Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino Pilipino Volume 8 Number 1 4-10-2022 Naratibo ng mga Piling Retiradong Matandang Dalagang Guro Naratibo ng mga Piling Retiradong Matandang Dalagang Guro Mula sa mga Pang-Estadong Unibersidad Mula sa mga Pang-Estadong Unibersidad Christian P. Gopez De La Salle University, christian.gopez@dlsu.edu.ph Rowell D. Madula De La Salle University, rowell.madula@dlsu.edu.ph Follow this and additional works at: Part of the Education Commons, and the Social and Behavioral Sciences Commons Recommended Citation Recommended Citation Gopez, Christian P. and Madula, Rowell D. (2022) "Naratibo ng mga Piling Retiradong Matandang Dalagang Guro Mula sa mga Pang-Estadong Unibersidad," Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E- Journal sa Araling Pilipino: Vol. 8: No. 1, Article 2. DOI: Available at: This Academic paper is brought to you for free and open access by the DLSU Publications at Animo Repository. It has been accepted for inclusion in Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino by an authorized editor of Animo Repository. Article 2
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro NARATIBO NG MGA PILING RETIRADONG MATANDANG DALAGANG GURO MULA SA MGA PANG-ESTADONG UNIBERSIDAD Narratives of Select Old Never-Married Retired Teachers from Philippines State Universities Christian P. Gopez De La Salle University Integrated School christian.gopez@dlsu.edu.ph Rowell D. Madula, PhD De La Salle University rowell.madula@dlsu.edu.ph Abstrak Layunin ng pag-aaral na makapag-ambag sa pagpapaunlad ng diskurso hinggil sa mga single, matatanda, at retiradong manggagawa sa pamamagitan ng paglalarawan sa naratibo ng mga matatandang dalagang guro na nagretiro mula sa mga pang-estadong unibersidad. Inilarawan sa artikulo kung paano nagbago ang buhay ng mga matatandang dalagang guro matapos ang kanilang pagreretiro, maging ang mga dahilan, karanasan, at pananaw nila bilang isang single, at hanggang sa mga isyu at hamon na nararanasan nila sa kasalukuyan. Sa pamamagitan ng katutubong pamamaraan na pakikipagkuwentuhan ay natuklasan ng mga mananaliksik ang sumusunod: 1) Mula sa abalang-abalang buhay noong nagtuturo pa sa pamantasan ay nagkaroon ng oras ngayon ang mga retiradong guro sa pamilya, sa mga gawaing pantahanan, pampamayanan, pansimbahan, bagama't karamihan sa kanila ay mga part-time teachers pa rin upang hindi ganap na mawalay sa propesyon; 2) Matagal nilang hinintay ang pagreretiro subalit nalimitahan ang kanilang mga plano dahil sa pagdating ng pandemya; 3) Nagkaroon sila noon ng pagkakataon upang makapag-asawa subalit pinili nilang maging single at mas tumutok sa mga personal, propesyonal, at pampamilyang plano sa buhay; 4) Masaya at kontento sila sa kanilang buhay at nakikita nilang buo at hindi kulang ang kanilang pagkatao dahil lang wala silang asawa; 5) Kalusugan ang pangunahing inaalala nila higit lalo't bulnerable sa kumakalat ngayong virus ang mga matatanda; at, 6) Napaghandaan ng mga guro ang kanilang pagreretiro higit lalo sa usaping pinansiyal at nakikita nilang produktibo at kapaki-pakinabang pa rin ang kanilang buhay sa kabila ng pagiging matanda at retirado. Mahalaga ang papel sapagkat maliban sa inilalarawan nito ang karanasan ng mga senior citizen at retired university teachers sa panahon ng pandemya, binabasag din nito ang mga dominanteng nosyon o iba't ibang mito hinggil sa pagiging isang single, matanda, at retirado. Mga susing salita: single, matandang dalaga, matanda, retiradong guro, pang-estadong unibersidad Published by Animo Repository, 2022 37 1
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 Abstract The article describes how the lives of the old single teachers changed upon retiring from their respective universities - leading to their reasons, experiences, and perspectives on being single, as well as the issues and challenges they currently experience. By using the indigenous methodological approach of informal conversation (pakikipagkuwentuhan), the researchers discovered the following: 1) From the bustling life of their years of teaching in the university, the retired teachers are now able to spend time with their family, do household chores, and participate in community and church activities. However, most of them are still part-time teachers so that they will not be fully withdrawn from their profession; 2) They have long been waiting for their retirement but their plans have been restricted due to the pandemic; 3) They have had an opportunity to get married before but they chose to stay single and focus on their personal, professional, and familial plans in life; 4) They are happy and satisfied with their lives and believe that they are not less of a being for not having a spouse; 5) Their health is what concerns them the most, especially that old people are vulnerable to the contagious virus; and 6) The teachers were prepared for their retirement, most especially in the financial aspect and they still see their lives as productive and valuable despite being old and retired. This research is vital because it enriches the limited discourse on single, retired, and older workers and documents the experiences of senior citizens and retired university teachers amidst the pandemic. It also breaks the dominant notion and popular myths regarding singlehood, old age, and retirement. Key words: single, old never-married woman, elderly, retired teacher, state universities Panimula Dumarami ang bilang ng mga taong walang asawa sa Pilipinas. Sa huling tala ng Philippine (PSA), 34.8 milyong Statistics Authority Pilipino ang "single" noong 2015 o "ang mga tao na hindi pa kailanman ikinasal". Katumbas ito ng 44% ng kabuoang populasyon mula edad 10 pataas at mas mataas ng 3.5 milyon kumpara sa huling sensus na isinagawa ng PSA noong 2010. Ilan sa mga iniuugnay na dahilan ng pagiging single ng isang tao ay ang sumusunod: kahirapang bumuo ng relasyon at magpanatili nito, dedikasyon sa trabaho o pag- aaral, masasakit na karanasan sa mga takot na masaktan, nakaraang relasyon, kawalan ng kakayahang mang-akit, pagiging mapili, at personal na kagustuhang tumulong sa pamilya, magkaroon ng kontrol sa buhay, at huwag mag-asawa (Forsyth at Johnson 101; Apostolou et al. 1; Band-Winterstain at Manchik-Rimon 387; Pepping at MacDonald 106; Ang et al. 3089). Bagama't mas marami na ang lalaking single sa kasalukuyan, hindi maikakailang napakarami rin ng mga babaeng single. Sa datos pa rin ng PSA, 15.9 milyong Pilipinong babae ang walang asawa noong 2015. Hindi madaling maging babaeng single sa Pilipinas lalo pa't may mga negatibong konotasyon na palaging iniuugnay sa kanila katulad ng pagiging "kawawa" (pitiful), "walang (picky), silbi" "saputon" (irritable), kulang (incomplete), at kung higit na tumanda pa ay karaniwan silang binabansagan bilang "naiwanan ng tren" at "matandang dalaga" (Arbiol 4; Zubieto 13-14). Ayon kina Williams at Arguillas, ang karaniwang dahilan ng hindi pag-aasawa ng mga babae ay ang kanilang umuunlad na (economic katayuang pang-ekonomiya independence) partikular ang mataas na edukasyon trabahong at magandang natatamo nila (18). (unproductive), "pihikan" Habang dumarami ang mga single sa bansa, tumataas din ang bilang ng mga DOI: 10.59588/2094-4187.1008 38 2
