UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at HIGIT PA SA LAMAN TIYAN: ISANG SIKOLOHIKAL NA PAGSUSURI SA PAG-USBONG AT PAGLAGANAP NG MGA PAMINGGALANG BAYAN SA PANAHON NG COVID-19 GAMIT ANG SIKOLOHIYA NG KAPWA AT PAKIKIPAGKAPWA Jholyan Francis S. Fornillos Katuwang na Propesor, Departamento ng Agham Panlipunan, Unibersdad ng Pilipinas Los Baños, College, Laguna E-mail: jsfornillos@up.edu.ph Received: 18 October 2022 Accepted for publication: 06 December 2022 Abstrak Nakatuon ang artikulong ito sa pagpapaliwanag ng pag-usbong at paglaganap ng mga paminggalang bayan o community pantry sa panahon ng pandemyang dulot ng coronavirus. Ginamit ng may-akda ang sikolohiya ng kapwa at pakikipagkapwa, mga batayang konsepto ng Sikolohiyang Pilipino (SP), upang makamit ang layunin ng papel. Tinalakay din ng may-akda ang epekto ng food insecurity sa lusog-isip (mental health) at ang papel ng mga paminggalang bayan bilang isang paraan ng pagbibigay ng mental health and psychosocial support o MHPSS. Mga susing salita: community pantry, kapwa, food insecurity, mental health, COVID-19 98
UP LOS BAÑOS JOURNAL Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Panimula Ang pandemyang dulot ng coronavirus o COVID-19 ay maituturing hindi isang krisis pang- lamang bilang epidemiolohiya kundi isa ring krisis sa lusog-isip (mental health). Ayon kay Zhai at Du (2020), ang kawalan o loss, bilang isang mapanaklaw na tema, ang nag-uugnay sa maraming aspeto ng buhay ng mga tao, lalo't higit sa mapanghamong panahong tulad ng sa kasalukuyan. Sa madaling salita, habang nagpapatuloy ang pandemya, maaaring makaranas ng sunod-sunod na kawalan ang mga tao kagaya ng pagkawala ng buhay, pagkawala ng kaligtasan, ng koneksyon sa lipunan, at ng personal na kalayaan, pati na rin ng pagkawala ng trabaho at pinansyal na seguridad (Weir, 2020). Noong Pebrero 2021, naitala ng Philippine Statistics Authority (PSA) na umabot sa 4.2 milyong katao ang nawalan ng trabaho dahil sa pandemya. Ang bilang na ito ay mas mataas ng 200,000 kumpara sa nawalan ng trabaho noong Enero 2021 (PSA, 2021). Iniulat naman ni de Vera (2021) na mula sa buwan ng Marso hanggang Mayo 2020, kung na ipinatupad ng gobyerno ang Enhanced Community Quarantine o ECQ, 8.7 milyong Pilipino ang nawalan ng trabaho habang 7.9 milyon naman ang saan pinakamahigpit underemployed dahil sa pagkakaroon ng mas maikling oras ng paggawa. Sinabi naman ni Ramos (2020) na ang mga karaniwang Pilipino, lalung-lalo na ang mga maralitang taga-lungsod, ay hindi lamang nahihirapan sa pagsiguro ng kanilang kundi nakakaranas din ng pagkalam ng tiyan dahil sa kakulangan ng ayudang binibigay ng pamahalaan. Ang kalunos- lunos na kalagayang ito kasama na ang pinagpatung-patong na epekto ng takot, anxiety, pagkaligalig, at stress na dulot ng pandemya ay may matinding epekto isang lusog-isip indibidwal (World Health Organization [WHO], 2020). kabuhayan sa ng Upang kawalang kasiguruhan sa pagkain o food insecurity at magpakita ng malasakit sa panahon ng krisis, itinayo ni Ana Patricia Non ang kauna-unahang paminggalang sa community bayan Maginhawa Street, Quezon City. Ang inisyatibong ito ay ginabayan ng ideya na, "Magbigay ayon sa kakayahan. Kumuha batay sa pangangailangan." Kung kaya masasabi ng may-akda na ang paminggalang bayan ay hindi isang paraan ng pagbibigay ng limos kundi isang paraan ng pagdadamayan para isulong ang seguridad sa pagkain at maiangat ang kalidad ng buhay ng mga ito sa benepisyaryo nito. Ginawa sa ng pamamagitan pamayanan na magbigay ng anumang labanan ang o pantry pagtulot 99
