BAB I BUBUKA 1.1 Kasang Tukang Dina karya sastra aya rupa-rupa cara nepikeunana, sangkan katepikeun pikiran jeung rasa anu nyangkaruk dina eusi éta karya sastra. Aya anu ngagunakeun tulisan aya ogé anu ngagunakeun lisan. Média lisan téh jadi salah sahiji pikeun nepikeun karya sastra, média lisan mangrupa hiji kagiatan tatalépa ti hiji jalma (anu ngomong) ka jalma lianna (anu ngaregepkeun). Karya Sastra anu ngagunakeun média lisan salah sahijina nyaéta mantra. Dina ngagunakeun média lisan, mantra hirup di tatar Sunda. Mantra sumebar di sabudeureun masarakat sunda contona waé, aya di sabudeureun masarakat spiritual, kajadian mitologis, pengobatan, jeung anu aya patalina kana hal magis. Ku kituna mantra masih digunakeun di sawatara masarakat anu masih percaya kana ieu mantra. Mantra dianggap hiji hal anu magis ku masarakat, ku kituna sumebarna mantra di tatar Sunda, teu sakabéh jalma apal tur bisa maké éta mantra, ku sabab sumebarna mantra ngaliwatan lisan jeung diwariskeunna mantra anu kawilang sakral teu sagawayah. Mantra diwariskeun sacara tatalépa ti hiji jalma ka jalma lianna, ku kituna mantra dianggap salaku sastra lisan anu sumebar di tatar Sunda. Nilik ieu hal tangtu mantra jadi asét anu kudu dijaga sangkan teu leungit ku mekarna jaman. Tradisi-tradisi mantra di jaman globalisasi geus mimiti dipohokeun. Dina mangsa baheula, loba sarat anu kudu dicumponan sangkan bisa ngahontal mantra, ieu hal anu ngalantarankeun masarakat anu mulai mopohokeun sabab saratna ngahontal mantra téh kawilang sakral, loba, jeung hésé. Sanajan mantra jadi salah sahiji conto sastra daérah anu perlu dijaga ku cara ditalungtik, diturunkeun, diinvéntarisir, jeung sajabana. Masarakat masih kurang opén kana ieu mantra ku kituna mantra perlu dijaga utamana ku cara ditalungtik. Mantra bisa disebut sastra daérah ku sabab kaasup kana sastra lisan. Hasil karya sastra lisan ilaharna dipiboga ku masarakat Indonesia. Sastra lisan mangrupa bagian tina budaya anu mekar di tengah-tengah masarakat jeung diwariskeun turuntumurun sacara lisan. Sastra lisan miboga fungsi cerminan sikep sawangan jeung implengan kelompok, alat pendidikan anak, alat pranata kabudayaan, sarta alat pemelihara norma-norma masarakat (Reni, 2018: 5). Nilik ieu hal, katitén dina karya sastra tangtu miboga Gilang Nugraha Ramadhan, 2022 PUISI MANTRA DI KECAMATAN NANGGUNG KABUPATÉN BOGOR (Ulikan Tékstual jeung Étnopédagogik) Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
eusi anu bisa ditalungtik, bisa wangun tulisanna, kabudayaanana, norma-norma masarakatna, jeung alat pendidikanna. Di tatar Sunda, pendidikan dilaksanakeun lain di sakola wungkul, tapi ogé di lingkungan kahirupan sapopoé. Alwasilah (2009: 43-44) ngajelaskeun yén sacara universal, unggal budaya kawangun kutilu aspék nyaéta udagan, postulat, jeung cara ngahontal udaganna. Udagan urang Sunda geus sumebar sacara lisan jeung turun tumurun. Hirup cageur, bener, pinter, singer, silih asah silih asih silih asuh jeung sajabana, geus diajarkeun ku kolot-kolot baheula. Katitén yén urang Sunda ngajarkeun hiji hal tur cara