Mekong Statement 1. Noong ika-8 at ika-9 nang Setyembre, 2018, 111 na mga kalahok mula sa 10 bansa ang nagtipon-tipon sa Chiang Khong, Thailand, upang talakayin at repasuhin ang mga isyu sa karapatang pantao na may kaugnayan sa pagpapalawak ng pamumuhunan at gawain sa negosyo sa Timog-silangan. Ang mga kalahok sa pagpupulong ay kumakatawan sa National Human Rights Institutes (NHRIs), UN Permanent Forum on Indigenous Issues (UNPFII), mga organisasyon ng katutubong mga tao, mga organisasyon ng sibilisadong lipunan at mga grupo ng lokal na komunidad. Ang pagpupulong ay pinangunahan ng National Human Rights Commision of Thailand (NHRCT) kasama ng Forest Peoples Programme (FPP), at sa pakikipagtulungan sa Community Resource Centre (CRC), Asia Indigenous Peoples Pact (AIPP), International Rivers (IR), Earthrights International (ERI) at sa Thai ETOs Watch. 2. Noong ika-7 ng Setyembre, ang mga kalahok sa pagpupulong ay tinanggap sa mga komunidad ng Boonruang at Huay Luek sa kahabaan ng kabisera ng Mekong. Sa Boonruang, tinalakay ng mga kalahok ang isang ipinanukalang Espesyal na Sona ng Ekonomiya (Special Economic Zone/(SEZ), na maaaring masakop ang mga pinamamahalaang latian ng komunidad, at ang malaking kahalagahan ng mga latian sa kalusugan ng ekosistema ng ilog. Ang lakas ng pagkakaisa ng komunidad sa sama- samang pamamahala sa mga latian ay humantong sa matatag na pagkilos ng komunidad upang protektahan ang mga latian mula sa iminungkahing pagpapaunlad, kabilang sa detalyadong pananaliksik ng komunidad sa pagkuha ng karbon at kahalagahan ng pagkasari-sari ng lugar. 3. Ang komunidad ng Huay Luek, sa pinagsasalubungan ng Mekong kung saan ito dumadaloy sa Lao PDR, ay naaapektuhan ng pagtatayo ng dam sa ilog, sa parehong pag-agos. Ibinahagi ng komunidad ang pagkadismaya nito sa kakulangan ng malinaw na impormasyon na kapwa ibinahagi tungkol sa pamamahala ng mga kasalukuyang pag-agos ng mga dam - na kung saan ang mga pagpapalabas ng tubig ay bihirang epektibong ipahayag nang mas maaga - na kung saan ang bagong ipinanukalang mga dam ay nagbabanta sa paglipat ng mga isda at nagdudulot ng patuloy na pagkapinsala sa mga antas ng ilog. 4. Ang pagpupulong ay idinaos sa mga tabing-ilog ng Mekong, isang mahalagang mapagkukunang karatig sa Timog-silangang Asya na nagtataglay ng mahahalagang hamon para sa pakikipagtulungan ng pamamahala ng karatig. Ang Mekong ay pangalawa sa pinakamaraming sari-saring nabubuhay na ilog sa buong mundo, na may higit sa 1,000 uri ng mga isda kabilang ang maraming mga maalamat at nanganganib na mga uri ng hayop. Ito ang pinaka-produktibong tubig-tabang na palaisdaan sa buong mundo, na may higit sa milyong toneladang isdang nahuhuli taun-taon sa Cambodia at Vietnam lamang. Mahigit 60 milyong katao na naninirahan sa loob ng kababaan ng lunas ng Mekong ang umaasa sa ilog bilang pinagkukunan ng pagkain at mga pangkabuhayan at upang tustusan ang lokal na kultura at mga paraan ng pamumuhay.
