Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015 Part I Pagsusuri sa mga Balyung Nakapaloob sa mga Salawikain ng mga Tiruray Sa South Upi, Maguindanao, Philippines Maria Luz D. Calibayan (Ed.D) University of Southern Mindanao, Kabacan, Cotabato, Philippines Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research Vol. 3 No.5,50-57 December 2015 Part I P-ISSN 2350-7756 E-ISSN 2350-8442 Date Received: October 17, 2015; Date Revised: December 2, 2015 Abstract- This study sought to collect, record, translate, and analyze the Tiruray proverbs. Specifically the study aimed to find out the following: (1) What are the existing proverbs of Tiruray in South Upi, Maguindanao? (2)What are the values found as expressed in the proverbs of Tiruraythat have been successfully preserved from their ancestors? The scope of this study was confined to the collected proverbs of Tiruray in South Upi, Maguindanao. The gatheredproverbs were transcribed from Tiruray to Filipino languageand the analysis of values from the translated proverbs was in accordance with the ideas of Andres (1985) and Timbreza (2003). The research design adopted in the study is descriptive content analysis because the main objective of the study was to analyse the values found in Tiruray proverbs. Findings revealed that the Tiruray have rich in oral literary piecessuch as proverbs which are transmitted by word of mouth from generation to generation. The Tiruray proverbs contain differenthuman values that teach or remind people how to live godly lives. Further, Tiruray proverbs conveyed message on how they value peace and harmony in the community for they are peace-loving people. The study of Tiruray proverbs could increase the body of knowledge about the cultural traits of Tiruray who are unique people and have rich cultural heritage. Keywords: Tiruray , Proverbs, Values Abstrak- Nilayon ng pag-aaral na lumikom ng mga salawikain ng mga Tiruray sa South Upi, Maguindanao at suriin ang mga balyung masasalamin dito. Sa pagbibigay katuparan sa layunin, nasagot ang mga sumusunod na katanungan: (1) Ano ang mga salawikain ng mga Tiruray na nakatira sa South Upi, Maguindanao, Philippines? (2) Anong mga balyu ang nakapaloob sa mga salawikain ng mga Tiruray na nagtataglay ng kahulugan o mensahe tungkol sa kanilang kultura bilang isang pangkat- etniko? Saklaw ng pag-aaral ang mga nilikom na mga salawikain ng mga Tiruray sa South Upi, Maguindanao ,Philippines pagkatapos isinalin sa wikang Filipino at sinuri batay sa iba't ibang balyung nakapaloob dito. Kwalitatibong disenyo ng pananaliksik ang ginamit sa pag-aaral at sinuri ang mga datos sa pamamagitan ng deskriptibong pamaraan partikular ang kontent analisis. Natuklasan na (1) Mayaman sa mga salawikain ang mga Tiruray. (2) Iba't ibang balyu ang napapaloob sa mga salawikaing Tiruray na nagsisilbing gabay nila sa kanilang pang-araw-araw na pamumuhay.Nabuong konklusyon: (1) Ang mga salawikain ng mga Tiruray ay kakikitaan ng mga balyu batay sa kanilang kultura na naging identidad nila bilang isang tribu. Mga Susing Salita: Tiruray, Salawikain, Balyu INTRODUKSYON isipan ang mga alaalang ito sapagkat nagsisilbi itong tagapagmansag ng tunay na kaugaliang Pilipino. Ang panitikan ay salamin ng buhay at kultura ng isang lipi.Napakainam gunitain ang mga mabubuti at mayayamang kaugalian at tradisyong itinuturing na mga ginintuang alaala na mula pa sa ating mga