Schizophrenia Ang Schizophrenia ay isang sakit sa utak at isang uri ng malubhang karamdaman sa pag-iisip. Halos 1% ng populasyon ay may ganitong karamdaman. Ang mga pasyente ay karaniwang may mga sintomas sa unang pagkakataon noong sila ay bata pero ang sakit ay maaaring lumabas sa kahit anong edad at naaapektuhan ang mga kalalakihan at kababaihan sa magkaparehong antas. Maraming tao ang mayroong maling kuro-kuro na ang pasyenteng may schizophrenia ay may maraming personalidad o hating personalidad, pero ang totoo ang karamdaman ay karaniwang nakakaapekto sa ating emosyon, pang-unawa at pag-iisip, na nagiging sanhi ng abnormal na pag-uugali habang ang pasyente ay may isa lang na personalidad. Ang schizophrenia ay maaaring magamot pero ito ay may mataas na antas ng pagbabalik sa dati. Sa mas maagang pagkatuklas at paggamot nito, mas mabuting ang pagbababala para sa paggaling. (Espesyal na pasasalamat kay Dr S F HUNG, Chief Executive ng Ospital, Ospital ng Kwai Chung para sa pagsusuri ng impormasyon ng pahinang ito.) SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 1
1. Ano ang Schizophrenia? Ang schizophrenia ay isang malubhang karamdaman sa pag-iisip. Ito ay sanhi ng mga kaguluhan sa konsentrasyon ng mga neurotransmitter ng utak, mga pagbabago sa mga receptor ng mga selula ng utak at mga abnormalidad sa ikstruktura ng utak sa halip na mga purong sikolohikal na kadahilanan. Ang pasyente ay magkakaroon ng abnormal na pag-iisip, damdamin, emosyon, pananalita at pag-uugali na makakaapekto sa pang-araw-araw na pamumuhay, trabaho, mga aktibidad na panglipunan at ang kakayahang alagaan ang sarili. Ang ilang mga pasyente ay malamang na magtangka o magpakamatay. Maaaring magkaroon ang mga tao ng schizophrenia sa kahit anong edad, pero ang mga sintomas ay karaniwang lumalabas sa saklaw ng edad na 20 hanggang 30. Ang antas ng pagbabalik sa dati ay sobrang mataas kapag walang angkop na pagpapanatiling paggamot. 2. Sinu-sino ang mga mas madaling tablan ng Schizophrenia? Ang mga sumusunod na mga tao ay may mas mataas na pagkakataon ng sakit: Ang mga mayroong kasaysayan ng pamilya ng schizophrenia Ang mga nalantad sa mga mikrobyo habang nasa sinapupunan Mga umaabuso sa droga SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 2
3. Paano mapipigilan ang Schizophrenia? Kahit na walang mga pangontrang hakbang na may 100% katiyakan, ang pag-iwas sa pag-abuso sa droga ay kayang mapababa ang mga tsansa ng pagkakasakit at pagkabinat. Gumamit ng mga angkop na paraan upang mapawi ang stress, panatilihing positibo ang sarili at magkaroon ng sapat na pahinga na maaaring makatulong na mapanatili ang kalusugan ng pag-iisip. 4. Anu-ano ang mga sanhi ng Schizophrenia? Ang mga sanhi ay hindi pa rin tiyak. Ito ay karaniwang itinuturing na may kaugnayan sa mga sugat sa utak at mga kadahilanang genetika at sikolohikal. Napag-alaman sa ilang mga pag-aaral na ang istruktura ng utak at ang central nervous system ng pasyenteng may schizophrenia gaya ng ipinapakita sa mga na-scan na imahe ay naiiba mula sa mga normal na tao. At saka, ang paglalabas ng dopamine, isang neurotransmitter sa utak, ng pasyenteng may schizophrenia ay mas mataas kaysa sa mga normal na tao. 5. Madali bang malaman ang mga sintomas ng Schizophrenia? Karaniwang ang pasyente ay may isa o parehong uri ng mga sumusunod na sintomas: (1) Mga positibong sintomas Ang "mga positibong sintomas" ay tinatawag din na "mga malubhang sintomas" na hindi pangkaraniwan, mga kakaibang saloobin at ang mga pandama na humahantong sa mga kakaibang asal ng pasyente. Ang mga sintomas ay maaaring umulit, kabilang ang: Kahibangan: matatag na pinanghahawakang