng isa ay hindi katangian ng isa. Ang kaya ng iba ay hindi kaya ng isa.Hanapin lang natin kung ano ang mayroon sa kanila. Iyon ang ating pagyamanin. At higit sa lahat, maramdaman nila na sila ay minamahal at inaalagaan upang makakampay para sa pag-abot ng kanilang mga pangarap. Buhat sa pagkakatalungko ko sa aking likmuan, habang marahil ay namumugto na ang aking dalawang mata. Hinanap ko ang aking sarili sa gurong aking pinanood.Kinapa ko ang aking puso. Pinakiramdaman ko ang aking sarili. Larawan din ba ako ng gurong ito? Nakikita ko ba ang aking sarili sa kaniya?. Nahirapan akong sumagot. Nahihiya ako sa aking sarili. Pinayapa ko ang aking kalooban. Sinabi ko sa aking sarili na iyon ay isa lamang panoorin. Ngunit isang bahagi ng utak ko ang sumigaw. Panoorin nga ngunit nangyayari sa tunay na karanasan ng tao. Hinayaan kong umagos ang luha ko... at ng sumunod na mga sandali, sinagot ko rin ang aking tanong... Ang guro ba ay aking kalarawan sa silid-aralan? Sa labas ng silid?ang sagot.. Oo sa ilang anggulo. Pero hindi sa maraming aspeto. Dahil tayo ay may kaniya- kaniyang pagkabukod- tangi.Bawat bata ay may istilo ng pagkatuto. May kaniya-kaniyang katangian at kakayahan. DRAFT March 24, 2014 Isang bagay lang ang nasisiguro ko. Number one si Ishaan sa puso ko, una sa lahat ang mga estudyante ko. GAWAIN 7. Katuwiran,Panindigan Ang bawat isipan ng tao ay nagkakasalungatan. Ito marahil ay dahil sa mayroon tayong sariling paniniwala, katuwiran at paninindigan.Ilahad mo ang iyong katuwiran at panindigan batay sa kontekstong nakapaloob sa akdang binasa. 261
1. Tama ba ang ginawa ng mga magulang ni Ishaan maging ng kaniyang mga guro na hindi siya unawain sa kaniyang mga kahinaan bilang mag-aaral? 2. Makatuwiran ba ang pagpaparusang ginawa ng kaniyang mga guro? 3. Tama ba ang desisyon ng kaniyang pamilya na siya ay ilipat ng paaralan? 4. Sapat na bang sabihin ng kaniyang mga magulang na hindi nila sinasadya ang mga pangyayari? 5. Dapat bang nangyari ang mga nangyari kung naging maunawain lang ang bawat isa? 6. May naitulong ba kay ishaan ang desisyon ng mga magulang na ilayo siya? 7. Sa iyong palagay, makatarungan ba ang ginawa ng guro na si Ram Shankar Nikumbh Sir para mapanumbalik ang hilig ni Ishaan sa pagguhit? 8. Kung ikaw ay isang guro,gagawin mo rin ba ang ginawa ng guro sa sining? 9. Naniniwala ka ba na ang bawat isa ay may kani-kaniyang pagkabukod- tangi? Patunayan mo. 10. Sa iyong palagay, tama ba ang damdaming namayani sa gurong nagsasalaysay sa katapusan ng akda? PAG-ARALAN MO! DRAFT March 24, 2014 Pangangatuwiran Ito ay isang papapahayag na nagbibigay ng sapat na katibayan o patunay upang ang isang panukala ay maging katanggap - tanggap o kapani-paniwala. Layunin nito na hikayatin ang mga tagapakinig na tanggapin ang kawastuhan ang kanilang pananalig o paniniwala sa pamamagitan ng makatwirang pagpapahayag. (- Badayos) Sa pangangatwiran, ang katotohaanan ay pinagtitibay o pinatutunayan sa pamamagitan ng mga katwiran o rason. (- Arogante) Ang pangangatwiran ay isang sining sapagkat ang paggamit ng wasto, angkop at magandang pananalita ay makatutulong upang mahikayat na pakinggan, tanggapin at paniniwalaan ng nakikinig ang nangangatwiran. Ang pangangatwiran ay maituturing ding agham sapagkat ito ay may prosesong dapat isaalang-alang o sundin upang ito ay maging 262