ninuno. Dapat panatilihing buhay sa ating puso't Idinagdag pa ni Jocano [1] na isa rin itong tulay tungo sa mabuting pagkakapatiran ng mga tao anuman ang kanilang tribu at kultura. Masasabi ring matatag na tagapag-ugnay na sosyal ang panitikan dahil sa nagtataglay ito ng kaisipan, damdamin at 50 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Calibayan, Pagsusuri sa mga Balyung Nakapaloob sa mga Salawikain ng mga Tiruray... kaugaliang karaniwan na sa iba't ibang kasapi ng anumang pangkat ng tao. Kasaysayan ang nagsabi sa atin na bago pa man dumating sa Pilipinas ang mga Kastila, mayroon na tayong sariling kultura na nakita sa paraan ng pamumuhay ngating mga ninuno. Bukod sa kultura'y mayroon na tayong panitikang umiiral, binibigkas at isinusulat. Samakatuwid, ang katutubong panitikan natin ay natagpuan na sa dalawang kalagayan noon pa man -pasulat at pasalita [2]. salawikain ng mga Tiruray Maguindanao Philippines. Sinagot sumusunod na katanungan: 1. Ano ang mga salawikain ng mga Tiruray sa South sa South Upi, ang mga Upi, Maguindanao Philippines? 2. Anong mga balyu ang nakapaloob sa mga salawikain ng mga Tiruray na nagtataglay ng kahulugan o mensahe tungkol sa kanilang kultura bilang isang pangkat-etniko? Ayon kay Arrogante, et al. [3], bawat bansa ay may sari-sariling kultura at may sari-sariling pambansang identidad na madaling pagkakakilanlan ng bawat isa. Kung natural lamang sa bawat isa ang magkaroon ng sariling wika, natural ding magkaroon ng sariling panitikang magsasalamin sa tangi at tunay na pagkatao at pagkabansa nito. Malaki ang nagiging bahagi ng mga salawikain sa buhay ng ating mga ninuno. Ito ang kanilang patnubay sa pamumuhay sa iba't ibang pagkakataon. Nakaugalian na itong sabihin at nagsisilbing batas at tuntunin ng kagandahang asal ngating mga ninuno.Nasa anyong parang parabulang patalinghaga at nagbibigay ng aral, lalo na sa mga kabataan [4]. Naniniwala naman si Javier [5] na ang mga salawikain ay nagsisilbing gabay sa mga lumilihis ng paniniwala. Idinagdag pa niya, na may kasabihan tayong ang "pagpapaalaala'y gamot lamang sa nakakalimot ." Ang pagpapayaman at pagpapanatili ng mga katutubong panitikan ay maituturing na kabang yaman ng bansa. Tinatawag itong pamanang kultural na nagiging bahagi na ng ating kasaysayan. Kailangan itong linangin ng bawat tao tungo sa isang maganda, maayos at mapayapang pamumuhay. Makakamit lamang ito kung ang mga tao ay may kaalaman sa kultura, kaugalian at katutubong panitikan ng mga pangkat-etniko. Ang mga Tiruray Ang mga Tiruray ay isang pangkat-etniko sa Pilipinas na mayroong kaparehong ninuno sa Maguindanaon at may kaugnayan sa mga Muslim ng Maguindanao ay nakatira sa Maguindanao, Sultan Kudarat at Cotabato.Sila'y mga kayumanggi, katamtaman ang pangangatawan at itim ang buhok. May pagkakahawig sila sa mga Malay sa pisikal na kaanyuan. Ang kanilang wika ay napabilang sa pamilyang malayo - polynesio subalit pag sinasalita ay hindi sila naiintindihan ng kanilang mga kalapit lugar. Nagmula sa salitang Tiru (lugar ng kapanganakan o pinagmulan) at Ray (mula sa daya-dakong hulo ng sapa o ilog) ang salitang Tiruray. Nahahati sila sa grupong nagbago ng tradisyon at grupong tradisyunal. Ang mga Tiruray na nagbago ng tradisyon ay ang mga nagkaroon ng malapit na ugnayan sa mga grupong Kristiyano at Muslim. Ang mga Tiruray na tradisyunal ay ang mga nagpanatili ng kanilang lumang kaugalian at paniniwala. Tinatawag