Kuwentong Buhay: Mga Danas, Pagsubok, at Naratibo ng Pag-asa ng mga Ayta sa Putingkahoy, Rosario, Batangas sa Panahon ng COVID-19 Moira Gerielle R. Agno1, Xiana Lizette V. Flores1*, Chezka Monique S. Quiambao1, and Ashley Trish B. Soriano1 1De La Salle University Integrated School (Laguna) Gerald L. Latayan, Research Adviser Abstract: Sa pagputok ng COVID-19 sa Pilipinas, lubos na nahirapan ang bawat mamamayan, ngunit mas nahirapan ang mga katutubong Pilipino sa mga pagbabagong dulot nito. Tinalakay sa papel na ito ang iba't ibang karanasan at hinaing ng Ayta-Rosario sa pagtugon ng pamahalaan sa pandemya. Itinampok nito ang mga karanasan ng mga mag-aaral at mga naghahanapbuhay sa panahong iyon. Pinunan din nito ang mga agwat sa ibang pananaliksik partikular ang pag-aaral sa mga katutubong Ayta sa Putingkahoy, Rosario, Batangas. Naging posible ang pagbuo ng mga tema tulad ng (1) mga hakbang sa banta ng pandemya, (2) hanapbuhay, (3) ayuda, (4) bakuna, (5) edukasyon, at (6) positibong dala ng pandemya sa paggamit ng paraan ng pagproseso ng datos ni Butina na nagsilbing gabay sa paggawa ng codes, snowball sampling sa pagtipon ng mga kalahok, at pakikipagkuwentuhan sa pagbuwag ng istraktura ng interview na may "interviewer-interviewee." Base sa naging resulta ng pag-aaral sa mga mamamayan ng Putingkahoy, lubos silang nahirapan sa paghihigpit na dala ng pandemya; ito ay nakaapekto sa kanilang hanapbuhay, transportasyon, at pangunahing mapagkukunan ng pang araw-araw na kailangan. Bagamat ganito ang naging sitwasyon, naging sandigan ng bawat isa ang kanilang pamilya at kanilang ikinagalak ang bayanihan sa kanilang komunidad. Ang pananaliksik na ito ay isang gabay sa pagpapatupad ng mga interbensyon at programa para sa mga susunod na mga hamon tulad ng pandemya, epidemya, o anumang banta sa kaligtasan ng isang komunidad lalo't higit sa mga katutubo sa Pilipinas. Keywords: Ayta; COVID-19; Batangas; karanasan; Brgy. Putingkahoy 1
1. INTRODUKSYON 1.1. Kaligiran ng Pag-aaral Ang populasyon ng mga Ayta sa Putingkahoy, Rosario, Batangas ay binubuo ng 317; 167 mga lalaki, habang 150 ang mga babae. 88 sa kanila ay nag-aaral- 54 sa elementarya- 29 sa high school- at 5 naman sa kolehiyo ayon sa pananaliksik nila Arboleda et al. (2020) sa kanilang Pagtubog na proyekto. Mula naman sa datos ng Pagtubog AY 2019-2020, maraming hanapbuhay ang mga Ayta sa Rosario, Batangas tulad ng pangangaso at pagtatanim, pagbebenta ng mga hayop tulad ng din ng mga baboy, manok, isda, at iba pa ngunit tumigil sila sa pagbenta marahil wala nang bumibili sa kanila. Ang iba sa kanila ay nagtatrabaho rin bilang construction worker na kumikita ng 450 pesos sa isang linggo. Bukod dito ay nagsasagawa rin sila ng "spiritual healing" tulad ng panghihilod at pagtatapal kung saan kumikita sila ng 250 pesos. Mula sa mga hanapbuhay na nabanggit, ang pangunahing hanapbuhay ng mga Ayta-Rosario ay ang paggagawa at pagbebenta ng herbal na gamot at sila ay kumikita naman ng 300 hanggang 500 pesos kada araw. Sa mga nabanggit na suliranin na hinaharap ng komunidad ng Ayta-Rosario, ito ay mas lumala at dumoble pa sa kasulukuyang panahon ng COVID-19. Dahil sa isinasagawang lockdown na nililimitahan ang paglabas ng mga tao kaya naapektuhan din ang araw-araw na gawain o di kaya ang pagtatrabaho na maaari lamang isagawa sa pamamagitan ng paglabas ng bahay. 