Bismillahirahmanirahim Assalamu'alaikum w w Panghulu Haji Hasan Mustapa aji Hasan Mustapa, Musthafâ bin 'Utsmân al-Garûthî atawa kawentarna Panghulu Haji Hasan Mustapa (bobor di Cikajang, 3 Juni 1852 atawa 14 Sya'ban 1268 H - Bandung, Pupus 13 Januari 1930 atawa 12 Sya'ban 1348), ulama sakaligus sastrawan Sunda ahir abad ka-19/awal abad ka-20. Masarakat Sunda biasa nyebut Hasan Mustapa minangka Panghulu Haji Hasan Mustapa, sabab kalungguhanana di Bandung nyaéta minangka 'Panghulu Besar' (Hoofd Panghoeloe). Ngaran Hasan Mustapa téh paméré rama jeung akina; 'Hasan' ti bapana, sedengkeun 'Mustapa' ti akina. Ngaran bapana nyaéta Sastramanggala (Haji Usman), camat kontrakan entéh Cikajang, Garut, turunan Bupati Parakanmuncang, Tumenggung Wiratanubaya. Ibuna, Nyi Mas Salpah (Éméh), téh putra Kartapraja, sarua camat kontrakan entéh Cikajang, turunan Dalem Sunan Pagerjaya di Suci, Garut. Kahirupan warga Sunda nu dalit jeung kaislaman (utamana jaman Subangmanggala putra Kangjeng Dalem Anggadipa nu diasuh ku Séh Abdul Muhyi), sigana mah mangaruhan kana diri Haji Hasan Mustapa. Komo kolotna hayangeun pisan sangkan Haji Hasan Mustapa jadi ulama, nepi ka cenah ditirakatan puasa Senén-Kemis salila tilu taun. Dina umur tujuh taun, Haji Hasan Mustapa mimiti ancrub kana kahirupan pasantrén nalika dititipkeun ka Kiyai Hasan Basri ti Kiarakonéng, ahli Qiro'at, nu boga pamadegan yén pangajaran maca Qur'an téh mangrupa dasar atikan agama. Ti anjeunna, Haji Hasan Mustapa bisa maca Qur'an kalawan hadé. Dina umur 8 taun, Haji Hasan Mustapa pernah diasupkeun ka Sakola Kabupatén ku Holle, tapi teu disatujuan ku bapana maké alesan rék dibawa ka Mekah. Tadina mah Holle keukeuh hayang Haji Hasan Mustapa sarua sakola jeung budak priyayi lianna, tapi antukna mah éléh da bapana keukeuh. Di Mekah anjeunna kungsi guguru ka Séh Mukri. Samulangna ka lemah cai, Haji Hasan Mustapa neruskeun masantrén ka Kiyai Hasan Basri, nepi ka ngolotok, hafidz Qur'an.
Ti dinya, Haji Hasan Mustapa neruskeun guguru dasar-dasar nahwu-sorop ka Rd. H. Yahya, pangsiunan panghulu Garut, teras ka Kiyai Abdul Hasan di Tanjungsari, Sumedang pikeun nyuprih élmu sorop, nahwu, jeung fiqh. Ti Sumedang, anjeunna balik deui ka Garut pikeun guguru ka Kiyai Muhammad jeung Kiyai Muhammad Ijrai. Lian ti éta, sigana mah Haji Hasan Mustapa ogé kungsi guguru ka Kiyai Abdul Kahar (Surabaya) jeung Kiayi Halil (Madura), ogé sababaraha kiyai asal Nusantara di Mekah, kayaning Séh Nawawi Al-Bantani, Abdullah Al-Zawawi, Hasbullah, Séh Abubakar Al-Satha. Dina buku Aji Wiwitan, Haji Hasan Mustapa nyebutkeun yén anjeunna geus neuleuman genep welas rupa élmu, di antarana ushul, tasawuf, jeung tauhid. Ogé disebutkeun yén anjeunna geus neuleuman élmuna di Mekah, di antarana ka Séh Muhammad, Séh Abdulhamid, Séh Ali Rahbani, Séh Umar Sani, Séh Mustomal Apipi, Sayid Bakir, jeung Sayid Abdul Janawi. Tina kasang tukang atikanana, bisa dijinekkeun yén Haji Hasan Mustapa digedékeun di lingkungan pasantrén, sarta disawawakeun di Mekah. Di Mekah téh anjeunna salila dalapan taun, sarta mulang nalika umur 30 (taun 1882). Salila di Mekah, anjeunna wawanohan jeung Snouck Hurgronje. Nalika mulang ka Garut, ramana téh geus pupus. Ti samulangna ti Mekah, anjeunna harita geus katelah kiyai/ajéngan (ulama). ku