BAB I BUBUKA 1.1. Kasang Tukang Panalungtikan Dina kahirupan sapopoé, tangtuna manusa teu bisa leupas tina basana. Basa dipaké ku masarakat dina rupa-rupa tempat jeung situasi, pikeun nepikeun pesen ti panyatur ka pamiarsa. Nurutkeun Rufaidah (2016, kc. 1) nétélakeun yén, ngaliwatan basa, manusa bisa ngalakukeun komunikasi sahingga bisa silih tukeur pangalaman jeung pangaweruh. Saluyu jeung pamadegan Sifta & M Pujiono (2018, kc. 2) yén ku basa, jalma bisa ngakomunikasikeun pangaweruhna ka nu lian. Basa mampu ngalakukeun kagiatan, saperti silih diajar ti nu lian jeung silih maham kaayaan batur. Ngaliwatan basa, hiji jalma bisa ngébréhkeun hiji hal anu dipikahayangna, sahingga lawan tuturna bisa maham kana maksud anu diébréhkeun ku lawan tuturna. Jadi, manusa teu bisa leupas tina basa na. Kukituna, ieu hal nu jadi fungsi basa pikeun manusa nyaéta jadi alat komunikasi. Nurutkeun Rohmani (2013, kc. 2) peran utama basa nyaeta ngalaksanakeun fungsina salaku alat komunikasi. Basa ogé mangrupa faktor anu penting pikeun nangtukeun lancar henteuna dina ngalakukeun komunikasi. Saluyu jeung pamadegan Erna Nurlaela (2012, kc. 2) netélakeun yén bener henteuna dina makena basa diperlukeun pisan pikeun kalancaran komunikasi. Nurutkeun Keraf dina Solechah (2016, kc. 2) basa miboga fungsi salaku alat pikeun ngébréhkeun éksprési diri, ngayakeun integrasi, jeung ngayakeun kontrol sosial. Bener henteuna dina makéna basa teu ngan nilik kana benerna milih kosa kecap jeung nyusun kalimah, tapi ogé nyaluyukeun jeung situasi. Dumasar kana fungsi basa di luhur, saluyu jeung pamadegan Sudaryat, spk (2013, kc. 6) yén pancén utama basa téh pikeun alat komunikasi. Ari komunikasi basa dina enas-enasna mah nepikeun amanat ka nu lian ku cara maké basa. Sangkan amanat nepi ka pamiarsa luyu jeung pamaksudan panyatur sarta teu matak pasalia paham, enggoning maké basa Sunda kudu bener tur merenah. Nurutkeun Azizah spk (2017, kc. 1) basa téh sifatna manusiawi, artina yén basa salaku alat komunikasi verbal anu ngan dipiboga ku manusa. Basa ogé rupa- rupa varian basana, lantaran hiji basa miboga kaédah atawa pola anu tangtu 1
2 nu sarua, tapi kusabab éta basa digunakeun ku panutur anu hétérogen jeung miboga kasang tukang sosial jeung kabasaan anu béda, ku kituna aya ragam basa. Dina waktuna dipaké, basa Sunda pagilinggisik jeung basa séjénna, boh basa Indonésia atawa basa asing. Basa Sunda mangrupa basa wewengkon di Tatar Sunda. Tapi kaayeunakeun di masarakat téh basa Sunda geus téréh leungit. Anu hirup di Tatar Sunda salaku panyatur basa Sunda leuwih milih maké basa séjén tibatan maké basa Sunda. Saperti dina acara-acara formal di lingkungan sosial, basa Sunda dipaké saukur keur gunem formal jeung kokolot hungkul, saupama aya acara-acara gédé jeung lamun aya tamu di saluareun masarakat Sunda, masarakat angger milih maké basa Indonésia. Hususna di Jawa Barat, masarakat ngagunakeun basa Sunda (B1) jeung basa Indonésia (B2). Ku kituna, masarakat Jawa Barat téh kaasup masarakat dwibahasawan. Antukna bakal muncul kontak basa anu silih mangaruhan dina prosés komunikasi sapopoéna nyaéta pacampurna pola basa anu dipaké. Ngagunakeun leuwih ti hiji basa dina komunikasi sapopoé, ngabalukarkeun munculna campur kode. Nurutkeun Misriani (2019, kc. 2) makéna basa dina komunikasi salian ditangtukeun ku faktor-faktor linguistik, ogé ditangtukeun ku faktor-faktor nonlinguistik atawa luar basa, saperti faktor sosial anu mangrupa faktor nu mangaruhan kana ngagunakeunna hiji basa. Bisa ogé ku sabab aya kamajuan jaman jeung globalisasi, éta hal mangaruhan pisan kana basa Sunda utamana dina kandaga kecap, boh pangaruhna anu positif, boh négatif. Positifna, bisa nambahan khasanah basa eta sorangan, ari negatifna bisa jadi ancaman kana kaayaan basa na. Nurutkeun Wirahyuni (2017) éta ancaman dikhawatirkeun jadi alesan turunna ngagunakeun basa anu hadé jeung bener. Campur kode muncul tina basa lisan, tuluy kana tinulis. Dina wangun tinulis, bisa katitén ayana campur kode dina wangun karangan. Nulis téh sipatna produktif, kaasup nulis artikel. Dina nulis bakal mikabutuh basa anu jadi alat komunikasi masarakat sapopoéna. Sakumaha anu diébréhkeun ku Nurjanah (2007, kc. 1), yén nulis nyaéta nurunkeun lambang-lambang grafik anu ngagambarkeun basa hiji jalma, nepi ka jalma lian bisa nyangkem kana éta basa tina gambar grafik. Dina kaparigelan nulis bisa muncul ayana campur kode, kaasup dina basa tinulis siswa di sakola. Iis Munawaroh, 2019 CAMPUR KODE DINA ARTIKEL SISWA KELAS XII SMA PGII 1 BANDUNG TAUN AJAR 2018/2019
