ANG BABAE SA BALANGIGA AT IBA PANG TULA ANG BABAE SA BALANGIGA SI NAGMALITONG YAWA GULUGOD LIPAKIN DIN ANG AKING MGA PALAD TAON NG DUGO SESTINA NG ISANG SALESLADY BAGWISAN DIORAMA KABUWANAN EHERSISYO NG PAGBUBUKOD SUNÚRAN IN UTERO PAPAYA LIMPIEZA DE SANGRE 1 ng 31
ANG BABAE SA BALANGIGA I Unang uha ko ay narinig Ng mga kawayang lumawiswis; Inalayan ng mga kabibe At mga balud sa pampang; Ipinagbunyi ng mga lawaan Gaya ng ibang anak ng uma. Mga anak ng Balangiga Kaming kaniig ang kalikasan. Ipinaghele kami sa duyan Ng taggutom at panggagahis, Kaya't ibinabalik sa Ginóo Lakas namin at pagpapala. Busog ako sa pangaral, Sa kamote at sapsap, Sa bulad at banaw. Paslit pa lang ay batid na Ang sagot sa patitguón: Halu-ag nga kapatagan Ginpugasan hin bulawan. Hindi kailangang tumingala. Tres Maria ay mga alitaptap Sa gabiing lulong sa panganib; Tres Maria itong kumutitap Sa tuktok ng aming simboryo Nang apat na dekada - Tatlong kampanang bakal, 2 ng 31
Hindi man tinunaw, Ginawang mga kanyon At bayong-bayong na balang Panagupa sa mga Espanyol, Batingaw nito ay agunyas Ng paghahari ng karimlan - Ang pagpitak ng liwanag, Ang adlaw ng aming pagbangon. Mga anak ng Balangiga Kaming pinatatapang ng tuba At pananampalatayang Kakampi namin ang langit. Nakakintal ito sa aking dila At dibdib, sa bawat pag-usal Ng Santo Rosario at misal, Hanggang maging mamaratbat Akong dinadala ng mga paa Maging sa mga liblib na lugar Para bigkasin ang tresaryo At ika-cuarente nga dias. Sisimulan ko ang pangangadî, Katuwang ang mga parasabat Na mga kaanak ng namatay At iba pang nakikiramay; Sisimulan ko ang siday. Isasalaysay ko ang kasaysayan Ng pakikibaka ng aming lipi. Tatawagin ko ang pangalan Ng bawat datu at babaylang 3 ng 31
Nag-alsa: Bankaw, Pagali, Tamblot, Dagami, Sumuroy. Ganito namin ihinahatid Sa kabilang-buhay Ang aming mga bugtó. Mga anak ng Balangiga Kaming di-mapatid ang katulinan. Hindi bahag ang buntot Sa gaba at kamatayan. Hindi kami natigatig Sa lagatak ng mga bota At lagitik ng Krag-Jørgenseng Bitbit ng tropang Amerikano: Ang kilabot na Company C Ng 9th Infantry Regiment; Sangkot sa pagkalaboso Sa Apache at kay Geronimo, Sumabak sa sagupaan Sa burol ng San Juan ng Cuba, Nakipagpalitan ng putok Sa nag-alsang Yihetuan ng Tsina. Ano't mga maamong tupa Silang tila kahiramang-suklay. Nakitagay ng tuba, Sumakay sa aming mga biro, Nagsipag-indak sa kumpas Ng aming awiting bayan. At nang hindi kami mapaluhod, Sinunog ang aming palayan, 4 ng 31
Tinigbas mula sa pinagtubuan Ang mga punong namumunga, Hinablot ang aming mga lambat, Sinamsam ang aming mga bigasan, Inagaw ang aming mga patalim. Dinukot ang aming kalalakihan; Parang mga hayop na ikinulong, Parang mga presong pinagserbisyo. Ipinagbawal ang mga umpukan Sa suspetsang sila ang pagpulungan. At nang kanila nang lapastanganin Puri ng aming kababaihan Umapaw na ang tapayan Ng aming pagtitimpi. II Ako si Casiana Nacionales. Hindi ako pipikit. Ako ang mamaratbat Hindi lamang ng mga patay. Ako ang mamaratbat Ng mga anak ng Balangiga. Súbay ko sa prusisyon Ang pulutong ng mga bugto Nga lalaking nagbalatkayong Mga nagluluksang babae. Suot namin ay itim na pandong, Ternong itim na kimona at sáya; 5 ng 31
