PANGAJARAN MACA SAJAK A. MACA Tujuan: 12. Siswa mampu mengapresiasi berbagai bentuk, isi, dan jenis karya sastra serta mendiskusikannya. Maca Bédas Sajak Pokna maca sajak kudu luyu jeung eusi sajak, mérénah laguna (intonasina), bener randeganana (fungtuasina) sangkan kedalna sora (lafal) téh matak nambah tétéla jeung nambah éndah. Cara ngaéksprésikeunna kudu bener. Ku lantaran kitu, saméméh maca bédas (membaca nyaring), alusna mah ilo heula éta sajak téh. Teu saeutik jadi robah hartina gara-gara salah macana. Ieu di handap aya sajak, pék baca sing bédas! KAWIJAKSANAAN PAMARÉNTAH Masarakat adil ma'mur cerdas mampuh hirup mandiri sejahtera angen-angen negara nu keur ngawangun. Pamaréntah RI enggoning ngawujudkeun masarakat adil makmur nimbang mikir netepkeun pola-pola pangwangunan pikeun dijadikeun padoman. Léngkah-léngkah bangsa Indonésia diaping ku kawijaksanaan pamaréntah dikadali ku kompas pancasila dijayak ku UUD 1945 B. NYARITA Tujuan : 12. Siswa mampu mengaprésiasi berbagai bentuk, isi, dan jenis karya sastra serta mendiskusikannya. Nyaritakeun Eusi Sajak Sajak diluhur ngandung unsur téma, rasa, nada, jeung amanat. Tina sajak di luhur bisa dicaritakeun hal kieu. 1) Kawijaksanaan pamaréntah dina ngawujudkeun masarakat adil ma'mur
2) Rasa tanggung jawab ti pihak pamaréntah pikeun ngawujudkeun masarakat adil ma'mur jeung pamaréntah nangtukeun pola pangwangunan. Ieu pola henteu lamo, tapi hasil mikir nu asak. Dina ngalaksanakeun ogé dibingbing. 3) Pangwangunan di Indonésia matak ngahudang rasa bungah. Bungah lantaran tujuanna ogé alus pikeun ngawujudkeun masarakat adil ma'mur. Bungah lantaran pamaréntah gedé tanggung jawab jeung bungah lantaran aya pola pangwangunan nu asak. 4) Gedé kamungkinan masarakat adil ma'mur di Indonésia ngawujud asal sareundeuk saigel antara pamaréntah jeung masarakat. Ku kituna, bangsa Indonésia kudu tumut kana aturan nu geus disahkeun ku pamaréntah, tegesna kawijaksanaan pamaréntah téh kudu diparaké. Jawab ieu soal ku cara nyakra aksara panuduh jawaban ! (Sawalakeun pijawabeun ieu soal!) 1. Gedé kamungkinan masarakat adil ma'mur di Indonésia ngawujud asal sareundeuk saigel antara pamaréntah jeung masarakat, Ku kituna, bangsa Indonésia kudu tumut kana aturan nu geus disahkeun ku pamaréntah, tegesna kawijaksanaan pamaréntah téh kudu diparaké. Ungkara kalimah di luhur kaasup katerangan ...tina sajak "Kawijaksanaan Pamaréntah" A. téma B. nada C. rasa D. amanat 2. Rasa tanggung jawab ti pihak pamaréntah pikeun ngawujudkeun masarakat adil ma'mur jeung pamaréntah nangtukeun pola pangwangunan. Ieu pola hanteu lamo, tapi hasil mikir nu asak. Dina ngalaksanakeunana ogé dibingbing. Ungkara kalimah diluhur kaasup katerangan...tina sajak "Kawijaksanaan Pamaréntah" A. téma B. nada C. rasa D. amanat 3. Pangwangunan di Indonésia ngahudan grasa bungah. Bungah lantaran tujuanna ogé alus pikeun ngawujudkeun masarakat adil ma'mur. Bungah pamaréntah gedé tanggung jawab jeung bungah aya pola pangwangunan nu asak. Ungkara kalimah diluhur kaasup katerangan...tina sajak "Kawijaksanaan Pamaréntah" A. téma B. nada C. rasa D. amanat Jawan ieu soal ! 4. Naon téma sajak "Kawijaksanaan Pamaréntah"?...... 5. Dina sajak "Kawijaksnaan Pamaréntah" disebutkeun nu jadi kadali léngkah- léngkah bangsa Indonésia nya éta .....