din ng mga Tiruray ang kanilang mga sarili na etew teduray na napapangkat ayon sa kanilang lokasyon. Etew rotor, ang mga naninirahan sa kabundukan; etew dogot, mga naninirahan sa dalampasigan: etew teran, mga naninirahan sa ilog (Tran Grande River); etew awang, mga naninirahan sa Awang at etew ufi, mga naninirahan sa lambak ng Upi [6]. lamang na pag-aralan at pahalagahan ang oral na panitikan ng mga pangkat- etniko sa bansa para magkaroon tayo ng kaalaman at kamalayan sa kaligiran ng kanilang kultura. Kaya't nararapat Ang buong bulubunduking kahabaan na bahagi patungo sa dagat ng hilagang Maguindanao ay pinaninirahan ng mga Cotabato Manobo at T'boli na may naiibang wika at kultura sa mga Tiruray. sa mga pangkat-etnikong napili ng mananaliksik na pag-aaralan ay ang mga Tiruray na nakatira sa South Upi, Maguindanao,Philippines sa kanilang mga salawikain na nagpapakilala ng kanilang sariling pagkakakilanlan. Isa PAGLALAHAD NG SULIRANIN Namumuhay ang mga Tiruray sa pamamagitan ng pagsasaka,pangangaso, pangingisda at pangangalap ng mga produkto ng gubat. Inged ang tawag sa komunidad ng mga Tiruray. Sa Inged, may isang lider na tumitiyak sa paghahawan ng bukid, pagtatanim at pag-ani ng mga pananim at pantay-pantay na pamamahagi ng pagkain. Pangkalahatang layunin ng pag-aaral na ito na suriin ang mga balyung nasasalamin sa mga 51 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015
Calibayan, Pagsusuri sa mga Balyung Nakapaloob sa mga Salawikain ng mga Tiruray... Ang mga Tiruray ay naniniwala sa mga ispiritu na kanilang diyos subalit naniniwala rin sila na may isang Diyos na may gawa ng lahat, pati ng tao. Mayroon silang paniniwala na bago gumawa ng isang bagay, tulad ng pagputol ng mga puno ay dapat mag- alay ng mga sakripisyo nang sa gayon ang mga ispiritu ay hindi magalit sa kanila at sila'y magkasakit. Mayroon din silang mga pamamaraan o mga bagay-bagay na dapat sundin bago magpakasal. Batayang Teoritikal Nakasalig ang pag-aaral na ito sa dulog na moralistiko, ipinalalagay na may kapangyarihang maglahad o magpahayag ang akda, di lamang ng mga literal na katotohanan kundi ng mga di mapapawing pagpapahalaga o balyu. Tinitingnan ang akda bilang lunsaran ng mga balyung nagtuturo o umaakay sa mambabasa sa tamang landas ng buhay. Maraming nakukuha mula sa panitikan -kaalaman tungkol sa moralidad, kabatiran tungkol sa pang-araw-araw na buhay, pang-unawa hinggil sa puso at damdamin ng tao, mga batas at alituntunin ng wastong kilos at gawi sa konteksto ng isang komunidad [7]. Ayon kay Andres [10] ang balyu o pagpapahalaga tao na kapag isang panuntunang pinili ng ay isinagawa ay makapagdudulot ng malikhaing integrasyon at maunlad na personalidad. Karaniwan , itong nagustuhan, pinahahalagahan ipinatutupad at tinatamasa ninuman. Kabilang sa mga balyung ito ang (1) ispiritwal na may kaugnayan sa paniniwala sa diwata, bathala o Maykapal; (2) kultural na tumutukoy sa pagpapahalaga sa musika, pinta, arkitektura, kagandahan at iba pang mga likha na may kaugnayan sa sining; (3) sosyal kaugnay ito sa mga gawaing nakatutulong sa kabutihan ng pamayanan na ipinapakita sa pamamagitan ng mga selebrasyon o pagdiriwang, pista at iba pang mga ritwal; (4) pulitikal na nauugnay naman sa paggalang o pagsunod sa mga batas o alituntunin na ipinatutupad ng namamahala sa pamayanan o lipunan ; (5) ekonomiko na nakatuon sa pagbibigay kahalagahan sa mga bagay na kinakailangan para sa