paniniwala na walang batayan, na nagpapatuloy sa kabila ng katibayan ng salungat at hindi maaaring itama sa pamamagitan ng pangangatwiran at isip, hal. pag-iisip na siya ay inuusig, may isang tao na kumokontrol ng kanyang mga saloobin at pag-uugali o pag-iisip na pinag-uusapan siya ng ibang tao. Mga guni-guni: ang pasyente ay nakakakita ng isang bagay na sobrang malinaw na hindi umiiral sa katotohanan, hal. nakakakita ng mga imahe na hindi nakikita ng ibang tao, nakakarinig ng ilang mga boses na hindi umiiral o nakadarama ng pagiging baliw. SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 3
Sakit sa isipan: malabong pag-iisip, kakulangan sa pagpapatuloy at pangangatwiran, na nagreresulta sa magulong pananalita, pakikipag-usap sa kanyang sarili o biglang pagtigil sa pagsasalita. Kakaaibang pag-uugali: pakikipag-usap sa kanyang sarili, nakapagdududang pag-iyak o pagtawa o kahit na kakaibang paraan ng pananamit. (2) Mga negatibong sintomas Ang "mga negatibong sintomas" o "mga hindi gumagaling na sintomas" ay mas mahirap na malaman kaysa sa "mga positibong sintomas" at karaniwang nagiging halata pagkatapos ng paghina ng mga positibong sintomas. Kung ang mga kondisyon ay lumala, maaapektuhan ang trabaho at kakayahan sa pag-aalaga sa sarili ng pasyente. Kabilang sa mga sintomas na ito ang: Paglayo sa lipunan: naging sarado, malamig, makasarili, hiwalay mula sa ibang tao, atbp. Kakulangan sa sigasig: pagkawala ng interes sa mga bagay na nakapaligid at kahit na sa personal na kalinisan at pag-aalaga sa sarili. Pumurol ang pag-iisip at paggalaw. Malamlam na ekspresyon ng mukha SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 4
6. Paano suriin at gumawa ng pag-diagnose sa Schizophrenia? Kung sa tingin mo na ang iyong mga kaibigan o pamilya ay mayroon ng mga sintomas sa itaas, kailangan mo silang hikayatin na magpatingin sa doktor ng pamilya na magsasangguni sa mga psychiatrist kung kinakailangan. Bukod sa normal na pagsusuri ng katawan, maaaring isailalim ng doktor ang mga sumusunod na pagsusuri depende sa kondisyon ng pasyente sa pag-diagnose ng schizophrenia: 1. Pagsusuri ng pag-iisip: sa pamamagitan ng pag-uusap, mga katanungan, atbp., maaaring maunawan at suriin ng doktor ang mga sintomas ng pasyente, para sa pag-diagnose kung ito ay schizophrenia o ibang sakit sa pag-iisip. Ang schizophrenia ay maaari pang mahati sa mga uri na Paranoid, Catatonic, Disorganized at Residual. Magtatanong din ang doktor ng tungkol sa kung ang pasyente ay umiinom ng alkohol o inaabuso ang mga droga upang magkaroon ng mas mabuting pag-unawa sa kondisyon. 2. Pagsusuri ng sample ng dugo, computerized tomography scan o MRI (magnetic resonance imaging) na maaaring makatulong na ihiwalay ang ibang kalakip na mga pisikal na karamdaman na maaaring maging sanhi ng mga sintomas na ginagaya ang schizophrenia 7. Anu-ano ang mga paggamot para sa Schizophrenia? Maaaring magmungkahi ang doktor ng mga sumusunod na paggamot sa pasyente: (1) Mga gamot Ang mga gamot ay maaaring epektibo sa pagbawas o pag-alis ng mga positibong sintomas ng pasyente, hal. kahibangan, mga guni-guni at mga magugulong pag-iisip. Maaari ding makontrol ng gamot ang pagkabalisa at tulungan ang pasyente na bumalik sa totoong buhay. Ngunit mayroon ding mga pangalawang epekto, hal. kawalang-kilos ng mga kalamnan, mabagal na paggalaw, nanginginig na mga kamay, tuyong bibig, tinitibi, pagkapagod, mabilis na tibok ng puso at pagtaas ng timbang. Karaniwang nagrereseta ang doktor ng dalawang uri ng antipsychotic (mga gamot para sa mga sakit sa pag-iisip), na karaniwang mga antipsychotic (hal. Haloperidol, Thioridazine at Fluphenazine) at hindi karaniwang mga antipsychotic (hal. Clozapine, Risperidone at Olanzapine). Magrereseta ang doktor ng magkakaibang uri ng gamot depende sa kondisyon ng pasyente, ang katayuan ng gamot at reaksyon ng pasyente sa mga gamot. Ang parehong uri ng mga gamot ay maaaring magkaroon ng SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 5
