FINANCIAL EDUCATION GAME FOR FISHERFOLK LIFE LESSONS SYNTHESIS SPEAKERS' GUIDE
LIFE LESSONS SYNTHESIS SPEAKERS' GUIDE This interactive mini-lecture is a continuation of the FinEd Game for Fisherfolk. It will follow after two volunteer participants already shared the lessons they learned from the Game. The objective is for the Game Master to synthesize and emphasize the Game's key messages: 1. Maging mapagkalinga sa karagatan; 2. Mag-impok ngayon para sa kinabukasan; 3. Magpalago ng kita sa pamamagitan ng pagne-negosyo; 4. Mag-seguro para protektado; at 5. Maging matalino sa pag-utang. MECHANICS There are ten (10) questions that the Game Master will ask. Participants will be requested to raise their hands (or do other actions) to answer each question. The Game Master will reveal the correct answer and further explain each answer. SYNTHESIS PROPER Visual Aid Talking Points/Trainers Guide Reminders for Speakers Time Allocation: 0.5 minute Congratulations! Tapos na ang ating laro. Salamat sa dalawang nag-bahagi ng kanilang napag-aralan sa laro. Mayroon pa tayong isang activity upang lalo nating maintindihan ang aralin at layunin ng larong ito. May mga tanong ako para sa inyo. Babasahin ko ang mga sagot sa slides/ chart. Itaas ang kamay kung tingin ninyo ay ito ang tamang sagot sa tanong. Kaya kailangan ninyong makinig nang mabuti ok? Ready na kayo? 1
Question #1 Batay sa laro, at sa sarili ninyong karanasan, ano ang maaaring mangyari kung sobra-sobra ang mga nangingisda sa isang lugar, hindi tama ang paraan ng pangingisda o may malawakang illegal na pangingisda sa ating bayan? Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one. 1. Kakaunti ang mga nahuhuling isda hanggang maubos dahil wala nang pagkakataong magparami at dahil sa pagkasira ng tirahan ng mga isda 2. Unti-unting liliit ang mga nahuhuli at mababawasan ang mga klase ng isda na nakikita sa dagat . 3. Mawawalan ng mapagkakitaan ang mga mangingisda at magugutom ang kanilang mga pamilya. 4. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot... lahat ng nabanggit! Key message: Maging mapagkalinga sa karagatan. Awareness Level Ang karagatan ay bahagi ng buhay at kabuhayan ng isang mangingisda. Ang pagkalinga ng samu't-saring buhay at yaman mula rito kabilang ang mga korales o sagay, mga bakawanan at mga damong-dagat o seagrasses ay pagkalinga ng buhay at kabuhayan ng isang mangingisda at ng kanyang pamilya. Understanding Level Ang ilegal na pangingisda ay banta sa pagiging likas-kaya ng karagatan upang tuloy-tuloy itong makapagbigay ng biyaya sa mga baybaying komunidad sapagkat sinisira nito ang mga likas na istruktura ng dagat na napakahalaga upang patuloy na makapagpalaki at makapagparami ang mga isda at iba pang yamang-dagat. 2 Time Allocation: 0.5 minute Time Allocation: 1.5 minutes Communicating the key messages for this particular area should follow some levels of communication. Discuss first the awareness level, then deepen the message in such a way that the audience gets to understand the issue.
Question #2 Appreciation/Inspiration Level Maginhawa ang atin buhay kapag malinis at masagana ang ating karagatan. Action Level Ang pagkalinga ng karagatan ay hindi lamang responsibilidad ng pamahalaan, bagkus ito ay responsibilidad ng bawat isa sa atin sapagkat ang pagkasira nito ay pagkasira ng ating komunidad. Ang aktibong pakikipag-balikatan sa pamahalaan at iba pang pribadong organisasyon upang bantayan ang yaman ng ating karagatan ay isang pakikiisa sa layuning bigyang proteksyon ang pinagmumulan ng sariling kabuhayan. Ang pagsisigurong ang karagatan ay ligtas sa anumang mapanirang gawain laban sa kalikasan ay pagsiguro ng kinabukasan ng pamilya. Ask Audience: Bakit ba natin kailangan ng pinansyal na layunin? Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one. 1. Para maka-ipon 2. Para may panggastos araw araw 3. Para mapaghandaan ang mga pangyayari sa buhay 4. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot: Lahat ng nabanggit. Kita naman natin sa laro, at sa totoong buhay, maraming mga hindi inaasahang pangyayari. At mayroong ding mga inaasahang pangyayari. Tawag dito ay "life cycle events" (gulong ng buhay). Sa buhay, ano ang mga inaasahang pangyayari? Halimbawa, habang bata pa, nag-aaral tayo. Yung iba, pinipiling mag trabaho na lang o magpa-aral ng kapatid o kamag-anak. Pagkatapos, nagtatrabaho, nag-aasawa, 3 Time allocation: 0.5 minutes
Question #3 nagkaka-anak, nagkaka-apo. Ibig sabihin, lahat tayo ay tumatanda. Madalas din sa life cycle ang mga hindi inaasahang pangyayari - bagyo, kalamidad, pagkawala ng trabaho, pagkakasakit, aksidente, o kamatayan sa pamilya. Sa lahat ng pangyayari, isa lang ang sigurado - may kaakibat silang gastos. Kaya dapat, laging nakahanda ang pera. Kailangan may ipon, para hindi na kailangan mangutang. Ito ang halimbawa ng mga dapat pag-ipunan sa madaling panahon (short term) at sa pangmatagalan (long term). Mag-ipon para sa: 1. Emergency Fund 2. Retirement Fund (ipon na magagamit pag nag-retiro o tumigil na sa trabaho) 3. Pagpapaaral ng anak o mga kapatid 4. Pagpundar ng negosyo o kabuhayan 5. Pagpundar ng bahay at lupa 6. Pagbili ng bangka (o sasakyan, kung talagang kailangan) 7. Paghahanda para sa iba pang pangangailangan (pwedeng bakasyon para sa pamilya) Anu-ano ang mga hakbang upang makagawa ng planong pang-pinansyal? Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one. Gumawa ng savings plan 1. Unahin ang pag-iipon 2. Panatilihing mababa ang gastusin 3. Maging disiplinado sa paggamit ng pera 4. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot ay: Lahat ng nabanggit! (All of the above). 4 Time Allocation: 0.5 minute
Ang isa sa mga pangunahing mensahe ng laro natin ay: Mag-impok ngayon para sa kinabukasan. Time allocation: 1.5 minute Kaya ba natin mag-ipon kahit kakaunti ang kita? Kaya yan. Basta sundan ang mga tamang hakbang. Unang hakbang. Gumawa ng Financial Plan o Savings Plan. Go thru the simple Financial Plan on slide: Halimbawa, kita ko sa pangingisda kada araw ay P100 ● Layunin ko magkaroon ng minimum na Emergency Fund na P1,200 sa loob ng isang taon. Kapag may kinita ako, magtatabi na ako ng P5 kada araw (P100 kada buwan). Pwedeng mas malaki ang itatabi ko kapag may kinita akong malaki, para ma-achieve ang goal ko sa lalong madaling panahon. Kung may utang pa akong P1,000 na dapat bayaran sa ika-anim na buwan, isasama ko iyon sa layunin kong pag-ipunan. Kaya, itatabi ko din ang P168 kada buwan. Sa loob ng 6 buwan, may pambayad-utang na ako! Dahil wala na akong utang, pwede ko nang pag-ipunan ang pang-negosyo. O pang-tuition ng anak. Pwede din pang-repair ng bahay, depende sa iba ko pang savings goals! Speaker may also utilize the following tools from the BSP website, provided that Speaker is able to expound the messages adequately and clearly within the time allocation. Speaker is encouraged to study these materials closely. They are intended for more advanced financial planners (e.g. individuals employees with regular incomes): Financial Tandaan, ang Financial Plan ay gabay mo at ng pamilya mo para maabot ang inyong savings goals at pangarapsa buhay. Tandaan din, maaring magbago ang Financial Plan kasabay ng mga pagbabago sa inyong buhay (e.g. pagkakaroon ng dagdag na anak). Maaaring lumaki ang inyong mga savings goals over time, kasabay ng pagtaas ng halaga ng kinikita, at sa pamamagitan ng diskarte at disiplina. Planning 101 (Primer)1 ● Financial Planning Calculator (Automated Excel Sheet)2 1 2 The Financial Planning Calculator (excel file) can be downloaded by clicking the link next to the Financial Planning 101 primer at 5