pamumuhay ng (6) pantao na mga kalayaan, nagpapahalaga pagkakaibigan, pagkakaisa, pakikiramay, pagbibigay at iba pang katulad na pag- uugaling nagpapakita ng pagmamalasakit sa kapwa. , ninanais tao at ang panghuli ay sa pagmamahal, pagtutulungan, Isa pang pinananaligang dulog ng pag-aaral na ito ay ang dulog sosyolohikal na nagbibigay diin sa interaksyon ng mga tao sa kapwa tao at sa lipunan, ang sanhi ng pagkakaroon ng mga ganoong pangyayari sa buhay, ang kanilang pakikibaka sa buhay, maging sa kanilang kabiguan o tagumpay [8]. Naniniwala si Badayos [9] na mainam gamitin ang dulog sosyolohikal sa pag-aaral at pagsusuri ng sa mga akdang pampanitikan na pumapaksa ibang kalagayang tao sa karanasan ng panlipunan, at pangkultura pampulitika, pangkabuhayan.Hindi lamang ang mga element ng akda ang pinagtutuunan ng pansin sa pagsusuri, manapa'y higit na pinagtutuunan ng pansin ang nauukol sa mga ugnayang sosyo-kultural, pulitikal at ekonomikal at ang reaksyon dito ng tao.Tinatalakay rito ang mga kalagayang sosyal at pulitikal, ang kapamuhayan, ang mga sitwasyong nag-udyok ng karahasan, kadakilaan, kagitingan at kabayanihan ng isang tao o pangkat ng tao. iba't Tinalakay naman ni Timbreza [11] sa kanyang aklat na Filipino Values Today ang mga set ng mga balyu na nagiging bahagi ng pagkatao ng sangkatauahn. Sa set A, binubuo ito ng balyung ,sekswal, estetiko, intelektwal, moral at apetitib ispiritwal. Para naman sa set B ito ay kinabibilangan ng mga sikolohikal, sumusunod: sosyolohikal, historikal, pulitikal, sensasyunal at sentimental. balyung personal, Ang mga nabanggit na teorya, dulog ,konsepto o pananaw ang naging sandigan ng mananaliksik sa isinagawang pagsusuri sa mga salawikain ng mga Tiruray matukoy ang mga balyung nakapaloob sa kanilang pasalitang panitikan na sumasalamin sa kanilang pagkatao bilang isang pangkat-etnikong may natatanging kultura, tradisyon ,paniniwala at kasaysayan. upang Mga Salawikain ng mga Tiruray sa South Upi, Maguindanao,Philippines Balyung Nakapaloob mula sa Salawikain Figyur 1. Konsepto ng Pagsusuri 52 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015 Part I Figyur Upi, Maguindano,Philippines (Pinagkunan: Munisipyo ng South Upi) 2. Mapa ng South METODOLOHIYA , ginamit ang kwalitatibong disenyo ng pananaliksik. Sinuri ang mga nakalap na salawikain sa pamamagitan ng deskriptibong pamaraan partiular ang kontent analisis Sa paglikom ng mga datos ang mananaliksik ay sa mga nagsagawa ng personal na impormante. Ginamit din ang "tape recorder" para sa Sa isinagawang pag-aaral interbyu ginawang pagrekord ng mga salawikain habang isinalaysay ng mga impormante. Ang mga sumusunod ang ginamit na batayan sa pagpili ng mga impormante: (1) katutubong Tiruray ng South Upi, Maguindanao Philippines; (2) may edad ( 40) pataas; (3) malawak ang kaalaman tungkol sa kulturang Tiruray. Limang impormante ang pinagkunan ng mga salawikain sa pamamagitan ng snow ball sampling. Tiniyak ng mananaliksik na ang mga impormante ay talagang maalam sa kanilang oral na panitikan. Ang mga impormanteng Tiruray ay nakatira sa South Upi, Maguindanao, Philippines. Ang nasabing bayan ay isa sa mga munisipalidad na sakop ng lalawigan ng Maguindanao sa ARMM (Autonomous Region in Muslim Mindanao) na ang kabisera ng ( Maganoy).Binubuo ng labing -isang barangay ang South Upi. Ang mga barangay na ito ay Biarong,Itao, Lamud, San Jose, Kigan, Bongo, Pandan, Looy, Pilar, Kuya