C. MACA Tujuan 8. Siswa mampu memahami dan membédakan bentuk-bentuk karya sastra (puisi, prosa, drama) Maca jeung Ngalagukeun Téks Drama Ieu di handap aya téks drama (gending karesmén) nu judulna "KANYAAH". Pék baca! (lamun bisa macana bari dilagukeun, da gending karesmén mah drama nu biasana dilagukeun bari diiring ku gending). KANYAAH Para pelaku: 1. Ahmad = Budak lalaki Kelas 3 SLTP 2. Syarif = Budak lalaki Kelas 3 SLTP 3. Unang = Budak lalaki Kelas 3 SLTP 4. Ibu Komariah = Ibuna Ahmad 5. Bapak Syamsudin = Ramana Ahmad Sekar jeung Gending: 1. Gamelan degung laras pélog 2. Kacapi laras Saléndro Keterangan : Bn = Bonang Sr = Saron RW = Rampak Wadirta * = Laguna sami AS = Anggana Sekar RS = Rampak Sekar Lr = laras GENDING BUBUKA Lr : Degung (Pélog) Pangkat Bn| 2 3 2 3 |. 5 5 5 5 5 | Sr|4 5 1 2 3 4 5 5 | 4 5 1 2 3 1 2 1 | Bn|. 5/2 . 5/2 . 5/2 .5/2 | . 5/2 . 5/2 . 5/2 . 5/2 | Sr | 5 1 5 1 2 5 3 2 | 1 5 1 2 3 4 5 | Bn |. 5/2 . 5/2 . 5/2 . 5/2 | . 5/2 . 5/2 . 5/2 .5/2 | Sr|. 2 1 5 . 5 |1 2 3 4 3 2 . 2 | Bn | . . 5 /2 . 5/2 . 5/2|. 5/2 . 5/2 .5/2 . 5/2 | Sr| 3 2 4 3 5 1 . 3 | 2 3 1 2 3 4 5 | RW| 4 5 4 5 | 2 1 3 2 | |5 1 2 3 |2 3 4 5 | |4 5 4 5 | 2 1 3 2 | |5 1 2 3 |. 5 5 . 5 5|
Prolog: Pendidikan téh sarana pikeun nyerdaskeun bangsam ngwangun manusa pinujul, luhung budi, kréatif, mampu hirup mandiri, jembar panalar, sejahtera tur teu ngaleupaskeun diri tina iman, taqwa ka Alloh swt. Pikeun ngawujudkeun program wajib belajar, pamaréntah umajak ka masarakat bangsa Indonésia pikeun arancrub milu aub ngadeudeul Gerakan Nasional Orang Tua Asuh ADEGAN I Tata Panggung : (Di rohangan kelas) Barang jeung lagu Gumbira barudak kelas 3 SLTP asup ka hiji rohangan kelas bari saruka bungah (ngawih). Lr : Degung (Pélog) RS : : | o 2 2 3 4 5 | 3 2 3 2 1 5 2 | Haté bunga-ngang ra-rop a-lus ang-ka-na | o 5 5 2 1 5 | o 5 5 5 5 5 | seu-ri gumbi-ra ha ha ha ha ha |o 5 5 1 2 3 | 3 2 3 2 3 4 5 | seubeuh pa muji irung géasa kembung |o 2 2 1 5 2 | 0 2 2 2 2 2 | igel i gel an pak pong pak pong gung Ahmad Syarif Ahmad : : : " Rif, sakola téh rék dituluykeun moal euy?" "Hus pasti, da éta mah udagan." "Hayang jadi naon kitu ?" Ahmad : Lr : Saléndro | o 0 4 4 4 2 | 1 2 1 5 4 1 * Mun abdi pa- reng nincak déwasa | o 0 1 5 1 3 | 2 3 1 2 3 4 | hayang lak- sana - jadi ten ta ra | o 0 4 4 4 2 | 1 2 1 5 4 1 | ngusir mu suh nu rék niat jail | o 4 4 4 | 1 5 2 1 3 4 4 | dor dor dor musuh paéh di bedil.* Arif : "Yeuh, kahayang Arif mah kieu Mun Ahmad pareng jadi nu kaya moal nyaah ku dunya barana pakir miskin nu katalangsara sok ... sok ... sok ... rék dibagi walatra."