Kinakaharap ng mga ekosistema at mamamayan ng Mekong ang banta sa kapaligiran at karapatang pantao mula sa mga plano para sa malawakang pagtatayo ng dam sa kahabaan ng Mekong sa loob ng lunas. 5. Nabalitaan ng kumperensya ang tungkol sa pagbabago ng konteksto para sa mga pamumuhunan ng negosyo sa Timog-silangang Asya, sa paglikha ng ASEAN Economic Community na humahantong sa mabilis na pag-sulong sa pamumuhunan sa mga rehiyon sa mga nakaraang taon. Ang pamumuhunang panrehiyon pa lamang ng Thai ay umabot sa 13.3 bilyon na USD noong 2016, na higit na nakatuon sa pangunahing imprastraktura at mga proyektong enerhiya. Ang mga pamumuhunan sa loob ng rehiyon mula sa Malaysia, papunta at mula sa Indonesia at papunta sa Cambodia mula sa Vietnam, ang lahat ay lalo ring lumalaking daloy ng pamumuhunan. Ang dagdag na daloy ng pamumuhunan ay nagdudulot ng mahahalagang hamon para sa pagtiyak sa pananagutan ng mga mamumuhunan at pagpapatakbo ng negosyo sa kabila ng hangganan. 6. Kabilang sa positibong pagpapaunlad mula sa panrehiyong pagsasama-sama ang pagkakaroon ng Deklarasyon ng Karapatang Pantao ng ASEAN, bagama't ang instrumento ay nananatili sa ilalim ng internasyonal na mga pamantayan ng karapatang pantao, at ang pagtatatag ng ASEAN Intergovernmental Commission on Human Rights (AICHR). Bagaman nagkukulang sa kakayahan upang epektibong matugunan ang karapatan sa lupa at mga paglabag sa karapatang pantao, Ang AICHR ay nagsagawa ng mga pag-aaral para sa mga isyu ng mga karapatan sa kapaligiran, kabilang ang mga karapatang pantao sa konteksto ng Pagtatasa ng Epekto sa Kapaligiran (Enviromental Impact Assessments), pinsala sa kapaligiran at pagbabago ng klima. 7. Ang Epektibong pakikipagtulungan sa pagitan ng NHRIs ay inilarawan ng mga kinatawa mula sa Myanmar National Human Rights Commission (MNHRC)at Hman Rights Commission of Malaysia (SUHAKAM), na nakipagtulungan sa imbestigasyon ng isinampang reklamo sa SUHAKAM laban sa kumpanya ng Malaysia na namumuhunan sa isang lugar sa Myanmar. Bagaman isinampa sa Malaysia, ang reklamo ay isinangguni MNHRC at doon siniyasat. Ang mga halimbawa ng pagsangguni sa karatig-bansa at pagsubaybay ng mga partikular na kasong tulad nito ay hinihikayat. 8. Kinilala ng kumperensya ang pagsulong sa rehiyon tungo sa pagkilala sa aplikasyon ng extraterritorial human rights obligations (ETOs) sa mga pamumuhunan sa ibang bansa. Sa Thailand, naglabas ang Gabinete ng mga resolusyon na nagpapatibay sa aplikasyon ng mga tungkulin sa ilalim ng UN Guiding Principles on Business and Human Rights (UNGPs) tungo sa pagpasok ng pamumuhunan ng Thai. Ang pagsulong ng National Action Plans sa ilang mga bansa, kabilang ang Thailand at Malaysia, ay nakagawa rin ng pagsangguni sa ETOs. Gayunpaman, ang mga karagdagang pagsisiskap ay kinakailangan upang matiyak ang makabuluhang pagpapatupad. 9. Sinuri at tinalakay ng Kumperensya ang mga pambansang sitwasyon sa mga bansa sa Timog-silangang Asya, ang pagdinig mula sa NHRIs sa Myanmar, Thailand, Pilipinas
at Malaysia, at indigenous peoples and civil society organisations (IPOs/CSOs) mula sa Indonesia, Thailand, Cambodia, Myanmar, At Pilipinas. Ang partikular na mga isyu at tema ay paulit-ulit na kinilala sa lahat ng mga bansa sa rehiyon. 10. Ang pagtataguyod ng Special Economic Zones (SEZs) upang hikayatin ang dayuhang pamumuhunan ay mabilis na tumataas, na partikular na tinalakay kaugnay sa Thailand, Myanmar, Lao PDR at Pilipinas, bagama't naroroon sa buong rehiyon. Ang mga kanais-nais na rehimen sa buwis, mababang singil at iba pang mga patakaran na inilalapat sa mga sangay na ito upang mapadali ang papasok na pamumuhunan ay madalas na walang epektibong proteksyon sa kapaligiran at panlipunan o sapat na proteksyon sa mga karapatan sa paggawa. Ang mataas na kumpetisyon sa lupa sa rehiyon ay nangangahulugan na ang mga target na lugar ng SEZ sa ilalim ng tradisyunal na pamamahala kung saan ang sama-samang panunugkulan ay mayroong mga protektadong lugar na mababa ang kapal ng populasyon, tulad ng kaso ng mga latian ng komunidad ng boonruang, Chiang Khong. 