Pagsusuri ng mga Salitang Kapampangan mula sa Arte dela Lengua Pampanga ni Fray Diego Bergaño na may Kaugnayan sa PAGKAIN Jennifer L. Espada Mag-aaral ng Doktor ng Pilosopiya sa Araling Filipino Wika, Kultura, at Midya (DAFL) De La Salle University, Manila jennifer_espada@dlsu.edu.ph Abstrak Mula sa Lost and Found in Translation 18th century critics called Bergaño's dictionary "a work of art"sa artikulo ni Robert (Robby) P. Tangtingco, ang unang napansin nila ay maraming diyalekto o wikain ang mga Pilipino. Isa sa mga ipinadala nila ay si Fray Diego Bergaño sa Pilipinas. Naiatas siya na madistino sa lugar ng Pampanga kaya dito siya nakabuo ng dikyunaryong Kapampangan na may pamagat na "Arte dela Lengua Pampanga". Mula sa diksyunaryong ito kinalap ng mananaliksik ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain dahil kilala ang mga Kapampangan sa pamamagitan ng PAGKAING masarap. Kinuha rin mismo sa diksyunaryo ang katumbas na kahulugan sa wikang Ingles at hinanap din sa iba't ibang diksyunaryo ang katumbas na salita sa wikang Filipino. Dahil sa mabilis na pagbabago ng panahon tungo sa modernisasyon, unti-unti nang nawawala o nakakalimutan ang sariling atin lalo na ang wika. Kaya sinunod ng mananaliksik ang mga hakbangin upang maisagawa ang pag-aaral nang mabuti. Una, inisa-isa ang mga salita mula sa dikyunaryo ni Bergaño upang makalap ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain. Ikalawa, isinaayos ang mga salita ayon sa mga sumusunod na kategorya; bigas/butil, isda/ lamang dagat, mga nakakaing hayop/insekto, prutas/gulay, herbs/pampalasa, mga kagamitan sa pagluluto, paraan ng pagluluto/paghahanda sa pagkain, mga pagkain sa Pampanga, at mga terminolohiya na may kaugnayan sa pagkain. Ikatlo, pumili ng anim (6) na responde ang mananaliksik mula sa Pampanga at kinapanayam sa pamamagitan ng Zoom Meeting upang itanong sa kanila ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain sa paraang pagpaparinig muli sa kanila ng mga salita, inalam ng mananaliksik kung ito ay ginagamit pa rin sa kasalukuyan o hindi na tuluyang naririnig. Pagkatapos makakuha ng datos, sinuri muli ng mananaliksik ang dahilan kung alin sa mga salitang ito ang naririnig pa at hindi na naririnig.
Mga susing salita: Kapampangan, Pagkain, Kultura, Diksyunaryo, at Vocabulario Abstract Robert (Robby) P. Tangtingco's article was called Bergaño's dictionary "a work of art" in Lost and Found in Translation in the 18th century. The first thing that they observed is the various dialects or languages used by their countrymen. They were assigned to different regions of the Philippines, and one of them was Fray Diego Bergaño. He was designated to Pampanga where he successfully produced a Kapampangan dictionary called "Arte dela Lengua Pampanga". From the stated dictionary, the reseacher look for words that were related to food due to the reason that Pampanga is known for its mouthwatering food and delicacies. The dictionary was used as a reference for the translation to the English language. Moreover, various dictionaries were used to look for their translated Filipino language. Due to the rapid changes and modernization, loyalty and love to our own country, specifically language, is slowly fading and dying. With this, the researcher continued the study following the due process. First, she looked for each word related to food in Bergaño's dictionary. Second, she categorized each food according to rice,grains, seafood, edible animal or insect, fruits and vegetable, herbs, cooking utensils, the process of cooking and preparing food, Pampanga's delicacies and food, and other terminologies that are related to food. Next, six respondents from Pampanga were invited to join a Zoom meeting. They were asked if which among the words listened to were related to food. Furthermore, the researcher sought if the words used are still being applied or not nowadays. Keywords: Kapampangan, Food, Culture, Dictionary, Vocabulary and Pagkilala kay Fray Diego Bergaño OSA Ayon sa Vocabulario De Pampango en Romance, Y Diccionario De Romance en Pampango na salin ni Fr. Venancio Q. Samson sa panimula ng diksyunaryo ay ipinakilala si Fray Diego Bergaño na ipinanganak sa Cervera sa probinsiya ng Palencia noong 1665 mula sa diyoses ng Leon. Taong 1710 noong labing limang taon gulang pa lamang siya ay natanggap na sa kumbento ng mga Agustinong pari sa Santa Catalina ng Badaya. Dahil sa kaniyang pagiging masigasig [92] MABINI REV IEW | Vol ume V III (2 0 1 9 )
sa pagiging pari siya ay naging opisyal na miyembro ng Order of St. Agustine o OSA. Noong siya ay 23 taon sumama siya sa mga Augustinong pari sa Maynila (Pilipinas) kasama si Fray Miguel Rubino para sa kanilang misyon dito. Umalis sila sa España noong ika-28 ng Hulyo, 1718. Ang una niyang destinasyon ay sa kumbento ng mga Augustinong pari sa Intramuros. Naglingkod siya rito ng anim na taon. Pagkatapos ay naatasan siyang mamuno sa parokya ng Mexico Pampanga. Ito ang kauna-unang parokya na pinaglingkuran niya sa Pilipinas. Nanatili siya rito ng anim na taon noong 1725- 1731. Dito niya sinimulang isinulat ang Arte de la Lengua Pampanga na nailathala noong 1729 ng mga Heswita. Marahil dahil sa pakikisalamuha niya sa mga Kapampangan doon sa Mexico ay napag-aralan niya nang husto ang salita ng mga ito. Noong taong 1731, siya ay nailipat sa bayan ng Bacolor, Pampanga. Ngunit kaagad din siyang ibinalik sa Intramuros upang manungkulan bilang examinador sinodal (promotion/assignment board) definidor espesyal na tagahalal sa triennium, halimbawa sa tagapamuno ng kumbento ng mga Agustinong pari noong 1731. Dito niya naisulat ang Vocabulario de Pampango en Romance y Diccionario de Romance en Pampango na inilathala ng mga Pransicanong pari noong 1732 at kalaunan ito ay dinaglat bilang Vocabulario en la Lengua Pampanga noong 1860 edisyon. Ang Kapampangan na si Don Juan Zuñiga ang tumulong kay Fray Bergaño sa kaniyang pagsulat ng Arte, kaya sumama siya sa Maynila sa kumbento habang ginagawa nila ito ni Fray Bergaño ang Vocabulario. Noong 1734, nang sumunod na triennium, nahalal si Fray Bergaño na tagapamuno ng mga Agustinong pari. Dito niya isinulat ang ikatlong obra niya na "Informes sobre Patronado y Jurisdiccion". Tumagal nang mahigit na labing dalawang taon sa kumbento sa Intramuros, ngunit ang nakapagtataka ay walang nakasulat na naitala si Fray Bergaño. Naging isang katanungan ito kung bakit ganoon ang nangyari. Hanggang sa naatasang muli na bumalik sa Bacolor, Pampanga noong 1734 upang mamuno sa parokya muli. Marami pa rin ang nagtataka kung bakit siya binabalik dito. Dito na siya namatay noong ika-9 ng Enero, 1747. Napag-alaman na maaaring nagkaroon ng karamdaman ang pari noong siya ay nasa kumbento sa Intramuros kaya walang naitalang obra niya sapagkat kung tutuusin wala siyang nagawa noong siya ay may karamdaman. Kaya siya ay ipinadala sa Bacolor sa huling sandali ng kaniyang buhay upang doon na siya mamalagi hangang sa paghatid sa kaniyang huling hantungan. MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [93]
