BAB I BUBUKA 1.1 Kasangtukang Karya sastra mangrupa répréséntasi pangalaman, gagasan, implengan, ajén, jeung imajinasi pangarang nu gelar jadi wangunan fiksi. Pangarang nyaéta tokoh penting pikeun hiji karya sastra, nya ngaliwatan inyana gelar rupa-rupa karya sastra nu bisa dibaca jeung diaprésiasi ku balaréa. Sababaraha wangunan karya sastra modérn di antarana waé saperti novél, carpon, sajak, naskah téatér, jeung fiksimini hirup di ranah kasusastraan Sunda tug nepi ka kiwari, kalawan karya-karyana midang saban poé (fiksimini di média facebook), saban minggu (carpon di Majalah Mangle, Galura, jsb), saban bulan, malah teu saeutik ogé nu jolna téh mangrupa buku-buku saban taunna. Hirup-huripna karya kasusastraan Sunda teu leupas tina peran média nu loba kénéh kapanggih di tatar Sunda, di antaranana nu langgeng nepi ka kiwari saperti; majalah Manglé jeung tabloid Galura, mayeng medal saban minggu kalawan matuh midangkeun karya-karya saperti sajak, carpon, atawa roman panjang (carnyam atawa novel). Sababaraha média Sunda nu geus tilem ogé saméméhna kacida pentingna dina ngahirupkeun karya sastra Sunda di antarana majalah Cupumanik, Sunda Midang, Kujang, jeung nu lianna. Pikeun sarana régénérasi, salian ti média-média Manglé jeung Galura nu nyadiakeun tur nampa naskah-naskah ti nonoman-nonoman ngora nu boga karep diajar, di kampus- kampus ogé aya majalah nu hirup pikeun ngatik mahasiswana, utamana nu aya 1
jurusan basa Sunda saperti Tangara di Universitas Padjadjaran (Unpad) jeung Turus di Universitas Pendidikan Indonesia (Upi), dikokolakeun ku mahasiswa pikeun tatapakan saacan ngirim ka Manglé, Galura, PR, Tribun Jabar, Kompas, jeung majalah atawa koran nu lianna, boh nu basa Sunda boh nu basa Indonésia. Nyanghareupan jaman kasajagatan karya sastra Sunda wani tandang makalangan. Kabuktian ku mahabuna internét dina sababaraha katompérnakeun bisa dijadikeun lapak pikeun hirupna karya-karya sastra Sunda. Malah fiksimini basa Sunda mah gelarna téh ku alpukahna modérenisasi nu ngamangpaatkeun média facebook dina internét. Saban poé aya sababaraha puluh karya fiksimini nu jul-jol tur terus update kalawan pangarang nu paréatif. Pangarang-pangarang Sunda saperti Godi Suwarna, Tatang Sumarsono, Hadi AKS, Nazarudin Azhar, Deden Abdul Azis, jeung pangarang-pangarang entragan ngora katut nu karék diajar, kabéhanana campur milu turun dina ieu lapak. Salian ti fiksimini, media internet lianna ogé geus ngeuyeuban jagat kasusastraan Sunda di antarana website, blog, jeung twitter. Buku-buku fiksi karya basa Sunda ogé ampir tiap taun tara absén terbit, saperti: novél, kumpulan sajak, kumpulan carpon, kumpulan naskah drama, jeung fiksimini. Malah kiwari mah ngadeg ogé pamedal-pamedal buku basa Sunda nu matak mawa harepan caang pikeun mangsa kahareup sastra Sunda di antarana: Syabas Books, Wisata Literasi, jeung Green Smart Books Publishing. Pamedal- pamedal éta baris ngeuyeuban pamedal nu geus leuwih tiheula aya di tatar Sunda saperti Kiblat Buku Utama, Geger Sunten, Pustaka Jaya. Malah teu saeutik ogé 2 taun