1.2 Paglalahad ng Suliranin Ayon sa UN DESA o United Nations Department of Economic and Social Affairs, ang mga katutubong mamamayan ay nasa tatlong beses higit na may posibilidad na nabubuhay sa matinding kahirapan kaysa sa mga mahihirap na hindi katutubo, bukod sa mga problema tungkol sa kahirapan at katayuan ng kanilang kalusugan. Sa panahon ng pandemya, naging isang malaking problema rin ang hanapbuhay at edukasyon ng mga Ayta-Rosario dahil sa mga health protocols at lockdown na ipinatupad ng gobyerno. Nais ng pananaliksik na ito na malaman kung ano ang katayuan ng mga Ayta- Rosario sa panahon ng pandemya, sa pamamagitan ng pakikipagkuwentuhan. Nilalayon ng pananaliksik na malaman ang sagot sa mga sumusunod na tanong: 2 1. Ano-anong pagbabago ang naganap sa kanilang pamumuhay sa pagputok ng COVID-19 sa Pilipinas? 2. Ano-ano ang mga problemang umiiral sa mga Ayta ng Putingkahoy dulot ng pandemya? 3. Paano nila tinutugunan ang mga suliraning kinakaharap dulot ng pandemya? 1.3. Kahalagahan ng Pag-aaral Tatalakayin ng pananaliksik na ito ang buhay ng komunidad ng Ayta-Rosario. Partikular, ang kanilang danas, mga pagsubok, at pag-asa. Ang pananaliksik na ito ay mapapakinabangan ng mga susunod na mananaliksik sa pamamagitan ng pagdaragdag ng kaalaman hinggil sa mga katutubo, pandemya, at Pilipinas. Gayundin, ang mga natuklasan sa pag-aaral ay mapapakinabangan sa nasabing pamayanan. Ang pananaliksik na ito ay maaaring magbunga sa isang mas mahusay na tugon sa mga kasalukuyan at haharapin na pandemya at epidemya sa pamamagitan ng pag- alerto sa lokal na pamahalaan hinggil sa nararapat na interbensyon at mga programa. Ang mga hindi natutupad na pangangailangan ay makikilala sa pamamagitan ng panayam sa mga residente ng komunidad. Nilalayon din ng pananaliksik na punan ang agwat sa iba pang mga pagsasaliksik, partikular ang pagsasagawa ng mga pag-aaral hinggil sa kalagayan ng mga katutubo at iba pang mga minoryang grupo sa Pilipinas. 2. METODOLOHIYA 2.1. Pamamaraan Nilalayon ng mga mananaliksik na mas mahusay na maunawaan ang kasalukuyang sitwasyon ng pamayanan ng Ayta-Rosario sa gitna ng pandemyang dulot ng COVID-19 sa pamamagitan ng maka-Pilipinong mga pamamaraan ng pananaliksik. Sa ang pakikipagkuwentuhan upang epektibong mabusisi ang naratibo ng mga Ayta-Rosario sa gitna ng pandemya. Ang pakikipagkuwentuhan ay bahagi ng katutubong pamamaraan ng pananaliksik na isinulong at sinimulan ni Virgilio Enriquez upang malinang ang kamalayang Pilipino ayon sa kultura at perspektibo ng mga Pilipino. Binigyang diin nina Pe-Pua & Protacio-Marcelino (2000) na bumabalikwas ito sa uri ng pananaliksik na kinasanayan, isang banyagang pananaliksik na binalutan lamang ng lokal na pananamit. Mula sa mga konsepto at approach sa Sikolohiyang Pilipino, ang pag-aaral na ito, ginamit
pakikipagkuwentuhan ang pinakaangkop sa pananaliksik na ito dahil ninanais ng mga mananaliksik na mabuwag ang istraktura ng panayam na may "interviewer-interviewee". Nilalayon ng mga mananaliksik na maitatag ang pakikipagpalagayang-loob na ipinapakita ang tiwala sa isa't isa sa pakikipagkuwentuhan. Mahalaga ito sa pananaliksik upang mas maging bukas ang bawat isa sa pagbabahagi at Hindi Ibang-Tao ang tingin. 2.2. Mga Hakbang sa Paglikom ng Datos Upang makalikom ng mga kalahok para sa pag- aaral, ang mga mananaliksik ay gumamit ng snowball sampling. Ang snowball sampling ay isinasagawa sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan sa isang tao mula sa komunidad ng Ayta-Rosario, at nagtatanong-tanong kung may iba pang tao na angkop at nais sumali para sa pananaliksik. Ang mga kalahok ay dapat pasok sa mga pantayan na ito: (a) nakatira sa pamayanan ng Ayta sa Rosario, Batangas, (b) may selpon na maaaring gamitin o hiramin para sa pakikipagkuwentuhan, (c) edad ay 18 pataas at sumasang- ayon sa consent form ng