Pangalawang hakbang. I-prioritize o unahin ang pag- iipon. Sabi ng marami, wala silang ipon kasi wala naman daw silang pera, o kaya maliit daw ang kita sa pangingisda. Likas kasi sa pinoy na unahin ang paggastos kesa sa pag- ipon. Madalas, inuubos lahat ang kinikita sa mga gastusin. Minsan, hindi pa sigurado kung may kita, naisipna kung anong bibilhin o na-advance gastos na! Ganito kasi ang kanilang Saving Formula, kaya wala talagang natitira: Kita - Gastos = Ipon Ito ay maling kaisipan at gawain. Para maka-ipon, sundan ang tamang Saving Formula, unahin ang pag-iipon! Kita - Ipon = Gastos Sanayin ang sarili at ang pamilya na, pagdating ng kita, magtabi na agad ng pang-savings. Laging tandaan na may pinag-iipunan ka - ito yung mga dapat nakalista sa Financial Plan o Savings Plan mo na ipinaliwanag natin sa Unang Hakbang. Gawing kaugalian ang pag-iipon. Kahit paunti-unti, kapag regular na ginagawa ang pagtatabi ng pera, siguradong makaka-ipon. Pangatlong hakbang: Panatilihing mababa ang gastusin. Huwag magpadala sa uso, luho at "lifestyle inflation". Madalas kasi, habang lumalaki ang kita, dumadami din ang gustong pagkagastusan. Manatili sa simple subalit sapat na pamumuhay para mas madaming ma-ipon. Kung saan pwedeng makatipid sa gastos, gawin natin. Huwag gumastos sa mga hindi importanteng bagay. Bawat pisong matitipid, pandagdag sa savings! Hindi naman puro sakripisyo para makapag-save. Ma- eenjoy din natin ang buhay, at magagawa o mabibili din naman ang mga kagustuhan - basta ito ay na-plano at napag-ipunan. 6 Time allocation: 1 minute Speaker should emphasize the correct behavior in saving: Prioritize setting aside a portion of daily income as savings. Time allocation: 1 minute Speaker may share examples of saving tips, such as: Magtipid sa kuryente at tubig. Magtipid sa load sa cellphone at internet.
Pang-apat na hakbang: Maging disiplinado sa pag- budget ng pera Maging disiplinado sa pag-budget ng pera. Kapag nakatabi na ng para sa ipon, saka na lang gastusin ang tira para sa pangangailangan ng pamilya. Iwasan ang bisyo, halimbawa ay alak o sigarilyo o sugal (jueteng). Iwasan ang luho, katulad ng cellphone load na hindi naman para sa mahalagang komunikasyon. Wag magpa-apekto sa emosyon (kalungkutan, inggit sa ari-arian ng iba, pagyayabang sa Facebook o sa mga kamag-anak) kapag gagamit ng pera. Kaya suriin mabuti kung ang mga gastos ng pamilya ay pangangailangan o "Needs" o baka ito ay kanilang kagustuhan o "Wants" lang. Sanayin ang sarili at pamilya na maging masinopsa pera at i-prioritize ang mga "Needs". "Want" ang isang bagay kung mabubuhay pa naman ang pamilya kahit wala ito. Pwedeng gumastos para sa "Wants" paminsan-minsan, basta ito ay napag-ipunan at nai-budget ng tama. 7 Iwasan ang bisyo (alak, sigarilyo, jueteng, sugal, Facebook). ● Iwasan ang mainggit sa iba sapagkat may pinag-iipunan ka. ● Iwasan ang luho. Makuntento sa gamit na simple subalit de-kalidad na gamit. (Iba pang tips na angkopsa experience ng audience) Time Allocation: 1 minute
Question #4 Audience activity: Magbabanggit ako karaniwang gastusin sa bahay. Kung tingin ninyo ay "Want", itaas ang isang kamay at gumawa ng korteng "pera" sign. (Thumb and pointer finger form a circle, while the rest of the fingers are upright). Kung "Need", gawin ang thumbs up. Want or need ba ang... Audience activity: Magbabanggit ako karaniwang gastusin sa bahay. Kung tingin ninyo ay "Want", itaas ang isang kamay at gumawa ng korteng "pera" sign. (Thumb and pointer finger form a circle, while the rest of the fingers are upright). Kung "Need", gawin ang thumbs up. Want or need ba ang... 1. Pang-tuition - need, para sa magandang kinabukasan ng ating mga anak 2. Damit at Sapatos - want kung hindi makatarungan ang presyo, pwede naman simple at mura lang 3. Cellphone - need para makausapang pamilya, pero want ito kung napaka-mahal ang presyo ng cellphone 4. Bonggang handa sa Fiesta- pwede naman mag- celebrate, basta abot-kaya ng budget at hindi kailangan mangutang para dito Tandaan ang konsepto ng delayed o deferred gratification - turuan ang sarili at pamilya na ipagpaliban ang "wants". Pwede naman mamuhay ng simple at hindi maluho. Magtiis muna ngayon, mag-ipon at mag-pundar ng mga bagay at negosyo na pwedeng pagkakitaan. Laging tandaan na pinag-iipunan natin ang para sa ikauunlad ng pamilya. Ang pinaka layunin ng tamang paggastos ay sa ikatutupad ng inyong mga pangarap, para sa kinabukasan ng pamilya. Saan maaaring ilagay ang iyong pera upang makapag- ipon? *Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one. Ang tamang sagot ay: 1. Bangko 2. Microfinance Institution 3. Community-Managed Savings and Credit Association (CoMSCA) 4. Kooperatiba 5. Paluwagan 6. Alkansya 8 Time Allocation: 0.5 minute
7. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot ay lahat ng nabanggit. Bawat isang option o pagpipilian ay may advantages at disadvantages. Ano ano ang mga ito? 1. Bangko Ang pagkakaroon ng bank account ay isa sa magandang paglagyan ng inyong pera upang maka-ipon. Maaaring kumita ng interest kapag pinatagal mo ang iyong pera sa bangko. Ang interest sa bangko ay 2% pababa kada taon, depende sa deposit account. Sayang din yun kahit maliit ang interes. ● Ang lahat ng bangko ay regulated at supervised ng Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP) May deposit insurance ang mga deposit accounts, upto P500,000 per depositor per bank. Binibigay ito ng Philippine Deposit Insurance Corporation (PDIC) in case magsara ang isang bangko. Kaya kung ang bangko ay nalugi, maaaring maibalik ang iyong pera hanggang P500,000 Maaari mong ma-monitor ang pera kung may passbook o enrolled ang account sa on-line banking. Madaling maka-withdraw lalo na kung may ATM card ka. Ligtas ito sa mga magnanakaw at anumang di inaasahang pangyayari katulad ng sunog at baha. 2. Alkansya Madaling makapag-ipon sa alkansya. Ihulog mo lang ang pera dito at ok na! Pero tandaan nyo na madali ring dukutin ang pera para ipang-gastos sa hindi pinag-planuhang bagay, gaya ng luho. 3 9 Time Allocation: 1 minute Additional Reference: Basic information on Cooperatives3 Speaker may mention the success of the on- going Seaweed/ Fishermen Cooperatives Project: Strategy on Cooperative Organizing Through People Empowerment (SCOPE). SCOPE started in 2013 with 5 Cooperatives in Palawan and now expanded to more than 40 Coops nationwide.