pangarang Sunda nu ngahaja nerbitkeun naskah karyana dikokolakeun ku (penerbit) sorangan. Hal ieu tangtu beuki ngeuyeuban jagat kasusastraan Sunda. Jagat kasusatraan Sunda bisa hirup nepi ka kiwari di antarana ku lantaran sababaraha faktor saperti masih aya kénéh média nu ngamuatna, bisa lolondokan kana kamajuan IPTEK (babakuna internet), jeung loba ogé jul-jol penerbit- penerbit anyar. Tapi, salian ti éta hal nu kacida pentingna nyaéta masih ayana pangarang nu daék nulis karya sastra Sunda. Ti jaman baheula mula, urang Sunda geus dalit jeung karya sastra, saperti karya sastra lisan, foklor, dongéng, pantarangan-pantrangan, sisindiran, kapamalian, tug nu lianna. Karya-karya tinulis ogé kacida lobana saperti dangding, guguritan, wawacan, naskah-naskah kuno, jeung réa-réa deui. Pangarang mangrupa tokoh séntral disatukangeun karya-karyana. Ngaliwatan andil imajinasi-imajinasi jeung hasil daya kréasi kréatifna, gelar hiji karya nu pantes diaprésiasi ku nu maca. Pangarang jadi panaratas nu ngahirupkeun jagat kasusastraan. Di dunya kasusastraan Sunda, euyeub pisan pangarang-pangarang sohor tur biasa ngagelarkeun karya-karya Sunda modern nu pinunjul. Novél-novél Sunda nu gelarna ogé kawilang jadi karya sastra petingan tur masih dipikaresep nepi ka kiwari, hal éta kabuktian tina buku-buku saperti; Baruang ka nu Ngarora karya DK. Ardiwinata, Burak Siluman karya Moh. Ambri, Pangéran Kornél karya R. Méméd Sastrahadiprawira, jeung réa-réa deui. Éta buku nepi ka kiwari masih terus dibaca jeung dipigandrung ku unggal generasi. 3
Régénérasi dina sastra Sunda tetep hirup nepi ka kiwari, ti jaman pangarang-pangarang DK. Ardiwinata, R. Méméd Sastrahadiprawira, Moh. Ambri dina jaman saacan kemerdékaan, dina jaman sanggeus kemerdekaan aya pangarang-pangarang nu teu éléh gedéna saperti Ahmad Bakri, M.A. Salmun, Wahyu Wibisana, Ki Umbara, Dedi Windiagiri jeung réa-réa deui. Jaman béh dieu aya pangarang anyar saperti Godi Suwarna, Usep Romli, Aam Amalia, Hadi AKS, Tatang Sumarsono, Najarudin Azhar. Tug nepi ka kiwari ogé loba pangarang anyar saperti Toni Lesmana, Ari Ardiansyah, Endah Dinda Jenura, Onok Rahmawati, jeung réa-réa deui. Masing-masing pangarang umumna boga cara sorangan-sorangan dina nepikeun jeung ngolah imajinasina. Umumna karya-karya sastra Sunda baheula (jaman taun 70-an ka tukang), gaya-gaya nu dipaké pangarang Sunda napak dina aliran réalis. Nu maca bacaan basa Sunda ogé geus asa dipépéndé tur maskét kana aliran réalis. Ku sabagian pangarang jeung nu maca aliran réalis dianggap luyu jeung budaya tur basa rasa basa Sunda. Dina taun 70-an gelar hiji pangarang prosa nu kaitung nyélénéh tur fénoménal dina mangsana, nyaéta Godi Suwarna. Godi mangrupa hiji sosok nu ngagelarkeun karya nu patukang-tonggong jeung aliran réalis, ide caritana jauh pisan jeung karya-karya konvénsional umumna. Lahirna Godi Suwarna mawa warna jeung wanda anyar dina dunya sastra Sunda. Ku inyana mah, hal-hal nu dianggap pamali ku pangarang-pangarang réalis lianna, diburak-barik jeung diawut-awut. 4