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 matatanda. Bagama't mas marami ang mga batang Pilipino sa kasalukuyan, tinatayang sa 2065 ay mas magiging marami na ang populasyon ng mga 60 taong gulang pataas kumpara sa 0-14 (Badana at Andel 213). Inaasahan ding tataas ang life expectancy ng mga Pilipino sa 2030 mula sa 57.4 sa mga lalaki patungo sa 62.1, at mula 63.2 naman sa mga babae patungo sa 67.2. Sang-ayon din ito sa resulta ng pag-aaral na isinagawa ng Philippine Institute for Development Studies (PIDS) na nagsasabing unti-unti nang nagtatransisyon ang bansa patungo sa isang lipunan (ageing society) at tumatandang tinatayang magiging isang "aged society" na sa 2069 (nasa "Philippines a slowly ageing society"). Karaniwang iniuugnay ang pagtanda ng populasyon sa pagbaba ng bilang ng mga ipinanganganak na sanggol, paghaba ng buhay, at pag-unlad ng mga serbisyong pangkalusugan. Ayon pa rin sa PIDS, may mga positibong epekto ito sa bansa sapagkat maaari nitong palakasin ang ekonomiya at paunlarin ang estado ng pamumuhay ng mga Pilipino. Subalit, maaari din itong magresulta ng samot-saring isyu sa income tax, health insurance premiums, at pensiyon. Sa paglalarawan nga nina Badana at Andel, hindi pa handa ang Pilipinas na tugunan ang mga hamon ng tumatandang lipunan kaya marapat na ngayon pa lamang ay amyendahan na ang mga batas at pag-ibayuhin pa ang mga programang direktang tutugon sa mga pangangailangan ng mga senior citizen (216). Kaalinsabay din ng usapin sa pagtanda ang lumalalim ngayong diskurso hinggil sa pagreretiro. Maraming panukalang batas ang nakahain kapuwa sa mababa at mataas na kapulungan sa bansa na naglalayong pababain ang edad ng pagreretiro ng mga manggagawa ng gobyerno at ng mga guro sa mga publikong paaralan. Ang ilan sa mga ito ay ang 1) House Bill No. 8683 (An Act Lowering the Optional Retirement Age of Government Workers from 60 Years to 56 Years), 2) House Bill No. 5509 (An Act Lowering the Optional Retirement Age of Government Workers from Sixty (60) to Fifty- Six (56) Years, amending for the Purpose Sections 13-A of Republic Act No. 8291, Otherwise Known as The Government Service Insurance System Act Of 1997, 3) Senate Bill No. 738 (An Act Lowering the Compulsory and Optional Retirement Age of Government Employees, amending the Purpose Sections 13(B) and 13-A of Republic Act No. 8291, Otherwise Known as The Government Service Insurance System Act Of 1997), at 4) Senate Bill No. 715 (An Act Lowering the Optional Retirement Age Of Public School Teachers From Sixty (60) Years Old To Fifty- Five (55) Years Old, amending for the Purpose Section 13-A Of Republic Act No. 8291 Otherwise Known as The Government Service Insurance System Act Of 1997). Naniniwala ang mga mambabatas na naghain ng mga nabanggit na panukalang batas na marapat na bigyan ng kalayaang magretiro nang mas maaga ang mga guro upang matamasa nila ang ganda ng buhay sa pagreretiro habang sila ay malusog pa at malakas. for Subalit sa kabila ng malalaking usaping ito sa pagiging single, sa pagtanda, at sa pagreretiro, salat ang mga pananaliksik na nakatuon sa mga single, matatanda, at retiradong Pilipino. Tumataas ang bilang ng mga walang asawa sa bansa subalit hindi umuunlad ang diskurso tungkol sa kalikasan, karanasan, at kalagayan ng mga single sa lipunang Pilipino. Kung ikukumpara ang mga pag-aaral na nailimbag na tungkol sa mga may asawa, hindi maikakailang hindi masyadong napagtutuonan ng pansin o under- researched na usapin ang pagiging single sa bansa. Dumarami rin ang matatanda sa Pilipinas subalit maituturing pa ring kakaunti ang mga iskolarling artikulong naglalarawan sa kanilang estado at naratibo. Ayon kay Villegas, "aging in the Philippines remains a subject that is severely under-theorized in research," lalo pa't bata pa ang diskurso hinggil sa pagtanda at mas nakapokus ang mga pag-aaral sa higit na batang populasyon (nasa Villegas 141). Dagdag pa nina Badana at Andel: salat na Although older Filipinos do appear in the country's national current empirical studies incorporating older adults appears to be lacking in the reports, 39 Published by Animo Repository, 2022 3
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 Philippines. The main universities in the Philippines house research institutions that study a variety of topics; however, the University of the Philippines Manila is currently the only major institution where there is an established center specifically for aging research. The majority of research centered on older Filipinos appears to focus on perceptions of aging, quality of life of older Filipinos, and older adults in the workforce (213). 2) Bakit nanatiling dalaga o single ang mga retiradong guro at paano nakaapekto ito sa kanilang pagtanda at pagreretiro? 3) Ano-ano ang mga isyu at hamon na nararanasan nila sa kasalukuyan at paano nila hinaharap ang mga ito? Gayon din, bagama't may mga inisyatiba ilang ahensiya, unibersidad, at na ang institusyon na isyu ng pagreretiro, kulang na kulang pa rin ang mga ito upang lubos na maunawaan ang mga hamon, karanasan, o mismong buhay ng mga retiradong Pilipino at kung paano sila maipoposisyon akademikong sa mga diskurso. talakayin ang Kung gayon, higit kailanman, ngayon ang panahon na marapat ilarawan ang konsepto ng pagiging single sa bansa at tuklasin ang kuwento ng dumaraming Pilipinong walang asawa - ngayon ang panahon na marapat pinagtutuonan ng pansin ang mga senior citizen at pinag-uusapan ang isyu ng paparating na tumatandang lipunan - ngayon ang panahon na marapat tinatalakay ang mga hamon at pagbabagong nararanasan ng mga retiradong manggagawa na matagal ding nagserbisyo sa bayan. Sa ganitong konteksto, layunin ng pag-aaral na bigyan ng puwang ang tatlong mahahalagang mukhang ito sa akademikong diskurso sa pamamagitan ng pagtuklas sa naratibo ng matatandang dalagang guro mula sa mga pang-estadong unibersidad sa Pilipinas na kasalukuyang nakararanas ng mga pagbabagong dulot ng pagtanda at maging ng pagreretiro mula sa propesyon. Sa mas tiyak na pagtingin, tinangkang sagutin ng saliksik na ito ang sumusunod: 1) Paano nagbago ang buhay ng mga matandang dalagang guro matapos ang kanilang pagreretiro sa kani- kanilang pamantasan? Pagtuklas sa Naratibo ng Matatandang Dalagang Guro sa Pilipinas Iba't ibang depinisyon na ang inihain ng mga iskolar hinggil sa tunay na kahulugan ng "single". Ayon kina DePaulo at Morris, maraming maling pananaw hinggil sa "singlism" kaya iisa lamang ang dapat maging batayan ng pagiging single ng isang tao: "Adults qualify as single by just one criterion: They do not have a sexual partnership" (78). Binigyang-diin din nila na palaging target ng stereotyping at diskriminasyon ang mga single kaya mariin nilang inilahad ang sumusunod na kaisipan: 1) singlehood cannot be equated with either living alone or feeling alone; 2) being single does not necessarily mean having no sex, having a great deal of sex, or having sex with lots of different partners; at, 3) being single does not necessarily imply that a person is looking for a mate (78-79). Sang-ayon din ito sa pagpapakahulugang ginamit nina Pepping et al. sa kanilang pag-aaral: "We use the term single to refer to people who are not in relationship, regardless of legal marital status" (2). Subalit, bagama't kinikilala ng mga mananaliksik ang nagbabagong kahulugan ng single, ginamit sa pag-aaral ang karaniwang pagpapakahulugan nito sa Pilipinas sapagkat kailangan pang pagyamanin ang napakalimitadong korpus ng mga saliksik hinggil dito. Kung gayon, binigyang pakahulugan ang single sa pag- aaral na ito bilang mga Pilipino na hindi pa kailanman ikinasal at nagkaanak. Partikular na itinuon sa matatandang dalaga bilang tugon sa panawagan ni Arbiol na pag-aralan ang mga ito, hindi lamang basta isama sa mga opisyal na report at estadistika (2). Upang lalo namang maging tiyak ang pag-aaral, nilimitahan ang a long-term romantic DOI: 10.59588/2094-4187.1008 40 4
