The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Chavacano V arayti ng Filipino sa Zamboanga Tungo sa Pagbuo ng Pambansang Lingua Franca Teresita P. Semorlan Abstrak lugar ng Zamboanga ay may Ang Filipino·Chavacano malaking papel sa pagbubuo ng pambansang lingua ft:anca - ang wikang Filipino . katutubong wika sa Pilipinas kundi maging ng wikang Ingles. sa Keywords: Chavacano, kogneyt, ligua franca, morpolohiya, ortograpiya, pangalawang wika, unang wika Introduksyon Ano mang varayti ng wika ang umiiral sa isang komunidad ay nangangailangan ng obserbasyon at deskripsyon upang matukoy ang tunay na kaibahan nito sa iba sa paraan ng pagbigkas, sa istilo o tono ng pagsasalita, sa gramar, sa leks ikon, at maging sa istruktura ng mga ang mga pangungusap. May malaking papel na ginagampanan tagapagsalita upang magkaroon ng iba't ibang varayti ang isang wika . . Sabihin pa nagkakaroon ng interaksyon ang mga tao sa pamamagitan ng wika. The author teaches at the Department of Filipino and Other Languages at MSU-IIT. She took a BSE degree in Filipino at the University of Zamboanga, her MA in Filipino <Panitikan) and Ph.D . in Filipino (lstruktura) at the UP Diliman. She is an author of language and literature books in Filipino. 165
December 2009 T.P. Semorlan The Mindanao Forum Vol. XXII, No . 2 Hindi naiiba ang Siyudad ng Zamboanga sa ganitong sitwasyon. Tipikal na makikita sa nasabing siyudad ang paglitaw ng mga varayti ng Filipino dahil sa iba't ibang grupong naninirahan doon; mga etnikong grupong kinabibilangan ng mga Chavacano, Cebuano at iba pang dayo sa lugar at ng mga grupo sa lugar na k.inabibilangan ng mga · Tausug ng Sulu, Samal ng Tawi-tawi, Yakan ng Basilan, mga Badjao sa bahay· bangka sa dagat at Subanen sa Zamboanga del Sur. Kasaysayang Pangwika ng Zamboanga Ito ay Chavacano ang wikang sinasalita ng mga Zamboangueiio. tinatawag na Pidgin Spanish subalit naging creole na dahil may sarili itong gramati.ka. Sa aspektong perpektibo ginagamit ang panandang ya, sa imperpektibo ta canta (umaawit), at ginagamit ang ay. Halimbawa: ya canta (umawit), ay cants (aawit). Chavacano ang lingua franca ng lugar pero nananatili na bilang pangkalahatang pagsasalita ang Chavacano- Filipino. ta ang panandang ginagamit at sa kontemplatibo sa pagdadala at paggamit ng "Spanish Contact Vernacular" dito sa Pilipinas. Maliwanag na ang "Garrison Troops" ang siyang may pinakamalakas na impluwensya sa naturang wika (Keith, 1956). Ang mga sundalo . at opisyal na Kastila ang responsable Ang kasaysayan ng diyalektong Chavacano, ayon kay Henry Broad (1929), ay mababakas mula panahon na isang pangkat ng mga Kastila, sa pamumuno ni Konde Salamanca , ay dumating sa Mindanao upang dalhin ang ''Philip's Conquistador Civilization" sa katimugan at dito natagpuan nila ang Siyudad ng Zamboanga. Makaraan ng maraming taon, may mga Tagalog , Visaya, Ilocano, mga mula sa North Bilaan, mga Maguindanao at Subanun ang nagkainteres manirahan sa Siyudad ng Zamboanga. Ang mga katutubo sa Zamboanga, ang mga naturang Pilipino na nanggaling sa iba't ibang panig ng kapuluuan at ang mga sundalong Kastila ay nagkatagpo sa Zamboanga. Dahil na rin sa kanilang pakikipagkontak sa isa't isa , ang salitang Kastila (Broad, 1929) sa kabilang dako na tumpak at may wastong gramatika at may magandang kaanyuan ay nagkaroon ng pagbabago at paghahalaw. Sa ganitong paraan, ang Chavacano, ang wikang sinasalita ng mga Zamboangueiio . isinilang Sang-ayon kay Dr. Lydia Fer. Gonzales sa kanyang panayam noong 1992 sa UP Dillman, naiiba ang Chavacano sa lenggwahe ng Espana; naiiba rin ito sa Chavacano sa Cavite dahil ang Chavacano sa 166