Buku kumpulan carpon kahiji Murang-Maring nu medal dina taun 1985, nu saacanna mah mangrupa carpon-carpon nu kungsi midang dina majalah Manglé kungsi ngagéhgérkeun jagat kesusastraan Sunda, hal ieu lantaran carita- caritana nu dianggap nyélénéh jeung béda tina carpon-carpon Sunda lianna. Carita pondokna bisa nyirep tur méré suasana anyar dina sastra Sunda. Numutkeun Duduh Durahman (1985:5) dina panganteur buku Murang Maring, "... lain baé ngaburak-barik cahara jeung palanggeran nulis carita pondok, tapi deuih logika boh jenggélangan sarta ucap réngkak tokoh-tokohna gé dirakrak sakarepna." Dina prosés gelarna, henteu sakabéh nu maca mikaresep jeung gampang narima karya-karya anyar Godi, nu maca boga pamadegan yén Godi geus nyimpang tina aturan nulis carpon. Tapi lila-lila mah, karya jeung ide anyar Godi mimiti ditarima tur dipikaresep ku nu maca, lantaran kagolongkeun karya unik. Hal éta ditegeskeun ku sababaraha pangajen nu kungsi ditarima tur ngabuktikeun ka nu ngritikna yén karya inyana lain sakadar karya asal-asalan. Dina dua buku kumpulan carponna jeung novelna, bisa diidentifikasi kumaha karakater Godi Suwarna di jagat kasusastraan Sunda. Carita-carita bisa diintrepetasi lega ku nu maca. Numutkeun Teddi Muhtadin dina hiji artikel nu judulna "Godi Suwarna: Tak Henti Mengolah Tradisi": "Secara estetik cerpen-cerpen Godi Suwarna dapat diandaikan sebagai rumah yang dibangun bukan dari bahan-bahan yang baru, tetapi dari bahan- bahan yang berasal dari rumah(-rumah) yang dihancurkan. Di dalam cerpennya Godi seolah berusaha menceraikan sesuatu yang utuh dan menyatukan bagian- bagian yang berserakan; mencairkan yang beku dan menggumpalkan yang mencair. Perekatnya adalah ide, dan ide turun dari pengarang. Godi adalah sejenis pengarang yang punya kuasa. Seperti dalang! Oleh karenanya, tak ada karakter dalam cerpen-cerpennya dan tak ada otonomi bagi tokoh-tokohnya. 5
Tokoh-tokoh cerpen karya Godi seperti wayang yang tunduk pada permainan dan kehendak dalang". "Sacara éstétik carpon-carpon Godi Suwarna bisa diibaratkeun imah nu diwangun ku bahan-bahan urut, lain bahan anyar, tapi bahanna tina imah-imah nu geus diancurkeun. Dina carponna Godi boga usaha pikeun misahkeun hiji hal anu utuh jeung ngahijikeun wangunan-wangunan nu pabalatak; ngéncérkeun nu kimpel, tur ngimpelkeun nu éncér. Lémna nyaéta ide, jeung ide éta gelarna ti pangarang. Godi kaasup hiji pangarang nu boga kawasa. Lir dalang! Ku lantaranna, euweuh karakter dina carpon-carponna jeung euweuh otonomi pikeun tokoh-tokohna. Tokoh-tokoh carpon karya Godi siga wayang nu patuh kana kahayang dalang." Dina carpon munggaranana dina buku kumpulan carpon Murang- Maring,"Kalangkang Budah" misalna, Godi nyobaan ide anyar ku cara ngahirupkeun deui carita-carita legénda masarakat Sunda nu geus diculjeunkeun ku nu lian, ngan nu nyélénéh nyaéta nepungkeun tokoh legénda Sunda Sangkuriang jeung tokoh legenda Yunani Oidipus. Hal ieu dianggap gebrakan anyar, lantaran saméméhna dina tradisi sastra Sunda mah can kapaluruh aya nu kungsi wani jeung kapikiran nepi ka lebah dieu. Dua tokoh ieu, Sangkuriang jeung Oidipus boga jejer carita nu ampir sarua. Boh Sangkuriang boh Oidipus pada-pada bogoh ka indungna sorangan. Lamun Sangkuriang henteu nepi ka tuluy kawin jeung Dayang Sumbi, séjén deui jeung Oidipus nu nepi ka prungna kawin - malah nepi ka boga budak sagala. Lebah dieu tapisna imajinasi jeung kréatifitas Godi Suwarna téh, ngaliwatan carpon Kalangkang Budah, aya nuansa anyar dina carpon Sunda. Jeung hal ahéng ieu nu ngabédakeun inyana jeung pangarang- pangarang Sunda saméméhna. Salian ti ngangkat tema-tema mitologi Sunda saperti dina Kalangkang Budah, tokoh-tokoh legénda jeung mitos lianna ogé dihirupkeun deui, saperti 6