mahusay at matagumpay, lalo na sa formal na pangangatwiran gaya ng debate. Ang pangangatwiran ay isa ring kasanayan dahil ang kahusayan ay maaaring matamo ninuman subalit hindi sa paraang madali at sa maikling panahon lamang. Dahilan ng Pangangatuwiran 1. Upang mabigyang - linaw ang isang mahalagang usapin o isyu. 2. Maipagtanggol ang sarili sa mali o masamang propaganda laban sa kaniya. 3. Makapagbahagi ng kaniyang kaalaman sa ibang tao; 4. Makapagpahayag ng kaniyang saloobin 5. Mapanatili ang magandang relasyon sa kaniyang kapwa Kasanayang Nalilinang sa Pangangatuwiran 1. Wasto at mabilis na pag-iisip 2. Lohikong paghahanay ng mga kaisipan 3. Maayos at mabisang pagsasalita 4. Maingat na pagkilala at pagsusuri ng tama at maling katwiran 5. Pagpapahalaga sa kagandahang asal gaya ng pagtitimpi o pagpipigil ng sarili at pag- unawa sa mga karaniwang inilahad ng iba o pagtanggap sa nararapat na kapasyahan. Uri ng Pangangatuwiran DRAFT March 24, 2014 1. Pangangatuwirang Pabuod o Induktibo - nagsisimula sa mga halimbawa o partikular na kaisipan o katotohanan at nagtatapos sa pangkalahatang simulain o katotohanan. 2. Pangangatuwirang Pasaklaw o Dedaktibo - sinisimulan ang pangangatuwiran sa pamamagitan ng paglalahad ng pangkalahatan o masaklaw na pangyayari o katotohanan at mula rito ay iisa-isahing ilalahad ang maliliit o mga tiyak na pangyayari o katotohanan. C. Pagnilayan at Unawain Gumawa ka ng isang sinopsis ng ibang nobelang iyong nabasa o pelikulang iyong napanood. Gawing modelo ang sinopsis ng "Isang Libo't Isang Gabi". Maikli subalit kumpleto ang mga mahahalagang detalye. 263
D. Ilipat Sa unang araw ng pagtalakay natin sa aralin ay ipinaalala ko na sa iyo ang iyong gagawin. Isa kang nobelista . Si Fanny Garcia ka o si Lualhati Bautista. Gagawa ka ng sinopsis ng isang nobela. Magkakaroon ng patimpalak ang mga Writer's Guild sa Pilipinas. Pararangalan ng Carlos Palanca Awards ang may pinakamahusay na nobela. Para makahabol ka sa itinakdang araw ng pagsusumite, iminungkahi na ipasa muna ang sinopsis ng nobelang iyong isusulat. Tatayain ang iyong pagganap batay sa sumusunod na pamantayan: maayos na pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, tauhan at tagpuan. C. Pagnilayan at Unawain (para sa Modyul 3) Magbasa... Magbasa... Magbasa... sa pagbabasa matututo ka. Tama ang bukang bibig ng nakatatanda dahil walang gintong kutsara na pinagsusubuan ng karunungan. Sa pamamagitan ng mga akdang pampanitikan tulad ng epiko ng India, .parabula ng Timog Kanluran, elehiya ng Bhutan, sanaysay ng Israel at nobela ng Saudi Arabia ay mauunawaan mo ang kanilang kultura at parang nalakbay mo na rin ang mga bansang nabanggit. Nakamit na ang pag-unawa at pagpapahalaga ng mag-aaral sa kultura ng mga