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 matatandang dalaga sa mga retiradong guro ng mga pang-estadong unibersidad higit lalo't may nosyon sa mga babaeng guro na kapag pumasok na sa propesyon ay malaki ang posibilidad na "tumandang dalaga" o "maging panghabambuhay na dalaga". Ginamit ng pag- aaral ang deskriptibong penomenolohikal na lapit sa pananaliksik upang suriin ang karanasan ng mga single retired teachers. Kinalap naman ang datos sa pamamagitan ng katutubong na pakikipagkuwentuhan (informal conversation) gamit ang Zoom at video chat feature ng Facebook messenger bilang birtuwal na plataporma. Angkop ang ganitong paraan ng upang malayang pagkalap maikuwento ng mga impormante ang kanilang pamamaraan ng datos karanasan. Anim na matandang dalagang guro ng mga nakakuwentuhan mananaliksik na napili sa pamamagitan ng snowball sampling batay sa sumusunod na katangian: 1) matandang dalaga o babaeng senior citizen na hindi kailanman kinasal at nagkaanak; 2) guro at nakapagretiro na mula sa isang pang-estadong unibersidad; at, 3) hindi itinuturing ang sarili bilang isang lesbian. Makikita sa talahanayan 1 ang mahahalagang impormasyon sa mga naging impormante. Pinili ng mga impormante na panatilihing anonimo ang kanilang mga pangalan. Mapapansing karamihan sa kanila ay nagretiro sa mandatoryong edad at nakapagtapos ng antas doktorado sa iba't ibang disiplina. ang tungkol Talahanayan 1 Profile ng mga Impormante Pseudonym Paaralang Pinagretiruhan Edad ng Pagreretiro Taon ng Pagreretiro Natamong Pinakamataas na Antas ng Edukasyon Petsa ng Panayam Cecilia Polytechnic University of the Philippines (PUP) 65 2019 Doctor in Public Administration 16 Agosto 2021 Delia Philippine Normal University (PNU) 63 2015 Doctor of Philosophy major in Psychology 20 Agosto 2021 Linda Benguet State University (BSU) 65 2018 Doctor of Agriculture 3 Setyembre 2021 Lolita Philippine Normal University (PNU) 65 2016 Doctor of Education 19 Agosto 2021 Victoria Partido State University (PSU) 65 2015 Master's Degree 22 Agosto 2021 Lucia Laguna State Polytechnic University SPCC (LSPU) 65 2019 Doctor of Education 27 Setyembre 2021 41 Published by Animo Repository, 2022 5
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 Bagama't pakikipagkuwentuhan ang ginamit na paraan ng pagkalap ng datos, naghanda rin ang mga mananaliksik ng mga gabay na tanong. Sumailalim ang katanungan sa content validity upang matiyak na masasagot nito ang mga layunin ng pag-aaral. Itinuon ang unang bahagi ng isinagawang pakikipagkuwentuhan sa pakikipagpalagayan ng loob o pagbuo ng magandang ugnayan sa kasangkot. Mahalaga ito sapagkat sensitibo ang paksa at maaaring hindi malinaw na maibahagi ng mga impormante ang kanilang mga karanasan kung hindi sila komportable sa kausap. Tinalakay din sa unang bahagi ang kalikasan at layunin ng pag-aaral at komprehensibong ipinaliwanag ang nilalaman ng informed consent form. Ang ikalawang bahagi sa pakikipagkuwentuhan sa mga pagbabagong naranasan ng mga kasangkot mula nang sila ay magretiro, patungo sa mga hamon na nararanasan nila sa pagtanda, hanggang sa kanilang mga kuwento sa dahilan, karanasan, at pananaw bilang single. Inirekord ang kuwentuhan sa pahintulot ng mga impormante at pagkatapos ay sumailalim ito sa proseso ng transkripsiyon. Sa mga pagkakataon namang may kailangang linawin ang mga mananaliksik dahil na rin sa limitasyong dulot ng birtuwal na plataporma at ng mismong pandemya, nagpatuloy ang kuwentuhan sa pamamagitan ng palitan ng mensahe sa e-mail at messenger. Nagsilbing balidasyon rin sa mga nakuhang datos ang naging palitan ng mensahe at higit na napalalim ang pag-unawa sa mga napag-usapan ng mga mananaliksik at mga impormante. Ginamit ang tematikong pagsusuring inahain nina Braun at Clarke na may anim na yugto: pagkilala o paglubog sa datos, pagbuo ng mga panimulang code, paghahanap ng mga tema, pagrebyu sa mga tema, paglilinaw at pagpapangalan sa mga tema, at ang pagsusulat ng report (87). Mula sa tematikong paghahanay ay nakabuo ng tatlong mahahalagang diskurso: 1) Ang Pagiging Single bilang Personal na Desisyon; 2) Ang Buhay ng Isang Retiradong Guro; at, 3) Ang Samot-Saring Hamon isang Matandang Dalagang Guro. naman ay tungkol umikot ng mga mananaliksik ng Ang Pagiging Single bilang Personal na Desisyon Hindi matapos-tapos ang tanong sa mga single kung bakit hindi sila nakapag-asawa. Sa paglalarawan nga ng ilan, bahagi ito ng lumalalang palaging sumasalubong sa mga single sa ano mang okasyon. Itinuturing kasing normal at mainam ang pagkakaroon ng asawa kaysa sa kawalan nito, at hindi maitatangging buhay na buhay pa rin ang nosyon sa babae na nakabatay sa tungkulin nitong maging ilaw ng tahanan (maging mabuting maybahay at ina). Pauna nang nabanggit sa itaas na ang pangunahing dahilan ng hindi pag-aasawa ng mga babae ay ang pagkakaroon nila ng mataas na edukasyon at magandang estado sa trabaho (Williams at Arguillas 18). Sa unang tingin sa profile ng mga impormante, makikitang hindi lamang sila basta nakapagtapos ng kolehiyo bagkus ay mayroon pang mga graduate at post graduate degrees. Manapa, pauna ring iisiping tama sina Williams at Arguillas sa pag- uugnay sa tumataas na estado ng edukasyon ng mga babae sa kanilang pagiging single. Subalit sa pakikipagkuwentuhan ng mga mananaliksik, bagama't naniniwala ang mga impormante na maaaring nakaapekto nga ang kanilang pagiging abala sa pag-aaral, trabaho, at pamilya sa pananatili nilang single, hindi nila itinuturing na pangunahing dahilan ang pagtatamo nila ng mataas na pinag-aralan sa pagiging single nila. Mas nakikita nila ito bilang isang personal na desisyon. Sa katunayan, nagkaroon ng pagkakataon ang karamihan sa mga kakuwentuhan na magkaroon ng kasintahan, subalit mas pinili nilang unahin ang mga at pampamilyang plano sa buhay kaysa rito: toxic culture na personal, propesyonal, Single ako buong buhay ko. Sabi ko nga sa mga kasamahan ko PhD ako, panghabang buhay na dalaga. May gustong mag-asawa sa akin. Nasa kasagsagan ng pag-aaral ang aking mga kapatid at 'di ko naman gusto na kami lang ng ate ko ang makapagtapos ng college. So, this is a choice to stay single (Victoria). DOI: 10.59588/2094-4187.1008 42 6