Guruminda dina Lutungkasarung, Si Kabayan, carita-carita wayang golek, boh tina carita Ramayana boh tina carita Baratayuda nu dijadikeun sempalan-sempalan kreatif tur imajinatif. Godi henteu ngan saukur nyaritakeun deui karya-karya heubeul dina wanda anyar, tapi dijerona pinuh ku makna-makna jeung nilai-nilai kritik sosial ironis nu diluyukeun jeung kondisi sosial pangarang waktu harita. Ide-ide karya-karya prosa Godi Suwarna kawilang basajan, ngahirupkeun deui carita-carita nu geus aya kalawan wanda nu béda, nya ku katapisan inyana, carita-carita wayang, dongéng, foklor, carita rakyat, jeung pantun téh hirup deui tur jadi hiji karya unik tur miboga ciri mandiri. Kitu ogé dina dua novélna, Déng jeung Sandekala. Dina Déng, Godi nyaritakeun legenda Sangkuriang nu diluyukeun ku pajaman kiwari, maké séting jaman sabada réformasi nu pinuh ku unsur kritik sosial. Kitu ogé dina Sandekala nu nepungkeun bihari jeung kiwari, mangsa-mangsa kajayaan Galuh jeung reformasi (Soeharto maren) nu sarua pinuh ku kritik sosial. Umumna karya Godi bisa digolongkeun kana aliran surealistik, éta nuturkeun Agus R. Sarjono dina panganteur buku kumpulan carpon Serat Sarwasatwa: "Karya-karya sastra Sunda modern umumnya ditulis dalam tradisi realisme. Sedangkan karya Godi merupakan fenomena aneh di Sastra Sunda Modern. Carponnya bersipat Surealis, karena mungkin pengaruh dari konsep kesusastraan yang hidup di Indonésia serta pengaruh konsep Barat (yang hidup pula di Indonésia) dan tradisi dongeng, cerita rakyat, wayang dan sebagainya." "Karya-karya sastra Sunda modern umumna mah ditulis dina tradisi réalisme. Tapi karya Godi Suwarna mah mangrupa fénoména anéh di Sastra Sunda Modern. tina konsép Carponna boga sipat suréalis, sabab meureunan pangaruh 7
kasusastraan nu hirup di Indonésia tur pangaruh konsép Barat (nu hirup ogé di Indonésia) jeung tradisi dongéng, carita rakyat, wayang jeung réa-réa deui. Réalisme nyaéta aliran dina kasustraan (jeung seni) nu umumna ngagambarkeun hiji kaayaan atawa kanyaataan kalawan bener-bener persis jeung nu digambarkeunana (nyata) tur logis. Siga eunteung nu némbongkeun kalangkang nu sabenerna ti nu ngacana. Sedengkeun aliran Surealis nyaéta aliran kasusastraan nu mimiti gelar di Prancis nu digagas ku Ande Breton, saurang psikologis nu nangtang dadaisme. "Surealisme nyaéta kalakuan jiwa nu teu dimaksudkeun pikeun nétélakeun pikiran; teu ngagunakeun akal jeung jauh tina implengan-implengan moral. Surealisme boga pamadegan yén sababaraha wangunan asosiasi nu salila ieu diculkeun boga unsur-unsur istiméwa, imajinasi boga peran mahakawasa, kaulinan pikiran kaciri tarékah ngaleungitkeun sakabéh mékanisme jiwa jeung ngaganti ku pernyataan ngeunaan masalah-masalah poko kahirupan (Korrie Layun Rampan dina Aliran-aliran Jenis Cerita Pendek) teu boga tujuan. Suréalisme mibanda Badudu nétélakeun masih dina buku Aliran-aliran Jenis Cerita Pendek, yén dina aliran