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P . Semorlan December 2009 Zamboanga ay nahaluan ng mga wikang matatagpuan sa kapaligiran nito gaya ng Tausugt Subanunt at Bisaya samantalang masasabing ang Chavacano sa Cavite ay nabahiran naman ng Tagalog. Ang naturang wilta ay may kaibahan sa lengguwahe ng Espanya , kaya imposibleng maunawaan isang Kastila ang Chavaca no. ng N abanggit din ni Broad na may babahagyang gramatikang tinataglay ang Chavacano sa pagpapahayag ng naturang diyalekto. Mga Layunin ng Pag-aaral Pangkalahatang layunin ng pananaliksik na ito ang mga sumusunod: 1. Matukoy ang varayti ng Filipino ng ilang grupong naninirahan sa Siyudad ng Zamboanga, mula sa iba't ibang sektor ng lipunan kabilang ang mga estudyante, gurot nars, negosyante, empleyado ng opisinat tinderat maybahayt manggagawa sa piert mga drayber t at magsasaka. 2. Mapag·aralan ang tono at intonasyon ng pagsasalitat ang paraan ng pagbigkas, ang code-switching at style shifting code, ang leksikon, gayundin ang pagbubuo ng mga Chavacano· Filipino salita, ang paggamit ng pandiwa, aspekto ng pandiwa , ang pang· ugnay, ang varayti sa pangungusap, ayos ng pangungusap at pagpapahaba ng pangungusap. ang sa pinayayamang Filipino bilang pambansang wika o sa pagbuo ng pambansang wikang Filipino . ng wikang Chavacano 3. Maipakita kontribusyon Kahalagahan ng Pag-aaral Interesado ang resertser na malaman (a) ang klase ng Filipinong ginagamit sa siyudad ng kanyang kapanganakan at kinalakihan at (b) ang importansya ng Chavacano- Filipino sa pagbuo at pagpapayaman ng Filipino bilang pambansang lingua franca ng lahat ng mga Pilipino. Mahalaga rin ang pag·aaral na ito upang mapatunayan ang mga sumusunod na pananaw:
Ang Chavacano· Filipino ay isang varayti ng Filipino sa Siyudad ng Zamboanga na may maikokontribyut . sa debelopment ng Wikang Filipino. 167
The Mindanao Forum Vol. XXII . No. 2 T .P . S e morlan D ece mber 2009
ng Malayang nakapagsasalita impluwesyado ng kanilang unang wika wikang Filipinong at mga wikang sinasalita sa mga karatig -pook. Masasabing hindi mali ang kanilang pagsasalita at paraan ng pagbuo ng mga pangungusap dahil ang kanilang binibigkas ay isa lamang sa maraming varayti ng Filipino. ang mga taga-Zamboanga Saklaw at Limitasyon ng Pag-aaral Saklaw ng pag- aaral na ito ang pagsusuri ng varayti ng Filipino sa Siyudad ng Zamboanga. Inilimita ang pagsusuri sa: ponolohiya ng Chavacano- Filipino, kabilang ang tono at ilang salita at intonasyon , paraan ng pagbigkas paggamit ng impit o glottal; morpolohiya ng Chavacano- Filipino, kasama ang paggamit ng pandiwa sa verbal na komunikasyon, mga klaster, leksikon, kayarian ng mga salita, pang-uri , aspekto ng pandiwa; mga pang·ugnay na kabilang ang pang·angkop, pang·ukol at pangatnig; sintaks ng Chavacano -Filipino na sakop ang pagbuo at ng mga istruktura ng pangungusap pangungusap ; at ortograpiya o ispeling . a . ng b. c. d. at pagpapahaba e. Layunin nga ng pag·aaral na ito ang mapag-aralan ang paraan ng pagbigkas , paraan ng pagsasalita , ang tono ng pagsasalita , ang code switching, style shifting, ang Chavacano· Filipino leksikon, maanalisa ang istilo ng paggamit ng pandiwa , ang pang·ugnay at ang varayti ng mga pangungusap ng mga taga-Zamboanga . Ka.tuturan ng mga Termino Ma~utunghayan sa bahaging ito ang depinisyong operasyunal ng . ilang term1nong ginamit sa pag ·aaral na ito. Chavacano. Ang wikang sinasalita ng mga Zamboangueiio Syudad ng Zamboanga. 168 sa
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorl a n Dece m be r 2009 Kogneyt. Salitang may iisang kahulugan sa iba 't ibang speech itong varyant tulad ng community, bagamat maaaring may ponolohikal anim (Tag.), Innem (Ilok.), annum (Bkl., Hil.), anam (Kap .) Leksikon. Binubuo ito ng mga morpema at salitang nagsasaad ng kahulugan tulad ng pang·uri, pancliwa , at iba pa. Lingua Franca. Wikang malawakang sa 1sang partikular na komunidad, o sa kaso ng wikang Filipino , sa buong kapuluan ng Pilipinas, ng mga taong may sariling katutubong wika. ito a t madaling maimpluwensiyahan ng mga umiiral na wika Sinasalita sa buong tagapagsalitang komunidad . ginagamit Morpolohiya. Pagbubuo ito ng mga salita o sa simpleng katawagan ang palabuuan. Ortograpiya. Ang estilo ng paggamit ng mga letra sa mga salitang hiram kasama na ang wastong ispeling na likas sa wikang Filipino at katutubong wika ng mga taga·Zamboanga. Patern. Isang modelo ng pagbuo ng mga makahulu ,gang tunog , at salita, at bahagi ng