Mga Layunin ng Pag-aaral 1. Nakabubuo ng talahanayan ng mga salitang Kapampangan mula sa Arte dela Lenggua Pampanga na may kaugnayan sa pagkain. 2. Nakapagpapayaman ng wika sa ating bansa bilang pundasyon ng pagkakakilanlan sa dami nang nawalang mga salita sa paglipas ng panahon. 3. Nasusuri ang mga dahilan kung bakit nawawala ang mga salita sa paglipas ng panahon. 4. Nagagamit ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain sa bokabularyo ng mga Kapampangan o maaari idagdag/ gamitin sa wikang Filipino. 5. Napahahalagahan ang sariling wika kaugnay ng mga salitang kinalap mula sa Arte dela Lenggua Pampanga na may kaugnayan sa pagkain. Mga Suliranin ng Pag-aaral Lingid sa ating kaalaman patuloy na nagbabago ang ating wika dahil ito ay buhay. Sa mabilis na pagbabago ng panahon kaalinsabay nito ang mabilis na pag-usbong ng mga salita na ating naririnig at ginagamit, ang mga salitang galing pa sa ating mga ninuno. Sa pag- aaral na ito, kakapanayamin ang anim na tagatugon na matagal nang ninirahan sa Pampanga upang iparinig muli sa kanila ang mga nakalap na salitang Kapampangan na may kaugnayan sa pagkain. Mula rito, pipiliin ng mananaliksik ang mga salitang kadalasan na hindi na nila naririnig at ang mga salitang naririnig pa rin nila hanggang sa kasalukuyan. Dito isasagawa ang pagsusuri ng mga salitang Kapampangan mula sa Arte dela Lengua Pampanga na may kaugnayan sa pagkain. Susuriin ng mananaliksik kung bakit hindi na nila naririnig ang mga salitang ito. Sa panahon ngayon, marami ang usapin tungkol sa paggamit ng wika sa ating bansa. Marahil masasagot ng pag-aaral na ito ang ilang mga usapin tungkol sa ating mga salitang opisyal na ginagamit sa wikang Filipino. Maaaring angkatin ang ilang mga katawagan sa gamit sa kusina, pagluluto, pagkain, at iba pa at gamitin bilang sariling atin sa Pilipinas. [94] MABINI REV IEW | Vol ume V III (2 0 1 9 )
Kahalagahan ng Pag-aaral Batay sa artikulo ni Robby Tantingco mapalad tayong mga Kapampangan sa pagkakaroon ng diksyunaryo na dulot sa atin ni Fray Diego Bergaño. Dahil kung noon hindi tayo natuto ng mga banyagang salita ngayon ay maraming Pilipino ang nabebenepisyo lalo na ang mga Kapampangan dahil naipreserba ang mga salita ng ating mga ninuno sa pamamagitan ng mga nilikhang diksyunaryo ng mga Español. Noon ay ginagamit lamang ito ng mga pantas o nag-aaral bilang mga iskolar kaugnay ng kasaysayan, ngayon ay napapakinabangan ang kopya na isinulat ng mga mahuhusay at bihasa sa pagsulat ng diksyunaryo. Ang pagkalap ng mga salitang Kapampangan na may kaugnayan sa pagkain ay maaaring maidagdag sa ating bokubularyo. Ito rin ay daan upang ipakilala ang mga nakagisnan na kultura ng mga Kapampangan kaugnay ng pagkain. Magagamit din ito ng mga darating na henerasyon bilang mga katawagan sa mga salitang may kaugnayan sa pagkain. Marahil ay makatutulong din ang pag-aaral sa ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino sapagkat ang mga salitang ito ay tunay na sariling atin na galing pa sa ating mga ninuno. Hindi na natin kailangan manghiram pa ng salita upang magkaroon lamang ng panumbas sa mga katawagan na may kaugnayan sa pagkain. Saklaw at limitasyon Saklaw ng pag-aaral na ito ang pagkalap ng mga salitang Kapampangan mula sa Arte dela Lengua Pampanga ni Fray Diego Bergaño kaugnay sa pagkain na naging basehan ng mananaliksik sa pag-aaral na ito. Pagkatapos ay aalamin mula rito ang mga naririnig pa at di na naririning sa kasalukuyang panahon. Susuriin ng mananaliksik kung ano ang posibleng dahilan kung bakit hindi na naririnig ang ilang mga salita at kung bakit nanatili pa rin naririnig ang mga ibang salita. Kaugnay nito inilagay ang kahulugan ng mga salita sa pamamagitan ng katumbas na salita sa wikang Ingles at wikang Filipino. Mula sa mga kahulugan na ito maaaring matutunan o malaman ang mga katawagan sa mga salitang may kaugnayan sa pagkain. Inihanay ang mga kategorya ng mga katawagan upang maging madali ang pagtingin sa mga salita. Mula rito isasagawa ang panayam sa mga tagatugon upang malaman ang dahilan kung bakit may mga salitang napanatili kaugnay ng pagkain at kung bakit bigla na lamang nawala sa bokabularyo ng mga Kapampangan. Ang mga limitasyon ng pag-aaral, MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [95]
Una, hindi lahat ng mga kinalap na salita ay nabigyan ng kahulugan sa wikang Filipino sapagkat walang katumbas na salita o hindi na mahanap. Pangalawa,kaunti lamang ang naging responde sapagkat nasa sitwasyon tayo ng pandemya. At ikatlo, hindi kasama sa pag-aaral ang kasaysayan kung kailan umusbong ang mga salita. Ito lamang ay kinuha sa mismo dikyunaryo ni Fray Diego Bergaño. Metodo Ginamit na metodo ng mananaliksik ang pagsusuri ng mga salitang may kaugnayan mula sa Arte dela Lengua Pampanga ni Fray Diego Bergaño na may kaugnayan sa pagkain. Sa pamamagitan ng paggamit ng sariling hypothesis na kinuha ang mga kahulugan ng mga salita sa diksyunaryo ni Bergaño. Pagkatapos ay isinaayos ang mga salita kaugnay ng mga kategorya nito. Tinignan ng mananaliksik kung alin ang magkakahanay ayon sa mga sumusunod na kategorya; bigas/ butil, isda/lamang dagat, mga nakakaing hayop/insekto, prutas/ gulay, herbs/pampalasa, mga kagamitan sa pagluluto, paraan ng pagluluto/paghahanda sa pagkain, mga pagkain sa Pampanga, at mga terminolohiya na may kaugnayan sa pagkain. Pumili ng anim (6) na mga tagatugon ang mananaliksik mula sa Pampanga at kinapanayam ayon sa sumusunod na pamantayan; Una, may edad na labingwalo pataas, ikalawa nanirahan sa Pampanga sa loob ng dalawangpung taon pataas,ikatlo nakakaunawa at nakapagsasalita at ng wikang Kapampangan, at ikaapat may karanasan sa pagluluto ng pagkain ng Kapampangan. Mula rito sa pamamagitan ng Zoom Meeting itinanong sa kanila ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain upang iparinig sa kanila ng mga salitang nakalap na may kaugnayan sa pagkain, pagkatapos ay inalam ng mananaliksik kung ito ay patuloy pa rin ginagamit o naririnig sa kasalukuyan o hindi na. Pagkatapos makuha ang datos, tinanong muli ng mananaliksik ang mga tagatugon kung ano sa palagay nila ang dahilan kung bakit may salitang may kaugnayan sa mga pagkain sa Pampanga ang naririnig pa at hindi na naririnig. Mula rito, sinuri rin ng mananaliksik kung ano mga posibleng dahilan kung bakit hindi na naririnig ang ilang mga salitang may kaugnayan sa pagkain at kung paano napanatili ang ilang mga salita mula sa bokabularyo ng mga Kapampangan hanggang sa kasalukuyang panahon. [96] MABINI REV IEW | Vol ume V III (2 0 1 9 )
l a r a a - g a P g n l a w p e s n o K g n a y a t a B t ) 2 3 7 1 ( o g e i D y a r F i n a g n a p m a P a u g n e L a l e d e t r A a y i h o o n m r e T l i n i a k g a P a g m a g n a p m a P a s a s n a y a n g u a k y a m g n a t i l a s a g m a s p a l a k g a P n i a k g a p g n a k i w a s a t i l a s a g m a s n a g u u h a k y a g b b g a P l i i o n p i i l i F t a s e l g n I g n a b i t ' a b i a s n o y a a t i l a s a g m g n s o y a a s a s g a P a y r o g e t a K / n a a r a p a d n a h a h g a p n i a k g a p g n a s n a t i m a g a k o t u u g a p l l / s b r e h a s a l a p m a p y a l u g / s a t u r p a n i d t a a p g n i r i r a n a g m g n y a n g u a k a g n a p m a P - a g a t a g m a s i / p o y a h o t k e s n m a y a n a p i k i k a P i g n a m a l / a d s i t a g a d l i t u b / s a g b i MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [97] n i a k g a p a s n a y a n g u a k y a m a n a t i l a s a g m a n g n i r i r a n i s o t a d a n p a l a k a n a g m a s i r u s u s g a P