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at uri ng tulong na pwede nilang maibigay habang kukuha lamang sila mula sa paminggalan ng kung ano ang kanilang na kailangan. Dahil ang prinsipyong naengganyong tularan ang ginawa ni Ana Patricia Non kung kaya't apat na araw pa lamang matapos maitayo ang orihinal na paminggalang bayan, marami na ang gumaya rito sa iba't- ibang dako ng Pilipinas. sa ito, marami gabay Bilang pagsasaalang-alang sa mga layunin ng kaganapang nabanggit, papel na ito na ipaliwanag ang pag- usbong at paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19. Bagama't maraming perspektibo sa sikolohiya ang maaaring gamitin para gawin ito, naniniwala ang may-akda na dahil ang pangyayaring nais ipaliwanag ay nasa kontekstong Pilipino, nararapat lamang na ang paraan ng pagsusuring gagamitin ay nakabatay din at oryentasyong Pilipino. Kaya gagamitin ng may-akda ang sikolohiya ng kapwa at pakikipagkapwa, mga batayang konsepto ng Sikolohiyang Pilipino (SP). Hihimayin ng may-akda ang ugnayan ng lusog-isip, ipapaliwanag ang community pantry o isang paminggalang bayan bilang paraan ng pagbibigay ng mental health and psychosocial support o MHPSS, at tatalakayin paglaganap ng mga paminggalang sa karanasan food insecurity at ang pag-usbong bayan gamit ang sikolohiya ng kapwa at pakikipagkapwa, at magbibigay ng mga aral na maaaring mapulot mula sa penomenong pinag-uusapan. Ang ugnayan ng food insecurity at lusog-isip Para sa artikulong ito, binibigyan ng pagpapakahulugan ng may-akda ang insecurity bilang kawalan ng food kakayahan na makakuha ng sapat, abot-kaya, ligtas, at masustansiyang pagkain. Ayon sa maraming pag-aaral, mas lumala ang kaso ng food insecurity sa buong mundo ngayong panahon ng lalung-lalo na sa mga pandemya mahihirap na bansa kagaya ng Pilipinas (Sereennonchai & Arunrat, 2021; Singh, Sunuwar, Shah, Sah, Karki, & Sah, 2021; Udmale, Pal, Szabo, Pramanik, & Large, 2020). Ang tinukoy na dahilan ng mga pananaliksik na nabanggit ay ang paglobo ng bilang ng mga taong nawalan ng trabaho. Dagdag pa rito, ang paghihigpit sa pagbiyahe at paggalaw ng mga tao upang mapigilan ang pagkalat ng virus ay nakaapekto rin sa access at sa dami ng suplay ng pagkain (Niles, Bertmann, Belarmino, Wentworth, Biehl, & Neff, 2020). Kagaya nina Becerra at Becerra (2020), naniniwala ang may-akda na ang food insecurity isang mahalagang panlipunang salik (social determinant) ay 100
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at ng kalusugan. Halimbawa, nakita sa isang pag-aaral na ang mga taong may kronikong sakit na hindi nakakakain ng tama ay nagkakaroon ng masamang kahihinatnang pangkalusugan o poor health outcomes (Gundersen & Ziliak, 2015). Ilan sa mga halimbawa nito ang palagiang pagkaka-ospital, pagkaantala ng pag-inom ng pang-maintenance na gamot, at labis na pagbigat ng timbang o obesity (Becerra, Avina, Jackson, & Becerra, 2021; Morales & Berkowitz, 2016; Lee & Frongillo, 2001). Sapagkat ang lusog-isip ay may malalim na kaugnayan sa pisikal na kalusugan, nilalatag ng may-akda na ang food insecurity ay may kaugnayan din sa pinsala sa kalusugan ng kaisipan. Ilan sa mga isyu sa lusog-isip na maiuugnay sa food insecurity ay ang palagiang pagka-stress, anxiety, malimit na