mga mananaliksik, at (d) kung mas bata sa 18 na taon, kailangan kumuha ng permiso mula sa magulang o tagapag-alaga. Ang pakikipagkuwentuhan sa bawat kalahok ay magaganap sa pamamagitan ng pagtawag. Ang pagtawag ay walang partikular na oras at araw- ito ay magaganap kung kung anong oras libre ang mga makakapanayam. Dahil ang mga kalahok ay hinihingan ng pahintulot na sumang-ayon sa bawat kahilingan na nakatala sa form ng mananaliksik, ang bawat pag-uusap ay nakarecord o nakatala gamit ang iba pang kagamitan o aparato. Ang isinagawang pakikipagkuwentuhan ay ita-transcribe sa Google Docs. 2.3. Estratehiya sa Pagsusuri ng Datos Matapos ang pagsasalin, gagamitin ang ibang parte ng paraan ng pagproseso ng datos ni Butina na binubuo ng mga sumusunod: (a) organisasyon at paghahanda ng datos, (b) pagkuha ng pangkalahatang kahulugan ng impormasyon, (c) proseso ng coding, (d) mga kategorya o tema, at (e) interpretasyon ng datos. Base sa mga proseso na nabanggit sa naunang pangungusap, ang (c) proseso ng coding, (d) mga kategorya o tema, at (e) interpretasyon ng datos ang gagamitin ng mga mananaliksik sa pag-aaral na ito. 3 Ang mga mananaliksik ay lilikha ng mga codes kung saan iuulat ang mga umuulit na tema, salita, at mga pangyayari na nabanggit ng mga nakapanayam. Ang halimbawa ng mga codes ay ang mga sumusunod: karanasan sa hanapbuhay, ayuda, bakuna, at edukasyon. Matapos ito, lilikha ng mga naratibo ng mga nakapanayam base sa mga kuwentong nabahagi nila sa mga pagpupulong. Ang naratibo ng bawat isa ay babasahin sa pamamagitan ng pagtawag upang linawin kung tama at angkop ang nabuong kuwento ng mga mananaliksik tungkol sa kanila. 3. MGA RESULTA AT TALAKAYAN Sumailalim ang mga lungsod at probinsya ng Pilipinas sa iba't ibang uri ng kuwarentena. Nang dahil dito, naapektuhan ang transportasyon at ang pagbiyahe ng mga mamamayan papunta sa kanilang mga pinagtatrabahuan. Ang mga nakapanayam at ang kanilang mga magulang ay nagtatrabaho na hindi maaring gawin sa work-from-home na set-up. Sa bahaging ito ng papel, tatalakayin ang mga naging karanasan at pasgsubok ng komunidad sa mga iba't ibang kategorya. Matapos ang paglalathala ng mga naratibong inilahad sa bahagi na ito ng papel, kinumpirma at binigyan patotoo ito ng mga kalahok na sumailalim sa pag-aaral na ito. 3.1 Ang mga Ayta-Rosario sa Banta ng Pandemya Nang pumutok ang COVID-19 sa Pilipinas, kinailangan na magkaroon ng sapat at wastong impormasyon tungkol dito. Gayundin, ang sapat at wastong impormasyon ay maaaring maging susi ng mga Ayta-Rosario sa ideya at mga paraan kung paano maiwasan ang virus. Dito tatalakayin ang mga kaalaman ng mga Ayta-Rosario tungkol sa COVID-19, pati na rin sa kanilang mga ginagawa upang makaiwas dito. Ang mga kalahok tulad nina Dolly at Nelia ay unang nabalitaan na may COVID-19 sa TV at Facebook. Ang sabi ni Dolly, "Una ko pong nakita sa TV," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). "Mhm... nakikita namin do'n sa ano sa post tapos minsan nanonood kami TV about doon," (Nelia, personal na komunikasyon, Marso 21, 2022). "Kasi po no'ng pandemya hindi kami makalabas tulad no'ng dati naming paglabas. Kailangan magma-mask pa kami," (Bonnie, personal na komunikasyon, Enero 14, 2022). Gawa ng mga bagong protokol na inilabas ng gobyerno, nangangailangan ang mga tao na magsuot ng face masks, at minsan face shields sa tuwing lalabas. Hindi nahihirapan ang