Mga Talaan ng mga Salitang may Kaugnayan sa Pagkain mula sa Diksyunaryo ni Fray Diego Bergaño 1. Bigas/Butil A. Rice/Abias Mga Nakalap na Kapampangang Salita na may Kaugnayan sa Bigas/Butil mula sa Diksyunaryo ni Bergaño English abias milled rice, unhulled rice apa chaff of rice grains darac rice bran, which results from pounding rice ilao those unhusked grains of palay found among the milled grains, or among the grains of palay there is one grain belonging to another species or variety like corn lakatan glutinous rice malagatas heading of rice nasi rice pupul rice flour asas noun, grains of palay eaten from the stalks by the birds- dara freshing palay duman the grains of the glutinous rice nearing maturity, or about to mature guigut noun, the young soft of grains of palay aborning laun old crop like palay or tobacco, that is not the crop of the current year luba- broken palay, refers only to broken grains of rice pale noun, the husked grain of rice- pateragul noun, a species of palay tuliapis adjective, the palay that has empty grains B. Butil mais corn [98] MABINI REV IEW | Vol ume V III (2 0 1 9 ) Filipino bigas ipa darak malagkit kanin arina pinipig palay mais
Batay sa aking pakikipanayam kaugnay ng kategorya ng bigas/ butil sa anim (6) na nakapanayam ang salitang (ilao, asas, luba, pateragul at tulapis) ay hindi na nila naririnig, samantalang lima (5) sa kanila ay nagsabing hindi na rin naririnig ang salitang ( malagatas). Isa sa kanila lamang ang nagsabi na naririnig pa rin niya ang salitang ito dahil siya ay dating taga baryo at doon niya ito naririnig sa pamamagitan ng mga salitaan ng mga matatanda. Naitanong din ng inyong lingkod kung ano sa palagay nila kung bakit halos hindi na naririnig ang mga ibang salita kaugnay ng mga bigas/butil. Ayon sa kanila hindi na nagagamit ito dahil naging moderno na ang paraan ng pagtatanim ng palay. May iba't ibang paraan na gamit ang mga makina o teknolohiya upang mapadali na ang pagtatanim ng palay o bigas. Nakararami rin sa kanila ang nakatira na sa siyudad at hindi na sila nagagawi sa baryo kung saan madalas nilang naririnig ang mga salitang ito. Ang dahilan naman ng iba ay halos ayaw manahin ng mga anak ng mga magsasaka ang kanilang trabaho sapagkat ang ninanais nila ay magtrabaho sa opisina o kaya naman maging propesyunal sa ibat't ibang larangan kung kaya't wala na halos nagtatanim ng palay. 2. Isda/Lamang Dagat A. Isda/Asan Kapampangan English Filipino apap fish called silver;sea bass apahap asan fish isda ayungin noun, a small fish, silver perch ayungin baculi a small fish from the sea badbad a species of fish caught from the sea bakalo cod fish bakalaw balanak mullet fish balanak bangus milkfish bangus batalay neddle fish, horn fish bia-species of goby, small white fish (ctenegobius criniger) found both rivers and the sea isdang sungay bisugu noun, marine fish (genus nemipterus) without scales in one part of its body and reddish in color bisugu buan-buan noun; delicious fish, spiny and with white scales like sword MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [99]
Kapampangan English bundalag noun, small fish or fingerlings so called in the sense that the puga, roes, fish eggs bulig mudfish cabasi noun; a kind of fish; also a kind of texture dilis lick, small white fish, good to eat gurami species of fresh water fish itu catfish kanduli sea cat fish likauk is a freshwater fish. This is a small bangus-like fish that teems in ponds after flood or rain, preferred for their small roes puga). liwalu also gave its name to such places as Maliwalu (in Bacolor and Tarlac City) and Caluluan (Ca-liwalu-wan, in Concepcion). Incidentally, the Historical Data Papers of Concepcion call it archer fish.This fish is known for prolonged living without water hence the name "liwalu", meaning "luwal" or outside (the waters). pingo spade fish piskador kingfisher puga eggs of fish quitang noun, a fish called by its name sapsap is commonly available in Philippine markets. It is often used as main ingredient in cooking Filipino favorite fish stews like paksiw and pangat. salmon salmon talakituk a species of fish tag-gan-; noun, swordfish talimusak long-tailed gory fish tambakul yellowfin tuna fish tamban noun, a sardine, species of fish tinapa smoked fish [100] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 ) Filipino puga dalag dilis hito kikiro piskador puga sapsap salmon talakitok tambakul tamban tinapa
B. Lamang Dagat Kapampangan English Filipino alamang small shrimp alamang alimasag small crab maliit na alimago calantipay species of oysters talaba damucu noun, species of talangca, little black crabs itim na talangka ema crab alimango kanturi mussel, species of edible clam tahong pacuis noun, a small crab-like crustacean, an adult pacuis is called talangka-crablets paro shrimp hipon parus-parus clam, shellfish halaan posit squid pusit sulib mussels, in English, are a type of bivalve mollusk that could be found in freshwater lakes, streams, and creeks, and the inner-tidal zone where oceans meet the shore. tahong susu snail suso talaba noun oyster, its shells are used in making limestones talaba talangka small crab talangka ulang lobster; prawns, large shrimps ulang Samantalang sa kategorya naman ng isda/ lamang dagat ang ilang mga katawagan ay nawala tulad ng mga salitang (badbad, pingo, at quitang) silang lahat na anim (6) ay nagsabi na hindi na nila naririnig ang mga salitang ito sa pang-araw-araw na kanilang salitaan, lima (5) naman sa kanila ay nagsabi na hindi na naririnig ang mga salitang (baculi,batalay, buan, at piskador), apat (4) naman ang sumagot na hindi na nila naririnig ang mga salitang (bundalag at talimusak). Ayon sa kanila ang dahilan marahil na hindi na tuluyang naririnig ito sapagkat limitado na lamang ang mga isdang mabibili sa palengke. Halos binibili na rin nila sa ibang lugar ang mga isdang binebenta. Dati rati ay sagana rin sila sa mga isda dahil napapalibutan ng ilog ang Pampanga. Ngunit noong pumutok ang Bulkang Pinatubo wala na halos makukuha sa mga palaisdahan sa Pampanga dahil natabunan na ito ng lahar noong pumutok ang bulkan. MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [101]