at Romangaob (Pob). Batay sa pananaliksik ang salitang Maguindanao ay nangangahulugang " kindred settled in the country about the lake". Ito raw ay galing sa Mag (akin ito), Ingud (bansa) at Danao (lawa). Pinaniniwalaan na ang Upi ay nagmula sa salitang " ufi" isang katawagang Tiruray sa isang partikular na kahoy na karaniwang tumubo sa lugar noong unang panahon. Ang balat ng nasabing kahoy ay ginagamit kasama ang " betel nuts " for chewing o ang tinatawag na"mama" ng mga Tiruray. lalawigan ay Shariff Aguak SALAWIKAIN SA WIKANG TIRURAY SALIN SA WIKANG FILIPINO WIKANG TIRURAY WIKANG FILIPINO 1. Uwak-uwak sa ke lee gido ke Napakaraming uwak sa ngayon Basa tensulon enda i gito go uwak Ngunit nang panahon na Ang kaingin ay bago pa lamang nasunog Wala akong makita ni isa mang uwak 2. Amuk m'uyot go de ke fegadatan Go fegadata moy lowoh me Igalang mo muna ang sarili mo Kung gusto mong igalang ka ng iba 3. Ati atag I ungange muwe ke enda Anong kabutihan ang maidudulot I dumo mo seloyok Ng iyong kayamanan Kung wala kang kaibigan 4. Getembunon I toowe dumon Ang tunay na kaibigan Dob gaiwe merasay Nasusukat sa panahon ng kagipitan 5. Sebaw wem I afeye taman Lemgumot sena Patayin mo ang masamang usapin Habang maaga o maliit pa 53 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Calibayan, Pagsusuri sa mga Balyung Nakapaloob sa mga Salawikain ng mga Tiruray... WIKANG TIRURAY WIKANG FILIPINO 6. Morow ko ubal diyo Lantegen no kuwaen Segembungan biyowo Semelegseg nay talon Isang taong may binabalak sa kapwa Ngunit hindi maisakatuparan ito 7. Amuk seloyuk go Kung makipagkaibigan Kago entengen i kurtae Huwag salapi ang titingnan 8. Ingat gom fokoluwan Walew sen klungonon Telaay mengiyamfu Angey no engkogen Bala i fongo muwan Ungaya ende ke rangusan Inok waley go tengo Mag-ingat sapagkat may darating at kukuha ng lahat ng ari-arian mo upang ikaw ay maging maralita 9. I magite dob beeme magit So dob dumu muwe Ang masakit sa iyo Masakit din sa kapwa mo 10. Ati ula muwe na be keroone Ke menlehuen i kudae Aanhin pa ang damo Kung patay na ang kabayo 11. Feentangem fongowe taman Mebeluk sena Ituwid ang sanga Habang bata at malambot pa 12. Furay-furay i silae ke Temenibusen i monoe Ang liwanag ay dumating Nang ang mga magnanakaw ay nakaalis na 13. Kago regonen dob dumo muwey Keikaa muwe rigoney dumo Muewe dob beeme Huwag mong gawin sa iba Ang ayaw mong gawin ng iba sa iyo 14. Enda segilew i ketaya muwe be Ketayay de meley dob beeme Endob taman enda irayem Beroy karowe ketayan enda Gedote moy kaame ketayan Maaaring di magkatulad ang gusto mo at ang gusto ng mamimili subalit hanggat hindi mo ibinibigay ang kanilang gusto hindi mo makukuha ang nais mo 15. Amuk meuyot go de ke waley fiyoy Duniyae fefiyo moy adat me Kung gusto mo ang mundo'y maging mabuti Pagbutihin mo ang ugali mo 16. Amuk mentundug i sunge Magad i kefegaune Pag maaga ang lusong Maaga rin ang ahon 54 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015