Ahmad jeung Syarif : * "Mun kuring jaga jadi jugala arék ngadeudeul béya nu lemah ngangkat budak mo rék asa-asa yap yap yap asal siap sakola." Unang : " Duh ku saraé angen-angen téh mugi-mugi tinekanan peupeuriheun Unang sakola ogé tutup riwayat dugi ka dieu Syarif Unang Ahmad : : : mending ogé urang suka bungah "Naha Unang moal neraskeun kitu ?" "Moal ..., da teu aya waragadna." "Halah, tong loba carita kapan urang téh geus tamat ti ieu sakola rapot gé pan aralus angkana yu ah lalaguan Ahmad, Syarif, jeung Unang kaluar ti rohangan kelas bari ngalagu lagu Gumbira. RS : Haté bungangang rapot alus angkana seuri gumbira ha... ha .... Ha... ha... seubeuh pamuji irung gé asa kembung igel-igelan pak pong pak pong gung Haté gumbira rapot alus angkana seuri jeung surak ha...ha...ha...ha... pasti dipuji ku bapa jeung ku indung igel-igelan pak pong pak pong gung ADEGAN II Tata panggung : (Di patengan bumi) Adé jeung indung bapana ngariung Ahmad Ibu Komariah Ahmad : : : "Lulus, lulus, lulus!" "Aya naon Ahmad, mani jigrah?" "Ibu, Ahmad ...lulus sakola Tingali rapot angkana saé." Ibu komariah jeung Pa Syamsudin Ibu Komariah Pa Syamsudin & Ibu Komariah : : : Ahmad Pa Syamsudin : : "Sukur...sukur...Bapak jeung ibu ngarasa atoh Ahmad tamat ti SLTP "Mana cik ... peunteunna, euleuh enya wé geuning aralus" "Kumaha rencana satuluyna, Nak ?" "Hoyong neraskeun ka SMU, Bu." "Sukur ari enya geus copk ka dinya mah. Barina gé kitu hirup mah kudu boga angen-angen, ngarah sumanget.
Ibu Komariah : Lr.: Degung (Pélog) | 0 2 1 5 5 0 5 | 4 5 1 3 2 | "Re-gep-keun I eu pi wu ruk | 0 3 4 5 1 1 | 4 5 4 1 2 3 3 | pék si- dik keun ku- du te- lik pi- | 3 3 1 1 1 5 2 | 2 5 1 2 3 3 | kiran nepi ka asak nepi ka a- sak |0 2 1 5 5 0 5 | 4 5 1 . 3 2 | su- paya ga ledé mi - lik |0 3 4 5 1 1 | . 2 3 2 3 4 5 5 | pa - da re - sep ba-pa - turan a- | 5 3 4 5 1 5 4 0 | 1 5 2 1 3 4 5 | lakur bi sa sa a ti bisa sa a ti" Pa Syamsudin Ahmad Ibu Komariah Pa Syamsudin : : : : "Sok, sok geura siapkeun sarat-saratna, ngarah engké henteu hararése." "Mangga." "Bapa mending tuang heula parantos disayogikeun!" "Hayu, hayu, hayu!" Bu Komariah, Pa Syamsudin, Ahmad kaluar ti pentas. ADEGAN III Tata panggung : (Buruan nu liuh, béh tukangna aya panto pager) Bareng jeung lagu Ngala Duit. Unang asup ka pentas bari nanggung dagangan. Teu lil asup Ahmad jeung Syarif. Unang : "Lulus ti SLTP dangan kacang emh dasar nasib awak éh kétah teu meunang garasula usaha mah naon ogé asal halal." Unang : Lr : Degung (Pélog) Pangkat : 3 1 2 | 4 3 2 1 . | 0 1 5 4 0 1 5 4 | 0 1 5 4 1 3 3 | Ka cang go réng bi sa ngé téng | . 3 3 2 3 | 1 2 3 4 | A nu da gang na so mé ah | 0 4 3 2 1 2 3 | 0 4 3 2 1 2 3 |