suréalisme réalitasna pacampur jeung angen-angen imajinasi. Di jerona aya pernyataan jiwa, pamatengan dina jiwa. Suréalisme kacirina lulumpatan (pundah-pindah) ti hiji ka nu hiji deui, nu malah hal éta némbongkeun kautuhan kompak. Logika siga-siga dileungitkeun, alam banda, jeung alam pikiran pacampur jadi hiji. Dina carita-carita Godi, logika jeung fakta-fakta dina carita patukang- tonggong jeung kanyataan, saperti patepungna Oidipus jeung Sangkuriang, wakil rakyat nu démo lantaran rakyatna senang-senang. Rahwana jadi tokoh antragonis, sedengkeun Rama jadi tokoh protagonis. Kabayan nu geus capé ngabodor. Hal- 8
hal nu patukang tonggong jeung carita nu sabenerna. Godi nempatkeun diri dina sudut pandang nu teu ilahar. Jassin nétélakeun yén suréalisme miharep kaayaan nu rempeg tur aya dina hiji waktu, kabéhanana ngagebreg dina hiji waktu. Aya jalma nu ngomong, wirahma musik, klakson mobil, jejeritan atawa lagu halimpu, ceurik ngabangingik, kabéhanana bareng dina hiji waktu. Carita suréalis boga tarékah ngagambarkeun kahirupan dina hiji waktu kalawan rempeg. Pipikiran luluncatan. Sagalana diabregkeun dina kaayaan dunya jiwa nu paciweuh, saperti impian nu beurat tur pikasieuneun. Saperti kitu gaya suréalis Godi, carpon-carpona boga kesan mahiwal jeung pamohalan, tapi tina hal éta aya pesan-pesan moral jeung kritik sosial nu kuat pikeun lingkungeun sabudeureun pangarang. Godi mangrupa panaratas pikeun mungkas jaman réalis di jagat kasusastraan Sunda. Sanggeus gelarna gaya Godi dina ngaburak-barik jagat sastra Sunda, mimiti tingpucunghul pangarang- pangarang ngora Sunda nu geus teu napak kana realis karuhun-karuhunna, tapi geus wani ancrub kana gaya-gaya anyar absurd jeung nu lianna, saperti: Deden Abdul Azis, Toni Lesmana, Nazarudin Azhar, jeung réa-réa deui. Kasang tukang Godi Suwarna, lahir di Tasikmalaya, 23 Méi 1956. Pangarang hirup jeung digedékeun di lingkungan pilemburan, pernahna di kampung Cikirip, Désa Cinyasag, Ciamis. Ti leuleutik wanoh kana dongéng- dongéng legenda jeung foklor-foklor Sunda, mindeng maca karya-karya nu aya dina majalah Manglé, dalit jeung tembang Cianjuran, masket pisan kana 9
pagelaran Wayang Golék, tur aktif maén drama basa Sunda. Ieu nu ngawangun akar jeung watek kuat karakter Godi Suwarna dina carita-carita fiksina. Suasana di pilemburan nu ngajadikeun Godi nurut tur patuh, patukang- tonggong nalika geus ancrub ka lingkungan kota. Waktu wanoh ka lingkungan kota, Godi kabawa ku gaya-gaya kota umumna, mimiti akrab jeung kahirupan nu sing sarwa modern, atuh kalangenana ogé jadi robah, nu asalna remen dipépéndé ku tembang Sunda Cianjuran, sabada wanoh lingkungan kota mah, lagu-lagu modern nu dipigandungna saperti Roling Stones, Janis Joplin, musik-musik Blues, Rock, jeung nu lianna. Kritikus Teddi Muhtadin meunteun sosok pangarang Godi Suwarna dumasa latar kahirupanna; "... dalam diri Godi Suwarna ditemukan titik ekstrim dari "keliaran" dan "ketertiban", "pemberontakan" dan "kepatuhan". Paradok seperti ini, memang, membuat hidupnya menjadi gelisah. Dan, kegelisahan itu hanya dapat ditentramkan dengan menulis atau bermain sandiwara. Pada sampul belakang buku Blués Kéré Lauk Godi menulis: "Asa