Calibayan, Pagsusuri sa mga Balyung Nakapaloob sa mga Salawikain ng mga Tiruray... WIKANG TIRURAY WIKANG FILIPINO 17. Fedayday go agew inok magad go Geguma dob ayo muwe Magpatuloy sa inyong paglalakad Makararating ka rin sa wakas 18. Amuke wen in benitin Wen i lengagen Kung may ibinitin May titingalain 19. Lebengem i kemer me taman Dob sigew me inok enda melayaf go Ibaon ang iyong mga kamay Hanggang siko Nang di mo maranasan ang gutom 20.Furaney segetewey Kaane awing Bawat isa'y dapat sumagwan Sa sariling bangka 21. Eteyem i keuyaga muwe Fetingkel go na rekitur Ubos- ubos biyaya Bukas nakatunganga 22. Kago furaya fedew i Dumo muwe Hindi dapat maging sunud-sunuran Sa kapasyahan ng iyong kasama 23. Buluk wen i gegumah do Kapag biyaya'y dumating Kefiyonon dob beeme Itong gede kay demoe Sa iyong landas Magtabi para bukas 24. Temenibusen i natemegeno lifotem I demoe enda sena gegumahen Ay niy beleewe usarem Ang ngayon ay naririto Samantalahin ito Ang kahapon ay nalibing na Kalimutan na ito Ang bukas ay darating pa 25. Amuk wen i senihi Wen i soen Kung may isinuksok May madudukot 26. Dob keunure dob de lukes I fegelolonone be ngae Fiyoy adat ne Ang pagsunod sa magulang Tanda ng anak na magalang 27. Taman foko senay mute Fetingkel go na rekitur Habang maiksi ang kumot Magtiis munang mamaluktot 28. Ino na ko temitay Botong fenfuwog-kuwog Makuk linoyun loyus Kisay do senre ela Iwasang makipagkaibigan Sa masamang barkada 29. Uwak, uwak sak lee Gidok basa tensulon Endai gito mo uwak Taong laging nanghihingi Nagpapalimos sa kapwa 30. Stogo-o kobong Lagi ng kagutuman Ang katamaran ay kakambal 55 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015
Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015 Part I PAGSUSURI NG MGA SALAWIKAING TIRURAY Sa mga salawikaing " Kapag biyaya'y dumating sa iyong landas,Magtabi para bukas" at " Ubos-ubos biyaya, Bukas nakatunganga" ay nagbibigay payo na ang pagtanda ay dapat paglalaanan samantalang "Habang maiksi kumot,Magtiis munang mamaluktot" ,Kung may isinuksok, May madudukot" titinalain" ay at "Kung may nagpapahayag na mahalaga ang pag-iipon at mamuhay sa abot lamang ng makakaya. ang ibinitin, May Binibigyang halaga ng mga Tiruray ang pagtitipid kung kaya sila ay mapamaraan sa paghahanap ng mapagkakitaan. Sinang-ayunan ng mga impormante ang pahayag ni Eugenio [12] na kailangan din nila ang seguridad sa buhay. Naging ugali na ng mga taong nakatira sa nayon na mag imbak ng palay kapag panahon ng anihan o kahit anong mga bagay na kailangan nila sa pang-araw-araw na pamumuhay. Ang pagmamalasakit at pagtulong sa kapwa ay nagagantimpalaanayon sa pananaw ng mga Tiruray na nakapanayam ng mananaliksik. Ang balyung ito ay litaw sa mga salawikaing " Isang taong may binabalak sa kanyang kapwa, Ngunit hindi maisakatuparan ito" at "Mag- ingat sapagkat may darating at kukuha ng lahat ng ari-arian mo upang ikaw ay maging maralita". Sa kultura ng mga Tiruray ang mga salawikaing ito ay nagbibigay paalaala na kailangan ang ibayong pag-iingat. Sa pagtulong naman sa kapwa may mga salawikain din na nagpapaalaala sa tribu na kapag tumulong dapat bukal sa kalooban tulad ng "Ang liwanag ay dumating, Nang ang mga magnanakaw ay nakaalis na", at "Aanhin pa ang damo kung patay na ang kabayo". Para sa mga Tiruray ang pagtulong ay sa walang kondisyong maaaring makahadlang layuning makatulong sa kapwa. Ang pag-iwas sa gulo ay naipahahayag din sa mga salawikaing "Patayin mo ang masamang usapin, Habang maaga o maliit pa". Ang mga Tiruray ay "peace loving people", ayaw nila ng gulo. Hanggat maaari anumang kaguluhan.Naniniwala ang mga Tiruray na "Ang sa kapwa mo" masakit gayundinang "Huwag mong gawin sa iba, Ang ayaw mong gawin ng iba sa iyo". Kanila pa ring ipinahayag na walang magandang maibubunga ang kaguluhan. Kapag may problema idinudulog nila ito sa kanilang " Kefeduwan" isang pinuno na may alam sa mga