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 May mga naging boyfriend ako. Pero kapag sinabi na sa akin na gusto nilang magpakasal, umaayaw na ako. Ayoko. Family oriented, family focused ako. May boyfriend din ang mga barkada ko pero wala akong naramdaman na parang naiinggit ako or what. Wala. Okay lang sa akin. Kasi nung time na 'yun anak, ang mga magulang ko, talagang I will use the word, ginapang kami sa hirap. Nakikita namin kung paano nila kami pinag-aral kaya para sa akin, magandang mabigyan ko sila ng magandang buhay muna. Kaya kaming magkakapatid, in nagtulong-tulungan kami na ibabalik namin kung ano ang para sa kanila. Magyayabang konti. ako Propesyonal kaming lahat (Delia). return, nang Hindi ako naghahanap ng boyfriend kasi sa tingin ko it will come naman. Pero 'yun nga it did not come. Kasi siguro busy ako. Meron sigurong may gusto. Hindi ko napagtuonan ng pansin kasi mas inuna ko ang pagtuturo. Naging busy ako kasi nga ko napagtuonan ng pansin tapos nung kabataan ko ay ako ang panganay kaya inuna ko siguro ang mas pinili at paghahanapbuhay talaga (Linda). kahit pamilya ko hindi attachment-system deactivation o pagiging hindi komportable na makipagrelasyon sa iba (attachment avoidance); (2) pagiging single dahil sa attachment-system hyperactivation o pagkabalisa sa pakikipagrelasyon (attachment anxiety); at (3) pagiging single dahil sa personal na desisyon (1-2). Sa tatlong ito, lumalabas na maaaring ibilang sa ikatlong subgroup ang mga impormante ng papel na ito dahil sa kanilang mga personal na kuwento at argumento sa dahilan at kalikasan ng kanilang pagiging single. Hindi resulta ng attachment- system deactivation o attachment-system hyperactivation ang kanilang pagiging single kundi personal nilang kagustuhan na manatiling single. Naging mas tutok ang mga impormante sa kanilang pagtatrabaho at pag- aaral na nagresulta sa kanilang kaunlaran at kasiyahan sa kani-kanilang mga larang. Dahil dito, mas nahubog ang kanilang self-reliance at awtonomiya, na sinusuportahan din ng resulta ng pag-aaral nina Ein-Dor et al. (749). Pinatutunayan ito ng paglalarawan ni Linda, "Mas masarap na nag-iisa ka, you decide for natutong maging yourself...diyan independent." ang pagkakaroon ng self-fulfillment at personal na awtonomiya ay may malaking epekto sa personal nilang desisyon na maging single. ako Samakatuwid, May mga pagkakataon na pwede kong tahakin ang buhay may asawa kaya lang madami pa akong pangarap na naging priority ko noong panahon na iyon - ang suklian ang mga sakripisyo ng aking mga parents para sa aking edukasyon at mabigyan ng kaginhawaan ang buhay nila - kaya pinili kong maging single (Lucia). Sa attachment-theory perspective on long-term singlehood nina Pepping et al., ipinaliwanag na hindi pare-pareho ang karanasan ng mga single, "we argue that long- term heterogenous group...Specifically, there are likely to be multiple pathways to long-term singlehood" (2). May tatlong sanhi silang inahain kung bakit nananatiling single sa mahabang panahon ang tao: (1) pagiging single dahil sa isang singles are a Sa kabilang banda, tinukoy rin nina Pepping et al. na ang pagpuno ng mga hindi romantikong relasyon sa attachment need ng isang tao ay isa sa mga dahilan upang piliin (5). Kapag niyang manatiling napupunan ito, nagiging kontento ang isang tao sa pagiging single kaya tumataas ang kaniyang life satisfaction at bumababa ang distress. Taliwas ito sa nosyon na malungkot ang buhay ng matatandang dalaga. Ayon kay Delia, tinanggihan niya ang alok ng mga naging dating kasintahan na magpakasal dahil mas matimbang ang pagmamahal niya para sa pamilya, pero hindi ito nangangahulugang hindi siya kontento sa buhay at nagsisisi siya. Ibinahagi rin ng ibang kakuwentuhan ang kanilang maayos at magandang ugnayan sa kanilang mga kapatid, pamangkin, kaibigan, at katrabaho na sa tingin nila ay sapat na upang maging masaya at kontento sa buhay. Ibig single 43 Published by Animo Repository, 2022 7
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 sabihin, naging sapat ang hindi romantikong relasyon ng mga kasangkot upang mapunan need. Ang ang penomenon na ito ay tinawag nina Pepping et (6). al. Nangangahulugan ito na maaaring matamo ang parehong satisfaction at mapunan ang attachment need kahit pa walang romantikong relasyon sa kapuwa ang isang tao. Ayon nga kay Victoria: kanilang attachment na attachment security Maaaring masaya ang mga taong may asawa kasi may matatawag silang sarili nilang pamilya na kahit ano pang sabihin, kanila 'yun. Pero may mga pagkakataon na malungkot din kung hindi naibibigay nila ang lahat ng pangangailangan ng mga anak. So kawawa naman sila. Madalas naririnig ko sa bibig nila, mabuti ka na lang at single. Ba't sila nag-asawa na mas mabuti pala 'yung wala. Magiging masaya ang single kung ginusto mo ito. Pero kung naging single ka dahil wala talagang nagyaya sa'yo malungkot siguro. Mahabang panahon nang nakararanas ng diskriminasyon at panghuhusga ang mga single o mga taong kailanman ay hindi pa ikinakasal. Nakikita sila ng lipunan bilang pabigat sa pamilya, mapag-isa, malamig makitungo, at may mas mababang pakialam sa kapuwa (Winterstein at Rimon 381). Ang ganitong negatibong perspektibo ay mas mabigat na nararanasan ng mga babae kaysa mga lalaki (Alexander et al. 618; Baumbusch 105; Sultana et al. 1). Pinatutunayan ng resulta ng pag-aaral na ito na hindi dapat lahatin ang mga ito o tuluyan nang itigil ang mga ganitong pagbabansag higit lalo't masaya, kontento, at buo ang buhay ng matatandang dalagang retiradong gurong kinapanayam sa pag-aaral. Kung gayon, binabasag ng papel na ito ang iba't tungkol sa matatandang dalaga partikular ang mga bansag na malungkot, kawawa, at kulang sila. Sabi nga ni Linda, "Hindi naman mas masaya ang mga taong may asawa kaysa sa mga single. Masaya ako e kahit wala akong asawa." ibang nosyon at mito Ang Buhay ng Isang Retiradong Guro Magkakaiba ang pananaw ng mga tao hinggil sa konsepto ng pagreretiro. Nakikita ito ng iba bilang isang negatibong patutunguhan na may kaakibat palaging mabibigat na pagsubok tulad ng pagtanda, pagkakasakit, pagkawala ng kabuhayan, at pagkawalay sa mga kasamang matagal nang naging bahagi ng buhay. Mayroon namang naniniwala na nababawasan ang kanilang pakinabang at kabuluhan sa buhay kaya nawawalan sila ng tiwala sa sarili at itinuturing nila ang sarili bilang pabigat (Osborne 45; Bangao 357). Samantala, tinitingnan naman ito ng iba bilang isang gantimpala - isang masaya at positibong patutunguhan matapos ang matagal na serbisyo o pagtatrabaho (Bangao 357). Sa pakikipagkuwentuhan ng mga mananaliksik, ibinahagi ng mga retiradong matatandang dalagang guro kung paano umikot ang kanilang buhay sa trabaho noon at kung paano nagbago ang kanilang buhay nang magretiro sa pagtuturo. Pagbabahagi ni Cecilia, "I work including more Saturday. So definitely, I have no time for household chores. Iba na ang gumagawa noon. oras rin makipagkuwentuhan sa kapitbahay o tulad ng ginagawa natin ngayon. At siyempre, wala akong time sa family, madalas ay absent ako sa mga family gatherings." Dagdag pa niya, kahit na Sabado at Linggo ay nagtatrabaho siya lalo na dahil humawak siya noon ng isang napakahalagang administratibong posisyon sa PUP. Ganito rin ang situwasyon sa trabaho ni Victoria. Ayon sa kaniya, opisyal na nagsisimula ang araw niya ng 7:30 ng umaga at natatapos ng 5:00 ng hapon bagama't hindi ito ang totoo niyang work hours sapagkat marami ang mga gawain na kailangang ihanda bago opisyal na magsimula ang araw at marami rin ang mga gawaing kinakailangang tapusin pa pagkatapos ng 5:00 ng hapon. Wala rin itong pagkakaiba sa kuwento nina Delia, Linda, at Lolita, lalo pa't maliban sa pagtuturo ay mayroon din silang ibang mga tungkulin at mahahalagang administratibong posisyon na ginagampanan sa unibersidad na pinagtuturuan. Mula sa napakaabalang buhay than 10 hours per day, Wala akong DOI: 10.59588/2094-4187.1008 44 8