Hatid ay mga kawayang kabaong Na hindi bangkay ng mga batang Dinapuan ng kolera ang dala, Kundi armas pandigma. Sa loob, Mga arnis ay alumpihit Na may makulatang dayuhan; Mga bolo ay uhaw na madilaan Ang dugo ng kaaway. Mil nuwebe siyentos uno, Setyembre beynte otso, Oras ng almusal, sa hudyat Ni Valeriano Abanador Na may arnis sa kaliwang kamay: ―Atake, mga Balangigan-on!‖ Kumampanada ang kampana, Pinukaw ang anim na pulutong Sa sabayang pagsalakay. Tumugpa Mula sa mga kalye at gubat. Bumudyong ang mga pakakak Gaya ng sa paglusob noong araw. At nang simbahan ay nagbukas, Iniluwal kaming ikapitong pulutong. Kasama ko, kaliwa't kanan, pasugod, Mga mandirigmang nagbihis-babae, Wala nang pindong ng pagluluksa; May nagbabantang bolong sunggab. Hawak ang rosaryo at krusipiho, Ako: ―Atake, mga Balangigan-on!‖ Matang-manok, napatda sa paglusob 6 ng 31
Ang mga balik-harap. Natigagal Ang mga puswelo at platong Natilamsikan ng dugong banyaga. Mga anak ng Balangiga Kaming hindi pagagapi kahit kanino. Mga aso ay lalong naulol. Tinugis kami hanggang sa burol, Kinatay ang aming mga kalabaw, Kinitil ang buhay ng aming intoy. Tinangay ang aming mga kampana Bago ipalapa sa apoy ang isla. Saksi ako sa pagtindog ng aming katawhan. Ako si Casiana Nacionales. Isang babae sa larang ng paglaya. Walang ipinag-agam-agam. Dinggin mo ang aking awit. 7 ng 31
SI NAGMALITONG YAWA Ibinubukod ang lahat bago pa man isilang; Hinihirang batay sa minulan. Una, sa angkan At antas ng ginikanan. Kasunod ang kasarian. Bago pa mangibabaw ang uha, ang guhit sa gitna Ang nagtatakda ng tadhanang maging isang binukot: Kinukuha sa kuna, inilalayo sa mga mata At sabik na karga ng kahit sino sa magbanwa; Sa balay, iniluluklok sa kaloob-loobang kuwarto Malayo sa kuwartel ng mga kawal, Malayo sa saloy ng sinag ng araw na batis Ng kapangyarihan at lakas ng mga mandirigma. Kaya sa bukotan nagsimulang kuminang, Gaya ng bulan, ang maputlang balat. Sa silid Maghapong sinusukat sa dangkal at dipa Ang laksa-laksang ikid ng bulawang sinulid - Hinihimay, Hinahabi, Hinihilom Nang maging bulawang kasuotan ng kadatuan. Sa ibang mga araw, nag-aaral ng pagsayaw At pag-awit ng sugidanon sa mga pagdiriwang. O kaya naman ay naghihintay na mamuko ang dibdib, Tumbasan ng pangayu ang inalagaang kariktan. Hulog ng langit itong kapalaran. Sa iba, Parusa ang makatagpo ng mahimalang prinsesa. Ano pa ang isang buong isla ng mga buntog Na may libo-libo, milyon-milyong binukot, Sa kilabot na islang binansagang Tarangban? Kahit nakatanggap ng babalang patong-patong Tumulak doon si Buyong Humadapnon. Kahit malapot na dugo ang kapara ng alon, Hindi nagpatinag si Buyong Humadapnon Ang ginoong harangdon Datung parangkuton Pangulo ng banwa at ng mga karatig na lupain Haligi ng banwa at kalamnan ng kalibutan Abugon ang atubang Buruhisan ang adang Nagayuma ng angaw-angaw na bulong, Narahuyo sa pinakabatang dalagitang 8 ng 31