bansa sa Timog Kanluran ay maaaring maipamalas sa pamamagitan ng pagbuo ng TV / movie trailer. Sa pamamagitan nito maipapakita ng mag- aaral kung paano naiiba ang mga akdang pampanitikan sa Timog Kanlurang Asya sa iba pang mga bansa sa Timog-Kanlurang Asya, gayundin kung paano nakatulong ang mga kaalaman sa wika at retorika para higit maunawaan ang iba't ibang kultura sa Timog-Kanlurang Asya. DRAFT March 24, 2014 Dito tatayain ang iyong TV / movie trailer sa pamamagitan ng sumusunod: iskrip (kaangkupan sa tema at orihinalidad) at pagpapalabas (screenplay / tagpuan, sinematograpiya, teknikal produksyon, tunog o musika, hikayat sa madla. Alam kong naihanda ka na sa gawaing ito dahil nalinang na ang mga kasanayan mo habang ika'y naglalakbay sa Timog-Kanlurang Asya at tumutuklas ng karunungan tungkol sa kanilang mga akdang pampanitikan kaya naniniwala ako na kaya mong ilahad ang kanilang kultura sa pamamagitan ng TV / movie trailer na iyong gagawin. 264
GAWAIN 1 Maalaala Mo Kaya... Ilahad ang kultura ng mga bansa sa Timog Kanlurang Asya sa tulong ng RAYS Mapping. Sipiin ito sa iyong sagutang papel. Israel Kultura Tras Mga Bansa sa Timog- Kanlurang Asya Bhutan Lebanon Kultura Kultura Saudi Arabia Kultura India Kultura GAWAIN 2 Wow ! Ang Galing-Galing Mo! Bigkasin nang may damdamin ang sumusunod na pahayag buhat sa mga akdang pampanitikan ng Timog Kanlurang Asya. 2.a. "Kaibigan, hindi kita dinadaya. Hindi ba't nagkasundo tayo sa isang salaping pilak? Kunin mo ang para sa iyo at umalis ka na" mula sa Banal na Kasulatan 2.b. "Ang pinakamalaking pagsubok sa lahat, ay konsesasyon at dominasyon sa sosyal na pagbubuo ng pangalan at interes ng bawat isa. -mula sa Usok at Salamin: Ang Tagapaglingkod at Pinaglilingkuran DRAFT March 24, 2014 2.c. " Ang lahat ay nagluksa, Ang burol ay bumaba Ang bukid ay nadaanan ng unos Malungkot na lumisan ang tag-araw Kasama ang pagmamahal na inialay". mula sa Elehiya sa Kamatayan ni Kuya 2.d."Hindi ako pumupunta sa bahay ng isang lalaking estranghero Sa akin". mula sa Isang Libo't Isang Gabi 265
Magaling! Nabigyan mo ng buhay ang pagbigkas sa mga pahayag. Ipagpatuloy mo ang paglinang sa iyong mga kasanayan bilang paghahanda sa gagawin mong TV / movie trailer. GAWAIN 3 The 3Ms (Manood, Mag-isip, Magsuri) 3.a. Manood ng isang TV / movie trailer mula sa alinmang bansa sa Timog Kanlurang Asya. Halimbawa: Aladin , Alibaba and the Forty Thieves, Passion of Christ, 3 Idiots, Tarra Zameen Par 3.b. Sagutin ang mga gabay na tanong: 1. Ilahad ang kulturang masasalamin sa movie trailer na pinanood. 2. Alin sa mga sangkap ng movie trailer na pinanood ninyo ang nakapukaw sa inyong kawilihan? Bakit? 3. Tukuyin ang mga angulong ginamit sa movie trailer. Alam mo ba na... May mga Elemento sa Paggawa ng TV / Movie Trailer gaya ng sumusunod? 1. Istorya - Inilalahad dito kung ano ang konsepto ng pelikula, hindi kailangang madetalye. 2. Storyboard - Ito ang guhit ng iyong sketch kung ano ang gusto mong 3. Direktor - Nakasalalay sa kaniya ang pagiging malikhain ng DRAFT March 24, 2014 pelikula. 