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 na ito sa akademya, iisa ang sagot ng mga impormante sa tanong kung paano nagbago ang buhay nila matapos magretiro. Nagkaroon sila ng kalayaan at kontrol sa kani-kanilang oras, at higit sa lahat, may panahon na sila para sa pamilya at sa mga gawaing pantahanan, at pansimbahan. Sa paglalarawan ni Linda, "My time is my time now. I am dictating what I can and I need to do. Noon sa mga family reunion, sa mga binyagan ng mga kaanak, at sa mga kasal, hindi ako nakaka-attend. Pero ngayon, present ako palagi." Nagagawa nila sa kanilang pagreretiro ang mga simpleng bagay na hindi nila nagagawa noon katulad ng pag- aasikaso sa bahay, pakikisalamuha sa mga kapitbahay, at pagtugon sa mga gawaing pampamayanan: pampamayanan, Sa ngayon, may panahon na akong makipag-usap sa kapitbahay, sa mga household chores. Nabibisita ko rin ang mga kapatid ko nearby. Dati, hindi ko 'yun nagagawa. But now, present lagi ako sa mga family gatherings (Cecilia). plantita ako dahil ako ay agriculturist (Linda). Medyo gumigising. Nagagawa ko nang maghalaman, [pati ang] mga gawaing bahay, [at] pag-attend sa activities. Nakapapamasyal na rin ako kasama ng mga kaibigan (Lolita). tanghali nang mga church Mula sa paggising nang maaga at pag- uwi ng gabi noon araw-araw, na-enjoy ko ngayon ang mahabang oras ng pagtulog, late na gising sa umaga, at panonood ng TV na maaapektuhang gawain. Kung dati ay buong maghapon ako halos nakaupo sa harap ng computer at harapin lahat ng mga na at kailangang ihanda para sa maayos na sa pamamahala kasalukuyan ay nahaharap ko na ang mga bagay sa pag-aasikaso ng pangangailangan sa pamamahala ng tahanan (Lucia). na walang inaalala papeles dokumento ng kolehiyo, Napakalaking pagbabago sa akin[g] buhay. Una di na ako nagmamadali tuwing umaga. Bawas stress na sa mga gawain sa school at sarili mo na ang oras. Wala na ring kung ano-anong mga requirements na hinihingi (Victoria). Siyempre mas may oras na sa mga gawaing pambahay at sa mga kasama kong kapatid dito sa bahay (Delia). Nagkaroon ako ng oras ngayon sa pagtugon sa mga social obligations. Roman Catholic ako kaya kasama rin ako sa aming religious organization. Nawalan din ako ng sobrang stress sa academics kasi sa last 3-5 years ko sa BSU, 90% ng aking gawain ay administratibo. Para bang na-relieve ako ngayon. Tapos ang kasama ko ngayon ay hindi na 'yung mga ka-meeting ko, kundi siblings, ang aking mga social pamilya, pamangkin, surroundings ko. Siyempre certified at Mula sa pagiging sobrang abala sa mga gawaing pang-akademiko, nagkaroon na ng retiradong sapat na oras ang mga matatandang dalagang guro para sa pamilya, tahanan, kanilang komunidad ginagalawan. Samakatuwid, mas nagkaroon sila ng kalayaan na gamitin ang oras sa iba pang aspekto ng buhay na hindi nila karaniwang naisasagawa dati. Ayon kina Antonovsky at Sagy, normal ito sapagkat nagiging kahingian ng retiradong buhay ang pagkakaroon ng bagong estrukturang papalit sa pagkawala ng buhay may-trabaho (362). Upang punan ang kawalang ito, binabalikan at ipinagpapatuloy ng mga taong nagretiro ang gawain at gampaning hindi nila natugunan dati tulad ng paglilibang (i.e., pag-aalaga ng halaman, panonood ng telebisyon, at pagbuo ng samahan sa mga kapitbahay) at pamamalagi nang mas matagal na panahon sa loob ng Itinuturing din namang normal na pakiramdam para sa mga retirado na mangulila sa dating buhay may-trabaho dahil ito ang nagsilbing basehan ng kanilang pagkatao sa mahabang panahon (Szinovacz at na tahanan. 45 Published by Animo Repository, 2022 9
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 at DeViney 207). Totoo din ito sa mga nakapanayam ng mga mananaliksik sapagkat karamihan sa kanila ay part-time teachers pa rin sa mga dati nilang pamantasan at kung ay may mga hindi man pakikisangkot pa ring ginagawa kasama ng dating mga kaguro, estudyante, at kasamahan sa itong epektibong paraan upang hindi gaanong manibago sa buhay sa pagreretiro, gayon din ay makatulong pa rin sa pamantasan na pinaglingkuran, at hindi gaanong mangulila sa mga kasamahan. Sa paglalarawan nga ni trabaho nabawasan pero Delia, hinahanap ang pagtuturo...Namimiss ko sila [mga dating kasamahan]." Ganito rin ang sinasabi ni Lolita kaya kung may pagkakataon ay tinatanggap ang mga alok sa part-time teaching: sapagkat bihira mo nang "Malungkot makakasama ang mga kaguro, kasamahang empleyado, at mga estudyante. Nami-miss mo ang mga school activities kaya kung may pagkakataon ay tinatanggap mo ang mga offers na magturo. Mahirap lang talaga ngayon dahil pandemya at hindi ako sanay sa online class." Mahalaga ring itala na nakikita ng mga retiradong gurong ito ang kanilang sarili na may kakayahan o capable pa rin na gawin ang mga dati nilang ginagawa at wala pang gaanong pagkakaiba sa huling mga taon nila sa akademya. Ang dahilan marahil ay kareretiro lamang ng mga naging kasangkot sa pag-aaral at anim na taon pa lamang ang pinakamatagal. Para din sa kanila, angkop na angkop ang 65 na mandatoryong edad ng pagreretiro kaya kung papansinin ay nagretiro ang karamihan sa kanila nang saktong 65 at nakikita nilang marami pa silang nagawang malalaking bagay kahit pa senior citizen na sila noong 60. Sa pag-alala nga ni Linda, "Sa huling taon ko natamo ang pinakamalalaking achievements sa aking buhay sa unibersidad. Marami pa akong nagawa at natapos na makakabuluhang bagay." nagtuturo trabaho. Ayon sa kanila, isa "Ang ko rin pa talaga Bagama't pangunahing pinagkakaaba- lahan ng mga retiradong gurong ito ang mga gawaing pantahanan at ang karamihan sa kanila ay patuloy na nagtuturo at gumagampan ibang gawaing pampamilya at ng pampamayanan, marami pa rin silang ibang plano sa buhay lalo pa't matagal nilang hinintay ang panahong ito. Subalit, hindi rin nila inakala ang mga epektong dulot ng pandemya lalo na sa mga tulad nilang senior citizen. Ayon nga kay Cecilia: iba't Ang challenge sa atin ngayon ay itong pandemya. You know I am already 68 and hindi na nga kami nakakalabas kasi kami raw 'yung prone sa infection. We don't know kung kailan ba matatapos ang pandemic na ito at kung tayo ay hindi malusog, hindi natin lalo magagawa ang mga gusto nating gawin. Limited na limited ang puwede nating gawin ngayon, it's because baka nga tayo ay ma-infect. Gustong-gusto ko ngang mag-travel, pero hindi pwede. Kasi alam mo nung nasa academe ako, kapag pumupunta ako lugar, hindi ako namamasyal, puro research pa rin and academic tasks. sa ibang Nalilimitahan din ang mga orihinal na plano ni Linda dahil sa mga hamong kaakibat ng pandemya. Sa paglalarawan nga niya, "naninibago ako ngayon sa pagreretire pero parang wala namang pagkakaiba ang karanasan ko sa experience ng iba kasi everybody's in the house. Parang pare-pareho lang. Kung wala ngang pandemic, travel sana ako nang travel." Sadyang malaki ang naging epekto ng pandemya sa mga retiradong gurong ito sapagkat mahigpit ang mga tuntunin ng pamahalaan para sa mga senior citizen, kaya mga gawaing pantahanan lang din ang naging pokus ng sagot nila. Natuto rin ang ibang mag-online class sa kanilang part-time teaching kahit nahihirapan silang isagawa ito at mas gusto pa rin nila ang tradisyonal na setup. Subalit sa kabila ng lahat ng pagbabago at maging ng pandemya ay nagkakaisa ang mga nakakuwentuhan na positibo nilang tinatanggap ang mga hamon na ito dahil natutuhan na nila mula sa malawak na karanasan ang pagiging pleksible at positibo sa pagharap sa buhay. Sa salita nga ni Delia, "You have to accept it. Kasi kapag hindi mo DOI: 10.59588/2094-4187.1008 46 10