Wala itong interes. At hindi ito ligtas sa mga taong may interes sa iyong pera. Hindi rin ito ligtas sa mga kalamidad katulad ng sunog at baha. 3. Paluwagan Ang ibang tao ay nag-iipon sa mga impormal na pangkat katulad ng paluwagan. Ang paluwagan ay dumedepende lamang sa tiwala at pangako ng mga kalahok (karaniwang mga kapitbahay, kaibigan, kamag-anak, katrabaho). Madaling makasali dito at makapag-ipon, ngunit tandaan mo na wala rin itong interes at maaari kang maloko. 4. Community Managed Savings and Credit Association (CoMSCA) ● Ang CoMSCA ay isang community-based groupna kung saan ang bawat miyembro ay hinihikayat na mag-ambag o mag-save kada isa o dalawang linggo sa box of common funds. Ang ipinag sama samang salapi ng lahat ng miyembro ay maaaring ipahiram sa bawat miyembro ng CoMSCA. Ang CoMSCA member ay maaaring mag-ipon sa pamamagitan ng pag-bili ng "share". Ang share value ay bumabase sa napagkasunduan ng mga miyembro sa kanilang pagpupulong. Ang pinaka- maliit na value ay P20. Ang bawat miyembro ay maaaring bumili ng isa (1) hanggang limang (5) shares kada linggo. Lumalago ang savings ng bawat miyembro batay sa sinang-ayunang loan service charge. Ang CoMSCA ay mayroong mahusay at matatag na sistema upang mapag-ingatan ang iyong pera, hindi katulad ng paluwagan. Ang CoMSCA ay mayroong isang box keeper at tatlong key holders. Dahil ito ay isang samahan sa inyong komunidad at hindi rehistrado sa kahit anong ahensya ng gobyerno, maaaring malugi ang CoMSCA kung hindi marunong mag-palakad at mag-hawak ng pera at samahan ang mga miyembro nito. 10
Kung gusto mong magpa-member sa CoMSCA, makabubuting magsaliksik at alamin muna kung sinu-sino ang mga miyembro nito. Maaaring hindi ka pasalihin sa CoMSCA kung hindi maganda ang iyong record pagdating sa usapang pera o pagbabayad ng utang sa inyong komunidad. 5. Kooperatiba Ang kooperatiba ay isang rehistradong samahan ng mga tao na may pareparehong interes. Ito ay regulated at supervised ng Cooperative Development Authority (CDA). Ang mga miyembro ng kooperatiba ay maaaring mag-ipon, mag-invest o mangutang dito. Maaari ring makakuha ng mga pribilehiyo ang bawat miyembro katulad ng dibidendo at mga libreng training. Maaari ring ibenta ng kooperatiba ang iyong mga produkto, katulad ng sariwa o naprosesong isda, sa lokalidad, at marami pang iba. Dahil ito ay isang samahan lamang, maaaring malugi ang kooperatiba kung hindi marunong mag-palakad ng pera at samahan ang mga namumuno at miyembro. Kung gusto mong magpa-member sa kooperatiba, makabubuting magsaliksik at alamin muna kung sinu-sino ang mga namumuno, kung maayos ang kanilang pamamalakad, at kung rehistrado ba ito sa CDA. 6. Microfinance Institutions Target ng mga microfinance institutions na serbisyohan ang mga indibidwal na may maliliit na kita o negosyo at mga walang access sa pagbabangko. Maaari mong ilagay ang iyong ipon sa isang micro savings account ng mga microfinance institution. Ito ay halos pareho sa anumang regular na account ng mga bangko. 11
P100 lamang, o mas mababa pa ang initial deposit. Walang dormancy fee at hindi nangangailangan ng maintaining balance. Kung mayroon kang isang valid na ID, makakapag- bukas ka agad ng savings account sa microfinance institution. Ang microfinance institutions ay regulated at supervised ng: - Bangko Sentral ng Pilipinas: Mga bangko na may microfinance operations Cooperative Development Authority: Mga kooperatiba Securities and Exchange Commission: Mga Microfinance NGOs
Ask audience: Taas ang kamay. Sino ang may deposit account na sa bangko? If majority have no bank accounts, Speaker may focus on the Basic Deposit Account. Ito ang halimbawa ng mga deposit accounts sa mga bangko: 1. Basic Deposit Account (BDA): May mga bangko na nag-ooffer ng BDA para sa bagong kliyente na nag-uumpisang mag-ipon ng maliit na halaga. Sa BDA, P100 lang, o mas mababa pa, ang initial deposit. Hindi kailangan ng ID, dahil pwede ang barangay certificate para magbukas ng account. Walang dormancy charges at walang minimum account balance requirement. Pero may maximum account balance na P50,000. Kapag lumampas sa halagang ito ang laman ng BDA, kailangan nang i-convert sa Regular Savings Account. 2. Regular Savings Account: Ito yung account na medyo mataas ang initial deposit, depende sa bangko. 12 Time allocation: 2 minutes Speaker should note the following: Not all banks offer BDA, many banks "label" their BDA with different names. Banks have different internal policies regarding initial deposits, minimum maintaining balance, average daily balance requirements, deposit interest rates, and other account terms and conditions.