batas o pamantayan ng kanilang pangkat sa isang partikular na pamayanan. umiiwas sa sila iyo,Masakit din sa May mga salawikain din patungkol sa kasipagan at pagtitiyaga ang mga Tiruray tulad ng "Pag maaga ang lusong,Maaga rin ang ahon" at "Ibaon ang iyong mga kamay hanggang siko, Nang di mo maranasan ang gutom". Bawat miyembro ng tribu ay may kanya- kanyang papel na ginagampanan para mapadali ang anumang gawain kung baga "Bawat isa ay dapat sumagwan sa sariling bangka". Ang pagiging masigasig sa anumang gawain ay nakasaad din sa salawikaing Tiruray na "Magpatuloy sa iyong paglalakad, Makararating ka rin sa wakas" ay nagpapahayag ng pagiging matiyaga at pagkakaroon ng mahabang pasensiya ng mga Tiruray sa kanilang mga ginagawa. ay kakambal,Lagi ng kagutuman" ay nagpapaalaala na ang taong tamad ay malapit sa gutom. Kailangang magbanat ng buto, ito ang binigyang- diin ng salawikaing "Ibaon ang iyong mga kamay hanggang siko,Nang di mo maranasan ang gutom" dahil ang "Taong laging nanghihingi, Nagpapalimos sa kapwa" ay tanda ng katamaran. Sa salawikaing "Ang katamaran May mga salawikain din ang mga Tiruray na nagpapahayag na ang pagkatakot ay dapat paglabanan gaya ng "Ang kahapon ay nalibing na, Kalimutan na ito, Ang bukas ay darating pa, Ang ngayon ay naririto, Samantalahin ito" sapagkat ang pagkalimot sa nakaraan at pagharap sa kasalukuyan ay tanda ng katapangan.Sinasabi na ang taong may paninindigan ay hindi natatakot gumawa ng sariling desisyon . Sa salawikaing "Hindi dapat maging sunud-sunuran sa kapasyahan ng iyong kasama" ipinapakita ng mga Tiruray ang kahalagahan ng sariling pagpapasya. Ang paggalang sa kapwa at pagmamalasakit sa bawat miyembro ng pamilya ay nakapaloob din sa ilang salawikaing Tiruray. Naging gabay nila ito sa pagbibigay pangaral lalo na sa mga bata kaya sa salawikaing "Ituwid ang sanga,Habang bata at malambot pa" ay nagpapaalaala na ang mga bata habang bata pa'y turuan na ng magandang asal dahil "Ang pagsunod sa magulang, Tanda ng anak na magalang". Naniniwala din sila na ang paggalang sa kapwa ay nag-uugat mismo sa sarili.Sa mga salawikaing "Kung gusto mo ang mundo'y maging mabuti, Pagbutihin mo ang ugali mo" katulad din ng "Igalang mo muna ang sarili mo, Kung gusto mong igalang ka ng iba". Paggalang din ang pagkilala sa salawikaing karapatan ng mamimili ayon "Maaaring di magkatulad ang gusto mo at ang gusto ng mamimili subalit hanggat hindi mo ibinibigay ang kanilang gusto, Hindi mo makukuha ang nais mo". sa 56 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 |
Calibayan, Pagsusuri sa mga Balyung Nakapaloob sa mga Salawikain ng mga Tiruray... Malaki ang pagpapahalaga ng mga Tiruray sa buhay pamilya at pagbibigay respeto sa bawat kasapi nito maging sa kanilang kapwa. Ang pagbibigay halaga sa pakikipagkaibigan ay nasasalamin din sa mga salawikaing Tiruray katulad ng "Iwasang makipagkaibigan,Sa masamang barkada" na nagbibigay payo sa mga kabataang kailangang pumili ng kakaibiganin.Sinasabi na hindi matatawaran ang tunay na pagkakaibigan sapagkat ika nga "Ang tunay na kaibigan,Masusukat sa panahon ng kagipitan" at "Anong kabutihan ang maidudulot ng kayamanan kung wala kang kaibigan". Maiuugnay din ito sa mga salawikaing "Kung makipagkaibigan, Huwag salapi ang titingnan" at "Napakaraming uwak sa ngayon,Ngunit nang panahon na ang kaingin ay bago pa lamang nasunog, Wala akong makita ni isa mang uwak". Ang huling dalawang salawikaing