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 tinanggap ang mga hamong ito, malulungkot ka." When you get sick, especially dahil senior citizen na rin ang sister ko...dahil walang mag-aalaga sa'yo (Delia). Ang Samot-Saring Hamon ng isang Matandang Dalagang Guro Marami na ang mga literaturang tumalakay sa iba't ibang hamon na kinahaharap ng mga matatanda at retiradong Pilipina. Palaging nangunguna sa talaan ang kawalan ng sapat na income o pantustos sa pang-araw-araw na pangangailangan (Bangao 357; Marañon 42). Batay sa tala nina Natividad et al., "Older Filipinos have low income and assets with many of them, specifically women depending on their children for economic support" (nasa Castillo 17). Nariyan din ang mga problemang pangkalusugan, kawalan ng sikolohikal at emosyonal na tulong at suporta, at maging ang pakiramdam na ang kanilang buhay ay walang kabuluhan at direksiyon (Singh at Misra 51). ito, natuklasan mula sa Sa papel na pakikipagkuwentuhan sa mga retiradong matatandang dalaga na ang pangunahing alalahanin ng mga kasangkot ay ang kanilang kalusugan at ang kaligtasan ng kani-kaniyang pamilya: Health issues ang challenge sa akin talaga. Di ko inaasahan na mangyayari ito. Nagkaroon ng problema ang aking mata. Sabi ng doctor, glaucoma. Nagsimula ito noong April 2020 at higit dalawang linggo bago natingnan ng doctor dahil sa lockdown. Di na raw maibabalik pa ang nasira kahit na maoperahan kaya malabo na po ang paningin ng kaliwang mata ko. Sa Diyos na lang po ako kumakapit (Victoria). Ang mga alalahaning ito sa kalusugan ng mga retiradong guro ay higit na pinalala ng kasalukuyang pandemya. Kahit pa maaaring magkaroon ng COVID-19 ang sino man, mas mataas pa rin ang panganib na hatid ng nabanggit na virus para sa mga matatanda. ito ang Dumadagdag pa sa hamong mababang serbisyong pangkalusugan sa Pilipinas (Buenaventura et al. 2) at ang takot na walang mag-aalaga sa kanilang kapamilya kung sila ay magkasakit. kalidad ng Sa kabilang banda, hindi gaanong itinuturing na malaking isyu ng mga impormante ang pinansyal nilang katayuan. Naniniwala silang lahat na napaghandaan nila ang pinansiyal na aspekto ng kanilang pagreretiro, lalo pa't silang lahat ay mula sa mga pang-estadong unibersidad na mayroong magagandang programa at benepisyo sa pensyon. Ayon sa mga impormante, sapat ang nakukuha nilang pensyon bilang mga retiradong dalagang guro upang punan ang kanilang mga pangangailangan: Maayos ang finances ko. Sinuwerte ako kasi 'di ba may tinatawag kaming salary standardization. Tumataas talaga 'yan. Para sa akin dahil nag-iisa lang naman ako, okay sa akin ang pension ko, at saka pinaghandaan ko naman talaga kaya hindi ako nag-retire na totally zero (Delia). Ang challenge sa atin ngayon talaga lalo na sa aming matatanda ay health. Tumatanda na tayo, humihina na ang ating pangangatawan. Kaya rin ako umuwi from Benguet to Laguna kasi I feel more secured with my siblings. Kung magkakasakit man ako, marami sila dito. Ganoon sila. Mas matutulungan ko sila kapag nandito ako (Linda). din kapag Financially, I am so grateful. The Lord blessed me with my retirement pay. I didn't expect 'yung binigay sa akin kaya malaki ang pasasalamat ko sa Diyos (Cecilia). Okay na 'yung natanggap. Nakakatulong pa ako sa aking mga kapamilya. Siyempre hindi ko natitiis ang pamilya kapag may nangangailangan. Ganoon din naman sila. Ang masayang bahagi, may nag- naman benefits 47 Published by Animo Repository, 2022 11
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 aabot naman ng tulong galing sa ibang mga kailangan (Victoria). kapamilya kung Pinaghandaan ko talaga ang retirement. The government has given me enough pension at hindi na ako naghahanap pa (Linda). Napaghandaan ko ang aking pagreretiro. Ang desisyon kong maging single ay may positibong epekto bilang isang retired kasi may kakayahan ako na tulungan ang aking mga kaanak na nangangailangan (Lucia). Mahalaga ring itala na naniniwala silang ang kalayaang pinansiyal ay isa sa mga bentahe ng pagiging single sapagkat wala silang ibang responsibilidad maliban sa sarili, bagama't aktibo rin silang tumutulong sa mga kapatid, pamangkin, at maging sa ibang tao. Bilang galing din sa hirap at nakapag-aral dahil sa tulong ng kaniyang amo dati sa pagkakatulong, ibinabalik ngayon ni Cecilia ang kabutihang ito sa pamamagitan ng pagpapaaral sa mga kabataang sa tingin niya ay kailangan ng tulong. Ayon sa kaniya: "Naiintindihan ko sila dahil ganoon din ang nangyari sa buhay ko. Nagtrabaho ako nung high school. Nagkatulong ako. Kaya 'yung generosity ng amo ko dati, feeling ko kailangan ko ring ibigay sa iba." Tumutulong din si Linda sa kaniyang mga kapamilya subalit hindi lamang sa pinansiyal na aspekto bagkus mas gusto niyang maging bahagi ng buhay ng kaniyang pamilya ngayon na hindi niya nagawa dati: I share now the problems with my siblings. Kapag sila ay nagkakasakit, kapag sila ay may problema, kasama na nila ako sa problema. Ako noon, wala akong pakialam noon e pero ngayon, nandito na ako, I share with them, with the family, and even with the community and the church. Kung gayon, binabasag sa mga kuwento ng impormante ang dominanteng nosyon na pabigat ang matatanda at wala silang pinansiyal na kapasidad na tustusan ang pangangailangan sarili. ng Kabalintunaan pa nga ito sapagkat sila pa mismo ang tumutulong sa iba. Kung babalikan ang Batas Republika 1616, makatatanggap ng gratuity benefit ang mga retiradong guro na nagbigay-serbisyo nang hindi bababa sa 20 taon. Katumbas ng gratuity benefit ang buwanang sahod ng mga retiradong guro sa unang 20 taon ng kanilang serbisyo, isa at kalahating buwan nilang sahod para sa susunod na 10 hanggang 30 taon, at dalawang buwan nilang sahod para sa nalalabing 30 taon ng kanilang serbisyo na imu-multiply din sa pinakamataas na sahod na kanilang natanggap. Automatic pension, initial 3-year lump sum, five-year lump sum, o disability benefit naman ang maaaring matanggap ng mga gurong nagbigay-sebisyo nang hindi bababa sa 35 taon sang-ayon sa Batas Republika 660. Ibig sabihin, ang pinakamataas na buwanang pensyon na maaari nilang matanggap ay 80% ng average monthly salary taon ng kanilang nila sa huling pagtuturo. Nangangahulugan ito na ang mga retiradong gurong nakakuwentuhan ay may kalayaang pinansiyal higit lalo't lampas sa dalawampung taon silang nagserbisyo sa gobyerno, kung kaya't hindi nila ito itinuturing na isang suliranin o hamon sa kasalukuyang panahon. kanilang tatlong Malaki rin ang gampanin ng pagpa- plano upang maayos na nakaayon sa mga pagbabagong kahaharapin sa pagreretiro. Isa sa mga paraan upang matamo ang satisfaction sa yugtong ito ng buhay ay ang maagang pagpaplano 22). Sa paglalarawan ng mga impormante, naging handa sila para sa kanilang pagreretiro hindi lamang sa pinansiyal na aspekto kung hindi maging sa iba pang bahagi ng kanilang buhay. (Musila et al. I really prepared for my retirement...kaya sa tingin ko napakadali. Kasi talagang at the age of 65, I promised I will retire. I will go back to my hometown. Tapos gagawin ko 'yung mga hindi ko nagawa (Linda). DOI: 10.59588/2094-4187.1008 48 12