Isa o dalawang ID ang kailangan para makapag- bukas. Pwede itong "dollar account" or "peso account" (at iba pang major currencies). Kapag ito ang gusto ninyong account, alamin ang "terms and conditions" ng account, lalo na ang mga fees and charges na maaring mapataw. ● Halimbawa ay dormancy charges kapag matagal na walang activity sa account. Baka may charge din kapag ang pera sa account ay bumaba sa required na "minimum maintaining balance". May mga bangko na may required "average daily balance" bago kumita ng interes ang iyong account. 3. Checking Account (o Current Account): Katulad ito ng Savings Account, pero sa halipna Passbook o ATM Card ang hawak mo, checkbook o tseke. Madalas ginagamit ang checking account para sa pagbabayad ng financial obligations. Halimbawa, sa renta ng bahay o amortization ng real estate loans, o kaya ay business transactions. Kung kukuha ng ganitong account, alamin ang terms and conditions para maiwasan ang fees. ● Kailangan may pondo sa account bago mag-issue ng tseke para hindi tumalbog. 4. Time Deposit (TD): Ito ay savings account na pangmatagalan. Mawi- withdraw o madadagdan mo lang ito sa "maturity date". Halimbawa, ang P50,000 na naka time deposit for six months ay mawi-withdraw lamang kasama ang interest sa takdang araw sa ika-anim na buwan. 4 5 6 13 Additional References: On Basic Deposit Accounts4 On Fees on Retail Bank Products/Services and Dormant Deposit Accounts5 On time value of money6
Makikita ang "maturity date" na ito sa Certificate of Time Deposit o Passbook (depende sa bangko). Kung mas maaga ang pag-withdraw (pre- terminate), may penalties (pre-termination fees). Pwede din i-renew o dagdagan ang halaga ng time deposit sa maturity date nito. ● Mas mataas ang interest rate kapag mas mahabang panahon ang time deposit. Ito ay dahil sa konseptong "time value of money". Sa mga wala pang account sa bangko, paano makakapag bukas? 1. Una, mamili na ng bangko na tiwala ka. 2. Pangalawa, pumunta sa New Accounts Desk ng bangko. Mamili ng bank account. Pwedeng BDA lang muna. Pwede ding Regular Savings Account kung kaya na. Siguraduhing magdala ng ID at pera para sa initial deposit. 3. Pangatlo, intindihin mabuti ang account terms and conditions bago pumirma ng forms. Huwag mahiyang magtanong kapag may alinlangan o hindi naiintindihan sa mga patakaran at proseso. 4. Pang-apat, itago ang Passbook o ATM Card at iba pang dokumento. Tandaan at huwag i-share sa iba ang account number at PIN (in case of ATM Card). 5. Panghuli, laging i-check o i-update ang account. I- report agad sa bangko kapag may problema, maling record o kahina-hinalang transaksiyon sa iyong account. Siguraduhin na updated ang iyong contact details (address at telepono) sa records ng bangko. 7 14 Time Allocation: 0.5 minute Speaker may also discuss safety tips when doing online banking and online transactions. The BSPprimer on Online Banking7 can be a useful reference.
Question #5 Anu-ano pa ang maaaring gawin upang magkaroon ng dagdag na kita maliban sa pangingisda? Ask for a volunteer to provide an answer. Ang tamang sagot ay: Mag-invest sa pagne-negosyo Ang negosyo ay isang paraan ng pag-iinvest. Bago natin kilatisin ang pagne-negosyo, alamin natin ang kaibahan ng saving sa investing. *Ask audience: Taas ang kamay! Sino ang nagsasabi na pareho ang saving at investing? (Wait for raised hands). Sino naman ang nagsasabing magkaiba sila? (Wait for raised hands). Tama. Magkaiba ng layunin (objective), paraan (instruments) at panganib (risks) ang saving at investing. Sa Saving (Pag-iipon): ● Ang layunin sa pag-iipon ay para sa tiyak na pangangailangan (o specific financial goals tulad ng tuition ng anak, o downpayment para sa bahay). Nag- iipon din tayo para mapaghandaan ang madaliang pangangailangan (emergencies). Ang pagde-deposito sa bangko ay isang paraan ng saving. Sa Investing (Pag-iinvest): ● Ang layunin sa pagi-invest ay para madagdagan ang kita, mapalago ang capital o dumami ang mga ari- arian. Subalit sa investing, hindi tiyak ang kita, at hindi rin tiyak na maibabalik ang puhunan. Kaya i-invest lamang ang extrang pera na handa kang mawala o malugi! Isa pang pangunahing mensahe sa ating laro ang: Magpalago ng kita sa pamamagitan ng pagne-negosyo Ang Pagne-negosyo ay isang paraan ng investing. 15 Time Allocation: 0.5 minute Time allocation: 0.5 minute Time allocation: 1.5 minutes
May iba pang paraan, katulad ng pagbili ng mga lupain or real estate, alahas, o iba pang pisikal na ari-arian na may "value" o halaga na maaring ding tumaas o bumaba. Tingnan muna natin ang pagne-negosyo bilang isang uri ng investing. Ayon sa Department of Trade and Industry (DTI), hindi madali mag-negosyo at hindi lahat ng tao ay may kakayahan na mag-negosyo. Kaya kailangan ng masusing pag-aaral dahil malaki man ang potensyal na kita, malaki din ang posibilidad na malugi! Tingnan natin ang mga paalala ng DTI sa inyong Handout No. 1: Gabay sa Pagne-Negosyo (attached). Discuss key points of the Handout. Tandaan, mas magandang pag-ipunan ang capital kung susubukan ang pagne-negosyo. Kapag inutang kasi ang capital at nalugi ang negosyo, wala na ngang kita, may babayaran pang utang na may interes! Bakit kailangan mag-negosyo? Para palaguin ang ating pera at malabanan ang inflation. Inflation ang tawag sa bilis o "rate" ng pagtaas ng pangkalahatang presyo ng mga bilihin sa paglipas ng panahon. Halimbawa, ang isang kilo ng bigas noong 2009 are P35. Ngayon, P40 na, o kaya P45 pa kung magandang klase. (Game Master may use other examples to contextualize inflation). Mainam sana na ang business natin ay kikita ng katumbas o higit pa sa inflation. Kaya dapat pag-aralan mabuti ang pagne-negosyo. 16 Time allocation: 0.5 minute