11. Ang mga banta ng pagkawala at pagkamatay laban sa komunidad ng mga tagapagtanggol ng karapatang pantao ay dumarami sa mga bahagi ng rehiyon, at inilarawan sa Indonesia, Myanmar, Pilipinas at Cambodia. Ang kumperensya ay nagpakita ng paggamit ng legal na sistema upang guluhin at ikulong ang komunidad ng mga aktibista na nanunugkulan sa mga isyu na may kaugnayan sa mga epekto ng mga karapatang pantao sa mga aktibidad sa negosyo. Mahigpit na tinutuligsa ng Kumperensya ang maling paggamit ng batas ng anti-terorismo at iba pang legal na paraan upang takutin o hadlangan ang mga karapatang pantao at tagapagtanggol sa kapaligiran. 12. Ang pagkakabigo sa pagtiyak sa pampublikong pakikilahok at epektibong pag-access sa impormasyon sa antas ng apektadong mga tao komunidad ay nabanggit sa buong rehiyon, na isinalarawan ng mga kaso ng komunidad mula sa Boonruang at Huay leuk sa Thailand. Sa huli ang kakulangan sa impormasyon tungkol sa pamamahala ng daloy ng dam ay humantong sa pagkapinsala sa agrikultura sa mga pananim sa tabing-ilog. Ang kakulangan ng pag-access sa impormasyon ay pinalalala ng mga kontraktwal na pagsasaayos na tinuturing ang impormasyon sa pamumuhunan bilang komersyal sa kalikasan at hindi napapailalim sa pampublikong pagsisiwalat. Ang malubhang kakulangan sa pag-access sa kalidad ng impormasyon ay nangyayari sa buong Timog- silangan Asya, ngunit mas malala sa mga bansa na may mahinang pamamahala. 13. Ang mga karanasan mula sa buong rehiyon ay nagpahayag ng malubhang mga puwang sa epektibong pakikilahok ng mga katutubong mamamayan at mga lokal na komunidad sa pagpaplano ng pag-unlad, na may posibleng pagbubukod sa mga sangay sa ilalim ng mga Ancestral Domain titles in the Philippines kung saan ang pag-unlad sa sarili ay posible. Ang pagpaplano ng pambansang pagpapaunlad na iprayoridad ang pagpapaunlad ng ekonomiya laban sa pantay-pantay at napapanatiling paggamit ng mga lokal na mapagkukunang-kabuhayan ay nararanasan sa lahat ng mga bansa sa Timog-silangang Asya.
14. Ang Timog-silangang Asya ay patuloy na namamarkahan ng pagtatanggi sa pagkilala sa mga katutubong mamamayan sa karamihan ng mga estado ng ASEAN. Ang pagkakabigong kilalanin ang katayuan at mga karapatan ng mga katutubong mamamayan, at ang natatanging katayuan at pagkakakilanlan ng iba pang etnikong mga grupo, ay nagpapanatili ng kanilang pagkakabukod mula sa mga istruktura ng awtoridad at kapangyarihan sa loob ng mga bansa kung saan sila naninirahan, at nagpapatindi sa kanilang kahinaan sa mga negatibong epekto ng mga aktibidad ng negosyo. 15. Ang pagkilala sa malapit na ugnayan sa pagitan ng pagpapanatili at mga aktibidad ng negosyo, nalaman ng kumperensya ang tungkol sa kamakailang mahalagang desisyon ng mga korte ng Thai kaugnay sa Karen na inalis mula sa Kaeng Krachan National Park. Bagamat ang desisyon ay hindi sumusuporta sa kanilang karapatang bumalik, kinikilala nito ang isang naunang karapatan sa paninirahan na dumadaloy mula sa kanilang sinaunang koneksyon sa lupain, isang progresibong paghatol sa konteksto ng batas ng Thailand. Ang hindi pagkakasundo sa mga lugar na pinangangalagaan at hindi- pagkakatugma sa katutubong mga karapatan ng lupain ay kinikilala bilang isang panrehiyong isyu. 16. Ang positobong mga pagbabagong legal na sumusuporta sa mga karapatan sa lupain para sa mga katutubo at sa mga taong umaasa sa kagubatan ay iniharap sa Indonesia, Cambodia, Malaysia at sa iba pang lugar, bagaman ang mga hamon sa pagpapatupad sa naturang mga batas ay nabanggit sa bawat kaso. Ang mga progresibong legal na hatol sa ilang mga kaso, kabilang ang sa Thailand, ay nagpapataas ng mga ekspektasyon para sa pagbabago kahit na ang mga legal na estratehiya sa pambansang antas ay patuloy na nahaharap sa mga hadlang sa hustisya sa anyo ng mabagal na pagkilos at kung minsan sa mga tiwali o sa mga walang-pakialam na hukuman. 