pangungusap na ginagamit sa pagsasalita pagsulat. Pangalawang Wika. Wikang na pangalawang wika sa pag·aaral na ito. Ito ang wikang natutuhan ng isang tao maliban sa kanyang unang wika o katutubong wilca gaya ng Chavacano . Filipino ang tinutukoy Sintaks. Ang pag·aaral ng pagbubuo ng pangungusap o sentens. Unang Wilta . Ang katutubong wika ng isang tao na sa kaso ng pag·aaral na ito ay tumutukoy sa Chavacano na naimpluwensyahan ng mga wika ng iba't ibang taong nanirahan sa Zamboanga. Batayan ng Pananaliksik Teoretikal at Konseptwal na Batayan ng Pananaliksik Malawakang ginamit sa pag·aaral na ito ang pag·iinterbyu kaya ito sa convergence model ng komunikasyon na di naman nakabatay maitatangging nagdedetermina sa varayti ng wika sa isang lugar. Si Charles Sanders Pierce , isang philosopher , ang proponent ng convergence model ng komunikasyon. Sa kanyang mga pagsisiyasat , 169
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 natukoy niyang nagiging makahulugan ang kahit anong komunikasyong ang pasalita kapag nagkaroon ng pagkaunawa o pag-intindi ng mga partisipante ng komunikasyon. Upang matamo ang ganitong convergence, kinakailangan ng mga partisipante ang gantihang pagsasagutan o feedback para maipaliwanag ang mga impormasyong tuluy·tuloy na pinagsusunud·sunod. co11 vergence, o pagsusugpong Narito ang ilustrasyon ng convergence mode/. Pagkakaunawa ng Partisipante A Pagkakaunawa ng Partisipante B Pagkakaunawaan ng Isa't Isa Figyur I: Ang Komunikasyon Bilang Convergence Tungo sa Pagkakaunawaan ng A at B. I) ng dalawang partisipanteng (A at B) nagpapahayag o nagbabahagi ng impormasyon sa isang sitwasyong pangkomunikasyon. Naglalarawan ang convergence model (Figyur Dahil sa convergence ng pagkaunawa pagkaunawang komon, nabibigyang· kahulugan, nauunawaan nina A at B ang impormasyong maaaring maghango ng mga bagong paniniwala, palagay, at pagkilos . ng o pagtatamo at naipapaliwanag ibinibigay ng isa't isa na Gayon pa man, importanteng isaisip na ang pagkakaunawaan ay nangangahulugan din ng pagiging ''bukas 0 sa pananaw ng kausap at pagbibigay·daan sa pagkaunawa ng isa't isa. Samakatwid, posibleng magkaroon din ng unawaan ang mga partisipante kahit may pagkakaiba sa palagay at saloobin. Ang pagkakaunawaan na produkto ng patuloy na interaksyon at komunikasyon ang pinakaelemento ng Convergence Model kahit pa 170
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 mangahulugang pagkakataon, nakahihigit ang "pagpapaubaya" upang magkaunawaan. Maaari pang maganap na ang parsyal na di·pagkakaunawaan ay maging basehan ng malikhaing pagkilos at usapan. O kaya'y ang maling pagkaunawa ay maaaring magbunsod ng mga bagong ideya para sa solusyon ng pro blema. Sa modelong ''hindi kompleto ang pagkakaunawaan'~. Sa umiiral ito, ang pagbabahaginan ng mga impormasyon sa isang mutual na proseso na nagbibigay·daan sa bawat indibidwal upang magkatagpo at magkaunawaan. Magkaiba man sila sa sa isa. Nag-uugnay ang mga indibidwal na ito at pinag-iisa isa't pamamagitan na impormasyon nagbibigay ng progreso sa pagkakaunawaan ng isa't isa. isang pamantayang ng puno ng ibang lpinahihiwatig din ng Convergence Model ang tendensya ng mga tungo sa pagkaunawa ng isang kasangkot na indibidwal na kumilos komon na Binibigyang· halaga din nito ang impormasyon at interpretasyon . Ito ay dahil ang ating kapabilidad ay nakasalalay sa kung sino ang nakakaunawa at naniniwala sa bagay na o pagkilos, maging nag·iisa o nakakaimpluwensiya nakikisalamuha pang· impormasyon ang mensahe tulad ng pagdama, pag·unawa, paniniwala, pagkilos, pagpapahayag, na pagpapaliwanag maaaring magbigay·daan para sa isang mutual na pagkakaunawaan, kasunduan at askyon. interes, gayundin sa pagbabago, kung kinakailangan. na maunawaan ang kahulugan sa paggalaw iba. Dumadaloy sa sa isang prosesong o pagpapakahulugan lpinapakita sa Figyur 2 na nasa ibaba ang komunikasyon bilang convergence tungo sa mutual na pagkakaunawaan. 171