Question #6 Ano ang maaaring gawin upang maprotektahan ang sarili, pamilya, bahay at negosyo laban sa malaking gastos dulot ng sakuna o kalamidad? Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one. 1. Mag-ipon para sa emergency fund 2. Kumuha ng micro-insurance o seguro 3. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot ay: lahat ng nabaggit. May mga panahon na nakakaranas tayo ng pangyayari sa buhay na hindi natin inaasahan, napag-handaan o napag- iipunan. Katulad na lamang ng sakit, aksidente, pagkamatay ng ating kaanak, o kaya pagkawala ng property dahil sa kalamidad. Kung hindi natin ito napaghandaan, maaari tayo mauwi sa napaka laking gastusin o mabaon sa utang. Ang unang pwedeng gawin ay mag-ipon para sa emergency fund. Sabi ng mga eksperto, ang emergency fund ay dapat katumbas ng anim (6) na buwan na gastusin ng inyong pamilya. Pwede ding mas malaki, depende sa inyong pangangailangan, kagustuhan o kakayahan na mag-ipon. Ang Emergency Fund ay hindi ginagamit sa pang-araw- araw na gastusin (halimbawa: pagkain, renta ng bahay, tubig, kuryente). Nakareserba ito para sa mga 'di inaasahang pangyayari. Bukod dapat ito sa inyong savings o ipon para sa pangmatagalan na financial goals tulad ng education fund, downpayment sa bahay, o capital sa negosyo. 17 Time Allocation: 0.5 minute Time allocation: 0.5 minute
Ang pangalawang maaring gawin ay ang pagkuha ng Microinsurance. Ang microinsurance products ay regulated at supervised ng Insurance Commission. ● Ang microinsurance ay ginagamit bilang proteksyon sa ating sarili, pamilya, bahay at negosyo laban sa malalaking gastos dulot ng mga kalamidad, aksidente, pagkasakit at pagkamatay ng ating mga kaanak. Madali lamang makakuha ng microinsurance. Kailangan mo lang magbigay ng valid ID. Maari ring ipakita ang certifications galing barangay at Department of Social Welfare and Development (DSWD). Maliit lamang ang premium o kailangang bayaran upang makakuha ng microinsurance. Ang pag- bayad sa premium ay depende sa kapasidad ng may ari ng insurance na magbayad. Pwedeng arawan, lingguhan o buwanan. Maaaring makuha ang claims sa microinsurance sa loob ng sampung araw kapag na-ipasa na ang kumpletong dokumento. Kabilang sa mga dokumentong kailangang ipasa ay ang mga sumusunod: Kapag namatay ang may-ari ng insurance: - Death certificate - Marriage certificate and/or Birth certificate Karagdagang dokumento para sa aksidente at kalamidad: - Barangay certificate Ang isang mahalagang mesahe ng laro ay ang pagkuha ng insurance: Mag-seguro para protektado. 8 9 10 18 Time Allocation: 0.5 minute Reference: Financial Inclusion in the Philippines (Microinsurance)8 BSPand Microinsurance9 Insurance Memorandum Circular on Regulations for the Provision of Microinsurance Products and Services10
Question #7 Alam natin na madaming baon sa utang sa ating mga mangingisda. Saan nangungutang ang mga Pilipino? Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one. 1. Kamag-anak o Kaibigan 2. Loan Shark / 5-6 3. Suki / Trader 4. Community Managed Savings and Credit Association (CoMSCA) 5. Savings and Credit Cooperatives 6. Pawnshop 7. Bangko 8. Microfinance Institution 9. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot ay: lahat ng nabanggit May iba't ibang pinagkakautangan ang mga Pilipino. Bawat isa ay may advantages at disadvantages: 1. Kamag-anak o Kaibigan: ● Madaling makautang ● Madalas wala o mababa ang interest, at negotiable ang takdang panahon ng pagbabayad Maaring maging dahilan ng sigalot o away ng pamilya at kaibigan 2. Loan Shark (5/6): Mabilis at madaling makautang kahit walang kasulatan Mataas ang interest rates at halos araw-araw o lingo-linggo ang paniningil Hindi regulated o supervised ng kahit anong government institution Maaring maging "abusive" ang loan shark sa paniningil 19 Time Allocation: 0.5 minute Time allocation: 1 minute Speaker may expound the advantages and disadvantages of the various sources of credit. Speaker should emphasize that borrowers should make the right decisions by thinking about their financing needs and capacity to pay.
3. Suki / Trader Madaling makautang ● Madalas wala o mababa ang interest, at negotiable ang takdang panahon ng pagbabayad ● Maaaring may katumbas na utang na loob o kaya't obligasyon na ibenta ang nahuling isda sa kanya, kahit sa mababang presyo 4. Community Managed Savings and Credit Association (CoMSCA) ● Maaari kang mangutang sa fund ng CoMSCA, kung ikaw ay miyembro nito. Maaaring pautangin ka ng hindi liliit sa doble ng iyong ipon sa CoMSCA. Ang loan service charge ay depende sa napagkasunduan ng mga miyembro ng CoMSCA ● Maaaring bumaksak o mawala ang CoMSCA kapag hindi maganda ang governance at management ng mga miyembro ng CoMSCA. 5. Savings and Credit Cooperatives Madaling makautang kapag naging miyembro at nagbayad ng share capital Kapag miyembro, maaring mag-avail ng iba pang serbisyo ng cooperative Ang interest rates ay depende sa patakaran ng cooperative Maaring bumagsak o mawala ang cooperative kapag hindi maganda ang governance at management nito 6. Pawnshop Kailangan ng ari-arian na pwedeng isangla (maliban sa lupain) ● Mabilis ang transaksyon ● Madaming pawnshopsa iba't ibang lugar ● Mas mababa ang value o kapalit na pera ng naisangla Bayaran sa takdang oras para iwas remata 20 In Diminishing Balance Computation, interest is based on the balance of the loan.