17. Sa Cambodia, ang mga kahanga-hangang mga natamo ay ginagawa sa partikular na mga usapin sa pamamagitan ng paggamit ng mahahalagang punto sa labas ng bansa, kabilang ang mga paghahabol na isinampa sa mga korte ng Thai at French, at mga reklamo na isinampa sa mga remedyong hindi pag-hudisyal tulad ng Organization for Economic Cooperation and Development (OECD) National Contact Points at ang Compliance Advisor Ombudsman (CAO) ng International Finance Corporation. Mga Rekomendasyon Samakatwid, ang Kumperensyang ito ay naglalayong imungkahi ang mga sumusunod na mga pagkilos, at gumawa ng mga pagsusumikap sa mga pagtatapos na ito: 1. Pinasasalamatan namin ang mabuting pakikitungo at kagandahang-loob ng mga komunidad ng Boonruang at Huey Luek sa pagtanggap sa amin. Ipinapahayag namin ang aming suporta para sa mga kahilingan na nalaman namin mula sa komunidad ng Boonruang para sa suporta sa kanilang mga pagsisikap na ibalik at pangalagaan ang mga pinamumugaran ng mga isda at kanilang mga latian. Sa Huey Luek, nalaman namin ang mga mapaminsalang epekto sa komunidad ng Mekong mula sa gawain ng pagpapalawak ng lagusan at pagtatayo ng dam, at suportahan ang kanilang mga
paghingi ng tulong sa komunidad na antas na pagkakaisa sa kahabaan ng lunas ng Mekong, at para sa pinahusay na pagbabahagi ng impormasyon. Inuulit namin ang kanilang sigaw para sa 'unang walang-pinsala' na paraan sa pagpapaunlad ng lunas ng Mekong. 2. Malugod naming sinasalubong ang ika-25 na anibersaryo sa pagtanggap ng Paris Principles, at ang karagdagang pagtanggap ng Edinburgh Declaration sa gampanin ng mga NHRI sa pagtugon sa mga isyu sa negosyo at karapatang pantao noong 2010. Hinihikayat namin ang lahat ng mga pamahalaan sa Timog-silangang Asya na patuloy na suportahan at palawakin ang gawain ng mga NHRI sa rehiyon, kabilang sa pamamagitan ng paggawa upang maitatag ang mga NHRI kung saan di pa sila umiiral, at kung saan sila naroroon, itaguyod ang pagpapatibay ng mga kautusan. Lalo pa kaming nananawagan para sa sapat na pondo na ilalaan sa mga NHRI upang pahintulutan silang maisagawa ang kanilang gawain sa malayang paraan. 3. Malugod ang aming pagtanggap sa katapatan ng mga miyembro ng NHRI sa kumperensyang ito, at nananawagan sa iba pang mga NHRI sa Timog-silangang Asya na palawakin ang kanilang mga kautusan upang makapagbigay daan tungo sa epektibong pagsunod sa karapatang pantao, kabilang ang pagpapalawak ng kanilang gampanin sa pagtanggap ng mga reklamo laban sa mga kumpanyang namamayan sa bansa saanman nararamdaman ang mga epekto. Ang isang pormal na mekanismo para sa paglilipat ng mga reklamo sa pagitan ng mga NHRI ay dapat na maitatag upang matiyak na ang mga reklamo ay tinanggap at epektibong inaksyonan. Ang mga NHRI ay dapat magkaroon ng access sa mga paglilitis para sa mga mahirap na kaso at may kalayaan sa pulitika. Hinihikayat namin ang mga pakikipagtulungan sa pagitan ng NHRI kabilang ang potensyal na pinagsamang pagsisiyasat at pananaliksik at ang pampublikong pagpapalaganap ng mga pahayag na kanilang ginagawa. 