sabab diajak Hurgronje, Haji Hasan Mustapa lajéng ngumbara ka sababaraha tempat, nepi ka kungsi jadi panghulu di Acéh, saméméh mulang deui ka Bandung kalawan kalungguhan panghulu besar di Bandung nepi ka pangsiunna. Karya-karyana Lian ti kawentar ku kalungguhanana minangka Panghulu Besar, Haji Hasan Mustapa téh pinter sarta luhung élmuna, boh ngeunaan agama atawa kabudayaan (hususna Sunda). Anjeunna ogé kawentar minangka pangarang nu karyana loba pisan. Ku sabab kitu, Haji Hasan Mustapa téh kawentarna lain ukur di lingkungan pamaréntah, tapi ogé di masarakat jeung budayawan. Anjeunna salah sahiji bujangga Sunda nu produktif. Sababaraha dangdingna dipikawanoh pisan ku masarakat, kitu ogé banyol-banyolna. Pamadegan hirupna ogé, pikeun nu resep mah, sok baé diteuleuman; sigana mah dumasar kana buku-buku nu kungsi sumebar, kayaning Balé Bandung jeung Syéh Nurjaman. Loba nu nyangka yén Haji Hasan Mustapa mimiti ngarang sanggeus balik ti Acéh, padahal Wangsaatmaja nyebutkeun yén Haji Hasan Mustapa mah basa keur di Mekah gé geus kungsi nulis buku leutik dina basa Arab nu judulna Fathul Muin, medal di Mesir.
Kern ogé nyebutkeun yén basa keur di Mekah téh Haji Hasan Mustapa kungsi nulis buku-buku kaagamaan jeung puisi Arab nu medal di Kairo. Dumasar kana karya-karyana anu bisa kakumpulkeun, anjeunna leuwih getol nulis sanggeus jadi Panghulu Besar Bandung, sanggeus pangsiun. Malah ceuk Wangsaatmaja mah, 20 poé saméméh pupus gé Haji Hasan Mustapa masih miwarang Wangsaatmaja nuliskeun pamikiranana dina buku poéanana. Karya munggaran Haji Hasan Mustapa nu kanyahoan téh titimangsana taun 1899, nyaéta naskah nu judulna Aji Wiwitan Gelaran, buku jilid ka-3, sedengkeun nu panungtung judulna Aji Wiwitan Aji Saka II, buku jilid ka-14, nu numutkeun Wangsaatmaja mangrupa kumpulan kasauran Haji Hasan Mustapa saméméh pupus. Dina mangsa 31 taun (1899 nepi ka 1930), Haji Hasan Mustapa ngahasilkeun puluhan karya ngeunaan pamikiran, rarasaan, sarta pamendak anjeunna ngeunaan agama, tasawuf, filsafat, adat kabiasaan urang Sunda, jeung kajadian-kajadian nu kaalaman ku anjeunna. Nu kacatet sarta bisa kakumpulkeun aya 49 buku. Ti sakabéh karya-karyana, nu matak hélok mah dangdingna nu jumlahna kira 10.000 bait. Minangka pangarang, gaya dangding Haji Hasan Mustapa loba nu niron, utamana ku pangarang Sunda sanggeus perang. Sedengkeun karyana ngeunaan adat jeung kabudayaan Sunda, loba ditalungtik ku oriéntalis Walanda, malah ku Kern kungsi ditarjamahkeun kana basa Walanda. Minangka ulama nu sok nulis ngeunaan agama jeung tasawuf, Haji Hasan Mustapa teu ukur dipikawanoh ku maasrakat Sunda, tapi ogé ku ulama jeung ahli tarékat Jawa, Madura, malah nepi ka Irak, Mesir, jeung Kualalumpur. a. 1. 2. 3. 4. 5. Karya anu dicetak : Bab Adat-Adat Urang Sunda Jeung Priangan Liana ti Éta (1913 masehi), Essai tentang suku Sunda, diterjemahkan ke dalam bahasa Indonesia dan Belanda (1977 masehi); Leutik Jadi Patélaan Adatna Jalma-Jalma di Pasundan (1916 masehi); Pakumpulan Atawa Susuratanana Antara Juragan Haji Hasan Mustafa Sareng Kyai Kurdi (1925 masehi); Buku Pengapungan (Hadis Mikraj, tahun 1928 masehi); Syekh Nurjaman (1958 masehi). Kitab kanggo kalangan khusus : b. Buku Pusaka Kanaga Wara, 1. 2. Pamalatén, 3. Wawarisan, 4. Kasauran Panungtungan.