3. Mga nakakaing hayop at mga insekto A. Mga Nakakaing Hayop Kapampangan English Filipino abiac very young pig or newly born biik ayup bird ibon babi pig baboy babing dicut wild pig baboy ramo baka cow baka bibi duck bebe bigac piglet biik cambing goat kambing damulag carabao kalabaw dumara wild duck itik guya baby cow batang baka kabayu horse kabayo manuk chicken manok pati-pati dove kalapati pitsun young pigeon batang kalapi tugak frog palaka B. Mga Insekto kamaru crickets kuliglig salagubang beetle salagubang Kaugnay naman ng mga hayop at insekto kaunti lamang ang hindi na nila naririnig na salita tulad ng (abiac) anim (6) sa aking mga nakapanayam ang nagsabi na hindi na nila naririnig ang salitang ito. Apat (4) naman sa kanila ang nagsabi na hindi na nila naririnig ang mga salitang (dumara, at guya). Ang maaaring dahilan ay limitado na lamang ang mga makikitang hayop/insekto sa kasalukuyan panahon sapagkat halos wala na rin sa kanila ang naninirahan sa mga baryo kung saan makikita madalas itong mga uri ng hayop na ito. Maaari rin na ang ilan sa mga ito ay dinala na mga Kastila noon sa ating lugar, ngunit noong umalis na sila ay hindi na rin naparami ito. [102] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
4. Prutas at Gulay A. Prutas Kapampangan English abukado avocado anonas or anunas noun. A tree (annona veticulata) and its edible fruit commonly known. A barrio in Angeles City, at the southern. baibas guava, the tree and its fruits balubad cashew, noun. Small edible fruits buku coconut, noun, fruit of gugu bulacus vine (wake). Malabulacus, the ankle, or kneecaps for having the shape of the bulacus. Bulacus, the name of barrio of Masantol, Pampanga bungulan noun, variety of bananas light green even when ripe, about ten inches long butulan- noun. A species of banana, whose fruits have seeds; the fruits are said to be medicinal for one who is suffering loose bowels cabuyao noun, wild orange or lemon- food cooked in the juice of the cabuyao cainitu star apple calamunding noun; a tree belonging to the genius of citrus, of the species of lemons camatsilis noun, a tree well known, useful, in many ways according to the flora. catmon noun, a wild tree that bears orange- like fruits which are very sour castanyas chesnut dalandan noun, species of citrus, fruits are orange in color, aslo called cajel. dalayap noun, lemon to use it in preparing some foods' the food in which it served as an ingredient duat noun, tree with fruits similar to some berries galayan a species of bananas, that is smaller than the tanduque guyabanu soursop MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [103] Filipino abokado anonas bayabas kasoy buko saging cabuyao kainito kalamansi kamatsili katmon kastanyas dalandan dayap duhat sagin guyabano
Kapampangan English isip noun, a small dioecious tree, (antidesma bunius), 4-10 m. high, with red fleshy ovoid edible fruits that make also excellent jam and wine. It is called bignay in tagalog. lucum noun, a tree whose friut is very sour luyus noun, a species of palm tree. The betel palm and its fruit mangga a large Indian tree cultivate widely for its fruits mansanas apple mansanitas small; plum like tree and fruit milun melon pakwan watermelon peras noun, the pear tree and its fruit, which are fleshy, juicy, sweet pomes, varying in color between yellow-green and russet, usually tapering at the tem from a bulbous base picu- noun, a species of mango whose fruits are not very sour when green puru noun, the small fruits of samat and bee when they appear on the samat, they are very thick and deme great quantity saba noun, a species of banana called banana bishop sagin banana; noun, small red seed saga fruit also known as cansasaga sampaluk tamarind santul santol tree and its fruits saragwelas a tree (spondias purpurea), and its fruits saresa tiny cherry sicu chico the fruit talang noun, the mabolo tree and its fruit, reddish like the sun when it is colored red as it is near the horizon taramindu green tamarid taranati a well known tree whose friut and flowers are useful in Medicine ubas grapes ungot noun, coconut, the palm tree and fruit [104] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 ) Filipino bignay luyus mangga mansanas maliit na mansanas milon pakwan peras maliit na mangga saba sagin sampalok santol sinigwelas alatiris chico mabolo berdeng sampalok balimbing ubas niyog
B. Gulay Kapampangan English ange ginger like turmeric apulid noun, a dark round root crop of a grass the size of marbles which is edible when boiled, verb apalaya bitter gourd balasenas eggplant balatung monggo seeds bitsuelas or bichuleas noun, a species of kidney beans, shorter than the camangiang, string beans; it is commonly known as Baguio Beans. bule noun, certain vegetable, like the bean plant ang its pods;there are also bulae and patani. camanyang string beans camansi noun, species of tree (artocarpus camansi) of the bread fruit family, its fruits are cooked in vegetable camatis tomatoes camuti sweet potato camuting dutong cassava cangcong Water Spinach carrot noun, a biennial plant, whose yellowish red root require vernalization gandus noun; gabi an edible root crop, like coleworts/ yams,camote gisantis sweet peas laya ginger lain leaves or stem of gandus or gabi langguc noun, tender shoots, or tips of the creeping plant like that of squash, camote, cangcong and other climbing/creeping plants languas noun, a root crop, like ginger, pungent root kulubasa squash labanus radish laya ginger litsugas lettuce malungge horse radish tree MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [105] Filipino luyang dilaw ampalaya talong monggo Baguio Beans patani kamanyang kamansi kamatis kamote kamoteng kahoy kangkong carrot gabi gisantes luya laing kalabasa labanus luya lettiugas malungay
Kapampangan English Filipino mustasa noun, a vegetable (genus Brassica) with pungent leaves and yellow flowers and pods of tiny roundish seeds mustasa okra is a vegetable that consists of long green parts containing seeds. okra patani lima beans patani patatas potato patatas patola noun, a sponge gourd with elongated pulpy fruits which are edible patola petsay pechay petsay pipinu cucumber pipino puso ning saging banana blossom puso ng saging repolyu cabbage repolyo sayoti sayote sayote singkamas turnips singkamas sitsaru green peas sitsaro tulud tops, the young sprouting leaves of plant usually used as vegetable dulo tugui noun, species of sprouts toge ubi noun, a species of root crop ube Ang ilang naman mga katawagan sa kategorya ng mga prutas/gulay ay hindi na rin naririnig tulad ng mga salitang (bulacus,cabuyao,galayan, lucum at languas), anim (6) sa aking mga nakapanayam ang sumagot na hindi na nila tuluyang naririnig ang mga salitang ito, lima (5) naman sa kanila ang nagsabi na hindi na rin naririnig ang mga prutas/gulay na ito (catmon,isip, at saga), apat (4) naman sa kanila ang nagsabi na hindi na naririnig ang salitang (bungulan,puru, at gisantis) sa katawagan ng mga prutas/gulay. Ayon sa kanila ang maaaring dahilan kung bakit hindi na rin halos naririnig ang mga katawagan na ito ay kadalasan sa mga pamilihan na nakukuha ang mga ito tulad ng pagbili sa tindahan na malalaki o grocery store na nakakabili nito. Samantalang noon ay halos nasa bakuran lamang ang prutas/gulay na maaaring sungkitin o abutin lamang. Halos hindi na rin mahilig magtanim ng mga prutas/ gulay ang mga henerasyon ngayon. Mas gugustuhin pa nilang bumili kaysa mahirapan na kumuha pa ng mga prutas./gulay. Kaya naman ganoon na lamang ang mabibili [106] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