Ayana campur kode di sakola muncul lantaran di sakola diajarkeun sababaraha basa nyaéta, basa Indonesia, basa asing, jeung basa Sunda. Balukarna siswa nyampur-nyampurkeun kecap tina basa anu hiji ka basa nu séjén. Dina kanyataanna, loba siswa nu ngarasa hésé ngébréhkeun kosa kecap basa Sunda nu rék dipaké dina wangun tinulis. Ari sababna, dumasar kana hasil wawancara (26 Séptémber 2018), nétélakeun yén saeutikna kosa kecap basa Sunda nu dicangkem ku siswa lantaran kurangna kasadaran siswa dina ngagunakeun basa Sunda sapopoéna. Kandaga kecap anu dipiboga ku siswa ngan saukur anu sok kapanggih di sabudeureun hungkul. Dina nulis, antukna siswa loba maké kandaga kecap ti basa séjén lantaran kandaga kecapna heureut. Anu ahirna kurangna kandaga kecap téh jadi bangbaluh keur siswa dina ngajembarkeun carita anu ditulisna. Nurutkeun Adnyani (2013, kc. 3), siswa nu miboga dialék basa nu béda-béda, dina kondisi ragam nu béda, teu dipikanyaho ti mana asalna jeung kumaha basana, éta mangaruhan kana basa anu digunakeun sapopoéna. Nurutkeun Suparlan (2014, kc. 2), siswa ngawasa leuwih ti hiji basa, basa daérah digunakeun nalika panutur-panutur nu kalibet dina obrolan atawa tindak tutur nu asalna ti kasang tukang budaya nu sarua. Suwito (1985, kc. 76) nétélakeun yén watesan campur kode salaku pamakéan dua basa atawa leuwih ku cara silih asupkeun unsur-unsur basa anu hiji kana basa séjén sacara konsistén. Campur kode miboga dua tipe nyaéta (1) campur kode kajero (inner code mixing) jeung (2) campur kode kaluar (outer code mixing). Nurutkeun Suwito (1996, kc. 78), wujud campur kode kabagi genep bagian nyaéta (1) campur kode nu ngawujud kecap, (2) campur kode nu ngawujud frasa, (3) campur kode nu ngawujud baster, (4) campur kode nu ngawujud rajékan, (5) campur kode nu ngawujud pakeman basa (idiom), jeung (6) campur kode nu ngawujud klausa. Tujuan tina ieu panalungtikan nyaéta pikeun ngadéskripsikeun wujud campur kode nu aya dina artikel siswa, ngadéskripsikeun wanda campur kode nu aya dina artikel siswa jeung faktor-faktor naon waé nu mangaruhan kana lumangsungna prosés campur kode dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019. Iis Munawaroh, 2019 CAMPUR KODE DINA ARTIKEL SISWA KELAS XII SMA PGII 1 BANDUNG TAUN AJAR 2018/2019 3
Dina panalungtikan saacanna aya nu geus medar ngeunaan campur kode. Éta panalungtik téh nu nalungtik "Campur Kode dina Karangan Éksposisi Siswa Kelas VII SMPN 45 Bandung Taun Ajaran 2015/2016" (Siti Maesaroh, 2016), dina ieu panalungtikan medar wanda campur kode, wangun campur kode jeung faktor nu ngabalukarkeun campur kode. "Campur Kode dina Nulis Carpon Kelas X SMAN 1 Garut Taun Ajaran 2014/2015" (Asya Masyrifa, 2017), dina ieu panalungtikan medar wanda campur kode jeung wujud campur kode."Campur Kode Basa Sunda jeung Basa Indonesia dina Kagiatan Diajar Kelas II SDN Sentra Masehdas II Kelurahan Suka Asih" (Rahmasari Anlia Khotimah, 2010), dina ieu panalungtikan medar wanda campur kode, wangun campur kode jeung faktor nu ngabalukarkeun campur kode. "Campur Kode dina Karangan Pangalaman Siswa Kelas VII SMPN 1 Bandung Taun Ajaran 2011/2012" (Ade Herni Nurkolbi, 2011), dina ieu panalungtikan medar asal kecap jeung wujud campur kode anu kapanggih dina Karangan Pangalaman Siswa. "Campur Kode dina Nulis Surat Pribadi Siswa Kelas VIII SMPN 1 Lembang" (Dian Astriani, 2013), dina ieu panalungtikan medar asal kecap campur kode, wanda campur kode jeung faktor naon baé nu mangaruhan lumangsungna campur kode. Tina sababaraha judul panalungtikan nu geus aya, katitén sasaruaan tina ieu panalungtikan nyaéta sarua nalungtik ngeunaan kasalahan makéna basa, hususna ngeunaan campur kode, sedengkeun bédana tina ieu panalungtikan jeung panalungtikan séjén nyaéta dina sumberna, sumber datana nyaéta artikel. Panalungtikan ngeunaan campur kode masih perlu dilaksanakeun khususna dina artikel. Kukituna perlu diayakeun panalungtikan nu judulna "Campur Kode dina Artikel Siswa Kelas XII SMA PGII 1 Bandung Taun Ajar 2018/2019". 