7. Microfinance Institution Madaling makautang kahit wala kang collateral o ari-arian, maayos na trabaho o magandang credit history Maaaring mangutang para sa negosyo, bahay, agrikultura Mababa ang interest rate at madaling bayaran 8. Bangko Mas mababa ang interest rate dahil "diminishing balance" ang computation Nakalahad sa loan terms and conditions ang amortization amount/schedule, fees/charges at iba pang patakaran tungkol sa loan Regulated at supervised ng BSPang lahat ng bangko May mga dokumentong kailangan i-submit bago maka-utang. Bago mangutang, alamin ang bentahe (benefits) at kahinaan (disadvantages) ng bawat nagpapa-utang. Lamang pa rin ang mga formal financial institutions tulad ng bangko at kooperatiba. Sino ang may mga utang? (Wait for raised hands). Sino naman ang may balak takbuhan ang kanilang utang? Huwag naman. Ang utang ay obligasyon na kailangan bayaran. Kapag di nag-bayad, masisira ang reputasyon at hindi na makaka- utang muli. Bababa ang pagtingin ng mga nagpapautang o creditors sa inyong "creditworthiness". Kapag may utang, mas mahirapmag-ipon, mas matagal maka-ahon sa kahirapan, baka hindi kayanin maabot ang mga pangarap. Bakit kailangan magbayad ng utang? Kapag hindi nakapagbayad ng utang sa kabuuang halaga at sa takdang panahon, siguradong mababaon sa utang dahil sa "compounding interest". 21 Time allocation: 1 minute
Go thru the animated slide, with every mouse click, for a simplified showcase of how compounding interest works. Halimbawa, (Click) nangutang ako ng P2,000 sa loan shark o 5/6. Ang interest ay 3 percent kada buwan. Sa unang buwan, ang 3 percent ng P2,000 ay...(Click) P60. Kapag hindi ko nabayaran, ang kabuuang utang ko sa susunod na buwan ay (Click) P2,060 - na papatawan ulit ng 3 percent na interest! Magkaka-interest na nga yung principal na P2,000; magkaka-interest din yung interest na hindi ko nabayaran. Kapag di pa rin ako nagbayad, papatungan ulit ng interest ang total kong utang na P2,121.80 (Click). Kaya sa pangatlong buwan, ang utang ko ay magiging (Click) P2,185.45! Ganito ang mangyayari kada buwan kapag hindi ako nagbabayad ng tamang halaga sa tamang panahon Continue clicking until last item on the slide comes out. Mahirapmabaon sa utang! Kaya dapat bayaran agad-agad lahat ng utang! Kung madami na kayong utang, huwag mawalan ng pag- asa. May mga paraan para makabayad. Isa sa paraan ay ang unhahin bayaran ang lumulobong utang na may pinaka-malaking interes (Debt Stacking): ● Ilista lahat ang utang ayon sa interest rate ● I-prioritize bayaran ang may pinakamataas na interest rate (Pros) Makakatipid sa interest payments. ● (Cons) Baka matagalan ang pagbabayad, lalo na kung malaking halaga ang may mataas na interest rate. Isa pang paraan ay unahin bayaran ang pinaka-maliit na utang (Debt Snowball): ● Ilista lahat ang utang ayon sa outstanding balance o halaga. 22 Time allocation: 2 minutes To illustrate Debt Stacking and Debt Snowball*: 1. P5,000 Debt from Loan Shark, with 3% interest rate per month, compounded 2. P3,000 Debt From a Cooperative, with 2% interest rate per month, compounded
I-prioritize bayaran ang may pinakamaliit na halaga ● (Pros) May immediate feeling of victory dahil bayad agad ang maliliit na utang. (Cons) Mas mahal ang interest payments dahil mas matagal mababayaran ang malalaking utang. I-try din ang Loan Restructuring, lalo na kung sa bangko kayo may utang: ● Sulatan, puntahan at kausapin ang bangko o creditor, at ipaliwanag ang inyong sitwasyon. Mag-propose ng mas abot-kayang halaga at schedule ng pagbabayad. Tanungin kung posibleng ma-waive o bawasan ang interest payments, para mapadali ang pagbabayad. Intindihin at tumupad sa Loan Restructuring Agreement para hindi makasuhan o ma-remata ang inyong ari-arian na ginamit pang-collateral sa loan. Tandaan, huwag mangungutang ng pambayad sa iba pang utang! Kapag baon na sa utang, huwag nang mangutang! Huwag din mawalan ng pag-asa. Kailangan ng disiplina sa pagbabayad, at tiyaga sa pagtitipid at paghahanapbuhay. Hindi naman lahat ng utang ay masama... Facilitate the audience activity: May babanggitin akong mga bagay. Itaas ang kamay kung ito ay "good debt" o mabuting utang. Ilagay ang kamay sa ulo kung ito ay "bad debt" o di-mabuting utang: 1. Utang para emergency o hospitalization - Umuutang tuwing may medikal o pinansyal na emergency dahil walang ipon o Emergency Fund. Good debt ito kung kaya mo siyang bayaran. Bad debt kung hindi ka makakabayad o hirapka sa pagbabayad. Dapat kasi, habang wala pang emergency, nag-iipon ka na para sa Emergency Fund ng pamilya. 23 3. P1,000 Debt from a Friend, with 1% interest rate per month, not compounded Debt Stacking - Prioritize paying Debt No. 1 Debt Snowball - Prioritize paying Debt No. 3 Time allocation: 3 minutes Speaker should mention each item, wait for audience to answer with their actions, and explain if there are conflicting answers (e.g. some say bad debt, others say good debt).
Question # 8 2. Utang para sa cellphone - Umuutang kapag kailangang gumastos para sa consumer goods katulad ng latest model ng cellphone, designer clothes and bags, playstation. Bad debt ito. Kung gusto mo talaga magkaroon ng ganitong gamit, pag-ipunan mo muna. 3. Utang para sa negosyo - Umuutang upang madagdagan ang kapital o puhunan para sa negosyo. Good debt kung kayang bayaran, at tama ang pag- manage sa negosyo. Bad debt, kung hindi ma-manage ang pagbabayad. 4. Utang para pambili ng bahay at/o lupa - Ang pangungutang para sa goals katulad ng bahay at lupa ay good debt, basta na-planong mabuti at tiyak na mababayaran mo ito sa tamang panahon. Tandaan, hindi masama mangutang, basta ito ay "Good Debt" na... 1. Gagamitin sa kapaki-pakinanabang na bagay o gawain, 2. Kayang bayaran ng buo sa takdang panahon, at 3. Hindi nahihirapan sa pagbabayad. Kung hindi naman kailangan, huwag nang mangutang! Ang isang mahalagang mensahe sa larong ito ay: Maging matalino sa pag-utang! May isang pangyayari sa laro na tungkol sa scam. Ano kaya ito? (Wait for answer: Text scam). Tama! Anu-ano ang mga dapat gawin upang hindi maloko ng mga scammers? Read each potential answer below, and ask participants to raise their hand if they think it is the correct one . 1. Huwag basta-basta maniwala sa mga nag-aalok ng siguradong malaking kita sa madaling panahon 2. Mag-ingat sa mga mensaheng humihingi ng pera at personal na detalye 3. Magsaliksik muna tungkol sa kausapbago maniwala 24 Time allocation: 0.5 minutes Time Allocation: 0.5 minute
4. Lahat ng nabanggit Ang tamang sagot ay: lahat ng nabanggit. Para makaiwas sa scam, alamin natin ang iba't ibang nila: Ponzi Scam o Pyramiding Scam. Ito yung mga nangangako ng "double-your-money in one month (or short periods)". Ito din yung kailangan mong mag-recruit ng ibang investors para kikita ka ng mas malaki. Minsan naman, may produktong binibenta pero napakamahal at mas kikita kung madami kang ma-recruit na bagong investor o "downline". Kasi yung investment ng downlines ang pinagkukuhanan ng pambayad sa mga recruiters na nasa taas ng "pyramid" (refer to slide). Anumang offer na "too good to be true", hindi sila "true". Sa lehitimong investment, walang siguradong malaking kita sa maikling panahon! Kapag nagdududa, o kaya nabiktima kayo ng ganitong scam, i-report agad sa SEC!] 11 12 Look for Investors Education and Information on the SEC website at 13 Look for the 8 Point Test and other information comparing Pyramiding and Direct Selling at 25 Time allocation: 1.5 minutes Additional references: On common types of scams, refer to the BSPScam and Fraud primer available at the BSPwebsite11. ● Visit the SEC website for more tips the do's and don'ts for investors to avoid being scammed12. Also visit the website of Direct Selling Association of the Philippines for tips on how to assess whether a multi-level marketing business is a potential scam (8 Point Test)13.