nila. Limitado lamang ang pagbili nila sa grocery tulad ng mansanas, ubas, dalandan, saging at pakwan na kilala o naririnig ng mga kabataan sa kasalukuyan o yung mga karaniwang prutas /gulay na nabibili sa mga pamilihan. Nabawasan din ang pagdinig ng mga salita kaugnay ng mga gulay sapagkat ayaw na nilang magtanim. Naging abala na rin ang mga tao ngayon dahil sa mga gadgets lalo na ang mga kabataan imbes na matuwang umakyat sa puno at mamitas ng mga bungang kahoy halos nasa bahay na lamang at naglalaro ng mag iba't ibang palaro sa komputer o teknolohiya kung kaya't nawawalan na sila ng panahon na mamitas ng prutas/gulay. Samantalang sa bukid naman ay halos matatanda na lamang ang mga mahilig magtanim ng gulay at kumain nito. 5. Herbs at Pampalasa A. Herbs Kapampangan English Filipino anis noun, herb (pimpinella arnisum) with aromatic seeds, anise, used in flavouring some dishes, or as an antidote to ascario anis atswiti annato seed aswete api lime apog bulaklak sagin banana flower bulaklak ng saging bulong laurel bay leaf is a herb that is commonly used in cooking. The leaf and oil are also used to make medicine. laurel libato noun, an edible herb that is known as Malbar nightshades; it is sometimes used as substitute for spinach oreganu oregano leaves oregano payung-payungan mushroom kabuti putat noun, known tree, to each a dish with sauce of its leaves sasa nipa palm sasa suli noun, shoots of banana bulaklak ng sagin tangle capampangan tree; leaf seasoning, fragrant premma tree and its leaf. Its aromatic yellow- green young leaves are used as aromatic herbs in cooking several dishes alagaw tulud tip of the leaves murang ng mga dahon MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [107]
Kapampangan English Filipino wansoy noun, coriandrum sativum; coriander herb, cultivated for its leaves that are used for food seasoning and its seeds that are used in confectionary and in flavouring liquior wansoy B. Pampalasa Kapampangan English Filipino asin salt asin aslam vinegar suka bawang garlic bawang calamansi lansi noun, the sediment of honey, hard sugar kalamasi dalayap lime tree dayap larang anis cayenne pepper siling labuyo larang berde green pepper siling berde larang maluto bell pepper siling pula larang pamaksi long chili, chili for sinigang, It is commonly used in Philippine cuisine to spice up dishes like sinigang, dinuguan, pinangat, kilawin, paksiw, and sisig siling pamaksiw paminta black pepper paminta sibuyas onion sibuyas patis fish sauce patis pulut is extracted like sugar cane pulut mayumu sugar asukal taba cooking oil mantika toyu soy sauce toyu Sa kategorya ng mga herbs/pampalasa. Sa anim (6) na nakapanayam halos naririnig pa rin nila ang mga salitang may kaugnayan sa herbs/pampalasa. Ang mga salitang kaugnay nito ang hindi na nila naririnig na salita (libato at putat). Sumagot naman ang apat (4) na hindi na nila naririnig ang salitang (suli at wansoy). Kung mapapansin ninyo kaunti lamang ang mga salitang hindi na nila naririnig. Dahil ang mga Kapampangan ay mahilig gumamit ng mga herbs/ pampalasa sa pagluluto ng mga pagkain dahil para sa kanila ito ang nagpapasarap sa lutong Kapampangan. Hindi sila matipid sa mga sangkap na ginagamit nila sa pagluluto, dahil mahalaga sa kanila [108] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
ang lasa na malinamnam o masarap (mayaman sa Kapampangan). Kaya nga kilala ang mga Kapampangan na masarap magluto. Noon halos matatagpuan din sa bakuran, o makukuha sa tabi-tabi ang mga herbs/ pampalasa sa pagkain. Samantalang ngayon ay halos binibili na sa tindahan. Dahil wala nang masyadong pananim nito. Ang dahilan ng aking mga nakapanayam kaugnay ng mga salitang hindi na naririnig ay marahil hindi na ito ginagamit sa pagluluto. Dahil marami na rin nadagdag na mga instant na nabibili ng mga herbs/pampalasa tulad ng pangsinigang, pang-adobo, at iba pang pagkain. Hind na rin kilala ng mga Kapampangan ang ilang mga salita dahil wala na ring nagbebenta nito sa mga tindahan. 6. Kagamitan sa pagluluto Kapampangan English Filipino Atbac barbeque stick pantusok abrilata can opener pambukas ng lata alu pestle halo asong bato mortar pandikdik bandiadu platter bandihado balangga wide mouth cooking pot bangga banga jar garapon batya wash tub batya calamba noun; a large narrow mouthed pitcher, aslo known tabaon. malaking pitsel calang a brazier or earthenware stove used in cooking lutuan campit a knife used in cutting up betel nuts or paring off a quill kampit daba large cooking pot malaking palayok daldakan chopping board sangkalan galung noun, large jar, or narrow mouthed pitcher galon imbudu funnel imbudo iua noun, a knife like two-edged kutsilyo laiyi noun, a point (knife) like that of knife, pointed knife lianera noun, molding pan for leche plan lanera lumbo small pitcher, jar, or banga maliit na pitsel luru noun, a little knife for peeling pambalat MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [109]
Kapampangan English Filipino kawali frying pan kawali kingke kerosene lamp gasera kubyertos silver ware kutsara at tinidor kuran pot ( earthen) palayok kutsara spoon kutsara kutsarita teaspoon kutsarita kutsarun laddle malaking sandok kutsilyo knife kutsilyo mangcoc noun, a cup to drink water from mangkok paldupan noun, braizer, pan to hold coals, heat fire pan (parilla) palang bolo kampit palanggana basin batya pamutut cutter pambunot parilya broiler ihawan pugun oven pugon rodilio o rondilio noun, roll, roller, cylinder, rolling pin used in dough pambuli sanduk noun, scoop, a big spoon sandok tabak bolo tabak tagnan wood choping board sangkalan tagu strainer salaan talyasi iron vat for cooking bakal na lutuan timba bucket; pail timba tinidur fork tinidor tuitui noun, a large Chinese jar malaking garapon yatab noun, a knife used in cutting stalks of grain, one after the other itak Sa kategorya naman ng mga katawagan sa mga kagamitan sa pagluluto sa kusina ng mga Kapampangan,sinagot ng anim ( 6) na aking nakausap ang katanungan na "Alin sa mga salita ang hindi mo na naririnig sa kasalukuyan?" Narito ang mga salitang hindi na nila naririnig (calamba, daba, iua, laiyi, lumbo, luru, kinge, paldupan, tuitui, at yatab). Marami-rami ang mga salitang may kaugnayan ang hindi na nila naririnig, ang lima (5) naman sa kanila ay hindi na narinig ang salitang (rondilio) na ang ibig sabihin ay rolling pin o pangpatag. Apat [110] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