magkakaibang mga pangalawang epekto (2) Tumutulong na gamutan Ang rehabiitasyon ay makatutulong at masasanay ang pasyente na harapin at pamahalaan ang pang-araw-araw na buhay. Depende sa indibiduwal na kondisyon, ang mga medikal na propesyonal ay magtatakda ng angkop na programa sa paggamot para sa pasyente, hal. pagsasanay ng pag-aalaga sa sarili (kasama ang personal na kalinisan, pagluluto, kaligtasan sa bahay, pagbagay sa komunidad at paggamit ng pera), pagsasanay sa kakayahang makapagtrabaho, pamamahala ng stress at interpersonal na mga kasanayan kasama ang mga miyembro ng pamilya. Ang suporta ng pamilya ay pinakamahalaga para sa pasyente. Kapag hinarap ng pamilya ng pasyente ang schizophrenia sa tamang saloobin, sinusuportahan ang pasyente nang may pag-aalaga upang masundan ang programa ng paggamot at nanatiling binabantayan ang mga pagbabago ng kondisyon at mga sintomas, ang pasyente ay mas mabuting makakapanumbalik. Gayon pa man, ang mga miyembro ng pamilya ay dapat ding bigyang-pansin ang kanilang pansariling pisikal at pangkaisipang kalusugan, matuto kung paano mamahinga at humanap ng tulong kung kinakailangang kapag inaalagaan ang pasyente. Dapat na iwasan ng mga miyembro ng pamilya ang pagpapahayag ng mga mapamintas na puna, gumanap ng masungit na kilos at magkupkop ng emosyonal na labis na pagkagiliw ungo sa pasyente. Itong mga hindi kanais-nais na mga saloobin (mga damdaming labis ang pagpapahayag) ay ipinakita ng mga pananaliksik na nagpapataas ng antas ng pagbabalik sa dati ng karamdamang schizophrenia. Makakaapekto ang kapaligiran sa paggamot. Karaniwang pipiliin ang mga lugar na kung saan ang pasyente ay nakakaramdam ng pinakamaginhawa, hal. paggamot sa bahay. Kung mayroong espesyal na pangangailangan, ang pasyente ay maaaring kailanganing maospital. SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 6
8. Anu-ano ang mga komplikayon ng Schizophrenia? Kung walang angkop na paggamot, ang emosyon, ang pag-uugali pati na rin ang pang-araw-araw ng buhay ng pasyente ay maaaring lubhang maapektuhan. Ang pasyente ay maaaring maging malungkot, saktan ang sarili o kahit na magpakamatay. 9. Paano alagaan ang pasyenteng may Schizophrenia? Dahil ang schizophrenia ay mayroong labis na mataas na antas ng pagbabalik sa dati, ang pasyente ay dapat na may regular na follow-up na konsultasyon at uminom ng mga gamot na may dosis at agwat ng oras ayon sa tagubilin ng doktor. Para sa karamihang ng pasyente, ang pangmatagalang gamot ay maaaring makabuluhang mapababa ang pagkakataon ng pagbabalik sa dati at panatilihin ang sarili sa kalagayan ng rehabilitasyon. Dagdag dito, ang pasyente ay dapat na sumailalaim sa pagsasanay sa rehabilitasyon, bumalik sa lipunan nang paunti-unti para sa mas madaling paggaling. Dapat na himukin at tulungan ng mga miyembro ng pamilya ang pasyente na sundin ang programa ng paggamot at sumali sa mga gawaing panlipunan upang magkaroon ng higit pang buhay na panlipunan. Higit pa rito, ang mga miyembro ng pamilya ay dapat na ipahayag ang kanilang mga sarili at makipag-usap sa pasyente sa positibo at direktang paraan, bigyang-pansin ang pagpapabuti at kagalingan ng pasyente, at pagbibigay ng papuri at inspirasyon upang mapalakas ang pagtitiwala ng pasyente. SCHIZOPHRENIA / Tagalog Copyright © 2016 Hospital Authority. All rights reserved 7