ngahontal udaganna dumasar kana kahirupan sapopoé. Cara maké mantra ilaharna dipapatkeun ku jalma saacan milampah hiji pagawéan, contona waé rék iinditan. Eusina bisa rupa-rupa, aya anu dipaké pikeun ngusir kagoréngan anu datang, nyageurkeun jalma jeung aya ogé anu pikeun nguatkeun atawa sangkan bisa témbong kageulisan atawa kakasépan. Saéstuna mantra téh loba bentukna jeung fungsina. Salaku karya sastra lisan anu heubeul tangtu baé mantra téh samodél jeung karya sastra klasik anu sanésna anu teu boga ngaran pangarang atawa disebut anonim (Reni, 2018: 5). Ku sabab éta mantra kawilang salah sahiji sastra puisi anu kolot jeung sumebarna sacara lisan anu aya aturannana. "Jampé-jampé harupat, geura gedé geura lumpat, geura gedé geura jangkung, geura sakola ka Bandung." Ieu salah sahiji conto mantra anu geus sumebar di tatar Sunda, sanajan teu sakabéh jalma apal. Nanging tina ieu hal méré isarat yén urang kudu geura bisa lalampahan, sangkan bisa nyiar élmu kamana waé. Ku kituna isarat ngadidik di masarkat Sunda sacara lisan geus sumebar dina karya sastra wangun puisi mantra. Mantra miboga maksud jeung ajén-inajén dina eusina anu némbongkeun kaéndahan dina wangun karya sastra salaku karya sastra nu aya di tatar Sunda. Ieu hal tangtu jadi titénan yén mantra téh miboga hal anu bisa ditalungtik. Mantra bisa dijadikeun bahan panalungtikan boh tina maksud anu nyangkaruk dina mantra, boh tina wangun tulisan éta mantra. Mantra anu ditulis tangtu bisa nembongkeun diksidiksi anu éndah. Diksi mangrupa pilihan kecap anu dipaké ku anu mapatkeun mantra (maca mantra) sangkan bisa némbongkeun kaéndahan dina unggal pada. Diksi anu dipilih dina mantra miboga kecap sugésti anu tangtu bisa ngahudangkeun rasa sumanget, sipat, ajén, jeung ngahudangkeun rasa percaya diri ka anu miboga éta mantra nalika diwuwuhan ku percaya ka éta mantra. Dina puisi, maskud mangrupa udagan anu dijieun ku pangarang ngaliwatan unsur-unsur milih kecap, jumlah engang, jeung pamilihan kecap unggal Gilang Nugraha Ramadhan, 2022 PUISI MANTRA DI KECAMATAN NANGGUNG KABUPATÉN BOGOR (Ulikan Tékstual jeung Étnopédagogik) Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
pada. Maksud dina unggal pada jadi eusi pesen tina mantra anu baris ditepikeun nalika mantra dipapatkeun. Maksud-maksud anu nyangkaruk dina karya sastra mibanda ajén religius, sosial, pendidikan jeung budaya (Sulaeman, 2018: 2). Mekarna jaman, teu bareng jeung mekarna mantra, ku saeutikna anu daék wanoh, percaya jeung maké ieu mantra. Ieu hal anu ngabalukarkeun kasilepna ieu karya sastra, jeung deui sumebarna mantra ku cara lisan, tangtu teu sakabéh jalma bisa langsung apal tur langsung dilarapkeun. Ku kituna kudu diayakeun inventarisir mantra lisan sangkan teu leungit. Mantra anu mimitna aya dina wangun teks tangtu leuwih gampang ditalungtik, sabab bisa kapanggih maksud atawa pesen anu nyangkaruk dina mantra. Sanajan mantra kasilep dina ieu jaman, mantra di tatar Sunda masih hirup jeung sumebar di sabudeureun masarakat urang Sunda tapi, henteu sumebar sacara luas di unggal tempat ku sabab kurangna