mga kalahok sa pagkuha ng mga kinakailangan na ito. Si Bonnie, isang halimbawa, ay nabanggit na may malapit na tindahan na nagbebenta ng face masks at face shields na kayang lakarin mula sa kanilang bahay. Ayon sa kanya, katanggap-tanggap naman ang mga presyo nito. Para naman kay Dolly, mayroon din silang aksesibilidad sa mga ito, ngunit, "Malayo po. Sasakay po ng jeep," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Sa lahat ng mga kalahok sa pag-aaral, wala ni isang nahawa ng COVID-19, at wala ni isang may alam kung may nahawa na sa Putingkahoy. Dahil sa pandemya, ang mga kalahok tulad nila Dolly at Ramona ay mas naging alerto para masiguro ang kaligtasan nila at ng kanilang mga kasama. "Mabigat naman gawa ng dahil noong walang pandemic, eh pag ako ay sinama ng mga kaibigan ko, halimbawa sa Maynila, ako po ay takot ngang pumuntang Maynila. Eh baka po mahawa o madala ko po sa mga anak ko," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Ito ang tugon ni Dolly nang magkuwento siya tungkol sa kaniyang trabaho at kung bakit ayaw niyang lumuwas. Bukod sa pagiging maingat ni Dolly sa kanyang pamilya, si Ramona ay nagsusuot pa rin ng face shield kahit hindi na madalas inuutos ng gobyerno. 3.2 Hanapbuhay Nang pumutok ang pandemya lubos na naapektuhan ang hanapbuhay ng bawat isa. Kadalasan nahihirapan ang mga taong masanay sa work-from-home, ngunit ang iba ay tuluyang nawalan ng trabaho sapagkat ang nabanggit ay hindi opsyon sa kanila. Sa bahaging ito itatampok ang karanasan nina Dolly at Juan sa kanilang hanapbuhay sa panahon ng pandemya at mga karanasan din ng mga magulang nina Bonnie, Nelia, at Ramona. Bago magsimula ang pandemya, dalawa sa mga nakapanayam ay may kani-kanilang trabaho, at tatlo naman ang may mga magulang na nagtatrabaho. Nabanggit ni Ramona na ang ama at kuya ay nag-aalaga ng baka at binebenta ang mga ito. Ang ate naman niya ang nag-aalaga ng baboy. Ayon sa kanya, sapat naman ang kinikita sa pagbebenta ng baka at baboy. Nang tinanong si Dolly kung sapat ang kaniyang kinikita bago magkapandemya, ang sagot niya ay "Hindi po," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 21, 2022). Naibahagi niya na mas naging mahirap at hindi sapat ang kanilang kinikita sa panahon ng pandemya. Bagama't nagtitinda si Dolly ng herbal na gamot, hindi rin siya madalas makaalis para makapagtinda sapagkat "Iniisip ko po 'yong 4 tatlo kong anak dahil 'yong asawa ko po wala. Hindi ko po alam kung sinong mag-aalaga sa bunso kong apat na taon. "Kaya po napipilitan talaga akong tumigil kaya talagang hindi na ako naalis," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Ang kaniyang tinutukoy na asawa ay si Juan. Si Juan ay isang construction worker. "Nitong matapos na ang pandemic malapit lang [ang pinagtatrabahuhan]. No'ng hindi pa nagkaka-pandemic, medyo malayo pa, namamasahe pa dati," (Juan, personal na komunikasyon, Marso 8, 2022). Bagama't kahit mas malapit na ang pinagtatrabahuhan ni Juan ngayong may pandemya, siya ay nanunuluyan muna sa site. Ayon sa kanya, maaari silang umuwi kada hapon, subalit "mahirap makalabas... stay-in na kami dun... uuwi na lang pagka-isang linggo na," (Juan, personal na komunikasyon, Marso 8, 2022). Kaniyang sinabi na nang nagtagal-tagal na ang pandemya nakakapaghanapbuhay na siya ngunit patakas lamang. Ito ay dahil sa mga restriction ng COVID-19 Inter- Agency Task Force (IATF). Kanya pang ibinahagi kung paano siya nakakapunta sa kanyang pinagtatrabahuhan, "Pagdating sa mga checkpoints, takas kasi may malapit sa amin dito sa ilog do'n kami nadaan sa ilog tapos aahon na lang sa tapat ng bahay ng paggagawan," (Juan, personal na komunikasyon, Marso 8, 2022). Nang dahil sa mga nabanggit, masasabi na si Juan ay ginawa at ginagawa ang lahat ng abot ng kanyang makakaya upang masustentuhan ang araw-araw