pagkagalit, pag-iisip na kitilin ang sarili o suicidal ideation, paggamit ng ipinagbabawal na gamot, at pagdalas ng pakikipag-away sa mga mahal sa buhay (McLaughlin, Green, Alegría, Costello, Gruber, Sampson, & Kessler, 2012; Pourmotabbed, Moradi, Babaei, Ghavami, Mohammadi, Jalili, ..., & Miraghajani, 2020; Pryor, Lioret, Van Der Waerden, Fombonne, Falissard, & Melchior, 2016). depresyon, Dahil may mga pananaliksik na nagsasabi na ang food insecurity ay mahalagang panlipunang salik ng kalusugan at may kaugnayan sa isyu sa lusog-isip, ang susunod na bahagi ng layuning ito ay may papel na ipaliwanag ang mga paminggalang isang paraan ng bayan and pagbibigay ng mental health psychosocial (MHPSS) para support bawasan o labanan ang mga naiuugnay insecurity sa na pinsala ng kalusugan ng kaisipan. bilang food Ang paminggalang bayan bilang isang paraan ng pagbibigay ng Mental Health and Psychosocial Support (MHPSS) Sa mga hindi inaasahang pangyayari kagaya ng COVID-19, ang mga tao ay maaaring maapektuhan sa iba't-ibang paraan. Dahil dito, maaaring iba-iba rin ang tulong na kanilang kakailanganin. Ang mga ito ang naging basehan ng Inter-Agency Standing Committee [IASC] (2020) para mag- rekomenda ng mga pamamaraan sa pagtugon sa pandemya na tinawag nilang mental health and psychosocial support o MHPSS. Ang MHPSS ay isang mapanaklaw na na naglalarawan sa kahit na anong uri ng tulong, lokal man o internasyonal, na naglalayong protektahan o isulong ang sikososyal na kagalingan at/o pigilan o gamutin ang mga karamdaman ng kaisipan (IASC, 2020). Minungkahi ng ang paggamit ng IASC maramihang antas ng interbensyon sa ideyang termino (2020) 101
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at pagtugon sa pandemya batay sa pangangailangan ng mga tao, pamilya, komunidad, at lipunan. Sinasaklaw ng mga ito ang mga pamamaraan mula sa paglakip ng sosyal at kultural na konsiderasyon sa interbensyong pagbibigay ng mga pangunahing serbisyong panlipunan hanggang sa pagbibigay ng highly specialized na serbisyo taong magkakaroon ng malubhang problema sa lusog-isip. para sa mga Pigura 1. Tagilo ng mga interbensyon sa pagtugon sa COVID-19 at sa mga sekundaryong epekto (after-effects) nito mula sa IASC (2020) Kung titignan ang tagilo sa itaas, may tatlong mahahalagang bagay ang kung dito. mahihinuha ipapagpalagay na gumagana pa ang paraan ng pagkaya o coping resources ng karamihan sa mga tao mahigit isang taon pagkatapos ang coronavirus, tanging tatlo hanggang sa limang ang populasyon Una, lumaganap porsyento ng lamang Pilipinas makakaranas ng malubhang problema sa Pangalawa, mas maraming tao ang makakaranas ng mild hanggang moderate na isyu sa lusog-isip. Sinasabi ng maraming sikolohista mula sa Psychological Association of the Philippines (PAP) na ang pagdanas ng mild hanggang moderate na isyu sa lusog-isip ay isang normal na reaksyon sa isang abnormal na sitwasyon kagaya lusog-isip. 102