4. Kinikilala namin ang paghihirap ng mga tagapagtanggol ng karapatang pantao sa rehiyon, kabilang ang mga tagapagtanggol ng mga karapatan ng samahan at katutubo, at ang manawagan sa mga NHRI upang makipagtulungan sa panrehiyong antas upang tugunan ang mga alituntunin para sa epektibong proteksyon ng mga Tagapagtanggol ng Karapatang Pantao, na tumutukoy sa patuloy na gawain ng UN Working Group on Business and Human Rights at ng UN Special Rapporteur on the Rights of Indigenous Peoples. 5. Hinihikayat namin ang lahat ng mga negosyo na ihanay ang kanilang mga aktibidad ng negosyo sa mga internasyunal na pamantayan, kabilang ang pagsangguni sa mga UNGP sa Negosyo at Karapatang Pantao, at magbigay ng pahintulot sa pag-access sa mga apektadong komunidad ng epektibong remedyo sa mga kaso kung saan ang mga paglabag sa mga karapatan ay nakikita. Ito ay partikular na kritikal sa mga bansa at lugar na may mahinang pamamahala at tutunin ng batas, kung saan ang mga lokal na administratibo at at hudisyal na paraan ay sarado. 6. Kinikilala namin ang potensyal na pakikipagtulungan sa mga progresibong aktor ng pribadong sektor at pananawagan sa negosyo upang makipagtulungan sa lahat ng mga
stakeholder sa rehiyon upang maisulong ang mga positibong resulta para sa mga komunidad at mamamayan. Kabilang dito ang pagtatatag ng ligtas, balanseng mga lugar kung saan mga kinatawan ng komunidad at kawani ng kumpanya ay maaaring magpalitan at humingi ng resolusyon mga paraan ng pagsulong, na may potensyal na pagpapadali ng mga NHRI, o kaugnay na mga asosasyon ng negosyo at/o sa Chambers of Commerce. 7. Iminumungkahi namin ang pagtatatag ng pondo sa pagsuporta sa komunidad para sa mga komunidad na apektado ng proyekto upang suportahan ang pakikipag-ugnayan ng komunidad sa mga madalas reklamo at mga proseso ng pagsasaayos. Ang ganitong pondo ay dapat na independyenteng pinamamahalaan, marahil sa pamamagitan ng isang may-katuturan ay may kakayahang sibilisadong organisasyon ng lipunan, ngunit pinupondohan sa pamamagitan ng pagbibigay, walang ugnayan na mga kontribusyon mula sa negosyo. 8. Malugod naming tinatanggap ang patuloy na pag-unlad ng National Action Plans (NAPs) sa Negosyo at Karapatang Pantao ng mga gobyerno ng Malaysia, Myanmar at Thailand, at panawagan sa iba pang mga pamahalaan ng SEA upang sa gayunding paraan mapaunlad ang mga NAP kabilang ang mga obligasyon na igalang at protektahan ang mga karapatang pantao, kabilang ang lupain at mga karapatan ng mapagkukunang-kabuhayan, at makapagbigay ng lunas para sa mga paglabag sa konteksto ng mga aktibidad sa negosyo. Dapat tiyakin ng lahat ng mga bansa na ang pag-unlad ng isang NAP ay kinabibilangan ng nuong pakikilahok ng mga katutubong mamamayan, lokal na komunidad, sibilisadong lipunan at ng publiko, at ang NAP ay nalalapat sa iba't-ibang mga aktibidad ng negosyo at kabilang ang mga pagtustos upang tugunan ang pinsala sa kapaligiran at ang extraterritorial obligations (ETOs). 9. Nananawagan kami sa mga gobyerno na gumawa ng mabilisang pagkilos upang kilalanin ang mga katutubong Timog-silangang Asya, at unahin ang epektibong pagpapatupad ng mga positibong batas na mayroong kaugnayan sa mga karapatan sa lupain para sa mga katutubong mamamayan at ang iba pang mga komunidad na umaasa sa kalupaan na mayroong karapatan sa mga mapagkukunan ng kabuhayan. Lubos kaming nananawagan sa mga awtoridad sa Timog-silangang Asya na isulong ang mga reporma sa mga batas para sa lupain at kagubatan upang makihanay sa mga internasyunal na pamantayan sa mga karapatan ng mga katutubong mamamayan at lokal na komunidad, kabilang ang mga karapatan na palayain, bago at ipaalam ang pahintulot, at proteksyon mula sa sapilitang pagpapaalis. 10. Nananawagan kami sa mga gobyerno upang matiyak ang epektibo at makabuluhang paglahok ng mga katutubong mamamayan at mga lokal na komunidad sa lahat ng mga yugto ng pagpaplano ng pagpapa-unlad, kabilang sa pambansang antas ng estratehikong pagpaplano at sa lokal na mga proseso ng administratibong pagpaplano. 11. Tinatawagan namin ang mga negosyo at gobyerno sa rehiyon na isama ang mga proteksyon ng karapatang pantao at malawakang pagtatasa ng mga epekto sa lipunan at kapaligiran sa lahat ng mga yugto ng konsepto ng proyekto, pagpaplano,