Si Lubay Hanginon Mahubuk-hubukon. Nabihag ng bighani ng Kurundalan Ang datung magiting. Napikot ng alindog Ang datung mapusok. Bakit ko babawiin Ang laya ng buyong na madaling mabuyo? Ako si Nagmalitong Yawa Nagmaling Diwata Gingmara Mungaw Ginsaluging Agaw Umbay Kinmayunan Hindi taga-Idalum, ni taga-Ibabaw. Mula sa mulaan ng bukang-liwayway. Hiyas akong walang kapantay. Sagradong buntog, pangulo ng mga buntog. Binukot ako, ngunit hindi yanong binukot. Sa dunikop kong hugis-mangkok Iniingatan ko ang kidlat at kulog. Binukot akong makapangyarihan. Makapangyarihan akong babaylan. Isa akong tuyawan. Isa akong bilisyunan. Sa kapangyarihan ng aking pamlang Nagbalhin ako't ang aking bayhon Kahawig ni Buyong Humadapnon. Ako ngayon si Buyong Sunmasakay. Isang makisig na datu. Isang malangga. Narito ako ngayon sa harap ng bibig Ng yungib na nanatiling nakapinid, Walang natamo ni gasgas o bitak, Sa kabila ng sari-saring seremonyas Ng sari-saring babaylang nangahas At nabigong ito ay mapabagsak. Nakahanay ang aking kawa at pinggan, Puno na ng patak ng pada ang pinyugan, Kuminang ang dalongdong at pamlang. Inilabas ko ang turungbon at baragtingan. Inilabas ko ang ralanhan at paranyakan. Isinugo ko ang usok ng kamangyan. Ipinakausap ko si Laon Sina sa yabon Na ipadala ang haraywan at saragudon. Pinadagundong ko ang agong at karatung. Mga labi at katawan ko ay umindayog, 9 ng 31
Nakiusap na sa katawan ko ay pumasok Sina Duwindi at Taghuy. Umikot-ikot Akong gaya ng trumpo; nagsaboy Ng sibukaw; inalog-alog ang banay. Kisapmata kong binunot ang iwa sa kaluban. Lumundag at inakyat ko ang mga baitang. Pintuan ng yungib ay aking pinahiran Ng dagondong at pamlang, saka inundayan Ng saksak ng aking balaraw. Umatungal Itong parang halimaw na nasaktan. Ngunit pakaladkad pa rin itong nabuksan. Kaya't tinawag ko mula sa urugan Sina Sumanggi Linti at Ibay Padalugdug. Tinamaan ng kidlat, sinundan ng kulog, Ang daliping nabitak at nadurog. Tumilapon ang isang piraso pahilaga, Sa hampasang-alon naman ang kabila. Agad natambad ang laksa-laksang buntod. Linis nang bangkay mandin sila sa liwanag. Yuta-yutang binukot ang aking dinampot, Angaw-angaw ang nahulog sa aking kamay. Walang natirang hindi ko nawakwak. Wala akong itinirang hindi ko nakatay Sa aking mga kabarong nahirang Para maghabi at manukso ng kalalakin-an. Mga kiral sila sa digmaan ng kasarian; Mga babayhanang laya ay kamatayan. 10 ng 31
GULUGOD Hindi apong na tinuhog na mga hiyas na silug at mga butong gusao o atlokkui - konstelasyong maluningning sa langit ng aking buhok - itong duli - nakataling gulugod ng uweg. Tinuhog na mga buto sa gulugod ng ahas na kaming mga fafayi - kami, lahat ng mga babae ng aming ili - ang may taglay, hindi para ipagyabang ang katayuan sa buhay (may asawa), sa lipunan (hindi hamak). Kawing ng mga butong naghuhugpong sa simula at dulo - sa noon at ngayon - lagi naming dala - nakatali 11 ng 31
sa aming ulo ang bigat ng kasaysayan, ibuklod ito sa ikiran ng aming malay nang hindi mabukod sa kiluhán ng kasalukuyan. Pirmi ang pahiwatig: Kumikiwal gaya ng ahas sa batuhan ang mga landas sa mga pisngi ng kabundukan Umiikwal ang saloy ng Ilog Chico - Ilog ng Buhay - nagpapaginto sa mga uhay ng aming payyo - binasbasan ng dugo ng mga ninunong nagbuwis ng buhay. Suot ko itong anilyong panlunas sa sakit ng tiyan - pinahihigop ang sabaw ng gulugod; sa sugat - ibinubudbod ang kinalas na butong sinunog at dinurog. 12 ng 31