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Pagpapahayag at Pagbibigay Kahulugan ni Partisipante A Pagbibigay Kahulugan at Pagpapahayag ni Partisipante B Figyur 2. Convergence Tungo sa Mutual na Pagkakaunawaan lpinapakita naman sa Figyur 3 ang konseptwal na balangkas ng pag-aaral na ito. Dalawang partisipante (A at B) ang dumaraan sa isang proseso ng pagpapakahulugan, pagpapahayag, pagpapaliwanag at pag· unawa sa mga mensahe na nagmumula sa isa at nakararating sa iba. 172
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Mga mamamayan ng Zamboanga mula sa iba't ibang pook (May iba't ibang sa gawain at katayuan buhay) I Mensahe l Channel/ Ahensiya ng Komunikasyon (media, Zambo Eco··zone) ... _... I Mga mamamayan ng Zamboanga mula sa iba't ibang pook <May iba't ibang gawain at katayuan sa buha.y) ! Chavacano· Filipino: Tungo sa Mutual na Pagkakaunawaan , Paniniwala at Aksyon Pambansang Lingua Franca (Filipino) Figyur 3. lskima ng Paradaym ng Pananaliksik tinukoy sa Figyur 3 ay maaanng Zamboanguefio, Bisaya, Tausug, Sinama, Maranao, Yakan, Subanun, Ilokano, Tagalog o Bicolano . Ang mga partisipanteng Naninirahan sila sa siyudad ng Zamboanga at nanggaling sa iba't ibang pook o lungsod . lba't ibang wika ang kanilang sinasalita. 173
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Nagaganap ang convergence sa pamamagitan ng mutual na at indibidwal kundi sa buong pagkakaunawaan nakakaapekto komunidad. kahit pa may mga problemang umiiral lamang sa hindi isang sumilang ang Chavacano· inaakalang Filipino, ang varayti ng Filipino sa Siyudad ng Zamboanga. Ang Chavacano· Filipinong ito na isang varayti ng Filipino mula sa iba't ibang taong nagsasalita mula sa Zamboanga ay may maiaambag sa pagbuo ng pambansang wikang Filipino at debelopment ng wikang Filipino. Sa ganitong konteksto Metodolohiya ng Pag·aaral Dalawang pamamaraan ang ginamit sa riserts na ito: ang pag· iinterbyu at ang deskriptibong pagsU1Suri ng mga nakalap na datos. Nag·interbyu ang resertser ng mga guro, estudyante , negosyante tindera , sa barter trade, mga empleyado sa opisina, nars, maybahay, drayber, manggagawa sa pier at mga magsasaka sa paraang random . Mga paksang tinalakay sa interbyu ang tungkol sa Siyudad ng Zamboanga, ugali ng mga taong naninirahan doon, pagsasa]aysay sa mga traba-trabaho ng mga respondente, ang sitwasyon sa Basilan at ang mga bagay na nais pa nilang ipaliwanag at sabihin. Itineyp ang pagsasalita ng mga impormante at itrinanskrayb pagkatapos upang maging basehan ng analisis ng Chavacano· Filipino bilang varayti ng Filipino sa Siyudad ng Zamboanga. Sa pag·iinterbyu ng mga respondente, ginamit ng resertser ang modelo ni Harold D. Lasswell, isang politikal na Amerikanong syentipiko. Ito ang modelong nagpapakita ng sosyo·linggwistikong komponent ng sino ang pakikipagkomunika nagsasalita , ano ang isinasaad, anong channel o medium, para kanino at respondent e. ano ang epekto nito at ano ang feedback ng mga Ikinunsidera ang sumusunod na balangkas sa ginawang pag·iinterbyu . sa pamamagitan ng mga katanungang 174
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T .P . Semorlan December 2009 Sino ang nag· iinterbyu? (Risertser) Ano ang isinasaad? (Mga Tanong) Anoang ginagamit na Channel/ Medium? (Salita, Teyp Recorder? Para Kani no? <Respondente) Epekto/ Feedba ck Isinasaalang--alang din sa metodolohiya ang modelo ni Howard Dean (1963). Sa modelong ito'y inilalahad ng nagsasalita ang kanyang Jayunin, inihahatid ang kanyang ideya at ang reaksyon ng mga ito sa pamamagitan ng sumusunod na respondente. Mailalarawan balangkas: Layunin ng N agsasalita (Resertser) Ideya at Emosyon (Mensahe) Reaksyon ng mga Respondente Mga salik na nakakaimpluwensi ya (sitwasyon, ingay, kaba, takot , atbp .) Upang makakuha naman ng mga nakasulat na datos, nagpalabas ang resertser ng 700 kopya ng kwestyonaryo. Pinuntahan ang iba't ibang estudyanteng kolehiyo sa Zamboanga upang makakuha ng mga respondente : ang Western Mindanao State University, Ateneo de Zamboanga, Zamboanga A.E. Colleges, Southern City Colleges, Zamboanga City Polytechnic College, Filipinas Technical Institute at 175