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at ng pandemya. At pangatlo, higit pang tao ang mangangailangan na ang kanilang pangunahing pangangailangan ay matugunan. Sa madaling sabi, bago pa man atupagin ang pangangailangang sikolohikal ng mga tao, mahalaga muna ang pagtupad pangunahing sa pangangailangan. Dito pumapasok ang kahalagahan ng mga paminggalang bayan. Ito rin ang dahilan kung bakit naniniwala ang may-akda na ang mga paminggalang bayan ay hindi lamang basta nagbibigay ng panlaman tiyan o paraan ng paglaban sa food insecurity kundi may kakayahan din ang mga ito na magbigay ng panandaliang ginhawa at kagalingan. Nakakatulong din ang mga paminggalang bayan na maibalik ang nasirang dignidad ng mga tao sa pamamagitan ng pagtulot sa kanila na makatanggap ng pagkain na kanilang kailangan, makapag-volunteer at at kaya, makapag-donate makahikayat ng iba na tularan ang ganitong uri ng gawain. mga kanilang mga kung Ngayong nailatag na ng may-akda ang mga paminggalang bayan bilang isang paraan ng pagbibigay ng mental health and psychosocial (MHPSS), tatalakayin ng susunod na bahagi ng ito kung bakit nga ba papel na lumaganap ang mga paminggalang bayan gamit and sikolohiya ng kapwa at pakikipagkapwa, mga batayang konsepto sa Sikolohiyang Pilipino (SP). support Bakit nga ba umusbong ang mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 ayon sa lente ng at Sikolohiya Pakikipagkapwa? ng Kapwa Ayon kay Yacat (in press), ang mga pinanghahawakang pagpapahalaga o values ng isang tao ay mahalagang salik kilos. Ang mga kanyang ng lipon ng mga pagpapahalaga ay paniniwala at siyang layunin minimithing ginagamit ng isang tao bilang batayan ng pagpili at pagtatasa ng kanyang kilos, lalung-lalo na sa mga alanganing sitwasyon (Schwartz, 1992; Yacat, in press). Sinabi naman ni Enriquez (1986) na ang kapwa o shared identity ng sarili at ng ibang tao at pakikipagkapwa ay mga sentral na pagpapahalaga sa pagtutunguhan at relasyong Pilipino. Sa madaling salita, sapagkat mayroon tayong shared identity, masasabi natin na sa isip, sa salita, at sa gawa mahalaga para sa ating mga Pilipino ang relasyon o ugnayan. Implikasyon din ng shared identity na ito na nakilala natin ang ibang tao bilang kabahagi ng ating sarili at hindi iba sa atin (Yacat, 2014). Bukod pa rito, implikasyon din ng kapwa na nakikilala natin ang ating kaugnayan sa ibang tao hindi lamang dahil pareho tayo ng mga interes o pinagdadaanan kundi pinagsasaluhan din natin ang identidad bilang mga tao o kapwa-tao. sa mga positibo na 103
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at Dahil ang kapwa at pakikipagkapwa ay mga pagpapahalaga, magagamit natin ang mga ito bilang pamantayan ng pagtukoy ng isang mabuting tao. Ayon kay Yacat (2014), ang taong may kapwa ay: 1. may at paggalang sa dangal at halaga ng bawat isa. 2. itinuturing na kapantay maging ang iba-sa-kanya. 3. nagsusumikap maging hindi pagkilala at patas nanamantala. 4. ayaw na may na-a-out-of- place o nakakaramdam na hindi kasali. 5. ayaw na nakakasakit ng iba. 6. kinikilala ang makakasama sa iba ay may masamang epekto rin sa kanya. na 7. kinikilala ang makabubuti sa iba ay may mabuti ring epekto sa kanya. na 8. nasasaktan sa kabiguan ng iba. 9. natutuwa sa tagumpay ng iba. 10. Hindi lamang sariling interes ang iniisip. Ito ang dahilan kung bakit para kay nagsisilbing Enriquez pinakahaligi ng lahat ng mga maka- Pilipinong pagpapahalaga ang kapwa. Kung kaya, masasabi na dahil kinikilala natin ang mga tao sa ating komunidad at lipunan bilang kapwa, nagkakaroon tayo ng motibasyon na tulungan sila na ipaglaban ang kanilang mga karapatan at makuha kanilang mga pangangailangan. Ang pagkilala na kabahagi ng ating sarili ang ating mga kapwa-Pilipino ang siyang dahilan kung bakit umusbong at lumaganap ang mga paminggalang bayan sa panahon ng pandemyang dulot ng coronavirus. Pinapakita nito na nakahabi na ang sa pagkataong