Suot ko itong saraknib laban sa maitim na balak; dupil sa pagbubuntis hanggang sa manganak. Suot ko itong gulugod ng ahas sa aking ulo Bilang tanda ng aking pagsamo: Anitong nananahan sa uweg, Iadya mo kami sa kidlat. Alalahanin mo iyong babaeng Bontoc, Sa kabila ng pagbabawal, nangahas Akyatin ang malaking bato Sa taluktok ng Bundok Kallat. Doon, tanging mga laraki ang nagtitipon Para umusal ng kapya sa mabuting panahon. Anitong nananahan sa uweg, Alalahanin mo ang kidlat ni Lumawig Na bumiyak sa bato, dahil sa kanyang galit, At ang babaeng hindi natinag. 13 ng 31
LIPAKIN DIN ANG AKING MGA PALAD Hindi na ako ang batang Namimitas ng buntot-pusa O nagugulat na parang pusa Kapag karakarang tumiklop Hinihipo kong makahiya O hinihipan ang mga binting Sinisibasib ng amorseko. Gayong bata pa lang ako Nang simulan kong dangkalin Ang tubig sa isasaing, Kusutin ang mantsa at libag Sa sinasabon kong salawal, Pasanin ang kasimbigat Na galong sinalok sa balon. Nagkatahid ako at itinahip Sa kamalig ng aming nayon. Hanggang sa may labuyong Umaligid at naningalang pugad. Hinabol akong parang tutubing Kalabaw na umaalimpapayaw Sa rabaw ng mga talahib sa parang Nang maging laksang alitaptap Na magpupuno ng liwanag Sa kanyang dampang pawid. Pagtilaok ng tandang Nakabangon na ako sa papag. Nagkukusot pa ng mga mata Sa hagdan ang aking bana, Sumisipol na ang takure, Umaaso na ang kamote. Ngunit hindi ko ibig masuga. Hindi lang ako tagatimpla Ng malabnaw na kape. Hindi lang ako tagasulsi Ng sirang unan at pundya. Hindi lang tagapaghatid Ng pananghalian sa tumana. Hindi ako nangingiming Malubog sa putikan. Hindi ako nadudulas 14 ng 31
Pagtulay sa mga pilapil. Kaya kong magbitbit ng itak At magbuhat ng araro. Hindi naliligaw ang ugit Kapag inarya ko ang kalabaw. At nang makatikim Ng kulata militar Ang aking banang nagbigkis Sa mga kapwa-may-kapit-na-karit At nagpaliyab sa mandala, Nang wiligin ang kanyang dugo Sa inaagaw sa aming lupa Inakyat ko at isinuot sa balyan Ang kanyang kamisetang Binutas ng mga bala Nang lagi't lagi naming maalala Kami ang nagpalunti sa binhi, Kami ang nagpunla sa pinitak, Kami ang nagpaginto sa uhay. Paanong hindi namin masusukol Dagang bukid at dahong palay? Paanong hindi namin mapipigilan Salakay ng uwak at limbas? At sino ang may sabing Hindi ako maaaring maghasik? Magdadala lang ng tulyapis? Lipakin din ang aking mga palad. 15 ng 31
TAON NG DUGO Taon iyon ng nilalangaw na dugo sa kalsada. Naroon ako sa ikatlong baitang ng hagdan, Nakahawak sa balustre, alanganging Sampu ang edad. May mantsa ng dugong Tumagos hanggang sa pundilyo ng salawal; Batik ng dugong tila namukadkad. Nang una, Akala ko'y tinamaan ako ng ligaw na bala Habang inaalisan ng dugo, hasang, at lamanloob Ang tulalang hasa-hasang iniutos sa aking bilhin; O talsik iyon ng dugo ng isa na namang tulak Na tinukhang o ng drayber ng traysikel