(4) naman sa kanila ang sumagot na hindi na nila narinig ang mga salitang (alu at talyasi). Kung mapapansin natin medyo marami-rami ang mga hindi na naririnig na salitang may kaugnayan sa kagamitan sa pagluluto ayon sa pagsagot ng anim na nakapanayam. Una, ayon sa kanila ang dahilan kung bakit hindi na naririnig ang mga salita ito ay baka salita o katawagan ito ng mga Kastila noong unang panahon. Ikalawa, mahilig nang bumili na lamang na luto na pagkain ang mga tao dahil wala na silang panahon na magluto. Ikatlo, hindi na nila nakikita ito sapagkat hindi napreserba ang mga kagamitan ng mga pinagpasahan nito. Ikaapat hindi na itinuturo sa paaralan ang mga katawagan. Ang karaniwang itinuturo ay wikang Filipino at Ingles na katawagan sa mga kagamitan kaya nawawala na ito sa mga bokabularyo ng mga Kapampangan. At ikalima, naging moderno na ang mga kagamitang pangkusina sa kasalukuyan tulad ng microwave, air fryer, salad master, oven, at iba pa. 7. Paraan ng Pagluluto at Paghahanda A. Paraan ng Pagluluto Kapampangan English Filipino bantilao adjective, half cooked or half roasted bahagyang luto derang grill ihaw gisa saute gisa gogo to stir haluin hilabos to scald in saltwater halabos lagat raw fish/shrimp soaked in vinegar and other condiments lagat lutu adjective, stewed/sauted lutuin mag-ornu kiln Tapahan ningnang to broil ihaw paksi is a Filipino style of cooking, whose name means "to cook and simmer in vinegar." Common dishes... Filipino Heritage: The Spanish colonial period (17th. Filipino Heritage. paksiw pais to heat something wrapped in leaves ike a poultice in order that it can expand and softened by the heat iinit piritu to fry prito sigang is a soup or stew characterized by its sour and savoury taste most often associated with tamarind sigang MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [111]
Kapampangan English sisig a Filipino cuisine that pregnant Capampangan women in olden years would crave for to relieve early pregnancy stage comfort siyang currently on stove or in - process of cooking tapa adjective, meat or fish cut open or sliced slantingly streched wide, marinated in salt and vinegar, and later is roasted of fried for eating pesa noun a certain recipe for cooking fish esp. the dalag B. Paghahanda Kapampangan English angat slightly raised angcac noun, red liquid yeast used in putting color to fermented fish or small shrimps balutan wrap bangal cut and divided into pieces bicang to divide to break open the shells budbud sprinkle; scattering balictad adjective, a thing turned upside down inside out daingan to jerk fish; dried fish dunutan smash gilit cut guili adjective, cut or sliced lengthwise by sliding the knife ibabad to soak lauc to mix the ingredients palambutan noun, softness, to keep tender pututan to cut into pieces salac siffter/strain samut to mix or add the ingredients tabakan to chop tadtaran to chop into pieces tungi noun, a spit or stringger that is the stick or string or spit of for roasting [112] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 ) Filipino sisig iluto tapa pesa Filipino iangat nang kaunti balutin hatiin ibuka budbod baliktad daingan lamasin maliit na hiwa hiwa-hiwain babad haluin palambutin putulin sala ihalo tadtarin tungi
Ayon naman sa mga kategoryang may kinalaman sa mga paraan ng pagluluto/ paghahanda, medyo pabawas na nang pabawas ang pagdinig sa mga salitang ginagamit. Sa anim (6) na nakapanayam ang salitang (pais) ang hindi na nila naririnig. Ang apat (4) naman sa kanila ay ang salitang (bantilao) ang hindi na nila nariring. Sa pagluluto ng pagkain abala pa rin ang mga Kapampangan sa paghahanda nito. Hindi basta-basta iniluluto ang mga pagkain na walang paghahanda. Mula sa sangkap hanggang sa paraan ng pagluluto/paraan ng paghahanda para sa isang putahe. Ayon sa mga nakapanayam hindi rin masyadong nagbago ang paraan/paghahanda ng mga pagkain sa mga Kapampangan dahil sinisigurado nilang nasusunod ang mga hakbangin bago magluto upang makuha ang lasa na ninanais nila sa pagkain. Dahil para sa kanila kapag hindi sumunod sa mga hakbangin na ito ay mag-iiba ang lasa ng pagkain. Sa mga hindi na naririnig na salita, marahil ay may iba nang katawagan sa paraan ng pagluluto ngunit ito pa rin ang ibig sabihin. Tulad ng salitang (pais) na ang ibig sabihin ay iinit o isalang sa kalan. Sa paghahanda/paraan naman ng pagluluto talagang sumusunod sa tamang hakbangin ang mga Kapampangan upang maging masarap ang pagkain.Sinasabi kapag sumunod ka sa mga tamang paraan sa pagluluto siguradong magiging malinamnam ang luto. Sa simpleng pagsunod sa mga paraan na ito ay nakararagdag ng saya sa mga kakain ng pagkain at syempre sa nagluto lalo kung nasarapan ang kumain ng kaniyang niluto. 8. Mga iba't ibang pagkain sa Pampanga A. Gawa sa bigas Kapampangan English Filipino Kalame rice pudding kalamay Suman bulagta noun, glutinous rice roll with lye wrapped in banana leaf into a thick flat and rectangular in shape, and 2 pieces of it tied together with the folede sides facing each other and is it served without its wrapper. Capampangan customarily serve it sprinkled with latik or freshly grated coconut meat and sugar. suman sa liya Suman bulong/ nasi noun,glutinous rice cooked in coconut milk and seasoned with salt or sugar, then rolled and wrap in a banana leaf. suman MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [113]
A. Gawa sa bigas Kapampangan English Filipino Suman camuting dutung noun, cassava roll,usually wrapped in banana leaf. suman mula sa kamoteng kahoy Tamales is derived from the Mexican tamal (in the Philippines, it is never reffered to as tamal, always tamales), but in place of the corn flour, Filipino Tamales are made with ground rice. tamales B. Mga iba pang pagkain Kapampangan English Filipino bulanglang vegetable stew sinigang buru adjective, a thing put in salt, cured in salt, like fish, santol buro burong daing salted fish dried in binurong daing pindang dried beef or pork jerked by substitution it is venison.And is called thus, not precisely because it is salted, but that if sliced extensively in thin long pieces the sun tocino Pagdating naman sa mga katawagan sa pagkain nakatutuwang marinig mula sa anim (6) na nakapanayam na hanggang sa kasalukuyan ay naririnig pa rin nila ang mga binanggit na mga pagkain ng mga Kapampangan tulad ng mga kilala sa Pampanga, (Kalame, Suman Bulagta, Suman bulong/Nasi Suman, Camuting Dutung, Tamales, Bulanglang, Buru, Burong daing, at Pindang). Marahil nalalasap pa rin ang mga pagkain na ito hanggang sa kasalukuyan sapagkat naipasa ng mga ninuno nila ang mga sangkap at paraan kung paano iluto ang mga pagkain. Isa rin siguro sa dahilan ay mahilig kumain ang mga Kapampangan at laging may handaan. Makikita pa rin sa hapag kainan ang mga iba't ibang uri ng pagkain tuwing may kainan kung kaya't napanatili nilang ihain ang mga pagkain na ito tuwing may kainan o okasyon. Bagama't marami na rin ang nadagdag na mga iba't ibang klase ng mga pagkain sa mga Kapampangan hinahanap-hanap pa rin nila ang kanilang mga orihinal na pagkain. Maging ang mga Kapampangan na nangibang bansa na ay nailuluto pa rin o inihahain pa [114] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