na pangangailangan ng kanyang pamilya. Siya ay tumatakas sa checkpoint upang makapunta sa trabaho at nagsasakripisyo na makita lamang ang kaniyang mag-anak kada isang linggo. Sina Bonnie, Ramona, at Nelia naman ay hindi magkakapatid, ngunit parehas na nagtitinda ng herbal na gamot ang kanilang mga ina. Sabi ni Bonnie, "mga magulang ko pagtitinda lang po ng herbal na gamot ang hanap buhay. Nung nagka pandemya, hindi na po kami makapagbenta ng malayo kasi nga po bawal," (Bonnie, personal na komunikasyon, Enero 14, 2022). Ayon kay Nelia, bumalik na sa pagtatrabaho ang kanyang ina dahil lumuwag na ang transportasyon papuntang Lipa. Kaniyang idinagdag na "...pwede na siya don. Parang halos araw-araw ando'n na siya eh," (Nelia, personal na komunikasyon, Marso 21, 2022). Ganoon din ang sinabi ni Ramona na nakakatulong sa ina ang maluwag na paghahanapbuhay ng kaniyang transportasyon. 3.3 Ayuda
Sa panahon ng sakuna katulad nitong pandemya, hindi maiiwasan ang pagkakaroon ng hindi sapat na pagkain at pambili ng mga kagamitan na kinakailangan sa pagsugpo ng COVID-19. Dahil dito, mas naging importante ang hanapbuhay dahil kinakailangan mapagtagumpayan ang bawat araw sa gitna ng hamon ng pandemya. Sa kasamaang palad, naaapektuhan nito ang hanapbuhay ng mga Ayta kaya naman mahalaga pa rin ang pagtanggap at pagkakaroon ng tulong at ayuda mula sa mga handang tumulong. Sa limang kalahok, lahat ay nakatanggap ng ayuda. Nabanggit ni Dolly at ni Bonnie na may mga nagpunta sa kanila galing sa iba't ibang lugar, dala-dala ang mga ayuda tulad ng bigas, noodles, de lata, itlog, tuyo, at iniihaw na manok. Nakatanggap din ng ayuda o materyales para sa eskwelahan noong nakaraang taon ang mga anak ni Dolly. Ang lokal na pamahalaan naman ay nagbigay rin minsan ng ayuda sa pamilya ni Dolly, subalit kailangan pa nila itong pagkasyahin dahil sabi niya ay hindi ito sapat, at tumatagal lamang ng dalawang araw dahil anim sila sa bahay. Ito ang sinabi ni Dolly nang siya ay tinanong kung kailan sila nakatatanggap ng ayuda mula sa lokal na pamahalaan, "...naaalala ko po ay 'yong sadyang lockdown na lockdown po." (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 21, 2022). Siyam naman sa bahay sila Nelia at nakatanggap ng ayuda hindi lamang mula sa gobyerno, kundi pati sa mga tao, ngunit nabanggit niya na tumatagal lamang ito ng dalawang araw. Nang matanong kung gaano kadalas sila makatanggap ng ayuda, sagot nito ay "Parang ano lang... nakarami naman siya pero hindi siya araw-araw o linggo-linggohan," (Ramona, personal na komunikasyon, Marso 28, 2022). Ayon naman kay Ramona, ang kaniyang pamilya ay nakatanggap ng ayuda ng mga 10 beses. Para naman sa kaniya ay tumatagal ito ng isang araw dahil wala masyadong makain ngayong pandemya. Dagdag pa ni Ramona ay nakatanggap sila ng pera na naghahalagang ₱5000, mula sa SAP o Social Amelioration Program. Si Juan naman ay hindi madalas nakatanggap ng ayuda kaya naman para sa kaniya ay kailangan pa rin magtrabaho. Hindi naging madalas ang pagtanggap ng ayuda sa pamilya nina Dolly at Juan kaya hiniling ni Dolly na sana ang binibigay ay tumatagal ng 2-3 linggo. Wika niya, "...'yon na laang po halimbawa sa bigas, de lata- sana po ay na hindi man malimit," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 21, 2022). Para naman kay Juan ay hindi madalas ang ayuda kaya "sariling sikap lang," (Juan, personal na komunikasyon, Marso 3, 2022). 