na inutas Sa terminal ng kung sinong mainit ang dugo Dahil sa onsehan. Agad kong inalis ang panloob, Umurong ang ilong sa lansa ng dugong sumaboy At kumulo ang dugo sa pahiwatig ng katawan: Ito ang kaganapan ng kasariang ‗di kailanman Inangkin, ang kaayusang dudulo sa kagampan At pagsisimpan ng sarili kong dugo't laman. Buwan-buwan ko itong hihintaying dumating At darating itong akyat-bahay na uhaw sa dugo. Narito ako sa ikatlong baitang, palundag Sa paanan ng hagdan, nagdurugo ang pusong Maton. Nag-aalsa ang kalooban at ‗di akin Ang aking katawan, lumuha man ako ng dugo. Taon iyon ng nilalangaw na bangkay sa bangketa. Taon iyon na sampu-sampera ang padugo. 16 ng 31
SESTINA NG ISANG SALESLADY Buhol-buhol na naman ang trapik, kabi-kabila ang mall sale. Sabog na ang plantsado kong buhok, hulas ang make-up. Hirap nang maitago ang pagkahapo sa bawat ngiti. Puro paltos at kalyo ang naghahabulang mga paa, Nakikipagbalyahan ako sa kalsada para lang makakain At mabuhay ang aking pamilya. Isinusugal ko pati pahinga. Unang utos ng kapitalista, bawal ang tulog at pahinga Sa aming mga saleslady, lalo't holiday at clearance sale. Naghihigpit na ng sinturon ay hindi pa kami makakain. Kaya't mga humpak na pisngi ay namumutok sa make-up, Balot ng stockings ang nanlalamig na mga binti't paa, Kinakapalan ang lipstick nang mabantasan ang mga ngiti. Sa dyip, may lalaking pasaherong panay ang ngisi, hindi ngiti, Sa aking mga hita - sa dalawang oras na biyaheng pahinga - Na bilad sa five-inches-above-the-knee kong palda. May paang Kumikiskis sa aking paa. ―Miss Ganda, ‗di ba ngayon ang sale?‖ Patay-malisyang singit ng maton. ―Nagpapabili kasi ng make-up Si misis. Kunin ko'ng number mo. Ililibre na kita ng makakain.‖ Alok sa buhay-alamang. De-lata't frozen ang laging makakain. Petsa de peligro araw-araw. Gayunman, ngiti lang nang ngiti. With pleasing personality nga, ‗di ba? Kapalan pa ang make-up Para hindi halatang hinahanap ng katawan ang pahinga. Pero hindi ko ito ginagawa para pilahang parang naka-sale. Hindi komoditi ang aking pagkatao, mula ulo hanggang paa. Heto nga't halos magkandamatay ang mga kuko sa paa Sa walong oras na pagtayo, pitpit pa ng de-takong. Makakain Na yata ng varicous veins ang mga hita't binti. At kapag may sale Unahan sa stockings. At kung may kamot ang suot, walang ngiting Haharangin ka ng SG at hindi papapasukin. May instant pahinga Para mag-retouch kung maispatan ng bisor na manipis ang make-up. Malabong magka-backpay o 13th month kaya tipid sa make-up. Pati OT ay wala pang bayad. Ihanda sa paghagibis ang mga paa Palipad sa stockroom, kapag ang kostumer ay walang pahinga Sa pag-ungkat ng stocks o size na hindi rin bibilhin. Makakain Kaya ang sales reports at monthly inventories? Sige. Itulot ang ngiti, Minamata ma't binabarat ng among tubong lugaw kahit nagpa-sale. 17 ng 31
Pero aanhin ang make-up kung wala na kaming makakain? Pudpod man ang mga paa, isusulong namin, nang may ngiti, Sapat na suweldo at pahinga. Dignidad nami'y NOT FOR SALE! 18 ng 31