Pilipino kolektibong pagtulong, pagkilos, pagmamalasakit, at pagpapahalaga sa bayan at kababayan. Dagdag pa rito, kung gagamitin ang konsepto ng pakikipagkapwa mula sa katutubong pananaw, masasabi na umusbong at lumaganap ang mga paminggalang bayan ng pakikipagkapwa sapagkat ang pag-asa sa at pagtanggap ng pakikiramay ng iba ay nagbibigay ng kaunting pakiramdam ng kasiguraduhan sa panahon na walang katiyakan. Ang malalim na ugnayan ng mga Pilipino na siyang diwa ng kapwa at pakikipagkapwa ay natukoy sa mga mahahalagang paraan ng pagkaya para mapangalagaan ang lusog-isip ng mga (1986), ang bilang paraan isa't-isa o interdependence bilang isa 104
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at tao sa mapanghamong panahong kagaya ng sa kasalukuyan (Macaraan, 2021). Mula sa mga puntong nabanggit, magtatapos ang papel na ito sa pamamagitan ng pagbabalangkas sa mga aral batay sa pagmumuni-muni ng may-akda ng paminggalang bayan na maaaring maging kapaki-pakinabang din para sa ikauunlad ng buhay hindi lamang ng kanyang kapwa mag-aaral sa agham panlipunan kundi pati na rin sa ikauunlad ng buhay ng kanyang mga kapwa-tao. sa penomenon na ginagamit ang pandemya para sa kanilang sariling mga interes. posibleng halimbawa nito ay ang di ng mga pagbili umano'y overpriced na facemask at face shield ng Department of Health isang (DOH) na ayon progresibong ay korapsyon nangangamoy 2021). sa (basahin Pinapakita ng mga halimbawang ito na ang mga matitinding pagsubok ay may kakayahan na palitawin o palabasin ang tunay na kulay ng mga tao. Isang sa grupo Lalu, Ano nga ba ang ilan sa mga mahahalagang ang mapupulot natin mula sa pag- usbong at paglaganap ng mga paminggalang na sa magagamit Sikolohiyang Pilipino at pang- araw-araw nating mga buhay? aral bayan natin 2. Kailangan nating pagnilayan ang mga pribelihiyong ating tinatamasa - Napakahalaga ng paggamit ng social justice na perspektibo sa pagsusuri ng maraming isyu na kaakibat ng COVID-19. Unang- una na rito ang pagtanto na ang kalusugan ay hindi apolitikal. Kailangang masuri ang mga isyu 1. Napapalitaw ng krisis ang taglay na kabutihan o kasamaan ng tao - Pinatunayan ng pandemyang ito na bagama't may mga taong kayang mag-sakripisyo para sa ikabubuti ng nakakarami kagaya manggagawang ng pangkalusugan (health workers), mayroon ding mga tao mga 105 ng pagkakapantay-pantay (equity), access, kakayahang mamili at pamahalaan ang sarili (self-determination), interdependence, at panlipunang responsibilidad (social responsibility). Kinakailangan ding matulungan ang mga
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at isinagilid, sinasamantala, at 4. Hindi magiging matatag (resilient) yaong mga walang boses sa ang isang tao kung walang suporta lipunan na makamit ang mula sa iba lalung-lalo na kung karangalan, katarungan, walang suporta mula sa gobyerno - kaginhawaan, at kalayaan. Sa simula, tinitignan ang katatagan o resilience bilang 3. Ang kasalatan ay hindi panloob na katangian (internal maihahalintulad sa kasakiman - attribute) ng isang tao. Kung Winawaksi ng mga kaya binibigyan ito ng paminggalang bayan ang pagpapakahulugan bilang mapangmatang pananaw na ang kakayahan ng isang indibidwal mga taong nabubuhay sa na tumalbog pabalik at laylayan ng lipunan ay makarekober ng mabilis mula sa makasarili, maramot, at mga negatibong karanasan. mapagsamantala. Sa isang balita, Dahil dito, maraming mga halimbawa, mababasa