rin ang mga pagkain na ito kaya naman nagiging sikat o kilala ito hindi lamang sa Pilipinas kundi sa iba pang bansa. 9. Terminolohiya sa Panlasa at iba pang salita kaugnay ng mga pagkain A. Terminolohiya sa Panlasa Kapampangan English Filipino makunyat tenstile makunat malat salty maalat malansa fishy malansa malasa tasty malasa malutong crispy malutong manyaman delicious or taste good masarap maslam sour maasim mayumu sweet matamis mapait bitter mapait mapali hot maiinit maparas pungent taste, like that of pepper, or chilli mahanghang marimla cold malamig masalpak acrid in aste mapakla mataba oily mamantika matabang tasteless matabang matabsing salty of water matabsing matakman to taste the food matikman B. Iba pang mga salita kaugnay ng mga pagkain Kapampangan English Filipino Butactac to eat too much Kumain nang marami cumul chew, is said of one who chews with the mouth closed nguya danup starving; famine; hungry gutom duluc adjective; a burned thing, i.e. one that has burn in some part nasunog duay noun' disordered appetite, like gluttony, or of lust walang gana e-lutu uncooked over softness due to over cooking hindi luto galucguc noun, rumbling sound of the stomach or the small intestines due to hunger or gastric reaction kumakalam MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [115]
Kapampangan gisan labug linamnam mabaknal mabsi makapangan malabno malansa malasadu maglimid mangalug Mangan manian matimagas matako- minindal maumok mayapi melangi migyelo sagiwa samul sanipan siningo sislam subu tacman tagan tau tiltil English consumed noun, sesuality of thing, pleasantness like coconut delicious chocked bow; full to be able to eat diluted smell of fish half cook to eat what has been store up like a boy, or houseold/servant food of dainties/tidbite to search not to fruits, but in the manner of one who goes to kitchen after having taken meals, to take whatever remains in the pots, or on the plates, and eat again eat to eat fish only, without rice one who is already eating the dessert greedy to eat snacks spoiled fish flaming to dry up melaso-melted frozen fresh active verb and its infinitive manyamul to eat by taking the food by fistfuls, like rice one whose windpipe is chocked by the liquid he drank to evaporate acidity active verd, sumubu and its infinitive manyubu to bring a morsel of food to mouth to taste noun, leftover of food in a meal food prepared during a feast or party dipping into liquid [116] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 ) Filipino inubos malinamnam nabilahukan busog makakain malabnaw malansa malasado sinasahid naghahaloghug kain nanghihimagas matakaw magmiryenda bilasa umaapoy natuyo nagyelo sariwa isubo nang buo nasamid sumingaw umaasim subo tikman tira handa sawsaw
Ang panghuli ay ang kategoryang nag-uugnay sa mga terminolohiyang may kinalaman sa pagkain. Ayon sa mga kasagutan ng anim (6) na nakapanayam ang mga salitang (cumul, duay, at manian) ang mga hindi na naririnig ng mga Kapampangan na may kinalaman sa pagkain. Ang mga Kapampangan ay medyo kritiko pagdating sa pagkain dahil nga naman masarap silang magluto. Kung kaya't may mga naging katawagaan sila sa mga iba't ibang lasa na kanilang natitikman. Sa pagluluto naman sinisigurado nilang maayos at masarap ang pagkaluto nito kasi kapag hindi nangyari ito maraming sasabihin o komento ang mga Kapampangan. Sa gawi naman sa pagkain kahit gaano ka kagutom kailangang banayad pa rin ang kilos upang hindi mahalata ang pagkagutom. Partikular ang mga Kapampangan kung paano ang paraan ng pagkuha ng pagkain at kung paano ito kainin kung kaya't may iba't ibang terminolohiya sila. Marahil ayon sa mga nakapanayam, kaya hindi na naririnig ang mga terminolohiyang nabanggit dahil nag- iiba-iba na rin ang mga gawi ng mga Kapampangan sapagkat sila ay nahaluhan na rin ng ibang lahi. Nagkakaiba-iba na rin ang kanilang katawagan o terminolohiya. Halos din kasi "Tagalog" ang salitang ginagamit ng kanilang mga anak sapagkat inihahanda na nila sa paaralan upang hindi mahirapan na umintidi ng wikang Filipino pagdating sa pag-aaral. Nakalulungkot ngang isipin na sa anim (6) na nakapanayam, lima(5) sa kanila ang may anak na nagsasalita ng Tagalog maging sa bahay o pang-araw-araw na komunikasyon kaya hindi na sila marunong magkapampangan. Ito rin ang matinding dahilan kung bakit hindi na nila alam ang mga terminolohiyang may kinalaman sa mga pagkain. Maging sila bilang magulang ay hindi na nila naituturo o naipapasa sa kanilang mga anak ang mga terminolohiyang ito na may kaugnayan sa pagkain sa mga Kapampangan. Pagsusuri ayon sa nakalap na mga datos Batay sa anim na nakapanayam na mga taga Pampanga na namalagi sa lugar ng ilang taon, sadyang nakalulungkot na may mga salitang kaugnay sa pagkain na tuluyan nang nakalimutan. Ang pangunahing dahilan nila ay hindi na naririnig ito sapagkat ang mga matatanda na lamang noong unang panahon ang nagsasalita nito. Halos mga nakatira rin sila sa siyudad kung kaya't limitado na lamang ang paggamit ng mga salitang may kaugnayan sa pagkain. Tulad ng mga may kaugnayan sa butil/bigas. Dati ay madalas nilang naririnig ang MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [117]
mga salita sapagka't halos sa bukid o sa baryo sila namamalagi kung kaya't naririnig nila ito mula sa kanilang mga ninuno. Maging ang mga kasangkapan sa kusina dahil halos minana pa nila ito sa kanila. Maging sa paaralan ay hindi na itinuturo ang mga partikular na katawagan sa mga gamit sa kusina sa wikang Kapampangan kaya hindi na alam ng mga bagong henerasyon ang mga katawagan noon sa mga gamit sa pagluluto. Wikang Filipino ang ginagamit na wika bilang midyum ng pagtuturo kaya ang alam na katawagan ng mga kabataan ay Filipino hindi Kapampangan. Sa pagpapatuloy ng mga ganitong gawi maaaring tuluyan nang mawala sa bokabularyo ng mga Kapampangan ang ilang mga salitang may kaugnayan sa pagkain. Para sa akin, isang malaking panghihinayang dahil galing pa sa ating mga ninuno ang mga salitang ito. Sana ay maipreserba pa ito at gamitin pagkatapos marinig uli ang mga salita. Kung pag-aaralang mabuti ang ating wika at gagamitin patuloy na lalawig ito at makatutulong para sa ating bilang mga Kapampangan o ano pa mang diyalekto. Kongklusyon Kilala ang mga Kapampangan na masarap magluto saan man sa Pilipinas. Kaya nararapat lamang na magkaroon ng sariling katawagan sa mga salitang may kaugnayan sa pagkain ang mga ito. Napagtanto ng mananaliksik na sa simula't simula ng pamamalagi ng mga Kastila sa ating bansa marami na ang mga umusbong na salita kaugnay ng mga pagkain sa Pampanga. Sa pag-aaral na ito sa pangangalap pa lamang ng mga salita mula sa sa Arte dela Lengua Pampanga ni Fray Diego Bergaño kaugnay sa pagkain ito, patunay na mayaman ang ating bansa sa wika. Kaya hindi dapat isinasantabi ang mga salitang ito sapagkat narito na ito bago pa dumating ang mga mananakop. Batay sa mga resulta sa pakikipanayam napag-alaman ng mananaliksik na nawala ang ilang mga salita dahil sa mga sumusunod; una hindi na ito ginagamit sa pang- araw-araw na komunikasyon nila kaugnay ng mga pagkain. Ikalawa halos wikang Tagalog na rin ang ginagamit ng bagong henerasyon ngayon sa Pampanga sapagkat isa itong hakbang para ihanda ang mga bata pagpasok sa paaralan. Ikatlo lumipat na sila sa mga lungsod mula sa baryo kung saan nila naririnig ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain mula sa mga nakatatanda roon. Ikaapat halos namimili na ang mga residente sa mga grocery store kaya ang ilan mga sangkap na tunay [118] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