BAGWISAN Mabatubalaning ngiti (Walang bungi o sungki) Ang nagkaloob ng pasaporte Sa mga biyaheng 35,000 talampakan Mula sa ibabaw ng lupa. Abot-kamay ko ang langit. Nakabitin sa himpapawid, Nasa kamay ko ang buhay Ng mga lumulan. Paglapag sa ibang lupalop, Madalas iba na ang oras, Pati hanging nalalanghap. Ngunit hindi nasasanay Ang timpla ng katawan. May bumabagbag Hanggang kaloob-looban, Kapurit man ang tagtag Para tumimo sa laman, Maantala man ang pag-ilanlang. Kaya nagka-jetlag Pati buwanang dalaw. Mabuti na raw kaysa magpakakuba Sa pamumulot ng panggatong Sa nilisang nayon. Ibaling ang tingin. Magtaingang-kawali Pagka may kabarong pinatalsik (Bawal makipag-isang-dibdib), Pagka lumagapak ang sampal Sa di-maipag-adyang pisngi O sabuyan ng umaasong tubig. Sabihin mo, paano magkukunwaring 19 ng 31
Walang nakita at narinig? Paano itatakwil ang mga hinaing Na nakasukot sa mga sulok Ng hinahon at kagandahan; Bagwisan at handang lumipad? 20 ng 31
DIORAMA Marami kaming babae Sa loob ng kahon. May inang umiiyak Sa tampalasang anak. May nobyang tropeo Ng konyong eredero. May sinasalamangka Ang plantsahin at labada. May walang tigil sa paggiling Sa lansa ng mga tingin. Marami kaming babae Sa loob ng kahon Ng pantasya Ng maraming maton. Wala kami roon. 21 ng 31
KABUWANAN Buwan-buwang dinadatnan Ng paalala: Sumisikad ang bahay-bata; Nangangambat Sa budhi, kung hindi man Nananabik, Gumagana pa sa pagsapupo Sa sarili kong Sanggol na aking iaatang Sa ibabaw ng mundong Aligagang Manatiling buhay. Buwan-buwan, Pinapaalalahanang May alalahanin Sa gastusing dadalhin Sa pagdadalang-tao - Nakapulupot itong Parang pusod Sa leeg, Salat sa inunan, Ngunit pumipiglas Sa bawat pintig Ang nakaambang Kabuwanan Ng pag-alpas. 22 ng 31
EHERSISYO NG PAGBUBUKOD May mga buwang humihilab Ang puson. May katapat agad na tambal. Ngayon lamang naunawaan Paraan iyon ng katawan Nang masanay Sa humahalukay na kirot. Isang ehersisyo ng pagbubukod: Hinihigop papaloob ang lahat Ng lamanloob Na hindi dapat bitiwan; Itinutulak palabas ang isisilang Para pumisan sa sansinukob. Anupa't pagdiriwang Bawat singhap at pag-ulos. 23 ng 31
SUNÚRAN Lagi na lang ina Ang buntunan ng sisi Kapag walang lawit Ang kanyang isisilang. Masamang balitang Kulang na lang Ay paglamayan, Mortal na kasalanang Maghatid Sa sangmaliwanag Ng isang palahiang Hindi mailalatay Apelyido ng ama, Kanino man pumisan. Baka pa maging disgrasyada, Kung ‗di baog; Soltera, Kung ‗di kapulot-pulot. Kaya't hayaang mangitim Mga murang labing Naghahanap ng gatas. Lalaki rin namang lupaypay, Mahina ang loob, Balat-sibuyas. Sa harap ng hapag Hayaang maitawid ang gutom Ng lahat, bago manimot Ng pispis sa pinggan. ‗Di naman kailangang May laman ang sikmura Kung ‗di rin lang magbabatak Ng buto. Oo, 24 ng 31
Sabihin pang subsob Sa gawaing bahay. ‗Di pumipiga ng utak Para magsunog ng kilay. Kaya't ipaubaya kina utol Ang biyaya ng matrikula. ‗Di kailangan ng diploma Sa pagbuno Sa gabundok na labada. ‗Di kailangan ang matematika Sa pag-iiskoba Ng lababo at inodoro. Tuloy mamasukan Kung kanino mang amo. Huwag lumihis. Magpatali nang maaga, Mangamuhan Sa tuntungan ng bana. Ay! Kung gayon, hindi na. Hindi na. Hindi na! Hindi ako inang Buntunan ng sisi Kapag walang lawit Ang isinisilang. Kasarian ng sanggol, Bago tubuan ng gulugod, Upat ng ama. 25 ng 31