4. Sinematograpiya o ang larawang anyo ng pelikula- Ito ang matapat na naglalarawan ng buhay o pamumuhay ng tao sa pelikula. 5. Disenyong set - Ito ang mga ginagamit na tagpuan sa pelikula 6. Bisa ng Tunog - Ito ang bahaging naglalapat ng musika sa pelikula. Ibinabagay ang musika sa tema at eksena ng pelikula. 7. Camera Operator - Tagakuha ng aktuwal na shooting ng pelikula. 8. Sound men- Taga-record ng diyalogo sa bawat eksena. Siya ang naghahanda ng mga tunog at musikang kailangan. 266
Mga Hakbang sa Paggawa ng TV / Movie Trailer 1. Pagbuo ng konsepto. 2. Pagpili ng mga artistang gaganap. 3. Ayusin ang magiging lokasyon para maging kapani-paniwala ang tagpuan. 4. Likumin ang lahat ng mga kagamitan at subukin kung ito'y nasa tamang kondisyon. 5. Kunan ang mga senaryo. a. Pamagat Kailangan una ang pamagat at kung maaari lagyan ito ng tunog b. Tunog Blangko ang bahagi na ito na tumutukoy sa pelikula Dito ipinapakita ang pagkakasunud-sunod ng mga pangyayari mula sa simula hanggang sa huling bahagi. c. Storyboard DRAFT March 24, 2014 d. Wakas Ang huling senaryo. Mga Pangunahing Anggulo sa Pagkuha ng Larawan Gamit ang Kamera 267
MEDIUM SHOT MEDIUM CLOSE UP WIDE SHOT CLOSE UP EXTREME WIDE SHOT EXTREME CLOSE UP GAWAIN 4. Hanapin Mo... Magsaliksik batay sa sumusunod at iulat sa klase: a. Pagsulat ng premise b. Pagsulat ng iskrip ng TV / movie trailer c. Pagganap d. Pagkuha o pag-video ng mga larawan e. Angkop na kasuotan / kagamitan / make-up f. Paglalapat ng tunog at musika g. Pag-eedit DRAFT March 24, 2014 GAWAIN 5. Magsanay ka... Manood kang muli ng TV / movie trailer at suriin ito batay sa sumusunod: a. Mga elemento sa paggawa ng TV / movie trailer b. Iskrip ng TV / movie trailer c. Pagganap d. Pagkuha o pag-video ng mga larawan e. Pag-eedit 268
GAWAIN 6. Subukin mo... Subuking gawin ang sumusunod sa paraang koloboratibo Pangkat 1 - Sumulat ng iskrip ng TV / movie trailer Pangkat 2 - Kunan ng larawan ang mga senaryong hinihingi sa iskrip para sa TV / movie trailer Pangkat 3 - E-edit ang ginawang TV / movie trailer Pangkat 4 - Lapatan ng tunog at musika ang TV / movie trailer na ginawa C.Pagnilayan at Unawain Ano ang TV / movie trailer? Balikan mo ang mga naging sagot mo na ipinaskil sa pisara bago mo sinimulan ang modyul na ito.. Basahin ito nang tahimik at ihambing ang iyong sagot sa ibinigay na sagot ng iyong guro. Pagkatapos sabihin mo kung ang sagot mo ay TV o Movie Trailer. D.Ilipat Punong-puno ka na ngayon ng kaalaman tungkol sa paggawa ng TV / movie trailer at naniniwala ako na kayang-kaya mo nang gumawa nito. Kailangan tatagal lang ito ng dalawang minute ang TV / movie trailer at dapat sumasalamin sa kultura ng mga bansa sa Timog-Kanlurang Asya. Ikaw ay isang baguhang direktor na naanyayahan ng taga-Academy of West Asia na lumahok sa kanilang pagligsahan sa paggawa ng TV / movie trailer na sasalamin sa kultura ng Timog-Kanlurang Asya na gaganapin sa Maldies International Convention Center. Layunin nito na makapaghubog ng mahuhusay na direktor na ipanlalaban sa International Movie Trailer Making Contest sa darating na 2014 na gaganapin sa Europe. DRAFT March 24, 2014 Naririto ang mga pamantayan sa gagawin mong TV / movie trailer 1. Iskrip ... .. 