capé hirup téh. Asa rék pondok. Tapi lamun geus ngarang, boh carpon boh sajak, atawa mun maén sandiwara, kakara kuring téh teu rungsing teuing," (Lelah rasanya hidup ini. Terasa akan pendek. Tapi jika sudah mengarang, baik cerpen maupun sajak, atau jika bermain sandiwara, baru saya merasa tidak terlalu pusing.)" "... dina jero diri Godi kapanggih titik-titik ékstrim tina "liar" jeng "tartib", "barontak" jeung "patuh". Paradok saperti ieu, mémang ngajadikeun hirupna marudah. Jeung, marudahna éta ngan bisa ditingtrimkeun ku cara nulis atawa maén sandiwara. Dina cover tukang buku kumpulan sajak Blues Kéré Lauk, Godi nulis: "Asa capé hirup téh. Asa rék pondok. Tapi lamun geus ngarang, boh carpon boh sajak, atawa mun maén sandiwara, kakara kuring téh teu rungsing teuing," Godi Suwarna, salian ti pangarang carpon, inyana ogé dipikawanoh ku karya-karya lianna saperti sajak, novél, naskah drama, jeung nu panganyarna 10
nyaéta fiksimini. Salian ti pangarang, anjeunna ogé mangrupa aktor, seniman, jeung sutradara téater. Malah dina sajak mah Godi kaasup masterna di sastra Sunda. Ku karya sajakna, Godi mindeng manggung ka mancanagara pikeun maca sajak, teu saeutik ogé karya-karya sajakna nu geus dialihbasakeun dimusikaliasikeun. Karya-karya nu geus gelar jadi buku diantarana; Jagat Alit (kumpulan sajak, 1979), Surat-surat Kaliwat (kumpulan sajak, 1984), Murang- Maring (kumpulan carpon, 1985), Blues Kéré Lauk (kumpulan sajak, 1992), Serat Sarwasatwa (kumpulan carpon, 1995), Sajak Dongéng Si Ujang (kumpulan sajak, 1998), Sandékala (novél, 2007), Déng (novél, 2009). Godi Suwarna mangrupa pangarang nu geus meunangkeun ampir sakabéh panghargaan nu aya di Jawa Barat (Sunda), diantarana; Hadiah Sastra Rancagé pikeun kumpulan carpon Serat Sarwasatwa (1996), kumpulan Sajak Blues Kéré Lauk (1993), jeung novél Sandékala (meunang ogé pangajén Sastra D.K. Ardiwinata atawa pangajen Sastra Paguyuban Pasundan taun 1998). Novel Déng meunang pangajén Sastra Oeton Moechtar (2000). Tina fakta-fakta dasar nu kapanggih ku panalungtik ngeunaan Godi Suwarna, bisa dicendekeun hipotesis yén karya jeung pangarangna miboga hubungan nu kacida raketna dina ngawangun karakter jeung gaya mandirina. Dina hal ieu bisa diinterpretasi modél dasar ngeunaan pangarang jeung karyana diantarana: 1. Pamikiran jeung karakter pangarang aya dina karyana. Karya-karyana jadi wakil kréatif ti pangarangna. 11 tur
2. Hiji karya sastra teu bisa leupas kitu waé ti pangarangna, karya mangrupa pikiran ti pangarang. Sagala unsur nu aya dijero carita kapangaruhan karakter pangarang. 3. Téks lain waé boga karakter mandiri ti carpon jeung novél Sunda umumna, tapi boga karakter jeung kritik-kritik sosial anu leuwih kuat tur mangrupa lahan kosong nu bisa diintrepetasi jeung dimaknaan leuwih teleb. 4. Amanat jeung makna-makna nu aya dina karya-karya Godi Suwarna bisa diimplementasikeun kana kahirupan nyata, karya-karya pangarang mangrupa hasil kritik jeung marudahna diri pangarang kana situasi lingkungan nu aya disabudureunana. 