lalo na para sa malalaking proyekto sa pagpapaunlad at pagsasakatuparan, imprastraktura, kabilang ang mga hydropower dam sa kahabaan ng Mekong at iba pang mga lunas ng ilog. Kinikilala at hinihimok namin ang pagsunod sa mga iminumungkahi ng World Commission on Dam at iba pang mga pamantayan ng karapatang pantao sa pagpapaunlad ng lahat ng malalaking proyekto sa imprastraktura. 12. Kinikilala namin ang kagyat na pangangailangan upang matiyak na ang epektibong pamamahala ng kalamidad at mga plano sa pagtugon sa emerhensiya ay nakalapat sa lahat ng mga pangunahing proyekto. Dapat na kabilang dito ang pagbubukod sa pagpopondo upang matiyak agarang makukuha ang pinansyal na suporta upang mapagaan ang pinakamasamang epekto ng mga sakuna sa mga apektadong komunidad. Tinatawagan namin ang pamahalaan na gumawa ng batas nang naaayon, at sa mga negosyo na kasangkot sa mga pangunahing proyekto upang malayang maisagawa ang naturang pagpaplano. 13. Kinikilala namin ang mahahalagang papel na ginagampanan ng mga institusyong pang- akademiko sa rehiyon, nakikipagtulungan sa mga katutubong mamamayan at lokal na komunidad, sa pagbuo ng mga epektibong kasangkapan na naglalahad ng posibleng mga epekto ng mga malalaking proyekto. Tinatawagan namin ang mga institusyong pang-akademiko na patuloy na kilalanin at isama ang mga lokal at tradisyunal na kaalaman sa mga pagtatasa ng epekto at iba pang mga ginagawang pananaliksik, at makipagtulungan sa sibil na lipunan, mga grupo ng katutubong mamamayan at mga NHRI sa mabilisang aksyon sa pagsasaliksik upang suportahan ang pagtataguyod ng ebidensya. 14. Tinatawagan namin ang mga institusyong pang-akademiko na interesado sa mga karapatang pantao at mga isyu sa negosyo upang makipagtulungan sa isang panrehiyong pag-aaral sa pagnanakaw ng lupa sa ASEAN, pagtingin sa mga makasaysayang halimbawa ng pagkuha ng lupa at inaasahang pangunahing mga banta sa mga karapatan sa lupain at mapagkukunang kabuhayan at matiyak ang seguridad ng karapatan para sa katutubong mamamayan at mga lokal na komunidad sa rehiyon. 15. Kinikilala namin ang mahalagang papel na ginagampanan ng legal na katungkulan sa pagsulong ng epektibong proteksyon ng mga karapatang pantao, at tinatawagan ang lahat ng mga organisasyon ng mga hukom, mga aktor NGO at CSO sa rehiyon upang makipagtulungan sa legal na pagbubuklod at legal na suporta. Kabilang dito ang patuloy na pagsusuri sa posibleng paglilitis sa pampublikong interes sa mga pambansang korte para sa mga epekto sa bansa at sa labas ng bansa. 16. Kinikilala namin ang potensyal na pakikipag-ugnayan sa media, at ang pangangailangan ng pagtataguyod ng ebidensya upang pahintulutang maibahagi ang kaalaman, pananaliksik at mga pananaw ng komunidad. Higit pa naming kinikilala ang kahalagahan ng pag-access sa mga kritikal na kasangkapan sa pananaliksik tulad ng pag-aaral sa suplay at pamumuhunan. Tinatawagan namin ang mga NGO na nagtatrabaho sa larangan na ito upang magbigay ng angkop na suporta sa mga komunidad at mga organisasyong nakabase sa lokal na komunidad upang magtayo ng
kakayahan sa pananaliksik, paganahin ang pag-access sa kinakailangang impormasyon at suporta sa mga komunidad upang magsagawa ng pansariling pananaliksik ayon sa kinakailangan. 17. Nangangako kaming patuloy na makikipagtulungan at susuporta para sa mga rekomedasyong ito at magtutulungan tungo sa pagsulong ng napagkasunduang susi sa partikular na mga aksyon na kinilala ng kumperensyang ito.