IN UTERO Nakasandig sa nakaangklang IUD ang pagsasanib ng kapurit na ambit ng lalaki at kapurit na ambit ng babae. Ipagsapalaran, amuki ng espesyalista. Kapurit lamang ang probabilidad ng komplikasyon. Obhetong walang pagsasaalang-alang sa halagang nakapagitan sa buhay at kamatayan - lalang ng makina - materyal na ipinasok sa loob ng aking puwerta - kronometrador na itinanim sa loob ng aking katawan - mamamahay sa aking sinapupunan nang hanggang limang taon, o hanggang kailan ko nanaisin. Hindi pa man humuhulaw ang pampamanhid, may kirot nang paulit-ulit na umiilandang hanggang sa aking mga talampakan at anit. Hinayaan kong salakayin ang aking katawan para palagan ang pasalakay na pagsiping ng aking bana. Siyam na ulit nang naitapak ang isang paa sa hukay sa siyam na ulit na pagdadalantao at pagluluwal. Kung nalaman ko lamang nang maaga na hindi dinidinig ang lahat ng dasal na walang pintig na mabubuhay sa aking bahay-bata, hindi sana iniinda ang sagpang ng pananakit ng balakang, ang pag-agas ng dugo, ang pagkalagas ng buhok. Hindi makita sa X-ray ang hugis-angklang aparato. Binutas ang aking matris at lumangoy palabas. Maaaring naglakbay na sa aking sikmura ang matagal nang humamak sa aking pagkababae. Ay! Obhetong walang puso at walang budhi, lisanin mo ang aking katawan! Ang buhay ko ay wala sa iyong kamay! 26 ng 31
PAPAYA Hinog na papaya. Ipinipilit na kawangis Ng dalawang dala ko sa aking dibdib Ang isang pares ng hinog na papaya. Nakatutulig ang panunuya ng mga asong Pungge. Tumutulo ang kanilang laway Sa pagi-pagitan ng mga pangil Sa pagitan ng bawat singhal at alulong. Pinagtatapyas ko sila sa aking isip. Dose-dosenang buto ng papaya Ang namimilog nilang mga mata: Malagkit man ang tingin, mapakla Sa dila ang diwa ng asta nilang alpha. Sa kanila, hayop akong mahina Ang tuhod, madaling masusukol; Titiklop ako kapag kahol sila nang kahol. Nakatutulig ang panunuya ng mga asong Ulol; pinalulubha pang lalo ang kirot Sa loob ng mga suso kong lalong pumintog Sa nalalapit na pagbisita ng aking Buwanang dalaw. Maaari kong sabihing Papaya ang pangontra sa libog Kung hindi lang sila tinitigasan Sa kanilang kapalaluan. Aking hinugot Ang itak ni inang mula sa kaluban At hinamong humakbang sa unahan Ang pinakamatapang. Ngunit walang Hindi bahag ang buntot sa kanilang kawan. May pahabol pang kantiyaw: Manang-mana raw ako kay inang, Dating miyembro ng Katipunan; Hindi lang kapalaran ang lumunok ng pakwan, Kundi panguluhan ang mga ronda sa barangay. Dinala ako mula sa kaniyang sinapupunan, Sa karga at kuna, sa tarangkahan ng eskuwela. Hanggang sa may magdala sa akin sa altar. Ngunit nalunod sa sabaw si mister Na nilunod ako sa sumbat, nilamog Ako sa suntok. Nang nguso ko ay pinaputok, Pati dibdib ko ay binuntal na parang pader Na hindi niya mabuwal-buwal. O dahil inaabot ako ng madaling-araw 27 ng 31