5. Mayoritas karya-karya Godi Suwarna mangrupa hasil rékonstruksi tina carita-carita nu geus nyampak di tatar Sunda, saperti foklor, wayang, dongéng, jeung nu lianna, nu disuguhkeun ku pangarang dina wadah nu béda tur leuwih seger. Poténsi téks jeung kontéks ti diri tur pamikiran Godi Suwarna kacida poténsialna pikeun dikaji leuwih jauh antara hubungan pangarang jeung karyana. Ngaliwatan ieu panalungtikan karya-karya Godi Suwarna dikaji ku pamarekan éksprésif. Panalungtikan ngeunaan karya Godi Suwarna geus remen, tapi masih dina lingkup pamarekan pragmatis, objéktif, jeung mimésis. Sedengkeun pamarekan tina sudut pandang ékspresif masih langka. Bahasan-bahasan nu ngaguar Godi 12
remen aya di koran-koran atawa majalah, boh dina basa Sunda boh dina basa Indonésia. Basanana biasa mangrupa laporan jurnalistik ngeunaan diri Godi jeung karyana, Godi ditulis ku kritikus atawa budayawan, malah Godi sorangan nu nulisna. Godi nulis perkara prosés kréatif tulisanana, sedengkeun kritikus ngomentaran perkara tulisan jeung prosés kratifna. Salian ti éta loba ogé diskusi- diskusi jeung pentas nu dihusukeun pikeun karya jeung diri Godi. Pamarekan éksprésif sorangan marupa léngkah muggaran nu tangtu waé perlu aya nu nuluykeun di mangsa nu bakal datang. Mugia panalungtikan ieu gedé mangpaatna pikeun sakabéh pihak, pikeun mangsa nu bakal datang, utamana mah tangtu waé pikeun panalungtikna sorangan. 1.2 Identifikasi Pasualan Niténan objék pangarang jeung karyana, panalungtikan ieu diwatesanan ku pasualan nu rék ditalungtik. Anapon watesan masalah nu disusun ku panalungtik nyaéta: 1. Kumaha prosés kreatif Godi Suwarna nurutkeun éséy-éséy nu ditulisna? 2. Kumaha prosés kréatif jeung gaya kapangarangan Godi Suwarna nu aya dina téks prosana? 3. Naon waé simpulan ahir ngeunaan kapangarangan prosa Godi Suwarna? 1.3 Tujuan Panalungtikan Anapon tujuan nu rék diudag nu nulis dina panalungtikan ieu diantarana, ngajawab naon-naon nu aya dina identifikasi pasualan, nyaéta : 13
1. Nétélakaeun prosés kréatif Godi Suwarna nu kapaluruh tina karya éséyna. 2. Nétélakeun prosés kreatif jeung gaya kapangarangan Godi Suwarna dina téks prosana. 3. Nyimpulkeun hasil akhir kapangarangan prosa Godi Suwarna dumasar kana prosés kréatif ésséyna jeung téks prosana. 1.4 Landasan Teori Pamarekan éksprésif henteu leupas tina hubungan pangarang jeung karyana. Di dieu pangarang dipernahkeun salaku subjek nu nyiptakeun, sedengkeun karya mangrupa objek ti nu nyiptakeun. Dina hal ieu, aya hubungan nu rék ditarékahan pikeun museur kana diri karya jeung pangarangna (téks jeung konték) nu mangrupa hiji hal utuh nu teu bisa dileupaskeun hubunganana. Nyoman Kutha Ratna (2004: 68) ngécéskeun yén pamarekan éksprésif henteu ngan saukur museur kana kumaha karya sastra diciptakeun, seperti studi prosés kreatif dina studi biografis, tapi wangunan-wangunan naon waé nu aya dina karya sastra nu dihasilkeun. Lamun studi biografis kawatesanana ukur dina diri pangarang jeung kualitas pikiran jeung parasaanana, séjén deui jeung studi éksprésif nu museur kana diri pangarang, pikiranana, parasaanana, jeung nu paling penting, hasil karyana (ciptaanana). Dina hal ieu, nu nulis baris ngaintrepetasi wilayah-wilayah kualitas pikiran nu aya dina karya prosana. Téks dikaji kalawan daria, boh nu tersurat boh nu tersirat. Ngumpulkeun data éksprésif leuwih gampang tibatan data biologis, sabab data biologis boga sipat primer sedengkeun data éksprésif sipatna sekunder, 14
