BAB I BUBUKA 1.1 Kasang Tukang Masalah Basa téh mangrupa alat komunikasi. Ngaliwatan basa, manusa bisa ngayakeun komunikasi silih tukeur pangalaman, nepikeun gagasan atawa ide, pamadegan, ngedalkeun eusi haté atawa rasa, kahayang jeung imajinasi. Lian ti jadi média komunikasi, basa téh mangrupa salasahiji unsur budaya sarta jadi wahana dina mekarkeun budaya. Éta katerangann luyu jeung pamadegan Sudaryat (1995:9) anu nyebutkeun yén basa téh bisa nunjukeun hiji bangsa nu geus maju peradabanana, bisa nunjukeun kamajuan budayana. Yén nu disebut kabudayaan Sunda téh maniféstasi gagasan katut pikiran sarta kagiatan, boh anu sipatna abstrak boh anu mangrupa barang, hiji masarakat manusa anu disebut atawa nyebut dirina urang Sunda. Basa mangrupa salasahiji ciri sélér bangsa, sakumaha nu kaunggel dina kecap basa téh cicirén bangsa, basa téh kedaling rasa. Nurutkeun Djungdjunan (2004:44), basa téh bisa ngagambarkeun karakter bangsa nu boga éta basa. Kitu ogé basa Sunda, bisa disebutkeun mangrupa salasahiji ciri urang Sunda. Luyu jeung tiori Nelson Brooks dina Yudibrata (1992:10) nu nyebutkeun yén basa Sunda gelar sacara filogénétis bareng jeung lahirna. Harita manusa Sunda gelar, nya harita basa Sunda ogé gelar. 1
Basa ogé kaasup kana kabudayaan bangsa anu kudu dimumulé. Dina basa ogé bisa katingali budaya hiji daérah. Basa Sunda salaku salasahiji basa nu aya diwilayah Indonesia nu masih dipiara, diajénan jeung di mekarkeun. Bangsa anu maju nya éta bangsa nu ngahargaan jeung ngamumulé budaya titingal karuhunna, boh anu sipatna tatalépa boh anu sipatna tinulis. Modérnisasi jeung globalisasi geus ngaganti kabudayaan pribumi nepi ka méh leungitna. Di hiji pihak rasionalisasi leuwih ngagampangkeun kana kahirupan, hususna urang Sunda. Tapi, balukarna ogé leuwih loba nya éta runtagna pranata- pranata sosial nu urang Jawa geus leungit "kajawaanana" urang Sunda geus leungit "kasundaanana" nepi ka urang Indonesia ogé geus leungit "kaindonesiaanana". Misalna ku leuwih reueus ngagunakeun basa asing batan ngagunakeun basa Sunda. Dina mekarkeun hirup-huripna basa Sunda, sakola mangrupa lembaga formal anu miboga pancén nu kawilang penting pikeun nepikeun bahan pangajaran basa Sunda. Ku cara nepikeun éta pangajaran dipiharép siswa wanoh tur nyangkem kana basana sorangan, parigel dina ngagunakeunana luyu jeung tatakrama nu aya di masarakat Sunda. Kamampuh ngagunakeun basa Sunda téh ngawengku kamampuh mikir, ngarasa, jeung komunikasi ti bihari nepi ka kiwari. Sangkan éta tujuan bisa kahontal, saéstuna anu ngawengku dina bahan pangajaran téh kudu disusun dumasar kana kurikulum anu dijéntrékeun dina silabus jeung RPP. Kurikulum ti bihari nepi ka kiwari téh geus ngalaman sababaraha parobahan, hal éta téh diluyukeun jeung kamekaran jaman sarta pangabutuh masarakatna. Standar kompetensi basa Sunda dumasar kana KTSP nu diberlakukeun 2
dina dunya pendidikan kiwari, ngawengku kaparigelan ngaregepkeun, maca, nyarita, jeung nulis. Aspék kabasaan (kandaga kecap jeung tata basa) dipidangkeun dina pangajaran kaparigelan berbahasa. Salasahiji bahan ajar pikeun kamekaran aspék kabasaan nya éta undak usuk basa Sunda. Dina basa Sunda, aya nu disebut undak usuk basa. Undak usuk nurutkeun Kamus Umum Basa Sunda (1976) di antarana nya éta (1). Panta-panta: undak usuk basa Sunda, panta-panta basa saperti basa cohag: basa loma, basa sedeng, basa lemes, (2). Tatakrama, kasopanan: teu maké undak usuk teu maké tatakrama. Sedeng nurutkeun kamus Basa Sunda