Sa kalsada dala ng shift ko sa call center. Ako na pala ang paksa ng makakati ang dila. Hindi pa ba sapat ang kaimbian at insultong Natatanggap ko sa kabilang linya ng telepono? Hindi pa sapat na may tumubong Gabuto ng papaya sa aking kanang suso; Nangmamata, mabugasok, Parang asong nilalapa ang aking laman Sa dibdib; at bago pa maging dalandan Nakapaglunsad na ako ng ganting-salakay. 28 ng 31
LIMPIEZA DE SANGRE Kapag dumating na ang oras Ng matinding kagipitan Naghahalo ang balat sa tinalupan. Halimbawa: Marawi, Tacloban. Dinaluhong ng katakot-takot Na tao ang mga shopping mall, Sinikwat ang mga kalakal. Ang mga dinambong: pagkain, Damit... pampaputi ng balat! Hindi ko napigilang malaglag Ang panga. Wala sa hinagap Na kailangang magbarikada At matutuhang dumepensa Ang gaya kong dispatsadora (Tindera, kahera, tagapatnubay Sa kung ano ang ipanghihinaw, Ikukuskos, ipapahid, iwiwisik Ipapatak, iinumin, ituturok Ng aming mga tagataguyod Na kakara nina Doña Victorina At Binibining Yeyeng) Laban sa mga kapit-patalim Na magbubuwis ng buhay Para sa ―kadalisayan ng dugo.‖ Paano'y nasa namumuno Kung kailan tatagibang Balanse ng kapangyarihan; Kung paanong kamaharlikaa'y Kinikilatis sa pusyaw ng balat (Hindi nabibilad at natutusta Sa pag-aararo, paghahayuma, 29 ng 31
Paglalako sa palengke at kalsada, Pagkakargador, at pag-a-atip). Walang pakundangang nagpahid Ng pinulbos na perlas sa mukha Ang babaeng tumangging paaglahi, Sinamsam ang kaputian sa lahing Makahari, nang maging diwata, Hindi man bathaluman. Pati mga sanggol nang iluwal Hinaguran ng langis ng niyog Ng mga mediquillo at hilot Para kontrahing parang salot O sumpang makukuha Sa panalangin ang pangingitim. Mga neneng pinagdamit-kerubin Sa mga palabas at prusisyon Bumabalik din sa pagka-indio Ang kutis; subsob sa trabaho Maghapon. Aanhin ang maputi Ang tuhod, lalo't lumuluhod Sa paanan ng nambubusabos? Kaya't mula ngayon, itinatakwil ko Ang tungkulin ng pambubulag. Kataratang dapat matungkab Pagtataas sa kadalisayan ng dugo Ng may bahid-dungis ang puso. 30 ng 31
MGA TALA: ANG BABAE SA BALANGIGA: Isang bugtong ng Waray tungkol sa mga bituin ang Halu-ag nga kapatagan / Ginpugasan hin bulawan ("Malawak na kapatagan / tinamnan ng mga ginto"). Mababasa ito sa Unang 800 Sagisag Kultura ng Filipinas na pinamatnugutan ni Virgilio S. Almario. Ilan sa mga detalye tungkol kay Casiana Nacionales ay galing naman sa pananaliksik na "100 Years of Balangiga Literature: A Review" ni Prof. Rolando O. Borrinaga. SI NAGMALITONG YAWA: Ang mga detalye tungkol kay Nagmalitong Yawa ay mula sa Hinilawod: Adventures of Humadapnon na inawit ni Hugan-an, inirekord at isinalin sa Ingles ni F. Landa Jocano. GULUGOD: Galing sa mitong Bontoc ang tungkol sa nabiyak na bato sa Bundok Kallat. DIORAMA: Inspirasyon nito ang Images of Women in Philippine Media: From Virgin to Vamp ni Pennie Azarcon- Dela Cruz. SUNÚRAN: Halaw ang ilang bahagi sa infographic na Cycle of Malnutrition ng The Hunger Project. LIMPIEZA DE SANGRE: Ang mga detalye tungkol sa kerubin at mediquillos ay halaw sa pananaliksik na "Clothing and the colonial culture of appearances in nineteenth century Spanish Philippines (1820-1896)" ni Stephanie Marie R. Coo. 31 ng 31