5 3.4 Bakuna Nang dahil sa COVID-19, ang kalusugan ng bawat isa ay nanganganib. Ito ay delikado sapagkat noong simula ng pandemya ay walang gamot o bakuna pangontra rito. Nang nagkaroon na ng mga bakuna laban sa COVID-19, importante ang pagpapabakuna upang mabawasan ang tsansa na magkaroon nito at hindi maging malubha ang kalagayan kung magkaroon. Ipapakita sa bahaging ito ang mga dahilan ng mga kalahok sa pagpapabakuna at mga rason ng iilan sa kanilang hindi pagsasagawa o hindi pagkumpleto nito. Sa limang kalahok, sila Bonnie, Juan, at Nelia lamang ang fully-vaccinated ng bakuna para sa COVID-19. Si Bonnie- 17 anyos- walang naramdaman na malubhang side effects maliban sa pagsakit ng kaniyang braso matapos magpabakuna. Si Juan naman ay naturukan ng wala ring malubhang side effects- hindi tulad ng sa asawa niya na si Dolly. Si Dolly ay nakakuha lang ng isang dose ng Pfizer gawa ng kaniyang comorbidity. Sabi nga ni Dolly noong tanungin siya kung kumpleto na ang kanyang bakuna, "hindi pa po, ate gawa nong sagot nong asawa ko, baka po 'yong ang tagal ko po sinisipon tsaka asthma, baka po naapektuhan ng turok, hindi po kaya ng aking (Dolly, personal na resistensya," komunikasyon, Marso 16, 2022). Si Nelia naman ay naturukan ng isang dose subalit hindi kaagad nakumpleto ang turok dahil walang maaaring gumawa nito sa kanilang lugar. Siya ay nakakadalawang beses na sa pagbalik sa pabakunahan para sa pangalawang dose. Kahit lampas na sa dapat na petsa ng ikalawang dose si Nelia, ngayon ay nakasaad na sa kanyang vaccination card na siya na ay fully-vaccinated. Samantalang, si Ramona ay wala pa talagang bakuna para sa COVID-19 na natatanggap dahil siya ay may pneumonia, at hindi raw kaya ng katawan niyang magpabakuna. Sa katunayan, ayaw ng nanay ni Ramona na siya ay magpaturok ng bakuna para sa COVID-19 gawa ng mga masasamang balita na kumalat tungkol sa Dengvaxia. Sabi nga ng nanay ni Ramona sa kaniya, "kung ano-ano tinuturok sa bata," (Ramona, personal na komunikasyon, Marso 28, 2022). Nang tanungin ang kadahilanan ng mga kalahok sa pagpapabakuna, malaking dahilan dito ay ang pagtatrabaho nila o ng kanilang pamilya, partikular na ang pagbebenta ng herbal na gamot. Sabi nga ni Dolly, "Sa pagkakaalam ko po, sila po ay napipilitan ding magpabakuna kasi sila po ay nagtitinda," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). "Gumaan po gawa nung may mga vaccine card na ho, nakakalayo na," (Bonnie, personal na komunikasyon, Marso
14, 2022). Si Juan naman ay sumagot ng, "dati kasi ano di nakakapunta sa bayan. [Ngayon] nakapaghanapbuhay na," (Juan, personal na komunikasyon, Marso 3, 2022). Bukod sa bakuna na nakatutulong sa pagtatrabaho ng mga kalahok at ng kanilang pamilya, si Bonnie ay nagdagdag ng kanyang kadahilanan na, "Ano po 'yung para po kapag aalis ako, hindi na po malaki yung tsansa na madapuan ako ng COVID o 'yung pamilya ko. Para po sa health din namin," (Bonnie, personal na komunikasyon, Marso 14, 2022). Natuklasan ng mga mananaliksik na malaki ang tulong ng mga health workers na pumupunta sa Putingkahoy. "...may nagsasabi sa amin sadya ng health workers dito sa amin," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Ito ang wika ni Dolly tungkol kung saan sila kumukuha ng impormasyon tungkol sa bakuna para sa COVID-19. "...sinasabihan po kami kung saan may turukan ng vaccine, kung saang lugar, sasama po kami doon," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Ito ang sinabi ni Dolly tungkol sa naitutulong ng health workers. Marami na ring bakunado ayon kay Bonnie at Dolly. Ngunit, kahit may mga health workers na pumupunta sa kanilang mga lugar, may mga ayaw pa rin talaga. "Ang iba, talagang ayaw kasi sila ay natatakot o baka ay po ay mangyaring, hindi maganda hindi naman nila pananagutan," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Parte na rin sa mga takot magpabakuna ay ang mga matatanda. "Hindi ho naturukan simula bata kaya natatakot po," (Bonnie, personal na komunikasyon, Marso 14, 2022). 