30% Kaangkupan sa tema - Orihinalidad 15% 15% 2. Pagpapalabas ... .... 70% Screenplay / Tagpuan - Sinematograpiya - Produksyong Teknikal - Sound Track / Tunog - Dating sa Madla 269 Kabuuan Screenplay / Tagpuan - Sinematograpiya - Produksyong Teknikal - Sound Track / Tunog - Dating sa Madla 269 Kabuuan 100%
Tama... Malapit sa tamang sagot... Malayo sa tamang sagot... Mabuhay ka! Matagumpay mong naisagawa ang paggawa ng TV / movie trailer. Sandali lang hindi pa tayo tapos. Batay sa iyong pag-aaral sa Modyul 3, ibigay mo ang mga kaalamang iyong natuklasan, maaaring magamit mo sa iyong buhay, at nais mong magkaroon ng malawak pang kabatiran. Dugtungan ang pahayag na nasa ladder para mabuo ang konsepto nito. Ang mga kaalaman na ... Natuklasan ko ... Magagamit ko ito sa aking buhay ... Nais kong magkaroon ng malawak na kabatiran pa ... Maligayang pagtatapos ng pag-aaral para sa Modyul 3. Matitiyak ko na masasagutan mo ang mga tanong sa pagsusulit sa Ikatlong Markahan batay sa ipinamalas mong husay sa pagsagot sa mga gawaing nakapaloob dito. Handang-handa ka na para sa pagtalakay ng Modyul 4 - Ang Noli Me Tangere na isinulat ng ating pambansang bayani, Dr. Jose P. Rizal DRAFT March 24, 2014 270
GLOSARYO aktibista - agresibo at palabang tao at karaniwang sumasalungat sa pamahalaan agwelo - lolo at lola alibugha - iresponsable alintana - napansin, napuna o naasikaso alipato - bagang lumilipad mula sa isang sunog alulong - tahol ng aso sa malayo anluwage - karpintero para sa mga bahay na kawayan antolohiya - katipunan ng mga piling akda, maging tula o tuluyan aristocrat - maharlika, mga taong napabibilang sa pinakamataas na antas ng lipunan asero - isang uri ng metal banga - tapayang maluwang ang bibig banyaga - dayuhan, estranghero batik - mantas o dumi bendisyon - pagbasas bihagin - bitagin bonnet - gora brainstorming - pagbabahagi ng kuro bugtong - solo, kaisa-isa o tangi bumabagtas - dumaraan o lumalandas bunsod - nagpasimula o naglunsad daluyong - malalaking alon, alimbukay diyalogo - usapan sa dula draft - burador o balangkas droga - bawal na gamot, nakasisira ng buhay ng gumagamit nito editoryal - pagpapahayag ng opinyon ng sumulat tungkol sa napapanahong isyu o paksa eksklusyon - hindi kasama, hindi kabilang elegante - marangal, matikas, magilas epiko - tulang pasalaysay na naglalarawan ng kabayanihan at katapangan ng pangunahing tauhan estadistika - nagpapakita ng mga numero ng kinalabasan ng isang pag-aaral DRAFT March 24, 2014 271