c. 1. 2. Karya anu dicetak ku mesin stensilan : Petikan Qur'an Katut Abad Padikana (1937 masehi) Galaran Sasaka di Kaislaman (1937 masehi) d. 1. 2. Karya anu henteu dipublikasikeun : Aji Wiwitan (17 jilid) taun 1923 dugi 1930 masehi, disimpen ku sekretarisna nembe diketik ulang taun 1960 masehi, Kasful Sarair fi Hakikati Aceh wa Fidir (Buku Rahasia Sebetulnya Aceh dan Fidi), naskah bahasa Malayu anu disimpeun di perpustakaan Leiden. Ku kituna, Haji Hasan Mustapa diaku pisan jasana ku Pamaréntah, nepi ka taun 1977 dileler Piagam Hadiah Seni jeung piagam panghargaan ti Pamaréntah Propinsi Daerah Tingkat I Jawa Barat taun 1965. Sanggeus pangsiun, Haji Hasan Mustapa kadang sok medar agama jeung tasawuf dina pasamoan- pasamoan informal, kadang di bumina, kadang di tempat séjén, di imah jalma nu hayang ngadéngékeun pamikiran-pamikiran anjeunna. Pasamoan ieu ku Haji Hasan Mustapa sok disebut "ngawarung bandung". Dina pasamoan éta, Haji Hasan Mustapa teu kungsi ngarasa jeung teu kersa ngaguruan. Kitu ogé nu ngariung dina éta pasamoan, tara ieuh ngaku minangka murid Haji Hasan Mustapa, sabab guguru mah cenah ngabalukarkeun pribadi jalma jadi teu mekar. Haji Hasan Mustapa miharep sangkan unggal jalma bisa bébas neuleuman sarta ngedalkeun sagala pamanggihna, luyu jeung kamampuhna séwang-séwangan. ku sabab kitu, pedaran Haji Hasan Mustapa pikeun jalma-jalma nu sok ngawarung bandung mah katampana téh sok béda-béda tapsirna. Hal ieu katiténan di antara para jamaahna, misalna antara ajéngan Bangkonol jeung Kiyai Kurdi ti Singaparna. Kasebutkeun yén sanggeus ngalenyepan ajaran agama jeung tasawuf ti Haji Hasan Mustapa, ajéngan Bangkonol geuwat ngabubarkeun pasantrénna sarta nyoéhkeun bedug nu aya di masjidna, alatan ngarasa dosa geus ngajarkeun paham agama nu salah. Sedengkeun Kiyai Kurdi, sanggeus ngalenyepan pedaran nu sarua, pasantrénna kalah digedéan antukna santrina leuwih loba. Teu kanyahoan aliran tarékat naon anu diagem sarta diajarkeun ku anjeunna. Aya nu nyebutkeun yén anjeunna ngawasa sakabéh alirann tarékat, tapi teu milih salah sahiji ti antarana. Aya ogé nu nyebutkeun yén anjeunna ngagem aliran Satariah. Nu écés mah, karya-karya Haji Hasan Mustapa mindeng nyabit-nyabit yén anjeunna resep ka al- Ghazali, misalna dina pustaka Aji Wiwitan Istilah, buku jilid ka-1 jeung Aji Wiwitan Aji saka, buku jilid ka- 14.
Karya-karya Haji Hasan Mustapa mangrupa kumpulan nu pajeulit ngeunaan naon-naon anu kalenyepan ku anjeunna, adu manis antara Islam, tasawuf, kabudayaan Sunda, otobiografi, jeung kajadian-kajadian nu kaalaman. Sumber wiki : AHaji Hasan Mustapaad Gibson al-Bustomi. Eksistensi Manusia Menurut K. H. Hasan Mustapa. Tésis. Ayip Rosidi. Énsiklopedi Sunda. Pustaka Jaya, Jakarta. Ayip Rosidi. Haji Hasan Mustapa jeung Karya-karyana. Pustaka Jaya, Jakarta. Nina H. Lubis. Kehidupan Kaum Menak Priangan 1800-1942. oo0oo