nabanggit ayon sa mga impormanteng Tiruray na nakausap ng mananaliksik ay nagpapaalaala na marami kang kaibigan o kamag- anak kung panahon ng tag-ani pero kapag panahon ng taniman sila'y hindi nagpapakita. Ayon kay Trecero [13] sa kanyang aklat na Tiruray Life and Stories inilarawan niya na ang mga Tiruray bilang isang komunidad ay may mga gawaing kultural na nagpapakita ng kanilang natatanging kultura bilang isang pangkat-etniko gaya ng mga nabanggit sa sinuring mga salawikaing Tiruray. RESULTA NG PAG-AARAL tatlumpung May salawikaing Tiruray ang likas sa kanilang tribu na siyang nagpapakilala sa kanilang identidad bilang isang natatanging pangkat- etniko na naninirahan sa bansa. Ang kanilang mga salawikain na nagtataglay ng kahulugan o mensahe tungkol sa kanilang kultura ay nagsisilbing gabay sa kanilang pakikitungo sa kapwa at sa pang -araw- araw nilang pamumuhay . REFERENCES [1] Jocano, F. L. Mythology. Manila: Centro Escolar University Lorenzo, C. S. Filipino.National Bookstore, Mandaluyong City. (1969). Outline of Philippine [2] (2005). Ugat ng Panitikang [3] Arrogante, J. A., Dizon,E.M., Fregil,E.D., ( 2004). Panitikang Filipino Binagong Edisyon. National Maglaqui,E.T. (Antolohiya). Bookstore, Mandaluyong City, Manila. [4] Kahayon, A. H.,Limdico,M.P.,Santiago, E.M.( 1989). Panitikang Filipino Kasaysayan at Pag-unlad Pangkolehiyo. National Bookstore, Inc. Javier, P. J. (1976). Makabagong Pananaw sa Wika at Panitik. Rex Book Store Schlegel, S. California Press. Reyes, S. S. (1992). Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan. Anvil Publishing , Inc Santiago, E. M., Kahayon, A.H., Limdico, M.P (1989). National Pilipino. Panitikang Bookstore.Mandaluyong City, Manila. Badayos, P.B. (1999). Metodolohiya sa Pagtuturo ng Istratehiya. Wika. Mga Teorya, Simulain at Grandwater Research and Corporation. [5] (1970). Tiruray Justice.University [6] [7] [8] [9] Publications nalikom, isinalin sa wikang Filipino at sinuri. Ang mga balyung nakapaloob sa sinuring mga salawikain ng mga Tiruray ay ang mga sumusunod: balyung Ekonomiko na nauugnay sa pagtitipid at paghahanda para sa mga pangangailangansa susunod na mga araw; balyung Sosyalna kinabibilangan ng pagkakaisa, at pagpapahalaga sa kapayapaan; at balyung Moralo Pantao na may kaugnayan sa pagpapahalaga sa sa mga magulang, paggalang paninindigan, loob o katapangan, pagtitiyaga, paggalang sa karapatan ng kapwa, pakikiramay o pagmamalasakit sa kapwa o kapamilya at pagbibigay halaga sa pagkakaibigan. kooperasyon, pagtutulungan lalung-lalo na lakas ng [10] Andres, R. (1985).Management by Filipino Values.A Sequel to Understanding Filipino Values. Quezon City: Philippines New Day. [11] Timbreza, F. T. (2003). Filipino Values Today. National Bookstore, Mandaluyong City Manila. (1967). Lore.University of the Philippines, Quezon City. [12] Eugenio, D.L. Philippine Proverb [13] Trecero, F.C. (1972). Tiruray Life and Stories. Philippines: Mission Publishing Company. Copyrights Copyright of this article is retained by the author/s, with first publication rights granted to APJMR. This is an open- access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution license commons.org/licenses/by/4.0/) KONKLUSYON Napatunayan sa pag-aaral na ito na ang mga salawikaing Tiruray ay nagtataglay ng mga balyung 57 P-ISSN 2350-7756 | E-ISSN 2350-8442 | Asia Pacific Journal of Multidisciplinary Research, Vol. 3, No. 5, December 2015