Text Scam. May nagtext, nagkamali daw siya, napadalhan ka ng P500 load. Pakibalik daw by texting back with the amount and code. Raffle Scam. Nanalo ka daw sa raffle, pero kailangan mo magbayad ng fee para makuha ang premyo. Nakakapagtaka dahil di ka naman sumali sa raffle. Inheritance Scam. May mamanahin ka daw mula sa isang mayaman na tao o kumpanya. Pero kailangan mo magpadala ng fund transfer fee. Donation Scam. Donate ka daw...pero fake yung Charity Organization. Job Offer o Business Deal Scam. Kikita ka daw ng malaki sa isang online work o isang business deal. Pero kailangan mo muna magbayad ng fee. Travel Trouble Scam. Yung kaibigan mo, stranded daw sa isang lugar, nawalan siya ng pera at gamit. Padalhan mo daw ng pera para makauwi siya. Romance Scam. May online boyfriend o girlfriend ka. Hinihingian ka ng pera para makapagkita kayo o ma- process ang fiancé visa. Extortion Scam. Kailangan mo mag-fund transfer sa isang taong binabantaan ka ng pagkakulong o penalties dahil sa tax evasion o iba pang imbentong dahilan. Kapag naka-encounter o nabiktima kayo ng mga ito, i- report agad sa National Bureau of Investigation (NBI)! Vishing. May tatawag sa iyo, nagpanggapna taga bangko. Tinatanong ang personal information (halimbawa: birthday mo o pangalan ng nanay mo) at bank account details (halimbawa: account number mo). Huwag maniwala. Huwag ibigay ang information. 26 Time allocation: 1 minute Time allocation: 2 minutes
Skimming. Applicable ito sa Automated Teller Machines (ATM) o Point-of-Sale (POS) Devices. May illegal na naglagay ng camera at iba copying devices sa ATM o POS. Kinokopya ang information sa inyong ATM Card o Debit Card, gumagawa sila ng fake o clone ng Card mo para makuha ang pera sa iyong Savings Account, o sa pagbili ng mga bagay na macha-charge sa iyong Credit Card. Mag-ingat sa paggamit ng ATM at cards. I-secure ang lahat ng information tungkol sa iyong accounts. Kapag nabiktima, i-report agad agad sa inyong bangko. Kapag hindi na-aksyunan ng inyong bangko, maaring i- report sa BSP. Question # 9 Alam ba ninyo ang ibig sabihin ng financial freedom? Ito ang pagkakaroon ng kakayahan at kalayaan na mag- desisyon kung paano gagamitin ang sariling pananalapi upang matugunan ng sapat ang lahat ng pangangailangan sa buhay. Gusto niyo bang makamit ang financial freedom? (Wait for answers from participants). Maraming Pinoy ang nagtatrabaho at nagnenegosyo para makamit ang "Financial Freedom". Para sa iba, ang financial freedom ay mabayaran lahat ang utang. Sa iba naman, hindi na sila kakabahan kung sakaling may magkasakit sa pamilya. At yung iba pa, kayang-kaya nilang suportahan ang pangangailangan ng pamilya. Iba-iba man ang mga gustong makamit, para maging financially free dapat alalahanin ang 5Ms: 1. Maging mapagkalinga sa karagatan; 2. Mag-impok ngayon para sa kinabukasan; 14 15 27 Additional references include BSPAdvisories on: Skimming14 Undispensed ATM Withdrawals15 Time allocation: 0.5 minute
Question #10 3. Magpalago ng kita sa pamamagitan ng pagne- negosyo; 4. Mag-seguro para protektado; at 5. Maging matalino sa pag-utang. Ang huling tanong ko ay: Ano ang inyong gagawin pagkatapos ng lecture na ito? Kayo lang ang makaksagot nito. Nais naming na maisabuhay ninyong lahat ang mga mensahe sa ating laro at mga aralin sa lecture na ito - para sa masagana at matiwasay na buhay. Bibigyan namin kayo ng Financial Action Plan upang basahin at isapuso ang mga dapat gawin upang makamit ang inyong pinansyal na layunin o financial freedom. Maari ninyo itong ibahagi sa inyong pamilya at kaibigan. Isama ang pamilya at mag-commit sa action plan para makamit ang financial freedom! Tandaan ang limang mahalagang mensahe ng aralin at ibahagi sa inyong pamilya: 1. Maging mapagkalinga sa karagatan; 2. Mag-impok ngayon para sa kinabukasan; 3. Magpalago ng kita sa pamamagitan ng pagne- negosyo; 4. Mag-seguro para protektado; at 5. Maging matalino sa pag-utang. Ngayon naman ay sama - sama nating basahin ang ang Action Plan na ibibigay sa inyo ng ating mga banker. ACTION PLAN: Dagat ang pinangga-galingan ng aking kabuhayan, Akin itong pangangalagaan. BFAR ay aking tutulungang masawata ang pangingisdang ilegal, 28 Time allocation: 5 minutes Participants may discuss what they will stop, continue and start doing in their financial plans after learning the life lessons from the game. Time allocation: 0.5 minute 20 minutes
Total Time Ehemplong maganda ay aking isasabuhay. Sa ating karagatan ako ay magiging tagapangasiwa, Tagapag-taguyod rin ng kapwa mangingisda! Financial planning ay gagawin ng aking pamilya, Insurance, investment, at pagsali sa kooperatiba. Savings sa bangko ay aking aatupagin, Handa sa off season at mga araw na ako ay walang kikitain. Emergency fund ay agad ko nang bubuo-in, Regular na pagba-budget ay aking susundin! Ako ay mag-iingat sa pangungutang, Kita minus ipon.... At ang pag-gastos ay saka lamang. Okay na okay sa aking gawin lahat ng ito, para sa kinabukasan ko at ng pamilya ko! Magaling! Maaari ninyong i-uwi ang Action Plan at ibahagi ito sa inyong pamilya. Naway isabuhay ninyo ang mga natutunan ninyo sa araw na ito upang makamit ninyo ang tunay na Financial Freedom! CONDUCT OF POST TEST AND FEEDBACK: Bago tayo magtapos, may papasagutan muna kami sa inyo upang malaman kung may natutunan kayo ngayong araw na ito. Magpapasagot din kami ng Feedback Form. Makakatulong sa amin ang mga ito upang malaman kung anu-ano pa ang maaari naming gawin upang i-enhance ang larong ito. Maraming salamat sa pakikinig.. Mabuhay ang mga mangingisda! 29 Time allocation: 0.5 minute 1 hour, 5 minutes, 45 seconds