3.5 Edukasyon Nang dahil sa pandemya, nagsara ang mga paaralan at ang edukasyon sa buong bansa ay isinasagawa sa pamamagitan ng modular learning at online learning. Importante na malaman ang katayuan ng edukasyon ng mga Ayta-Rosario dahil mas mahirap ngayong makaangkop sa mga pagbabago ng paaralan. Ang mga naging hamon sa paraan ng pag-aaral na ito naman ay ang pangangailangan na bumiyahe para kunin ang modules ng mga estudyante, tulad ng ginagawa ni Juan para sa mga anak niya, at si Bonnie na kinakailangang sumakay pa para kumuha ng kaniyang module, at maglakad para naman kunin ang modules ng mga pamangkin niya. Dahil sa bagong setup ng pag-aaral, nakatutok palagi sa gadgets ang kabataan kaya madaling mawalan ng pokus, tulad ng mga anak ni Dolly na ayaw nang mag-aral dahil sa pagkahilig sa larong Mobile Legends. 6 Ang karaniwang problema naman ng karamihan sa mga kalahok ay ang pagiging magastos sa load dahil nangangailangan ng data o internet connection para makapagsaliksik. Ngunit, para kay Bonnie, mas nakakatipid naman siya sa pagbili ng load kumpara sa binabaon niya dati. Sabi nga ni Bonnie, "kasi po 'pag 50 [pesos] na load, tatlong araw na po, sa school po eh 50 [pesos] araw-araw," (Bonnie, personal na komunikasyon, Marso 14, 2022). Bukod dito ay minsan mahina at nawawalan ng signal sa kanilang lugar kaya nadidisconnect sina Nelia at Ramona sa kanilang online classes. Ayon kay Dolly, "halimbawa po signal, p'wede kami pumunta dun sa barangay kung talagang walang signal. May mga napunta dun na estudyante," (Dolly, personal na komunikasyon, Marso 16, 2022). Dito makikita ang kahalagahan ng cellphone sa pag-aaral ngayon, ayon kay Bonnie, "Isa pa po din nung wala pa po akong cellphone, napakahirap pong intindihin nung modules- sobrang hirap, talagang minsan po wala nang tulog," (Bonnie, personal na komunikasyon, Pebrero 7, 2022). Nabanggit ni Bonnie na 43 sila sa klase, ngunit nabawasan sila ng dalawa gawa ng hirap na dinadala ng modular learning. Kahit mahirap umangkop sa pagbabago, may mga magagandang dulot pa rin ang online class. Isa dito ay ang sinabi ni Nelia na "nung nagkaroon ng pandemya mas naano yung oras ko sa ibang bagay," (Nelia, personal na komunikasyon, Marso 18, 2022). Ang mga hindi magawa ni Nelia dati, ngayon ay maaari niya nang bigyan ng oras. Bukod dito nabanggit rin niya na ang isang mainam na dulot nito ay sa kahit anong oras ay maaaring mahanap online ang hindi niya maintindihan. Ayon naman kay Ramona naipapaliwanag ng guro nang mas maayos kapag online class ang moda kumpara sa modules lamang. Kung papipiliin si Ramona na bumalik sa face-to-face classes hangga't mayroong COVID, ang naging tugon niya ay pipiliin niya na muna ang online class dahil sa tingin niya, mahirap ipatupad ang social distancing sa loob ng silid-aralan. 3.6 Sibol ng Liwanag sa Gitna ng Pandemya Maraming hamon ang naranasan ng mga Ayta- Rosario sa panahon ng COVID-19 kaya mas importante na matalakay rin ang mga positibong pangyayari sa kanila dahil ito ay ang nagsisilbing pag-asa ng Ayta-Rosario na malagpasan ang kanilang kinahaharap na mga problema. Ayon kay Bonnie, nang dahil sa pandemya mas napalapit siya sa kanyang mga pinsan. Kanyang binahagi,