etniko - sinaunang instrumento ng mga ninuno feedback - katugunan galugad - eksplorasyong paglalakbay Grand Family Reunion - engrandeng pagtitipon ng buong angkan graphic organizer - biswal na grapiko na nagpapakita ng kaugnayan ng mga impormasyon, terminolohiya at ideya sa isang gawain sa pagkatuto hatol - pasiya, husga hihimayin - lalagasin o tatalupan hinulma - minolde Hudyo - tawag sa makapangyarihan at may uring mamamayan ng Israel at sa panahon ni Hesukristo iminung kahi - isinuhestiyon industriyalisado - maunlad na estado ng lipunan informance - giving information through performance ipagtulos - ipagtirik ipasupil - ipakontrol kabibe - isang uri ng halaan tulad ng suso, walang lamang talukap ng halaan kalayaan - kasarinlan kalumbayan- kalungkutan kalusin - bawasan o putulin kamal-kamal - Kasyapa - Isa sa pitong anak ni Brahman, ang diyos ng paglikha kinalululanan - kinalalagyan kinapupugalan - kinatatalian kultura - o kalinangan ay tumutukoy sa paraan ng pamumuhay na nakagawian ng tao kumpleanyos - edad lagalag - mapaglakbay o layas lamat - bitak,putok,basag,biyak lokasyon - partikular o tiyak na lugar luray-luray - lasog-lasog, wasak na wasak o durog-durog maglalamay - magdamagnamagbabantay o magtatrabaho, obertaym magkatuwang - magkasama o magkatulong mangalay - mangawit mapreskuhan - maginhawahan masagana - nagtatamasa, mayaman o marami masasaid - mauubos matatampok - matatangi o magtatanghal matiwasay - payapa matutuyo - matitigang,maluluoy mito - tradisyunal na kuwento tungkol sa mga supernatural na nilalang, mga kababalaghan at mahika nababalisa - hindi mapalagay o hindi mapakali DRAFT March 24, 2014 272
nagbuko - nagbunga naglalagablab - nag-aalab o nag-aapoy nakakulong - nakapiit nakagiray - halos nakatumba na nakumbinsi - napaniwala naluoy - nalanta namaste - pinakatanyag na pagbating Hindu na pinagdadaop ang mga palad at nasa ibabang mukha namumugto - nanuluyan - tumira natatalastas - nalalaman o nauunawaan nilisan - iniwan niyebe - kulay puting yelo na matatagpuan sa mga bansang malalamig at umuulan ng yelo paglalagom - paglalahat o pagbubuod pakay - layon palamuti - dekorasyon pananalig - pananampalatay, paniniwala, pagtitiwala, pag-asa, kumpiyansa parabula - akdang hinango sa Bibliya na kapupulutan ng aral na maaaring magsilbing gabay sa marangal na pamumuhay paratang - bintang pino - uri ng puno na may dahong hugis-karayom propagandista - mga taong humihingi ng pagbabago sa panulat idinadaan pulaan - hamakin , laitin o alipustahin punglo - baril Qur 'an - banal na aklat ng mga Muslim rubrik - pamantayan saklap - lupit saknong - taludturan, istansa secular - samahan ng malayang institusyon siglo - isandaang taon simaron - matigas ang ulo sukat - bilang ng pantig sa bawat taludtod ng tula suwail - hindi masunurin o mapanlaban taglagas - panahon sa pagitan ng tag-init at taglamig kung kailan nahuhulog na ang mga dahon sa mga halaman at mga puno. taglamig - pahahon kung kailan umuulan ng niyebe at nagyeyelo na ang paligid talaarawan - talaan ng mga nangyayari sa araw-araw taludtod - hanay ng tula tanikala - kadena, kawing-kawing na susing bakal tatayain - susukatin Team Building Workshop - gawain na inilalaan sa mga manggagawa upang mahikayat ang bawat isa na magkaisa sa paggawa. DRAFT March 24, 2014 273