na may akademiko lalung-lalo na ang isang pulubi na kumuha lamang mga akademiko mula sa Agham ng dalawang kahel kahit na Pampulitika ang nagsasabi na hinihikayat siya ng mga taong ang katatagan ay nagagamit ng nakapila sa paminggalang bayan mga pulitiko bilang hantungan na kumuha ng marami. Tugon ng sisi ng kanilang kapabayaan. pa ng pulubi, yun lang daw ang Ngunit, nais linawin ng may- kanyang kukuhanin dahil yun akda na dapat tignan ang lang naman ang kanyang katatagan bilang isang proseso kakainin (basahin sa Valenzuela, ng pag-unlad (developmental 2021). Patunay lamang ito na process) na kung saan kahit ano pa man ang estado ng nagtatagpo ang mga salik mula isang tao sa buhay ay may sa kapaligiran (environmental kakayahin pa rin siya na tratuhin factors) at panloob na katangian ang kanyang kapwa ng may ng tao upang makabuo ng mga malasakit at aasal tungo rito sa positibong resulta o kahusayan isang makataong paraan. sa kabila ng pagkalantad 106
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at (exposure) sa mga kalunos-lunos na pangyayari (Luthar, Cicchetti, Environmental Research Health, 17(11), 4118. and Public & Becker, 2000). Ibig sabihin lang nito, upang maging matatag ang isang indibidwal sa pagharap sa pandemya, kakailanganin pa rin niya ang suporta na galing sa iba kagaya ng suporta ng pamilya, Becerra, M. B., Avina, R. M., Jackson, M., & Becerra, B. J. (2021). Role of food insecurity in prescription delay among adults with asthma: Results from the interview health California survey. Journal of Asthma, 58(2), 248-252. mga kaibigan, at syempre ng pamahalaan. Enriquez, V. G. (1986). Kapwa: A core concept in Filipino social psychology. Philippine world view, 6-19. 5. May pag-asa pa - Sa kabila ng mga paghihirap na ating kinakaharap ngayong panahon ng pandemya, huwag nating kalilimutan na mayroon pa ring hindi mabilang na mga anag-ag ng liwanag - mga munting pamamaraan ng de Vera, B. O. (2021, March 30). Pandemic casualties: 4.2M lose jobs, 7.9M suffer pay cuts. Inquirer.net. Retrieved from: suffer-pay-cuts. pagpapakita ng kabutihan, pakikiramay, at malasakit - na nagpapaalala sa atin na ang hinaharap ay hindi masalimuot at magiging maayos din ang Gundersen, C., & Ziliak, J. P. (2015). health Food outcomes. Health affairs, 34(11), 1830- 1839. insecurity and lahat sa huli. Sanggunian Becerra, M. B., & Becerra, B. J. (2020). Psychological distress among college students: role of food insecurity and other social determinants of mental of health. International Journal Inter-Agency Standing Committee (IASC). (2020). Interim briefing note: Addressing mental health and psychosocial aspects of COVID-19 outbreak Version 1.5. IASC: Geneva, 2020. Lalu, G. P. (2021, August 19). Bayan says 'overpriced' face masks, shields 'reeks of corruption'; must be probed. from: Inquirer.net. Retrieved 107
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at probed. (2020). The early insecurity impacts of COVID-19. Nutrients, 12(7), 2096. food Lee, J. S., & Frongillo Jr, E. A. (2001). Nutritional and health consequences are associated with food insecurity among US elderly persons. The Journal of nutrition, 131(5), 1503-1509. Philippine Statistics Authority (PSA). (2021). Employment in February from: t-situation-february-2021. situation 2021. Retrieved Luthar, S. S., Cicchetti, D., Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child Development, 