susunan R. Satjadibrata mah, undak usuk téh: undak- undak kawas usuk (henteu sarua luhurna), teu nyaho di undak usuk sarua jeung teu nyaho ditatakrama: undak usuk basa Sunda aya lima panta: basa kasar pisan, basa kasar, basa panengah, basa lemes, jeung basa lemes pisan (basa luhur) . Sanajan undak usuk dina basa Sunda pangaruh tina ungguh-ungguh basa Jawa nu sipatna féodal, tapi dina basa Sunda ngagunakeun undak usuk téh teu sarua jeung ungguh-ungguh Jawa. Upamana baé, posisi kromo-ngoko nu simétris jeung teu adil dina basa Jawa, status luhur boga hak nyarita ngoko sedeng nu rendah boga kawajiban nyarita kromo, dina basa Sunda mah teu kitu. Ngagunakeun basa kasar lemes dina basa Sunda leuwih fléksibel. Ana kitu, dina basa Sunda mah, lain ngan ukur éksprési status sosial, tapi ogé satatus filial tina hiji masarakat nu komunal, masarakat raket duduluran jeung karayatan. Ngagunakeun basa lemes kasar salawasna robah-robah, saluyu jeung pola duduluran nu nyampak waktu nyarita. 3
Sajalan ti éta sok sanajan undak usuk téh geus lila tumerapna, tapi dina émprona mah undak usuk basa téh sering dijadikeun pasualan dina makéna basa. Di jaman ayeuna salasahiji conto dianggapna hésé undak-usuk basa Sunda téh ku sakur jalma nu teu ngagunakeun basa Sunda, padahal manéhna nyicingan tatar Sunda mana komo pikeun kaum rumaja, loba anu henteu ngagunakeun basa Sunda ku sabab dihihileudan ku ayana undak-usuk basa. Padahal lamun ngagunakeun undak-usuk anu bener, hiji jalma bakal diajén hadé individuna bakal disebut jelema nu sopan, nu apal étika jeung tatakrama. Manusa Sunda kawéntar ku tatakramana dina ngagunakeun basa. Hal ieu luyu jeung pamadegan Yudibrata (1992:14) nu nyebutkeun yén karakteristik manusa Sunda téh bisa katangén tina basa anu dipakéna, mangrupa salasahiji aspék tingkah lakuna. Siswa SMA Pasaundan 8 Bandung mangrupa komunitas urang Sunda, anu dirojong ku kauntungan ayana pangajaran ngeunaan tatakrama basa. Najan umumna ngaku urang Sunda, keukeuh waé aya anggapan yén undak-usuk basa Sunda téh hésé. Ku kituna diperlukeun métode nu luyu jeung leuwih inovatif dina nepikeun materina. Dina ngajarkeun matéri pelajaran tiap guru kudu ngagunakeun daya jeung usaha supaya siswa bisa ngarti jeung nyangkem kana naon-naon anu ditepikeunana, hal éta anu disebut métode pangajaran. Tanpa ayana métode pangajaran anu alus, moal kahontal tujuan nu geus direncanakeun, lantaran métode pangajaran nya éta hiji jalan nu kudu dilakonan ku guru pikeun ngahontal tujuan pangajaran tina tiap matéri nu ditepikeunana. Merenah henteuna guru milih métode pangajaran mangrupa salasahiji paktor dina kasuksésan prosés pangajaran. 4
Métode Cantol nya éta téhnik ngapalkeun nu dicantél-cantélkeun nu nyungsi kana sasaruan sora nu leuwih basajan jeung dipikawoh. Dina ngalarapkeunana métode ieu ngagunakeun média gambar dina wangun power point. Métode ieu mangrupa métode pangajaran pamekaran tina "Quantum Learning". Salasahiji conto teknik ngapalkeun nu ngagunakeun métode Cantol dina pangajaran Kimia SMA nya éta, dina ngapalkeun unsur Kimia. Conto, unsur Helium, Neon, Argon, Kripton, Xenon dan Rn. Pikeun ngababarikeun dina ngapalkeunana dijieun kalimat saperti kieu: heboh negara Argentina karena Xenat runtuh. Atawa lamun dina istilah Pramuka mah aya nu disebut Dasa Darma Pramuka nu jumlahna 10 sangkan leuwih babari diapalkeunana disingget jadi TACIPAPARERAHEDIBESU. Panalungtikan nu medar perkara undak-usuk basa Sunda téh tétéla geus aya nu ngagarap, di