1.2. Rumusan Masalah Sangkan teu lega teuing, ieu panalungtikan diwatesanan maluruh ngeunaan wujud, wanda, jeung faktor nu mangaruhan kana prosés campur kode dina nulis artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019. Panalungtik ngarumuskeun sababaraha masalah, diantarana ieu di handap. a) Kumaha data campur kode dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019? Iis Munawaroh, 2019 CAMPUR KODE DINA ARTIKEL SISWA KELAS XII SMA PGII 1 BANDUNG TAUN AJAR 2018/2019 4
b) Kumaha wujud campur kode dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019? c) Kumaha wanda campur kode dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019? d) Faktor naon nu mangaruhan kana prosés lumangsungna campur kode dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019? 1.3. Tujuan Panalungtikan 1.3.1. Tujuan Umum Tujuan sacara umum tina ieu panalungtikan nyaéta pikeun medar jeung maluruh campur kode dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019. 1.3.2. Tujuan Husus Tujuan sacara husus ieu panalungtikan, miboga tujuan pikeun mikaweruh jeung ngadéskripsikeun tilu hal, nyaéta: a) data campur kode basa sunda dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019; b) wujud campur kode basa Sunda dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019; c) wanda campur kode basa Sunda dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019; jeung d) faktor nu mangaruhan kana prosés lumangsungna campur kode basa Sunda dina artikel siswa kelas XII SMA PGII 1 Bandung taun ajar 2018/2019. 1.4. Mangpaat Panalungtikan Ieu panalungtikan miboga mangpaat, dibagi jadi dua nyaéta mangpaat tioritis jeung mangpaat praktis. 1.4.1. Mangpaat Tioritis Mangpaat tioritis nu aya dina ieu panalungtikan nyaéta pikeun ngajembarkeun pangaweruh ngeunaan élmu sosiolinguistik nu maluruh ngeunaan basa jeung kaparigelan ngagunakeun basa dina widang atikan. Lian ti éta, ieu panalungtikan bisa méré informasi ka masarakat ngeunaan campur kode. 1.4.2. Mangpaat Praktis Mangpaat praktis dina ieu panalungtikan, bisa pikeun panalungtik, siswa, jeung guru. Iis Munawaroh, 2019 CAMPUR KODE DINA ARTIKEL SISWA KELAS XII SMA PGII 1 BANDUNG TAUN AJAR 2018/2019 5
a) Pikeun panalungtik, bisa nambahan pangalaman dina panalungtikan, hususna pangalaman dina nalungtik campur kode dina artikel siswa. b) Pikeun siswa, dipiharep bisa nambahan pangalaman nulis sarta bisa merhatikeun kandaga kecap dina ngagunakeun basa Sunda dina wangun tinulis, hususna nulis artikel. c) Pikeun guru, bisa méré gambaran ngeunaan kamampuh siswa dina ngalarapkeun kandaga kecap basa Sunda, boh kana wangun tinulis, boh kana wangun lisan. 1.5. Raraga Tulisan Gurat badag dina ieu skripsi kabagi jadi lima bab, nyaéta nu diwincik saperti ieu di handap. Bab 1 Bubuka, eusina ngawengku kasang tukang masalah, watesan jeung rumusan masalah, tujuan panalungtikan, mangpaat panalungtikan, jeung raraga tulisan. Bab II Ulikan Tiori, eusina ngawengku ulikan tiori, raraga mikir, jeung anggapan dasar. Bab III Métode Panalungtikan, eusina ngawengku lokasi jeung sumber data panalungtikan, desain panalungtikan, métode panalungtikan, wangenan operasional, instrumén panalungtikan, téhnik ngumpulkeunn data, jeung téhnik ngolah data. Bab IV Hasil panalungtikan jeung pedaran, eusina ngawengku data campur kode, analisis campur kode jeung déskripsi campur kode. Bab V Kacindekan jeung saran, eusina mangrupa kacindekan tina hasil panalungtikan jeung saran-saran ngeunaan panalungtikan satuluyna. Iis Munawaroh, 2019 CAMPUR KODE DINA ARTIKEL SISWA KELAS XII SMA PGII 1 BANDUNG TAUN AJAR 2018/2019 6