71, 543- 562. Pourmotabbed, A., Moradi, S., Babaei, A., Ghavami, A., Mohammadi, H., Jalili, C., ... & Miraghajani, M. (2020). Food insecurity and mental health: a systematic and meta- analysis. Public Health Nutrition, 23(10), 1778-1790. review Macaraan, M. C. (2021). Mental health and legal education in the time of pandemic. Journal of Public Health, 43(3), e525-e526. Morales, M. E., & Berkowitz, S. A. (2016). The relationship between food insecurity, dietary patterns, and obesity. Current nutrition reports, 5(1), 54-60. McLaughlin, K. A., Green, J. G., Alegría, M., Costello, E. J., Gruber, M. J., Sampson, N. A., & Kessler, R. C. (2012). Food insecurity and mental disorders in a US the American adolescents. Journal of Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 51(12), 1293-1303. Niles, M. T., Bertmann, F., Belarmino, E. H., Wentworth, T., Biehl, E., & Neff, R. national sample of Pryor, L., Lioret, S., Van Der Waerden, J., Fombonne, É., Falissard, B., & Melchior, M. (2016). Food insecurity and mental health problems among a community young sample adults. Social psychiatry and psychiatric epidemiology, 51(8), 1073-1081. of Ramos, M. S. (2020, September 29). Pandemic weakens food security in urban poor communities. Inquirer.net. from: Retrieved urban-poor-communities. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the structure of values: content and Theoretical advances and empirical 108
UP LOS BAÑOS JOURNAL paglaganap ng mga paminggalang bayan sa panahon ng COVID-19 gamit ang Sikolohiya ng Kapwa at Pakikipagkapwa Volume XX January-December 2022 Higit pa sa laman tiyan: Isang sikolohikal na pagsusuri sa pag-usbong at tests in 20 countries. In Advances in experimental social psychology (Vol. 25, pp. 1-65). Academic Press. Sereenonchai, S., & Arunrat, N. (2021). Understanding Security the COVID-19 Behaviors during A Thailand: Pandemic Review. Agronomy, 11(3), 497. Food in Singh, D. R., Sunuwar, D. R., Shah, S. K., Sah, L. K., Karki, K., & Sah, R. K. (2021). insecurity during COVID-19 Food for pandemic: A genuine concern people from disadvantaged community and low-income families in Province 2 of Nepal. Plos one, 16(7), e0254954. Udmale, P., Pal, I., Szabo, S., Pramanik, M., & Large, A. (2020). Global food security in the context of COVID-19: A scenario-based exploratory analysis. Progress in Disaster Science, 7, 100120. Valenzuela, N. G. (2021, April 18). Community pantry: 'Not charity, but mutual aid.' Inquirer.net. Retrieved from mutual-aid. World Health Organization. (2020, May 29). Facing mental health fallout from the coronavirus pandemic. Retrieved from: mental-health-fallout-from-the coronavirus-pandemic. Yacat, at pakikipagkapwa: Batayang konsepto sa SP [Powerpoint slides]. Linangan 2014: Isang seminar workshop sa pagtuturo ng Sikolohiyang Pilipino. UP Los Baños. J. A. (2014). Kapwa Yacat, J. A. (in press). Walang pakisama o walang kapwa-tao? Isang sikolohikal na pagsusuri sa tindi ng paglabag at ugnayan sa relasyong panlipunan. In A. M. Navarro & J. A. Yacat (Eds.). Isip Tomo II - Gabay sa Buhay: Sikolohiya ng mga pagpapahalagang Pinoy. Zhai, Y., & Du, X. (2020). Loss and grief amidst COVID-19: A path to adaptation and and resilience. Brain, behavior, immunity, 87, 80-81. Weir, K. (2020, April 1). Grief and COVID-19: Mourning our bygone lives. Association Psychological American (APA). from: Retrieved /grief-covid-19 109