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Zamboanga State College of Marine Science and Technology. Binigyan din niya ng kwestyonaryo ang iba pang ininterbyu. Sa mga kolehiyo, naging matulungin naman ang dekano, mga guro, at kahit sa opisina ay hindi naman nagi~g problema ang mga sa oras ng empleyado dahil sinagot nila ang mga kwest1yonaryo breaktime. Ininterbyu naman sa panahon ng off-duty ang mga nars . Sa mga negosyante ng barter trade, noong una ay medyo nag-aalangan silang tumanggap ng kwestiyonaryo at magpa-interbyu dahil baka raw mapasama sila pero sa bandang huli, sumang-ayon na rin sila nang maunawaan ang layunin ng riserts. Walang naging problema sa mga empleyado, drayber, maybahay, manggagawa at magsas~ka. Sa mga magsasaka, dinagdagan pa nila ang kanilang interbyu ng isang panawagan sa pamahalaan tungkol sa mga problema sa patubig at taas ng presyo ng fertilizer. Para naman sa mga mangagawa sa pier, na binibigyang·diin ang kawalan ng pagbabago ang buhay nila mula't sapul. AnaJisis at Interpretasyon ng mga Datos Gaya ng nabanggit sa metodolohiya, dalawang pamamaraan ang ginamit _sa riserts na pagsusun ng mga nakalap na datos. ito: ang pag·iinterbyu at ang deskriptibong Sa pamamagitan ng interbyu, napag·aralan ang ponolohiya ng Chavacano· Filipino sa pamamagitan tono at intonasyon, paraan ng pagbigkas ng ilang salita, paggamit ng impit 0 glottal stop, pagkakahalu-halo ng mga varayti sa estratehiyang code switching at style shifting code, at paggamit ng pandiwa sa verbal na komunikasyon. ng mga sumusunod: Sa pamamagitan naman ng survey questionnaires, napag-aralan at sintaks ng ang Chavacano-Filipino. Kabilang na sinuri ang palabaybayan o ispeling, pagbuo ng mga klaster, Chavacano· Filipino leksikon, pang-uri, kayarian ng mga salita, aspekto ng pandiwa, mga pang·ugnay, pagbuo at ayos ng mga pangungusap, at pagpapahaba ng pangungusap. tungkol sa ortograpiya, leksikon, morpolohiya 176
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Paraan ng Pagbigkas ea Dang Salita /g/ at It/ ang /d/ tuluy-tuloy ang pagsasalita ng mga taga-Zamboanga, kapag bagamat hindi nila namamalayang ang /g/ ay nabibigkas nila ng /cl o /kl at ng /d/ ay nabibigkas nila ng /t/. Halimbawa: Sa pangkalahatan, binibigkas na /c/ o /k/ ang /G/ at !DI IC/ o /Kl at /t/ s1nusunog bulagsak itlog magkasama low tide high tide tubig gayod feedback s1nusunoc bulacsag itloc mackasama low tite high tite tubic gayot (talaga) feetback Halimbawa ng mga pangungusap: Nililinis nila ang kanilang bakuran, laguerta , sinusunoc ang mga patay na damo at ang luoy na mga dahon. Ang mga tao ay mackasama sa pagtulong para maging maganda ang lugar . Ang iba ay bulacsag sa kuwarta kaya minsan ubos ang pera nila. Mura din ang isda, ang karne , itloc, shells at hipon. Pero minsan high tite, minsan low tite ang tubic sa dagat . Maganda ang feetback tungkol dito. 177
VI XXII No. 2 ' The Mindanao Forum o . T.P. Semorlan Decernber 2009 Binibigkas na /iu/ ang tunog na /w/ . N hihirapan ang mga taga·Zamboanga na bum1gkas ng tun a 1· u/ . /w/ at sa halip, binibigkas n a 1to ng 1 . il og na Halimbawa: magiliw maaliw paksiw magiliu maaliu paksiu Halimbawa ng mga pangungusap: Ang mga Zamboangueiio ay magiliu sa mga tao. Maaaliu kayo sa lugar namin. Masarap kaming magluto ng adobong manok, sarsayadong paksiu. isda, Ganito ang paraan ng pagbigkas ng mga Tausug sa mga salitang binanggit. Samakatwid, masasabing maaaring naimpluwensyahan ng mga Tausug ang mga taga·Zamboanga sa pamamaraan ng kanilang pagbigkas. lmpit o glottal st.op Ang salitang katulad ng "nakita" ay binibigkas nang pinahahaba ang gitnang patinig at may impit sa huli. Ganito ang pagbigkas ng mga taga· Zamboanga sa salitang ito: /nakita/ · (naki.ta?) M .. · narurura an sa siyudad na kilala sa paggam1t ng im tunog sa pagbigkas ng mga salita. Ang salitang katulad ng "nakita" ay binibigkas nang pinahahaba ang gitnang patinig at may impit sa huli. Ganito ang pagbigkas ng mga taga· Zamboanga sa salitang ito: /nakita/ · (naki.ta?) M .. · narurura an sa siyudad na kilala sa paggam1t ng im tunog sa pagbigkas ng mga salita.