antarana: Dimas Novita Dwihastari (2006) ngeunaan "Eféktivitas Modél Pangajaran Talking Stick dina Ngaronjatkeun Kamampuh Undak Usuk Basa Sunda Siswa Kelas VII SMA Pasundan 6 Bandung Taun Pelajaran 2009/2010". Nilik kana skor nilai nu dihontal ku siswa sanggeusna meunang perlakuan modél pangajaran Talking Stick tétéla hasilna téh ngaronjat. Ngaronjatna kamampuh siswa dina ngajawab soal postés bisa dicindekkeun yén, ngagunakeun modél pangajaran Talking Stick kawilang éféktif pikeun pangajaran undak usuk basa Sunda. Dwi Alia (2007) ngeunaan " Modél STAD (Student Teams Achievement Division) Pikeun Ningkatkeun Kamampuh Ngagunakeun Undak Usuk Basa Sunda (Studi Ekspérimén ka siswa kelas XI SMA Pasundan 3 Bandung Taun Ajar 5
2010/2011). Nilik tina hasilna tétéla modél STAD téh éféktif pikeun pangajaran undak usuk basa Sunda. Najan geus loba nu nalungtik ngeunaan undak usuk basa Sunda tapi nu maluruh ngeunaan kaéféktifan métode pangajaran Cantol mah tacan aya. Ku kituna ieu panalungtikan rék ngajujut ngeunaan "Kaéféktifan Métode Cantol pikeun Pangajaran Undak Usuk Basa Sunda. "(Studi Kuasi Ékspérimén ka Siswa Kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung Taun Ajaran 2011/2012 )". 1.2 Watesan jeung Rumusan Masalah 1.2.1 Watesan Masalah Dumasar kasang tukang di luhur, sangkan ieu panalungtikan téh teu lega teuing ambahanana dina ieu panalungtikan baris diwatesanan. Diwatesanan ukur medar ngeunaan kaéféktifan métode Cantol pikeun pangajaran undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012. 1.2.2 Rumusan Masalah Dumasar kana watesan masalah tadi, nu jadi masalah dina ieu panalungtikan dirumuskan dina kalimah pananya ieu di handap. Rumusan masalah dina hiji panalungtikan nempatan posisi nu kawilang pentingna sabab bakal jadi panungtun pikeun léngkah-léngkah kahareupna. 6
Dumasar kana kasang tukang masalah nu dipedar saméméhna, masalahna bakal dirumuskeun saperti kieu: 1) Kumaha kamampuh undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012 saméméh ngagunakeun pangajaran métode Cantol? 2) Kumaha kamampuh undak usuk basa siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012 sanggeus ngagunakeun pangajaran métode Cantol? 3) Kumaha kaéféktifan métode Cantol pikeun pangajaran undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 taun ajaran 2011/2012 SMA Pasundan 8 Bandung? 1.3 Tujuan Panalungtikan 1.3.1 Tujuan Umum Tujuan umum dina ieu panalungtikan nya éta pikeun ngarékoméndasikeun métode nu éféktif dina pangajaran undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012. 1.3.2. Tujuan Husus Tujuan husus dina ieu panalungtikan nya éta pikeun ngadéskripsikeun: 1) kamampuh undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012 saméméh ngagunakeun pangajaran métode Cantol; 7
2) kamampuh undak usuk basa siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012 sanggeus ngagunakeun pangajaran métode Cantol; jeung 3) kaéféktifan métode Cantol dina pangajaran undak-usuk basa siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012. 1.4 Mangpaat Panalungtikan Mangpaat anu dipiharep tina ieu panalungtikan téh nya éta mangpaat anu sipatna téoritis sarta mangpaat anu sipatna praktis. 1.4.1 Mangpaat Tioritis Mangpaat tioritis tina ieu panalungtikan nya éta bisa méré sumbangan pikeun kamekaran tiori tina widang atikan, hususna dina widang métode pangajaran anu éféktif pikeun pangajaran undak usuk basa Sunda. Salian ti eta, ogé pikeun kaperluan panalungtikan anu leuwih teleb keur ka hareupna, pikeun ngawuwuhan téori basa Sunda. 1.4.2 Mangpaat Praktis Mangpaat praktis dina ieu panalungtikan nya éta: 1) mangpaat praktis pikeun dunya atikan, ieu panalungtikan dipiharep bisa méré sumbangsih pikeun kamekaran dunya atikan hususna atikan basa Sunda. 2) mangpaat praktis pikeun guru, ieu panalungtikan dipiharep bisa méré rékomendasi ngagunakeun métode Cantol dina ngajarkeun undak-usuk basa Sunda. jeung 8