ay nawawala na kapalit nito ay ang mga instant. Napatunayan din sa pag- aaral na ito na kapag hindi na ginagamit ang mga salitang ito ay tuluyan nang mawawala. Kaya't hangga't maaari'y huwag nating hahayaan na maglaho na lamang nang basta- basta ang ating wika. Dapat patuloy pa rin ang paggamit, pagtuklas,pagpapayaman, at pagpapahalaga nito. Sapagkat pamana pa ito ng ating mga ninuno at tunay na sariling atin na maaaring magpapakilala sa ating pagkatao bilang mga Pilipino. Mga Rekomendasyon sa Pag-aaaral 1. Maaari itong gamitin ng mga guro sa Technology Livelihood Education kaugnay ng pagluluto partikular sa Pampanga. 2. Dagdagan pa ang mga salitang kinalap. 3. Maaaring magkaroon pa ng sarvey kung nais pa rin gamitin ang mga dating ginagamit ng mga Kapampangang salita na may kaugnayan sa pagkain. 4. Dagdagan pa ang mga kaugnay na pag-aaral. 5. Ipatingin sa isang editor ang kabuuan ng pananaliksik. Kaugnay na mga pag-aaral Mula sa aklat na Memories of Philippine Kitchens na sinulat nina Amy Besa at Romy Dorotan sa pahina 122 ang Pampanga ay isa sa mga pinakamatagal na probinsiya mula sa kasaysayan. Kilala ito sa pamamagitan ng pagkain at mahuhusay na tagaluto. Sa kanilang pagbisita sa Sta. Rita Pampanga, nagkaroon sila ng pagkakataon na makita ang gumagawa ng turrones de casuy at sansrival mula sa Lansang Delicacies bakery nasaksihan nila kung gaano kahusay ang mga Kapampangan sa mga paggawa ng iba't ibang pagkain. Dahil sa kanilang paglalakbay naitala ang mga kuwento sa likod ng mga pagkain at kung paano ito inihahanda kung bakit ito iniluluto. Sa pagsasagawa ng Diksyunaryo ni Edgie Polistico sa kaniyang metodo na self-styled research nakatulong sa kaniya na makalikha ng " first-of-kind dictionary" na kinabibilangan ng mga lokal at etnikong dayalekto, na may mahabang listahan ng mga pagkain, pagluluto, at iba pang mga termonolohiya kaugnay ng mga pagkain na hindi karaniwang napapakinggan o nababasa. Sa kaniyang aklat hindi na kailangan ang maglakbay sapagkat dito malaman ang mga katutubong katawagan MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [119]
sa pamamagitan ng kaniyang pananaliksik matatagpuan na rito ang aktwal na salita kaugnay ng mga iba't ibang pagkain sa Pilipinas. Sa aklat na Kulinarya " A Guidebook to Philippine Cusine na sinulat nina Glenda Barreto, Conrad Calalang, Margarita Fores at el. Nakasaad sa paunang salita ng aklat na ang pinakamagandang paraan na makilala ang kultura ng isang lugar o bansa ay ang pagkilala sa mga pagkain nito. Ang pangunahing layunin ng kanilang ginawang aklat ay mabahagi ang kanilang talento at kaalaman nila sa pamamagitan ng malalim na pag-unawa at pagpapahalaga sa kultura ng bansang Pilipinas kaugnay ng mga pagkain. Ayon sa aklat na may pamagat na " Palayok; Philippine Food Through Time, On site, in The Pot" na sinulat ni Doreen Fernandez sa kaniyang panimula nakalap niya ang impormasyon tungkol sa pagkain mula sa pangkabuhayan, panlasa, pagkain, sa kaniyang pakikipanayam at pagbabasa. Napag-alaman niya na nagmula ang mga kasulatan tungkol sa mga pagkaing Pinoy sa mga prayleng Kastila at mga opisyal kaugnay ng kanilang obserbasyon at paglalakbay sa Pilipinas ayon sa kanilang kinakain. Kaunay nito, pinagkuhanan din ng idea ng mananaliksik ang pagkakaayos ng uri ng pagkain ni Doreen Fernandez sa kaniyang "The food world of Miguel Ruiz. Sa J.T. Peralta (Pat.)Reflections on Philippine culture and society: festschrift in honor of William Henry Scott". Dito ay hinahanay niya ang mga salitang may kaugnayan sa pagkain ayon sa kategoria ng mga pagkaing hayop, isda, inumin, at iba pa. Isanali niya rin ang mga katawagan tulad ng mga iba't ibang gamit o paraan sa panghuhuli ng isda. Binanggit din dito na gumawa ng inobasyon sa pag- aaral ni William Henry Scott sa pamamagitan ng bukod sa pagtingin niya sa mga salita sa kanilang mga kahulugan nito sa diksyunaryo ay sinaliksik niya kung ano ang kaugnayan ng mga pagkain sa kultura ng isang lugar. Sapagkat ayon sa kaniya susi ito ng kanilang tunay na kahulugan. Sa pag-aaral ni Ginoong Dwight David A. Diestro na may pinamagatang "Ang Kaalamang Pandagat ng mga Tagalog noong Ika- 18 na Dantaon ayon sa Vocabulario de La Lengua Tagala nina P. Juan de Noceda at P. Pedro de Sanlucar (1754)",nasaliksik niya rito ang [120] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )
mga pagkakaugnay ng mga salita sa pamamagitan ng pagsasagawa ng vocabulario. Isa itong paglalatag na ang obhetibo ay pagyamanin ang kaalamang panloob mula sa tagalabas upang mailapit ang dinalang Kristiyanismo sa mga tao. Kay Pinpin ay taliwas na karanasan ang kanyang inadhika upang makapasok sa bagong loob ng mga mananakop sa pamamagitan ng pag-aaral ng kanilang wika. Pagkakaisa ng labas at loob ang iniuugnay ng pananampalataya. Instrumento ng pagpapalaganap ng kapangyarihan ang naganap. Nais ng kolonyalismo ang pangkalahatang pananaklaw. Kung kaya't, ang pagtatala ng bawat salita ay pagpasok sa kamalayaan at pook ng mga katutubo. BIBLIOGRAPI Bareto Glenda, Calalang Conrad, Fores Margarita, Segismund Myrna, Sincioco Jessie at Tayag Claude; INC; 2013; Kulinary: A Guidebook to Philippine Cusine; Expanded Second Edition; Published and Exclusively distributed by Anvil Publishing Mandaluyong City Philippines Bergamo, Fray Diego, OSD; 2007; Vocabulary of Kapampangan Language in Spanish and Dictionary of Spanish Language in Kapampangan. First Published in 1732 and reprinted in 1860; Published by Juan D. Nepomuceno Center for Kapampangan Studies and the National Comission for Culture and Arts; Holy Angel University Press INC Angeles City Philippines Besa Amy at Dorotan; 2006; Memories of Philippine Kitchens Stories and Recipes from Far and Near; First Publication; Stewart Tabon and Chang New York;;Printed in China Buenaobra, Dr. Nita P; 2004; Bokabularyong Traylingguwal Kapampangan Filipino English; Komisyon sa Wikang Filipino San Miguel, Maynila Canilao, Irma; Pampango-Filipino Lexicon; 1998 ;Unang Edisyon; Daraga Press, INC Cubao Quezon City Philippines Diestro, Dwight David A.; 2019;Ang Kaalaman Pandagat ng mga Tagalog noong ika- 18 na Dantaon ayon sa Vocabulario de la Lengua MABINI REV IEW | Volume VI II ( 2 0 1 9 ) [121]
Tagala nina P. Juan de Noceda at P. Pedro de Sanlucar 1754; Iniharap sa klase ni Dr. Feorillo A. Demeterio III sa AFL 521D Riserts sa Araling Filipino Fernandez, Doreen, 2001;G The food world of Miguel Ruiz. Sa J.T. Peralta (Pat.),Reflections on Philippine culture and society: festschrift in honor of William Henry Scott. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. Fernandez Doreen; Palayok; 2000; Philippine Food Through Time, On Site, In the the Pot; Published by The Bookmark, INC Makati City Philippines Mallari, Joel P; 2011;Talabaldugan- English Kapampangan Glossary, Center for Kapampangan Studies Holy Angel University Polistico, Edgie;2016; Philippine Food, Cooking, and Dining Dictionary;Advil Publishing INC Madaluyong City Philippines Samson Venancio Q.(Father);2011;Kapampangan Dictionary; Published by Holy Angel University Press, Angeles City Pampanga Philippines Tiongson Nicanor G. CCP; 2004;Special Publication Office;CCP Complex, Roxas Boulevard Manila, Philippines; Second Printing singsing/bergano.pdf [122] MABINI REV IEW | Vol ume VII I ( 2 0 1 9 )