Ka cangna dibungkus ku kertas nu a lus | 0 2 1 5 1 | 3 4 5 1 | Da gang ba ri su ka bu ngah. Unang : "Kacang...kacang...kacang Baradé kacang goréng!" : "Tuh aya tukang kacang! Kuring hayang pisan." : "Sok atuh calukan ... gancang sina ka dieu!" Ahmad Syarif Ahmad jeung Syarif : "Tukang kacang!...Kacang!.... ka dieu!" Unang : "Tuh geuning aya nu rék meuli ... Mangga ...antosan!" : "Naha tukang kacang téh Si Unang Euleuh...euleuh. Si Unang jadi tukang kacang!" : "Unang !"...Unang!"... Teu salah ...jadi tukang kacang?" Ahmad Syarif Unang : Lr : Saléndro Pangkat kacapi : 3 1 2 | 4 3 2 1 | | o 0 4 4 3 3 | . 4 3 2 2 3 3 | "La mun da ek ka na ga we | . 0 3 2 1 5 | . 5 1 5 1 1 | ge tol ra jin ung gal po e | 4 5 1 1 1 | 0 1 2 3 2 3 3 | da-gang ka cang ti isuk - I suk | 2 3 2 3 | 2 3 2 3 4 4 | cang-cang-cang-cang du - it pasti numpuk." Ahmad Unang Ahmad Unang Ahmad Syarif Unang Ahmad Syarif Ahmad : : : : : : : : : : "Alus pisang Unang mah teu éraan." "Ahmad jeung Syarif hirup tong éraan naon baé pagawéan pék pigawé asal halal." "Unang kuring mah rék neruskeun sakola ka SMU. Ari Unang kumahan?" "Kuring mah moal, da teu boga modal." "Kumaha lamun sakola deui, bareng jeung kuring?" "Kuring ogé sakola neraskeun ka SMU." "Teu bisa, teu bisa ... Kuring mah jalma balangsak sakola téh kapan maké modal. Kuring modal ti mana?" "Tenang...tenang... modal mah insya Alloh aya. Ku kuring rék dipangusahakeun ka kolot, sugan kolot kuring daékeun mantuan. "Daék...daék...daék...ah daék... " Insya Alloh ...Ku kuring dipikiran .... Ahmad ...Syarif ayeuna kuring arék ngider deui. Yu, manggga ... Ahmad jeung Syarif : "Mangga...Sing hasil atuh ...!"
Unang : "Kacang ....kacang ...kacang goreng..." Unang kaluar ti pentas bari nawarkeun daganganana, dituturkeun ku Ahmad jeung Syarif. ADEGAN IV Tata Panggung : (Di rohangan tamu) Di rohangan tamu aya Bu Komariah, Pa Syamsudin, Unang jeung Ahmad Ahmad Unang Pa Syamsudin Ahmad Pa Syamsudin : : : : : "Bapa, Ibu tah ieu Unang téh. Réréncangan abdi waktos di SLTP. Nu kamari ieu disanggemkeun téa." "Nepangkeun abdi pun unang." "Sukur ditepangkeun" "Tah Nang, pun bapa téh kersaeun janten bapa asuh Unang. Engke Unang dibiayaan ku pun bapa sakola téh." "Paniatan anak bapa téh alur, Nak Nang... Keun ku Bapa dimodalan, asal Unang sing junun!" "Hatur nuhun Bapak, Ibu.... Unang : Ibu Sari : Lr. : Degung (Pélog) Pangkat kecapi : || 5 4 3 2 4 3 5 | 5 4 3 2 4 3 5 | Lamun ngedul di - a - jar pangar ti teu di si ar | 5 5 5 1 2 1 5 | 2 5 1 2 3 4 5 | Jaga urang ka - sa - sar hirup bisa ka lan tar | 5 4 3 2 4 3 5 | 5 4 3 2 4 3 5 | Lamun ngedul di a jar hirup jeung teu pa na lar | 2 1 5 5 1 2 3 | 3 1 2 1 3 4 5 | jaga pasti ka du hung hirup lo ba ka bi ngung "Lamun ngedul diajar pangarti teu disiar jaga urang kasasar hirup bisa kalantar. Lamun ngedul diajar hirup jeung teu panlar jaga bisa kaduhung hirup loba kabingung." Pa Syamsudin : "Ayeuna ...Ahmad sareng Unang, geura nyiapkeun sarat- saratna keur ka SMU. Ké duanana didaftarkeun ku Apa. Ahmad jeung Unang : " Mangga ....mangga...mangga!.... Unang, Ahmad, Pa Syamsudin, jeung Bu Komariah kaluar ti pentas. Bareng jeung kaluarna para palaku rampak sekar ngawitan : Lagu Gemi.
Lr : Degung (Pélog) Pangkat Kacapi 3 2 1 | 5 5 5 5 4 5 | RS || 0 2 2 2 2 | 1 4 3 2 | A- nu beunghar ja - lu gi- na | 0 2 1 5 4 | 3 5 1 2 lo ba har ta lo - ba ban da | 0 3 3 2 2 2 2 | 0 2 1 5 5 5 5 | mun hayang nuru tan lo ba ra ja ka ya | 0 2 1 2 1 3 2 | 0 3 2 1 3 4 5 | sing a sak jeujeuhan apik - ka na banda.