masarakat anu percaya téa. Ilaharna tempat anu masih percaya kana mantra nyaéta tempat anu jadi puseur kabudayaan ku sabab masih raket patalina jeung kagiatan anu ngagunakeun mantra. Tempat anu masih kénéh miara jeung ngagunakeun mantra téh ilaharna kampung adat, atawa wewengkon anu nembongkeun kagiatan anu raket patalina jeung budaya urang Sunda. Dina kagiatan-kagiatan saperti sérén taun, tarawangsaan, sisingaan, jeung sajabana mantra masih digunakeun. Sawatara tempat anu kawéntar téh saperti Rancakalong, Sinar Resmi, Kampung Naga, Cipta Gelar, Kampung Urug, jrrd masih dianggap kénéh ngagunakeun mantra. Sumebarna puisi mantra di sabudeureun masarakat urang Sunda téh baris dibuktikeun ku diayakeun ieu panalungtikan di salah sahiji Kecamatan nu aya di Kabupatén Bogor nyaéta Kecamatan Nanggung. Panalungtik milih ieu tempat ku sabab miboga daérah anu strategis. Salah sahiji kecamatan anu miboga aksés jeung salah sahiji kampung adat Sinar Resmi nu aya di Sukabumi, jeung Kampung Urug di Kecamatan Sukajaya Kabupatén Bogor. Salian ti daérahna anu stratégis, panalungtik milih ieu tempat ku sabab aya panalungtikan ngeunaan mantra di Kecamatan Jasinga anu jarakna deukeut ka Kecamatan Nanggung. Ku kituna panalungtik milih Kecamatan Nanggung pikeun jadi tempat panalungtikan. Panalungtikan puisi mantra di tatar Sunda geus loba dilaksanakeun. Contona "Bagbagan Puisi Mantra" karya Yus Rusyana taun 1970, "Puisi Mantra Pikeun Bahan Pangajaran Aprésiasi Sastra Sunda di SMP" karya Lia Herlinawati taun 1997, "Analisis Téks jeung Kontéks Puisi Mantra di Kecamatan Nagrak Kabupatén Gilang Nugraha Ramadhan, 2022 PUISI MANTRA DI KECAMATAN NANGGUNG KABUPATÉN BOGOR (Ulikan Tékstual jeung Étnopédagogik) Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
Sukabumi" karya Retty Isnéndés taun 1998, "Puisi Mantra di Kampung Ciarileu Kecamatan Cikajang Kabupatén Garut: Inventarisasi jeung Analisis Éstétis Struktur" karya Aneu Nurlela taun 2008, "Struktur Puisi Mantra Di Désa Pangulah Selatan Kecamatan Kota Baru Kabupatén Karawang Pikeun Bahan Ajar Maca Di SMA Kelas X" karya Egi Praja Septian taun 2013, "Analisis Struktural Puisi Mantra Di Désa Mekarmukti Kecamatan Talégong Kabupatén Garut Pikeun Bahan ajar Aprésiasi Puisi SMA" karya Juju Jumanah taun 2016, "Puisi Mantra Di Kecamatan Jasinga Kabupaten Bogor Untuk Bahan Pembelajaran Aprésiasi Puisi Di SMA (Analisis Struktur) karya Juwita Damayanti taun 2017, "Mantra Masyarakat Banten Dan Rencana Pelaksanaan Pada Pembelajaran Sastra: Kajian Etnografi di Kabupaten Tanggerang" karya Agus Sulaeman taun 2018. Pedaran di luhur méré isarat yén mantra di masarakat Kecamatan Nanggung mangrupa salah sahiji warisan budaya anu aya patalina jeung kajadian budaya tradisional. Ieu hal anu jadi pangirut panalungtik pikeun ngayakeun ieu panalungtikan. Anapon anu perlu ditalungtikna nyaéta papasingan mantra, wangun teks mantra, jeung maksud pembelajaran di mantra. Mantra anu dimaksud nyaéta mantra anu kapanggih di Kecamatan Nanggung anu baris diinventarisir. Dina ieu panalungtikan baris diwincik deui ngeunaan ulikan