B' ayang 18 . · pit na sila ng mga · h
. 1 1 · sa ha 1P . . . _g 1s a ay m 1 1n1b1gkas nang tuluy·tu oy, Ii bmi~igka~ ito nang malumi ngunit may impit din sa /a/. Sa ha p na bigkasm ito ng isda /isda?/ binibigkas ito ng /is.da?/ . ~- ga tag~ Ang salitan "' d " h' d' b · • • M
aaarmg impluwensya rin ito ng mga Tausug sa rn Zamboanga. 178
fbe Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009
"/ An " 1ruhi~kas nang mabilis at /mang.gah/ sa hahp ay malumay: 8 Zamboanga, ang salitang ito ay mahina a mis~ong siyudad ng { ang higkas, /mang.gah/, kaya masasabing epekto ito ng ma 8 mg hahagi ng lipunang tagapagsalita. g ~angga . manggah/ ay hindi rin b. . . 1 p8ggamit ng Pandiwa May varyasyon ang mga pandiwang ainagam·t 1 ng 1 ang mga taga · . . o , ang a ang , i P na gam1tin ang panlaping um- mau- 0 .. i P na gam1tin ang panlaping um- mau- 0 .. S hali k nil zamboanga. ·t • gmagam1. Halimbawa: Magga wa kami ng listahan para sa mga bibilhin na pagkain . Mahilig silang magpasok sa ganoong problema. Magkain na kayo. Nagkakain kami lagi ng frutas dito sa Zamboanga. Hindi ako masyadong maggastos ng pera. Sana huwag na silang magga wa ng masama. Magbili din ako ng canned goods. Huwag sila mag·awaysa sibilyan . ~Nagpili ako ng parehong design sa batic at Chinese cotton. Kami ay nagsusunod sa mga utos ng pamahalaan. ang paggamit ng mga taga·Zamboanga ng m~a Pandiwang ginagamitan ng panlaping mag· ay impluwensya o e~e~to nn ng Kabisayaan. Gaya ng nabanggit na, maraming Bisayang namrura~an 8~ Zamboanga at marami rin sa kanila ang pumupunta sa n~sabmg ~YUdad. Kaya naman hindi kataka·takang naimpluwensyahan nila tng l havacano· Filipino ng mga taga·Zamboanga sa p_araan ng pagsasa ita, alung·lalo na sa paggamit ng mga panlapi ng pand1wa. Masasabing 179
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P . Semorlan December 2009 na ang karaniwang ginagamit nilang panlapi ay mag·, mang· at i·, tulad sa mga salitang it.o: mangaun, magkaun, mangayo, mag·unsa, ihatag, ibutang. Kung nagsasalita ang mga Bisaya, mapapansin Sa Pamamagitan ng Kwestyonaryo Klaster sa Chavacano· Filipino dahil na rin sa impluwensya ng wikang Kasti la sa Siyudad ng Zamboanga. May mga klaster na matatagpuan sa unahan at gitna ng mga salita tulad ng mga sumusunod: Batay sa pag-aaral, maraming klaster ang ginagamit Una Gitna presko svempre pwest.o frutas klima sentro disgrasya administrador eskwelahan proirreso lspeling Sa mga nakalap na kuwestiyonaryo, nakitang ginagamit pa ng mga respondente ang letrang /cl kaysa /kl sa kanilang pagsulat. lspeling Kastila o Chavacano ang kanilang ginamit dahil karamihan sa kanila ay impluwensyado pa rin ng alpabetong Kastila . Halimbawa; con ten to sa halip na kontento comento sa halip na komento claro sa halip na klaro mercado sa halip na merkado Ginagamit din ng mga respondente ang letrang f sa halip na p. Orihinal na ispeling ang nakita sa pagsulat ng salitang .ramoso, .frutas, at 180
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P . Semorlan December 2009 .nesta. Ginamit din nila ang letrang v sa halip na b para sa mga salitang - privado at adventurista , ngunit hindi para sa observasyon. Gayundin, binago ang ispeling para sa orihinal na cion na naging syon, kung saan sinunod ang tuntunin sa wikang Filipino na ''kung anong bigkas, siyang baybay''. Gamitin din ng mga taga·Zamboanga, anuman ang kanilang demogTaphic profile, ang ispeling ponemiko. Nakakaltas ang tunog ng /i/ at tuluy·tuloy ang pagbigkas ng syon. Tulad nito: transportasyon komunikasyon lokasyon prostitusyon propesyonal polusyon okasyon disgrasya Lekeikon ng Chavacano Gaya ng nabanggit na, malawakang nahahaluan ng wikang Bisaya ang Chavacano· Filipino dahil sa maraming Bisayang nakikipag· interakt sa mga taga·Zamboanga. Ang mga salitang Bisaya tulad ng maskin (kahit) , cay (kasi), amo gane (kaya nga), man (naman), gane (nga), gayod(talaga) at luoyOanta ) ay bahagi ng Chavacano·Filipino. Halimbawa: Maskin saan naman may gulo. Cay delikado ang panahon . Siyudad gane ng mga bulak.lak ang tawag sa Zamboanga. Maganda ang mga aplaya dito sa siyudad namin, mali nis gayod Amo gane dapat magmahalan ang Muslim at Kristiyano . Luoy na mga dahon , yon bang mga lantang dahon. N ahihiya man ako magpaliwanag kasi kulang ang Tagalog ko. 181