Handout No. 1. Gabay sa Pagne-Negosyo MGA HAKBANG SA PAGSISIMULA NG ISANG MALIIT NA NEGOSYO MGA KABUTIHAN NG PAGNENEGOSYO 1. Pagtaya sa sarili: Taglay 1. Maaari kang kumita ng malaki. mo ba ang mga katangiang kinakailangan? 2. Pagtaya sa kapaligiran: Ano ang mga nariyan na makakatulong sa pagsisimula? Ano naman ang mga hadlang sa pagsisimula? Walang limitasyon ang maaari mong kitain kung mayroon kang sariling negosyo. Depende 'yun sa panahon at pagsisikapna ibibigay mo sa iyong negosyo. Pwede kang yumaman kung ikaw ay masipag at matiyaga, at kung mayroon kang tamang produkto sa tamang lugar at sa tamang panahon. 3. Pagpili ng produkto, serbisyo o uri ng negosyo 4. Pagbuo ng iyong plano sa pagnenegosyo (Business Plan) Aspeto ng kung paanong ibebenta ang produkto (Marketing Aspect) 2. Ikaw na mismo ang sariling amo. Dahil ikaw ang namamahala sa sarili mong negosyo, ikaw rin ang gumagawa ng mga desisyon at mananagot dito. Kaya lang, kikita o malulugi ka depende kung tama o mali ang iyong desisyon. Bilang amo, ikaw na mismo ang magbibigay direksiyon sa iyong negosyo. Higit mo kasing alam kung ano ang gusto mong marating. Aspeto ng kung paano gagawin ang produkto (Production Aspect) Aspeto ng pag- organisa ng mga tauhan (Organizational Aspect) 3. May pagkakataon kang maging malikhain. Alam mo bang ang isang negosyo ay kadalasang galing sa malikhaing o creative ideya? Kung mayroon kang mga malikhaing ideya, maisasakatuparan mo ang mga ito sa pamamagitan ng iyong mga produkto at pamamahala sa negosyo. Aspeto ng pananalapi (Financial Aspect) 5. Paglikom ng puhunan 4. Matutupad mo ang iyong mga hangarin. Ang makapagsimula ka ng sariling negosyo ay maituturing nang isang tagumpay. Mahirapkasi ito. 30 MGA DI-KABUTIHAN NG PAGNENEGOSYO 1. Puwede ka ring malugi. Siyempre, hindi mawawala ang posibilidad na malugi sa isang negosyo. May mga bumabagsak dito dahil lamang sa isang maling desisyon. 2. Pabagu-bago ang lagay ng kalakalan at ekonomiya. Sa kasamaang-palad, madaling maapektuhan ang isang maliit na negosyo ng biglang pagbabago ng lagay ng kalakalan. Mahihirapan dito ang negosyo, lalo na kung wala itong angkopna organisasyon o sapat na pananalapi. 3. Mahabang oras kang magtatrabaho. Humandang maglaan ng maraming oras para sa iyong negosyo. Dahil dito, maaaring kailanganin mo ring isakripisyo ang oras para sa pamilya at mga personal na interes.
6. Pagtukoy sa mapagkukuhanan ng iba pang kinakailangang tulong 7. Pagpili sa lugar ng negosyo 8. Pagrehistro ng iyong negosyo 9. Pagkuha at pagsasanay ng mga empleyado Ngunit ang paghawak mo sa negosyo ay talagang susubok sa kakayahan mo sa pamamahala. Ngayon, depende na sa kakayahan mo kung matutupad ang iyong mga hangarin sa iyong negosyo. 5. Makatutulong ka sa kapwa. Natural lamang na kukuha ka ng mga empleyado. Ang pasahod mo sa kanila ay makatutulong sa pag-angat ng kanilang buhay. At habang lumalago ang iyong negosyo, natutulungan mo rin ang mga supplier, kontratista, at iba pang may kaugnayan sa iyong negosyo. 4. Maaring may mga di- inaasahan o di kanais- nais na mga responsibilidad. Isang araw baka matuklasan mo na may mga pananagutan ka na hindi mo inaasahan, hindi mo kaya, o hindi mo gustong pasanin. 6. Makapagbibigay ka ng natatanging pamana sa pamilya. Maaari mong ipamana sa iyong mga mahal sa buhay ang iyong negosyo. Magandang pamana ito. Katangi- tangi. Unang-una, makapagbibigay ito ng matatag na hanapbuhay sa ilan sa kanila. Pangalawa, matututunan din nila ang buhay at pananaw ng pagiging entreprenor na pwede rin nilang isalin sa mga susunod pang henerasyon. Source: DTI. 2012. Nais mo bang magnegosyo? Para sa karagdagang kaalaman sa pagnenegosyo, makipag-ugnayan sa Department of Trade and Industry (DTI) at pag-aralan ang mga online resources nila sa 31
APPENDIX A - MGA LAYUNIN 32
K O O B S S A P S G N I V A S - B X I D N E P P A K O O B S S A P S G N I V A S : N A L A G N A P T N U O C C A S G N I V A S A S E S N A L A B L A W A R D H T I W G N A G A L A H T I S O P E D G N A G A L A H W A R A
33 : E S N A L A B G N A U U B A K : E S N A L A B A S S E R E T N I S G N I V A S A S A R E P G N A U U B A K
: T N U O C C A a d a k 0 0 0 1 P a n g a d g a d y a m . , n i h i b a s g i b I . w a r a g n u p m a s g n s o p a t a k g a p e t a r t s e r e t n i % 0 1 g n a t i k i k y a t n u o c c a g n o y i g n A : S E R E T N I g n u K . 0 1 P y a s e r e t n i g n a t i k g n a , 0 0 1 P y a t n u o c c a a s e c n a l a b g n a u u b a k g n a g n u k , a w a b m i l a H . w a r a a n 1 1 a k i a s t n u o c c a g n o y i a s 0 0 1 P g n a t a k g a p a s g n a m a l 0 6 P y a s e r e t n i g n a t i k g n a , 0 8 6 P y a t n u o c c a g n e c n a l a b g n a g n u k t i l a b u S . 0 5 P y a s e r e t n i g n a t i k g n a , 0 0 5 P y a o t i . 0 0 1 P g n o d a r a s a s t o b a m u i d n i h y a 0 8 P a n l a t u b
K O O B S S A P P O O C - C X I D N E P P A K O O B S S A P P O O C : N A L A G N A P P O O C A S E S N A L A B G N A G A L A H T I S O P E D G N A G A L A H W A R A L A W A R D H T I W 34
A S A R E P G N A U U B A K : P O O C
APPENDIX D - ACTION PLAN ACTION PLAN D A
B E S T
F I S H E R A K O
PANGALAN: PIRMA
: PETSA
: 35