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 Prepared ako emotionally kasi sa tingin ko ganoon naman talaga ang cycle ng buhay. Sa tingin ko naranasan ko na ang lahat. Wala na akong naiisip ngayon. Kontentong-kontentong na ako sa buhay (Cecilia). Hindi ako basta nag-retire. Napaghan- daan ko ang retirement. Wala akong feeling na 'yung para kang nalungkot or what. Masaya ako nang mag-retire dahil kasama ko ang mga kapatid ko sa bahay na matatandang dalaga rin (Delia). Matagal ang naging preparations ko para sa retirement. Alam mo 67 na ako ngayon pero kontento ako sa buhay na pinili ko. Sabi nga, ang kaligayahan ay depende sa kung paano mo tinitingnan ang buhay, at kasalukuyang masasabi ko na masaya ako. Nakamit ko ang mga pangarap ko at kahit 'yung mga hindi ko pinangarap sa aking propesyon ay ipinagkaloob sa akin (Lucia). pang-estadong unibersidad na kasalukuyang nakararanas ng mga pagbabagong dulot ng pagtanda at pagreretiro. Natuklasan ng mga mananaliksik na personal na desisyon o pinili ng mga impormanteng manatiling single kahit pa nagkaroon sila ng pagkakataon na makapag-asawa noon. Hindi maituturing na malungkot, mapag-isa, kawawa, at kulang ang mga nakapanayam na matatandang dalaga lalo't masaya, kontento, at buo ang tingin nila sa kanilang mga sarili. Kung gayon, bagama't inilagay ng mga nakaraang literatura ang mga tulad nila sa negatibong posisyon at tinawag sa kung ano-anong bansag, pinatutunayan ng resulta ng pag-aaral na ito na may malalim na dahilan ang pananatili nilang single at may ibang mukha ang mga Pilipinang walang asawa na marapat tuklasin. Sa ganitong diwa, panimula lamang ang pag-aaral na ito sa mas tunguhin na higit na malawak pang maisakonteksto ang kalikasan, kabuluhan, at iba't ibang isyung nakapaloob sa pagiging single sa lipunang Pilipino. Samakatwid, makikitang masaya at kontento ang mga retiradong matatandang dalagang guro sa kanilang buhay at nakikita nilang buo at hindi kulang ang kanilang pagkatao dahil lang wala silang asawa. Napaghandaan din ng mga guro ang kanilang pagreretiro higit lalo sa usaping pinansiyal at kapaki- nakikita pakinabang pa rin ang kanilang buhay sa kabila ng pagiging matanda at retirado. nilang produktibo at Mula naman sa abalang-abalang buhay noong nagtuturo pa sa pamantasan ay nagkaroon ng oras ang mga retiradong guro sa pamilya, sa mga gawaing pantahanan, at pampamayanan, karamihan sa kanila ay tumanggap din ng mga part-time na trabaho sa pagtuturo upang hindi ganap na mawalay sa propesyon at patuloy na magkaroon ng pakinabang sa iba. Matagal nilang pinaghandaan ang pagreretiro subalit nalimitahan ang kanilang mga plano dahil sa pandemya at patuloy na pagtanda. at pansimbahan, Kongklusyon Habang dumarami ang bilang ng mga taong walang asawa, tumatanda rin ang populasyon ng Pilipinas, at lumalabas ang iba't ibang isyu hinggil sa pagreretiro. Subalit sa kabila ng kahalagahan ng mga usaping ito ay salat na salat ang mga pananaliksik na nakatuon sa mga Pilipinong walang asawa, matatanda, at retirado. Kung gayon, nilayon ng pag-aaral na ito na tugunan ang panawagan na paunlarin ang ng paglalarawan ng mga matatandang dalagang gurong mula sa mga diskurso sa pamamagitan sa naratibo ng mga nakakuwentuhang ang kanilang kalusugan dahil sa kanilang edad na lalo pang naglagay sa kanila sa bulnerableng sitwasyon dulot ng pandemya. Batay sa kanilang may pangangailangang tugunan ng estado ang mga kalagayang pangkalusugan ng mga retirado sa pangkalahatan. Dapat magkaroon sila ng akses sa mas malawak at mas komprehensibong serbisyong pangsosyal at pangkalusugan estrukturang panlipunang tututok sa kanilang interes at kapakanan. Pangunahing inaalala retiradong guro naratibo, mga at mga 49 Published by Animo Repository, 2022 13
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 rin ang mga negatibong konotasyon sa mga retirado at matatanda tulad ng pagiging pabigat at walang silbi, ipinakikita ng kuwento ng mga impormante na napaghandaan nila ang kanilang pagreretiro lalo na sa usaping pinansiyal at nakikita nilang produktibo at kapaki-pakinabang pa rin ang kanilang buhay sa kabila ng pagiging matanda at retirado. Kung gayon, higit na dapat pag-ibayuhin ng pamahalaan ang pag-aamyenda ng mga batas at pagpapatupad ng mga programang direktang tutugon sa pangangailangan ng mga senior citizen at retiradong manggagawa tungo sa maayos na transisyon ng bansa sa isang tumatandang lipunang paparating. Mahalaga ang sa dinodukumento nito ang karanasan ng mga senior citizen at retired university teachers sa panahon ng pandemya, binabasag din nito ang mga dominanteng nosyon at popular na mga mito hinggil sa pagiging isang single, matanda, at retirado. Limitado ang pananaliksik na ito sa mga karanasan ng napiling impormante kaya hindi hangarin na ilahat ang naratibo ng mga single, senior citizen, at retired teachers bagkus panawagan na palawakin at paunlarin pa ang pananaliksik. Inirerekomenda ng mga mananaliksik ng pangangalap at pagsusuri ng mga naratibo at karanasan ng iba pang kategorya ng mga gurong retirado tulad ng mga may-asawa at mga anak, may asawa pero walang anak, o kaya'y mga lalaking hindi nag-asawa. Tiyak na ang kanilang karanasan ay mayroong pagkakaiba sa mga retiradong babaeng guro na walang asawa na maaaring magtampok ng iba pang isyu at hamong kinakaharap ng mga retiradong guro sa pangkalahatan. Bagama't marami papel sapagkat maliban ang pagsasagawa Ang, Chin-Siang, et al. "Understanding singleness: A phenomenological study of single women in Beijing and Singapore." The Qualitative Report, vol. 25, no. 8, 2020, pp. 3080-3100. ProQuest, e7e9caef129ae78d21d2a2/1?pq- origsite=gscholar&cbl=55152. Antonovsky, Aaron, and Shifra Sagy. "Confronting Developmental Tasks in the Retirement Transition." The Gerontologist, vol. 30, no. 3, 1990, pp. 362-68. Oxford Academic, doi.org/10.1093/geront/30.3.362. Apostolou, Menelaos, et al. "Singles' reasons for being single: Empirical evidence from an in evolutionary psychology, vol. 11, 2020, pp. 1-13, doi.org/10.3389/fpsyg.2020.00746. perspective." Frontiers Arbiol, Jennifer. Pandora's Box: Looking into the Conditions of Ageing Single Women in Mindanao. E-book ed., Cambridge Scholars Publishing, 2014. Badana, Adrian, and Ross Andel. "Aging in the Philippines." The Gerontologist, vol. 58, no. 2, 2018, pp. 212-18. Oxford Academic, doi.org/10.1093/geront/gnx203. Band-Winterstein, Tova, and Carmit Manchik- Rimon. "The experience of being an old life course never-married single: A perspective." The International Journal of Aging and Human Development, vol. 78, no. 4, 2014, pp. 379-401. SAGE Journals, doi.org/10.2190/AG.78.4.d. Sanggunian Bangao, Brent Joseph D. "Looking Back to Look Ahead: The Life Trajectory among Indigenous People Retired Teachers in the of Philippines." PalArch's Archaeology of Egypt/Egyptology, vol. 17, no. 356-65, ew/1028. Journal 2020, 2, pp. Alexander, Baine, et al. "A Path Not Taken: A and Cultural Analysis Childlessness the Lives of Older Women." The Gerontologist, vol. 32, no. 5, 1992, pp. 618-26. Oxford Academic, doi.org/10.1093/geront/32.5.618. of Regrets in Baumbusch, Jennifer L. "Unclaimed Treasures: Older Women's Reflections on Lifelong Singlehood." Journal of Women & Aging, vol. 16, no. 1-2, 2004, pp. 105-21. Taylor & Online, doi.org/10.1300/J074v16n01_08. Francis DOI: 10.59588/2094-4187.1008 50 14
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 Braun, Virginia, and Victoria Clarke. "Using in thematic psychology." Qualitative Research in Psychology, vol. 3, no. 2, 2006, pp. 77-101. Online, Taylor 1478088706qp063oa?scroll=top&needAcc ess=true. analysis & Francis Government System. Retirement under Republic Act 660 (Magic 87), under-republic-act-660/. Accessed Sept. 2021. Service Insurance Buenaventura, Robert, et al. "COVID-19 and Mental Health of Older Adults in the Philippines: A Perspective from a International Developing Pyschogeriatrics, 10, vol. Cambridge UP, 2020, pp. 1129-33. Cambridge Core, doi.org/10.1017/S1041610220000757. Country." 