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 ng Chavacano· Filipino ay batay sa Kastila kaya hindi kataka·taka kung maraming mga salitang Kastila ang ginamit ng mga respondente sa kanilang pagsasalita at pagsulat. Tulad nito: Inaakalang pitumpung porsyento ng leksikon kontento sentro klase arogante bisita kalsada soldado kuwenta superyor apektado administrador isla frutas sobra gobyerno baryo oportunidad epekto proyekto miembro hospitable presko benta klima kanto tribo protekta suweldo mestiza membro Ingles, na marami ring mga salitang Ingles ang ginamit ng mga impormante tulad ng mga sumusunod: lpinalalagay, dala ng edukasyon at mga babasahing Mga Salitang Ingles landmark tourist attraction businessman 90% Christians if ever counter checking outside condition cleanliness values safe national language suggestion unity and cooperation peace and order situation shock absorber assistance ng government share ng government vocabulary express dancer tourist spot compared to 10% Muslims power 11 o•clock . immune by kilo attitude realize military Pagbubuo ng mga Salita Hindi naiiba ang varayting Chavacano · Filipino sa iba pang wikang sinasalita sa Pilipinas. lto'y maaaring payak, inuulit at maylapi. 182
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 May mangilan·ngilan datos. lamang nakitang tambalang salita sa mga sinuring Payak - Masasabing payak ang salitang Chavacano· Filipino kapag hindi ito sinasamahan ng panlapi. Halimbawa: benta parte suweldo okasyon lugar hara to turista kooperasyon tribo progreso tumpok inosente
lnuulit - May nabubuong ganap na pag·uulit ang nasabing wika. Wala namang nakitang parsyal na pag· uulit sa mga nakalap na datos. Halimbawa: apektadong· apektado kontentong· kontento parehong·pareho desenteng·desente Maylapi - Maaaring ilagay ang panlaping Chavacano· Filipino sa unang posisyon ng salita na tinatawag na pag·uunlapi, sa huling posisyon (paghuhulapi) at sauna at (pag-uunlapi at paghuhulap1) posisyon ng huling salita Pag·uunlapi Mapapansing maraming panlapi sa Chavacano· sa unahan ng Filipino ang matatagpuan salitang·ugat gaya ng mag, pag, i, ma. Halimbawa: ma·express, imentain, pagtrabaho Paghuhulapi - ito ang mga panlaping maaaring matagpuan sa hulihan ng salitang·ugat: hin, han, at an. Halimbawa : asikasuhin suwelduhan tulungan tigi)an 183
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Pag·uunlapi at Paghuhulapi Ito ang mga panlaping maaaring makita sa unahan at hulihan ng salitang·ugat. Halimhawa : naobserbahan napoprotektahan Tambalan : matapobre (mapanlait) mucho·voca (madaldal) Pagbuo ng mga Pangungusap na may Halong Hiram na Salita Nakitang ang pagbuo ng mga pangungusap sa Chavacano· Filipino na hinahaluan ng mga salitang hiram ay mauuri sa tatlong kategoriya : Kombinasyon ng mga salitang Ingles at Chavacano Halimbawa : 1. Sana ma-improve ang peace and order situation sa Basilan. 2. Dapat may unity and cooperation ang mga tao. 3. Maraming ethnolinguistic groups ang maaaring makatanggap ng share ng government . 4. Sana matulungan ninyo kami through prayers. Komhinasyon ng mga salitang Kastila at Chavacano Halimbawa: 1. Sa Zamboanga, makakabili tayo ng isda na hindi por kilo. 2. Ang gobyerno mismo ang dapat magbigay ng clarong regulasyon para sa mga empleyado . 3. Karapatan ng mga tao ang tumanggap ng suportang pinansyal mula sa gobyernong local 4. Simple ang pamumuhay, barato ang mga bilihin at bastante ang pagkain sa Zamboanga. 5. Nakahilera ang mga tindahan na may paboritong frutas malapit sa mercado. Kombinasyon ng mga salitang Ingles, Kastila at Chavacano Halimbawa: 184