15 nyaéta data ditalungtik tina segi kreativitas pangarang nu mangrupa data literal nu ngawakilan diri pangarang, pikiran jeung parasaan, sarta karyana. Numutkeun Abrams (1958:22) pamarekan ekspresif ieu mernahkeun karya sastra salaku curahan, ucapan, jeung proyéksi pikiran jeung parasaan pangarangna. Pangarang sorangan jadi poko nu ngalahirkeun produksi persepsi- persepsi, pikiran-pikiran jeung rasa-rasa nu dikombinasikeun. Téori éksprésif ieu museur kana niat munggaran jeung visi misi pangarang dina nyieun karya. Dina praktékna panalungtikan, teu mustahil ngabedah diri pangarang, hususna pangalaman-pangalamanna dina ngagelarkeun karya sastrana. 1.5 Metodologi 1.5.1 Métode Panalungtikan Métode panalungtikan mangrupa cara-cara stategis pikeun ngartikeun kana hiji réalitas, léngkah-léngkah sistematis nu ngabédah pasualan sabab jeung akibat. Salaku alat nu sarua jeung téori, métode ogé boga pungsi pikeun ngaringkeskeun masalah, nu satuluyna jadi leuwih gampang kahartina. (Kutha Ratna 2004: 34). Anapon métode nu rék dipaké ku nu nulis dina ngabedah Godi jeung karyana nyaéta métode kualiatif nu engkéna bakal disuguhkeun simpulan- simpulan data déksripsi. Dina panalungtikan karya sastra, misalna, bakal dilibatkeun pangarang, lingkungan sosial dimana pangarang digelarkeun, kaasup unsur-unsur kabudayaan umumna (Kutha Ratna 2004: 47). Léngkah-léngkah dina métode kualitatif ieu diantarana:
1. Studi pustaka 2. Milah-milah data 2.1 data ésséy pangarang 2.2 data téks prosa 3. Wawancara langsung jeung pangarangna 4. Klasifikasi data 5. Interprétasi 6. Hasil 1.5.2 Métode Kajian Métode kajian dina ieu panalungtikan nyaéta teori ékspresif. Ékspresif sorangan leuwih pokus kana pangarang nu ngagelarkeun karyana ditingali tina sudut pandang data-data karya sastra, kalawan leuwih dihusukeun kana karya prosa Godi Suwarna. Abrams ngagurat badagan karya sastra kana tilu katégori diantarana: pencipta (artist), semesta (universe), jeung nu maca (audience) nu mana tiluanana aya kolérasina kana karya sastra. Pamarekan karya sastra nu leuwih museur kana karya nyaéta objektif, pamarekan nu museur kana semesta nyaéta mimetik, pamarekan nu museur ka nu maca nyaéta réspéktif (pragmatik), jeung pamarekan nu museur kana pangarang nyaéta éksprésif (Teeuw, 1998 4: 50) Pamarekan éksprésif kacida idéalna pikeun noong karya ti pangarang, sabab pangarang salaku Sang Pencipta nu leuwih nyaho kumaha- kumahana ngeunaan karya sastrana sorangan, karyana mangrupa buah pikiran jeung prosés kréatif jeung imajinatif. 16 jihad
Numutkeun Abrams aya sasaruanana karya jeung panyair. Puisi/sastra nyaéta éksprési, ungkapan, atawa sorotan tina pikiran jeung parasaan pangarang. Karya mangrupa prosés imajinasi nu diréka jeung ditamperkeun tina gambaran, pikiran, jeung parasaan panyair. Leuwih jauh Abrams negeskeun, pangarang ngajadikeun dirina salaku élément nu pangpentingna. 1.6 Sumber Data Sumber data nu dipaké pikeun objek panalungtikan ieu nyaéta pangarang Godi Suwarna jeung karya prosana nu mangrupa buku kumpulan carpon Murang- Maring jeung novél Déng. 17