32, no. Marañon, Noel S. "Redefining the sunset years: The lived experiences of retired university educators in bridge employment." Journal of Institutional Research South East Asia, vol. 10, no. 1, 2012, pp. 38-52, age=38. PDF download. Castillo, Plenee Grace J. "Provision of Care for Filipino Order Persons and Responding to the Needs of Aging Societies." United Nations, df. PDF download.DePaulo, Bella M., and Wendy L. Morris. "Singles in society and in science." Psychological Inquiry, vol. 16, no. JSTOR, 2-3, 2005, pp. 57-83. Ein‐Dor, Tsachi, et al. "Standoffish Perhaps, but Successful as Well: Evidence That Avoidant Attachment Can Be Beneficial in and Computer Professional Tennis Science." Journal of Personality, vol. 80, no. 3, 2012, pp. 749-68. Wiley Online Library, doi.org/10.1111/j.1467- 6494.2011.00747.x. Forsyth, Craig J., and Elaine L. Johnson. "A sociological never view married." International Journal of Sociology of the Family, vol. 25, no. 2, 1995, pp. 91- JSTOR, 104. of the Government Service Insurance System. Lowering the Retirement Age of Government Employees, age-of-government-employees/. Accessed 25 Sept. 2021. Musila, Annastasia Katee, et al. "Retirement Lived Challenges Experienced by Retirees: The Case of Retired Teachers in Makueni County, Kenya." International Journal of Research in Humanities and Social Studies, vol. 6, no. 9, 2019, pp. 17-26. Publications, Sryahwa PDF download. Osborne, John. "Psychological Effects of to the Transition Effets Psychologiques De La Transition Vers La Retraite." Canadian Journal of Counselling and Psychotherapy, vol. 46, no. 01, 2012, ERIC, pp. 45-58. PDF download. Retirement Pepping, Christopher A. et al. "Toward a psychology of singlehood: An attachment- long-term theory in singlehood." Current Psychological Science, vol. 27, no. 5, 2018, Journals, pp. doi.org/10.1177/0963721417752106. perspective on Directions 1-8. SAGE Pepping, Christopher A., and Geoff MacDonald. long-term "Adult attachment singlehood." Current in Psychology, vol. 25, 2019, pp. 105-109. ELSEVIER, doi.org/10.1016/j.copsyc.2018.04.006. and Opinion Philippine Statistics Authority. Single Population in the Philippines (Results from the 2015 Census of Population), 14 Feb. 2020, 51 Published by Animo Repository, 2022 25 15
Dalumat: Multikultural at Multidisiplinaryong E-Journal sa Araling Pilipino, Vol. 8, No. 1 [2022], Art. 2 DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 population. Philippines, Congress, House. An Act Further Of Amending Commonwealth Act Numbered One Hundred Eighty-Six, As Amended, By Prescribing Two Other Modes Of Retirement And For Other. Lawphil.net, 6_1957.html. 3rd Congress, Republic Act 1616, approved on 31 May 1957. Section Twelve Singh, Archana, and Nishi Misra. "Loneliness, Depression and Sociability in Old Age." Industrial Psychiatry Journal, vol. 18, no. 1, 2009, pp. 51-55. National Library of Medicine, doi: 10.4103/0972-6748.57861. Sultana, Aneela, et al. "Dilemmas of Singlehood In Contemporary Pakistani Culture: A Unheard Qualitative Voices." Pakistan Journal of Gender Studies, vol. 21, no. 1, 2021, pp. 1-18, 10.46568/pjgs.v21i1.509. Study Of Philippines, Congress, House. An Act Lowering the Optional Retirement Age of Government Workers from Sixty (60) to Fifty-Six (56) Years, amending for the Purpose Sections 13-A of Republic Act No. 8291, Otherwise Known as The Government Service 1997. Insurance System Act Of Congress.gov, d=11811. 18th Congress, Third Session, House Bill 5509, passed on 17 Dec. 2019. Philippines, Senate. An Act Lowering the Compulsory and Optional Retirement Age of Government Employees, amending for the Purpose Sections 13(B) and 13-A of Republic Act No. 8291, Otherwise Known as The Government Service Insurance System Act Of 1997. Senate.gov, legacy.senate.gov.ph/lisdata/3030227130! .pdf. 18th Congress, First Session, Senate Bill 72, passed on 1 Jul. 2019. Szinovacz, Maximiliane, and Stanley DeViney. "The Retiree Identity: Gender and Race Differences." Journals of Gerontology: Series B: Psychological Services & Social Sciences, vol. 54B, no. 4, 1999, pp. 207-18. Oxford Academic, doi:10.1093/geronb/54B.4.S207. Villegas, Justine Kristel A. "Graying matters: Aging in Philippine contemporary society." Philippine Sociological Review, vol. 62, no. 1, 2014, pp. 139-157. JSTOR, Winterstein, Tova, and Carmit Rimon. "The Experience of Being an Old Never-Married Single: A Life Course Perspective." The International Journal of Aging and Human Development, vol. 78, no. 4, 2014, pp. 379- Journals, 401. doi:10.2190/AG.78.4.d. SAGE Philippines, Senate, Committee on Civil Service, and Government the Professional Regulation. Lowering Optional Retirement Age Of Public School Teachers From Sixty (60) Years Old To Fifty-Five (55) Years Old, amending for the Purpose Section 13-A Of Republic Act No. 8291 Otherwise Known The Government Service Insurance System Act Of 1997. Government Service Insurance 2020, System, notices/cservice030220.pdf. Reorganization as 2 Mar. Williams, Lindy B., and Marie Joy B. Arguillas. the "Correlates of non-marriage Philippines." Philippine Population Review, vol. 11, no. 1, 2012, pp. 1-25. ResearchGate, 941_Correlates_of_Non- Marriage_in_the_Philippines. in Zubieto, Rene P. "Is Being Single an Option?": An Exploratory Study on the Decision Making Patterns of Selected Single Adults." Tilamsik, vol. 8, no. 1, 2015, pp. 1-30. Philippine E-journals, ejournals.ph/article.php?id=9914. "Philippines a Slowly Ageing Society - PIDS 2019, Study." ageing-population-pids-study. Rappler, 6 Jul. DOI: 10.59588/2094-4187.1008 52 16
Gopez and Madula: Naratibo ng mga Piliping Retiradong Matandang Dalagang Guro DALUMAT E-JOURNAL Isyu 2022, Tomo 8, Blg. 1 Si Christian P. Gopez ay nagtapos ng kursong BSE-Filipino at Diploma in Teaching Reading bilang Magna Cum Laude at Balagtas Awardee sa Philippine Normal University Manila. Natamo niya ang Master of Arts in Philippine Studies - Language, Culture, and Media sa De La Salle University at nakamit ang mga parangal na Outstanding MA Thesis at Outstanding Contribution to the Department. Kasalukuyan din niyang tinatapos ang kaniyang Ph.D. in Philippine Studies sa parehong unibersidad. Siya ay Google Certified Teacher, Microsoft Innovative Educator Expert, Apple Teacher, awtor ng mga batayan at sanayang aklat sa Filipino, at tagapagsanay sa iba't ibang kumperensya na may kinalaman sa teknolohiya, pamamahayag, pananaliksik, at pagtuturo ng Filipino. Pinarangalan din siya ng Pambansang Samahan sa Linggwistika at Literaturang Filipino noong 2020 ng Gawad PSLLF sa Saliksik para sa kaniyang MA tesis tungkol sa alternatibong midya sa bansa. Sa kasalukuyan, siya ay fakulti at Research Coordinator for HUMSS, ADT, and SpT ng Departamento ng Senior High School ng Pamantasang De La Salle Maynila at founding editor ng Sinaya: Philippine Journal for Senior High School Teachers and Students. Si Rowell D. Madula, Ph.D. ay nagtapos ng kursong BS Management Major in Legal Management sa Pamantasang Ateneo de Manila, MA Araling Pilipinas (may mataas na karangalan) at PhD Araling Pilipinas (ginawaran ng Outstanding Dissertation) sa Pamantasang De La Salle. Ko-awtor ng mga librong Ekonomiks sa Filipino na inilathala ng IBON Foundation at ng librong To write is to Choose: Ang Kasaysayan ng College Editors Guild of the Philippines 1931-1972. Nagturo ng mga kurso sa Wika, Panitikan, at Kasaysayan sa Ateneo de Manila, Miriam College at Assumption College. Siya ay Full Professor at kasalukuyang Tagapangulo ng Departamento ng Filipino ng Pamantasang De La Salle. Siya ang Tagapamahalang Editor ng MALAY, isang internasyunal na jornal sa Araling Pilipinas. Siya ang Tagapangulo ng Alliance of Concerned Teachers - Private Schools at isa mga convenor ng TANGGOL WIKA (Alyansa ng mga Tagapagtanggol ng Wikang Filipino). Board member at Pangalawang tagapangulo rin siya ng Asia Pacific Research Network. Published by Animo Repository, 2022 53 17