d,.,danao Forum Vol. XXII, No. 2 'l'lf8 !Y.&.J.U T.P. Semorlan December 2009 1. Ang suggestion ko, sana bigyan ng irt b 1. Ang suggestion ko, sana bigyan ng irt b isang concerned citize1J 8 z b 2. Bilang . a am oanga, n1rerespeto ko ang reglamento ng siyudad. 3. Myembro ako ng iba't ibang organisasyon sa local government, chairman sa 4·H club at Red Cross Youth Movement. Istruktura ng Pangungusap May sinusunod na istruktura ang mga pangungusap sa varayting Chavacano- Filipino. Ito ang normal at di-normal na istruktura . Ang normal na istruktura ng pangungusap ay nauuna ang panaguri at ang simuno ang nahuhuli (Garcia: 1992:95)
Ito ang patern ng normal na istruktura ng pangungusap sa Chavacano- Filipino : panaguri + sabjek/paksa. Halimbawa: 1. Nagbebenta ng mga tela, tulad ng Batie, Malong, Chinese Cotton ang mga barter traders. 2. Maraming Zamboanga. 2. Maraming Zamboanga. 3. May maraming frutas na makakain dito. 4. Peaceful ang Zamboanga noon, hindi kagaya ngayon. Ang ay ang marker o panandang pampredikeyt na matatagpuan 8~ pangungusap kung hindi normal ang ayos nito o kapag nauuna ang simuno sa panaguri na siyang kabaligtarang ayos sa istruktura ng Pangungusap sa Filipino (Garcia, 1992). Ito naman ang patern ng di-normal na istruktura ng pangungusap sa Chavacano-Filipino: sabjek/paksa + marker ng Panaguri + panaguri . Halimbawa: Ang mga taga-Zamboanga ay hospitable. Araw ·araw ay may mga lantsang pumupuntang Bas1lan. . 185
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T.P. Semorlan December 2009 Konklusyon Nabubuo ang varayti ng wikang Filipino ayon sa paggamit ng iba't ibang etnolinggwistikong grupo. Kapag nagpi·Filipino isang Zamboangueiio, naiimpluwensyahan ng Chavacano ang kanyang pagpi· Filipino, gayundin ang Tausug kung siya'y magpi· Filipino. Maaaring maimpluwensiyahan ng mga salita at tunog ng Muslim ang Filipino sa Mindanao, impluwensyado ng mga tunog at salitang Ilonggo ang Filipino ng Iloilo, at maaaring maimpluwensyahan ng tunog at salita ng mga Cebuano ang Filipino ng Cebu. Kaya masasabing nag·iiba·iba ng anyo ang Filipino depende sa gumagamit na lugar at sa unang wika ng gumagamit. Kaya nga masasabing hincli totoo ang paniniwala ng taga ibang lungsod at probinsya na nagmula lamang ang Filipino sa Tagalog. ang (Editor's note: "Chavacanon is also spelled as Chabaca.no. Zamboangueiio wn'ters, Antonio Reyes Enriquez and Francis C. Macansantos began to spell the word with a "b" since 2006). Mga Reperensya Akamin, Jun. 1996. A Grammatical Analysis of Manuk Mangka w Sinama. Unibersidad ng Pilipinas: Ph.D. Philippine Studies. Anderson, James M. 1986. Structural Aspects of Language Change . New York: Yongman Group Ltd. Broad, Henry Philip. Chavacano. Philippine Magazine, Vol. 26, No. 3 (August 29 1929) pp. 146·160. Chafe, Wallace. 1973. The Meaning and Structure of Language . Chicago: The University of Chicago Press. Delima, Purificacion. 1993. Emerging Filipino Variety as Interchanges Among Native and Non-Native Speakers : An Analysis . Unibersidad ng Pilipinas. 186
The Mindanao Forum Vol. XXII, No. 2 T .P. Semorlan December 2009 Garcia, Lydia G. 1992. Makabagong Gramar. Quezon City: Rex Book Store, Inc. Keith, Whinnom. 1956. Spanish Contact Vernacular in the Philippine Island. Hong Kong University Press. Lyons, John. 1981. Language and Linguistics. An Introduction . Cambridge and New York: Cambridge University Press . Malonzo, Luz. 1970. History of Zamboanga City. Manuel Luis Quezon University: M.A. Thesis. Manrique, Isidro G. 1991. Panimulang Pag-aaral ng Wikang Romhlon. Unibersidad ng Pilipinas: M.A. Filipino . Mckaughan, Howard. 1954. Notes on Chavacano Grammar. University of Manila Journal of East Asiatic Studies, Vol. III, No.2, pp. 204-224. 1995. Barayti ng Dagupan Filipino sa llang Programa ng Radyo sa Dagupan. Unibersidad ng Pilipinas: M.A. Philippine Studies. Mendigo, Rosalina A. Paz, Consuelo J. 1967. The Morphology and Syntax of Tagalog Nouns and Adjectives. Unibersidad ng Pilipinas: M.A. Linguistics. ______ . 1977. A Reconstruction of Proto-Phillipine Phonemes and Morphemes. Unibersidad ng Pilipinas: Ph.D. Linguistics. Mascarifia-Resuma, Vilma. 1992. Pedagodyikal na Gramar ng Wikang Isang Modelo . Unibersidad ng Pilipinas: Ph. D. Filipino: Filipino. 187