3) mangpaat praktis pikeun siswa, ieu panalungtikan dipiharep bisa ngaronjatkeun minat siswa dina diajar undak usuk basa nepi ka parigel dina ngagunakeun undak usuk basa. 1.5 Anggapan Dasar Nurutkeun Suyatna (1994:3) anggapan dasar téh nya éta salasahiji bebeneran, teori atawa pamadegan anu dijadikeun tatapakan dina panalungtikan nu geus teu dipasualkeun deui bener jeung salahna, dina prinsipna bisa ditarima ku sakumna jalma kalawan henteu perlu diuji deui. Anggapan dasarna nya éta: 1) undak-usuk basa mangrupa bagian penting tina basa Sunda; 2) siswa teu maké basa Sunda sabab dihihileudan ku undak usuk basa Sunda; 3) undak usuk basa Sunda mangrupa kamampuh dasar makéna basa anu kudu dikawasa ku siswa SMA; 4) téhnik diajar ngajar anu merenah nya éta téhnik ngajar anu luyu jeung bahan katut tujuan pangajaran, sarta anu bisa mawa aktif ka siswa; 5) métode pangajaran terus ngalaman kamajuan jeung wangunna ngalobaan nuturkeun kamekaran kaweruh guru; Jeung 6) métode Cantol mangrupa salasahiji métode pangajaran anu inovatif. 9
1.6 Hipotésis Hipotésis mangrupa jawaban saheulaanan kana masalah nu rék ditalungtik sarta perlu diuji deui leuwih gemet ngaliwatan panalungtikan anu dimaksud. Dina ieu panalungtikan dirumuskeun hipotésisna, nya éta: 1) Hipotésis nol (Ho) Métode pangajaran Cantol teu éféktif pikeun ngaronjatkeun hasil diajar undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012, 2) Hipotésis Alternatif (Ha) Métode pangajaran Cantol éféktif pikeun ngaronjatkeun hasil diajar undak usuk basa Sunda siswa kelas XI IPS 1 SMA Pasundan 8 Bandung taun ajaran 2011/2012. 10
11 1.7 Sistematika Penulisan Bab I Bab hiji mangrupa bab nu munggaran dina ieu panalungtikan. Dina bab hiji bakal dipedar ngeunaan kasang tukang panalungtikan, watesan jeung rumusan masalah panalungtikan, tujuan diayakeunana panalungtikan, mangpaat panalungtikan, wangenan istilah, anggapan dasar, hipotésis jeung sistematika penulisan. Bab II Bab II mangrupa bab anu ngabahas ngeunaan tiori-tiori anu aya dina panalungtikan. Dina bab II dipedar leuwih jero ngeunaan pangajaran métode Cantol, undak usuk basa Sunda, jeung kamekaran undak usuk basa Sunda. Bab III Bab III mangrupa bab anu ngabahas ngeunaan kumaha métodologi anu dipaké dina ieu panalungtikan. Dina ieu bab III ngabahas ngeunaan métode panalungtikan sacara jembar katut desain panalungtikan, téhnik panalungtikan, instrumén panalungtikan katut prosés mekarkeun éta instrumén, populasi sampel panalungtikan. Salian ti éta, bab III jadi dadasar pikeun nyusun bab IV lantaran antara bab III jeung bab IV miboga pakuat pakait anu tangtu. Bab IV Bab IV mangrupa bab anu ngadéskripsikeun hasil panalungtikan anu dilakukeun. Dina bab IV diébréhkeun sagemblengna tina hasil panalungtikan anu
dihasilkeun anu dilakukeun ku panalungtik. Hasil atawa henteuna panalungtikan bisa katingali dina bab ieu. Bab V Bab V mangrupa kacindekan ti sakabéh pedaran anu dipedar. Salian ti éta, aya saran nu ditepikeun panyusun pikeun nu maca. Éta saran téh miboga tujuan pikeun kahadéan ka hareupna. 12