Lamun hirup jeung jeujeuhan bakal pinanggih kamulyan lamun urang korét tara barang béré nyaah ku saemét rejeki sok hésé Réngsé rampak sekar ditutup ku gending jiro "Gambir Sawit" dina gamelan degung. Epillog : Bobo sapanon carang sapakan Nega jembar pangampurana Cag.... TAMAT (Diréka deui tina naskah Gending Karesmén karya Susi, S. Kar. Jeung tina Ranggeuman Lagu Cangkurileung karya Mang Koko) D. NYARITA Tujuan : 13. Siswa mampu mengungkapkan persaan, keinginan, gagasan, pendapat, dan pengalaman secara lisan maupun tulisan. 1. Nyawalakeun Wangun Téks Drama Drama téh karya sstra ngalap pepétaan tingkah laku manusia nepi ka bubuk lemuna.Ditulisna umumna dina wangun guneman (dialog) kalayan maksud pikeun dipintonkeun ku para pamaén dina panggung di hareupeun jalma réa. Unsur-unsur drama ngawéngku : a. Téma = Poko pikiran atawa bahan picaritaen b. Plot/alur = jalan carita, susunan wangun drama c. Setting/latar = latar waktu jeung latar tempat kajadian
d. Karakter/penokohan = pasipatan pribadi tokoh tumerap dina wujud tokoh. Tokoh nu bageur disebut protagonis, tokoh nu teu dipikaresep disebut antagonis e. Dialog = obrolan para tokoh, hasil kedaling rasa katut pikiran pangarang. Sakur eusi obrolan kudu puguh, tétéla, tandes, mérénah fungsina, tur nyoko kana téma. f. Ngatur waktu, waktu prolog (pangjajap carita), dialog (guneman), épilog (pamungkas carita kudu diatur sangkan waktuna pas). g. Amanat = gagasan anu ngadadasaran karya sastra, pesen nu rék ditepikeun ku pangarang ka nu maca atawa ka nu ngaregepkeun. h. Efék/méré pangaruh = méré pangaruh ka nu maca jeung ka nu nongton i. Rétorika = kamahéran nyarita nu kudu kapibanda ku tokoh nu boga pancén nyarita. (Ban., Sumardjo, 1984:129-137). Babagian carita drama ngawéngku : 1) carita nu ngagambarkeun kasedihan (drama tragédi), jeung 2) carita nu ngagambarkeun kabungah atawa pikaseurieun (komédi). Guneman drama aya nu ditulis dina wangun basa lancaran, jeung aya ogé dina wangun basa ugeran jeung wangun basa campuran (lancaran jeung ugeran). Guneman nu ditulis dina basa lancaran ditepikeunna sakumaha ilaharna urang nyarita. Nu ditulis dina wangun basa ugeran ditepikeunna aya nu ditembangkeun, dikawihkeun, jeung aya ogé nu disajakkeun. Kasenian nu samodél jeung wangun drama téh loba, diantarana drama sora, gondang, jumlungan, jeung gending karesmén. Pkeun ngabédakeunana bisa nengétan ciri hasna. Drama sora hasna ngagunakeun lagu-lagu kawih. Pamirig utamana siter jeung suling nu liangna opat. Jumlungan hasna ngagunakeun lagu-lagu pupuh. Prologna ditepikeunana ku palaku dalang. Para pamaén teu bisa bari nangtung sumawona leuleumpangan. Gondang hasna tutunggulan alat pamirig nu utamana téh lisung jeung halu - Gending karesmén hasna pangiring utamana gending (gamelan degung) Tah , naskah drama nu disodorkeun di luhur téh naskah drama mangrupa gending karesmén anu basajan. Éta naskah téh kudu dilagukeun kabéh, da aya bagian nu kudu ditepikeun dina basa lancaran, seperti ilaharna urang nyarita. Pedaran nu bieu téh ukur panganteur bahan gambaran pikeun ngalaksanakeun sawala. Dina ieu pangajaran urang nyawalakeun drama nu mangrupa gending karesmén "Kanyaah" Jawab ieu soal ! Sawalakeun pijawabeun ieu soal! 1. Unsur drama naon baé nu aya dina gending karesmén "Kanyaah"! 2. Kumaha sikep Ahmad ka Unang ? 3. Naon nu pikatajieun tina sikep Bapa Syamsudin ka Unang? 4. Bagian mana nu nuduhkeun monolog dina gending karesmén "Kanyaah"? 5. Kumaha ringkesna carita gending karesmén "Kanyaah"? .