"Siguro po na-experience sa kasagsagan po ng pandemya yung kaming magpipinsan na magtipon-tipon, uusap-usap, ganun," (Bonnie, personal na komunikasyon, Enero 14, 2022). Pagpapatatag din ng pamilya ang naidulot ng pandemya kay Ramona. Sabi niya, "dasal lang, dasal lang yan tas nag-uusap lang kami ng aking kapatid at ng aking ina... darating din yung oras na magkakaroon (Ramona, personal na tayo" komunikasyon, Marso 28, 2022). Para naman kay Nelia, napatibay ng pandemya ang diwa ng bayanihan. Malugod niyang binahagi na "sa oras ng kagipitan parang marami kang nakukuhanan parang ano na... ang nangyayari ay nagtutulungan. 'Pag meron yung isa, yon, nagbibigayan," (Nelia, personal na komunikasyon, Marso 21, 2022). Si Bonnie na isa ring estudyante ay may nais ibahagi sa mga kapwa estudyante niya, "Gusto ko lang i-share na kahit anong hirap ng module, wag kang susuko, wag kayong magpapatalo, yun lang, tuloy mo lang," (Bonnie, personal na komunikasyon, Pebrero 7, 2022). Sa mga mabuting dala ng pandemya na nabanggit ng tatlong mga estudyante, iba ang sitwasyon para kay Juan at sa kanilang pamilya ni Dolly. Para kay Juan, nangingibabaw pa rin ang mga negatibong dala ng pandemya. Nang tinanong kung anong magandang naidulot ng pandemya, aniya niya, "Halos parang wala rin parang sama-sama lang kami. Nakatigil ka lang sa bahay, wala ka namang kita. 'Yun lang siguro dala ng pandemic para sa amin. Mahirap din eh." (Juan, personal na komunikasyon, Marso 8, 2022). 4. KONKLUSYON Nang nagsimula ang COVID-19, marami ang nabago sa pamumuhay ng bawat isa sa buong mundo. Kasama na rito ang pagbabago ng buhay na nakagisnan ng mga Ayta-Rosario. Sa isang iglap, ang mga face masks at face shields ay lubhang naging pangangailangan, at naging alisto ang mga mamamayan ng Putingkahoy sa banta ng pandemya. Nang dahil dito, ang mga naghahanapbuhay ay hindi na makabiyahe, at ang mga estudyante ay hindi na makapag-aral ng face-to-face. Bagamat may ayuda silang natatanggap, ito ay hindi naging sapat at nagtatagal lamang ng hanggang isa o dalawang araw. Makikita rin sa mga kabataan at estudyante ang paggawa ng kani-kanilang pamamaraan at diskarte sa kanilang mga problema. Ang tatlong estudyante na nakapanayam ay nahihirapan sa online at modular setup, 7 sapagkat lagi silang nawawalan ng signal. Kung kaya't, ang iba sa kanila ay nakikituloy sa barangay sa oras ng klase dahil di umano roon daw malakas ang signal. Naging malaking tulong sa paglutas ng kanilang mga problema ang isa't isa. Napatibay ng pandemya na ito ang bayanihan sa puso ng mga Pilipino at nabahagi ni Nelia na sa oras ng kahirapan sila ay nagtutulungan. Ang bawat isa ay nabigyan ng pagkakataon na mas mapalapit sa kani- kanilang pamilya. Napapatatag ng ina ni Ramona ang kaniyang pamilya sa pamamagitan ng kaniyang matitibay na salita. Ang kaniyang ina ang ilaw ng tahanan na nagbibigay liwanag sa dilim. Isang patunay ang pandemyang ito na kayang malampasan ng bawat Pilipino ang mga hamon ng mundo. 5. MGA PASASALAMAT Lubos na nagpapasalamat ang mga mananaliksik kina Dolly, Juan, Bonnie, Nelia, at Ramona; dahil sa kanila at para sa kanila ang pag-aaral na ito. 6. MGA SANGGUNIAN Arboleda, H., Doroteo, J., Elnar, T., Francisco, A., Ustare, T., Valdez, A. (2020) Abot Kamay para sa Sustainable na Hanapbuhay ng mga Aeta sa Rosario Batangas Isang Panukalang Proyekto Para sa Kursong and Community Citizenship (CESC) Engagement, Solidarity, Butina, M. (2015). A Narrative Approach to Qualitative Inquiry. American Society for Clinical Laboratory Science, 190-196. 28(3), Pe‐Pua, R., & Protacio‐Marcelino, E. A. (2000). Sikolohiyang Pilipino (Filipino psychology): A legacy of Virgilio G. Enriquez. Asian Journal of Social Psychology, 3(1), 49-71. UNDESA. (2020). COVID19 and indigenous peoples. U genouspeoples/covid