tinutungayaw - sinisigawan tradisyunal - sinauna tribo - pangkat tumimo - tumagos o bumaon tuminag - magpagalaw tunghayan - masdan turban - yari sa telang ipinupulupot o ibinibilot sa paligid ng ulo; pugong din ang tawag dito umaatungal - pumapalahaw utasin - wakasan, patayin, o yariin Vox populi. Vox Dei - ang tinig ng Diyos ay tinig ng bayan wisyo - tamang pag-iisip ng tao DRAFT March 24, 2014 274
SANGGUNIAN Mga Aklat Abad, Marietta A. Retorika III. Pasig City: National Book Store, 2003. Aganan, Fernanda P. et.al Sangguniang Gramatika ng Wikang Filipino. Sentro ng Wikang Filipino. Quezon City, 1983 Agcaoili, Aurelio S. Raya : Pagbasa at Pagpapahalagang Pampanitikan sa Filipino IV. C & E Publishing, Inc., 2005. Andrada, Lolita M. Sandigan I : Kalipunan ng mga Banghay-Aralin sa Pagtuturo ng Filipino. Arrogante, Jose A. et.al. Panitikang Filipino Antolohiya. Mandaluyong City: National Bookstore, 2004. Arrogante, Jose A. et.al. Panitikang Filipino: Pampanahong Elektroniko. Valenzuela :National Bookstrore, 1991. DRAFT March 24, 2014 Arrogante, Jose A. Retorika sa Mabisang Pagpapahayag. Metro Manila: Novotas Press, 2003. Avena, Lorenza G. et.al. Hiyas ng Lahi Wika at Panitikan.Quezon City : Vibal Publishing House, Inc.,2001. Baisa, Ailene G., et.al. Pluma, Wika at Panitikan Para sa Mataas na Paaralan III. Quezon City: Phoenix Publishing House, Inc., 2004. Banal na Kasulatan Batnag, Aurora et. al, Haraya II. Manila : Rex Bookstore, Inc. 1990. Belvez, Paz M. Pamana Katutubong Panitikan at Sining ng Pagkukuwento at Pagtula. Manila: Rex Book Store, 1983. 275
Jimenez, Encarnacion M. et.al. Panitik : Filipino sa Panahon ng Pagbabago IV. Quezon City : Adriana Publishing Co. Inc., 2012. Jocson, Magdalena. Pagbasa at Pagsulat sa Iba't Ibang Disiplina. 2004. Leano, Celia at Lucelma Carpio. Sining ng Komunikasyon. 2007. Gonzales, Bro. Andrew.et.al. Sangwikaan Sining ng Komunikasyon sa Mataas na Paaralan Ikaapat na Taon. Phoenix Publishing House, Inc. 1995. Jimenez, Encarnacion M. et.al. Panitik IV Filipino sa Panahon ng Pagbabago. Adriana Publishing Co.,Inc.2012. Macaraig, Milagros B. Pagpapahayag, Retorika at Bigkasan. Manila : Rex Bookstore, 2000. Panganiban, Jose Villa,et.al. Panitikan sa Pilipinas sa Binagong Edisyon. Manila : Rex Bookstore. Querrero, Perla S. et. al. Kayumanggi sa Filipino IV. Cavite : LEO-Ross, Pub., Santiago, Alfonso O. at Norma G. Tiangco. Makabagong Balarilang Filipino. Manila : Rex Bookstore, 2003. Santiago, Erlinda M.,et.al . Panitikang Filipino, Kasaysayan at Pag-unlad. DRAFT March 24, 2014 Mandaluyong City: National Bookstore, 2005. Santos, Bernie C. Sambotani III. Quezon City : Rex Printing Comp. Inc., 2007. Villafuerte, Patrocinio V. Pagsasaling-wika. Manila : Rex Bookstore, 2005. Villafuerte, Patrocinio V. Translation of Elegy of My Brother from Ingles to Filipino. Special Project Molina, Sheila C. Banghay-Aralin sa Pagtuturo ng Panitikan sa Ikatlong Taon ng Sekundarya. PNU, 2004. Internet 276
Curtis, John Brown. Different Camera Works. you tube - 679 960 - 800 800 aam-govst.edu-218 224 213 office- &sig=NSipSn7ynUSeTDV9VeI2BqXNB- perspectives&f=false DRAFT March 24, 2014 277