tekstual étnopédagogik kana mantra anu aya di Kecamatan Nanggung. Ieu panalungtikan dipiharep jadi salah sahiji bahan pembelajaran sastra pikeun ngaronjatkeun pamahaman dina nalungtik budaya. Salian ti éta sangkan bisa ngahudangkeun karep generasi muda pikeun rumawat kana ajén-ajén budaya anu jadi ciri has urang Sunda. Ku kituna ieu panalungtikan skripsi "Puisi Mantra Di Kecamatan Nanggung Kabupatén Bogor (Ulikan Tekstual jeung Étnopédagogik)" perlu dilaksanakeun. 1.2 Identifikasi Masalah Jeung Rumusan Masalah 1.2.1 Identifikasi Masalah Mantra-mantra anu sumebar dimasarakat sunda mibanda kalungguhan anu penting. Ku sabab mantra mangrupa salah sahiji banda budaya. Ieu hal luyu jeung tiori suryalaga (2003, kc. 77-78) anu nétélakeun yén masarakat urang sunda téh katitén tina jembar budayana. Hasil kualitas calakan émosi, jembar pangaweruh, jeung manusa anu agamis téh katitén dina hasil budayana, salah sahijina karya sastra puisi mantra. Sangkan hasil budaya anu nyampak kaguar, Gilang Nugraha Ramadhan, 2022 PUISI MANTRA DI KECAMATAN NANGGUNG KABUPATÉN BOGOR (Ulikan Tékstual jeung Étnopédagogik) Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu jeung
tangtu mantra kudu ditilik tina wangunna ieu hal nyoko kana ngaguar hiji téks dumasar kana eusi éta téks. Lian ti éta sastra lisan tangtu kudu diinvéntarisir sangkan teu punah. 1.2.2 Rumusan Masalah Rumusan masalah ieu panalungtikan nyaéta kieu. 1) Mantra naon waé nu aya di Kecamatan Nanggung, jeung kumaha papasinganana? 2) Kumaha ulikan tékstual mantra di Kecamatan Nanggung? 3) Kumaha eusi mantra di Kecamatan Nanggung dumasar ulikan étnopédagogik? 1.3 Tujuan Panalungtikan 1.3.1 Tujuan Umum Tujuan umum ieu panalungtikan nyaéta pikeun ngainvéntarisir mantra anu aya di Kecamatan Nanggung. Salian ti éta pikeun ngahudangkeun (motivasi/karep) generasi kiwari sangkan rumawat kana budaya anu geus turun-tumurun di tatar Sunda. Dipiharep ogé ieu panalungtikan bisa ngarojong panalungtikan satuluyna. 1.3.2 Tujuan Husus Anapon tujuan husus ieu panalungtikan nyaéta ngadéskripsikeun: 1) ngelompokkeun mantra dumasar papasingannana; 2) nganalisis mantra dumasar kana ulikan tekstual; 3) nganalisis mantra dumasar ulikan Étnopédagogik. 1.4 Mangpaat Panalungtikan 1.4.1 Mangpaat tioritis Hasil ieu panalungtikan dipiharep méré pangaweruh ngeunaan puisi mantra jeung bisa diajengkeun jadi data kumpulan mantra nu aya di Kabupatén Bogor. Teu sakabéh mantra bisa diwariskeun sagawayah, ku kituna ku ayana ieu panalungtikan bisa ngagampangkeun néangan data-data mantra nu aya di Kabupatén Bogor satuluyna. Salian ti éta pamaca bisa wanoh ngeunaan ulikan tékstual jeung étnopédagogik dina mantra. Gilang Nugraha Ramadhan, 2022 PUISI MANTRA DI KECAMATAN NANGGUNG KABUPATÉN BOGOR (Ulikan Tékstual jeung Étnopédagogik) Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
1.4.2 Mangpaat Praktis Ieu panalungtikan ngainvéntarisir mantra-mantra nu aya di wewengkon Kabupatén Bogor, bisa ngahudangkeun karep jeung motivasi dina rumawat kana budaya anu tos sumebar sacara turun-tumurun. 1.5 Raraga Tulisan Ieu panalungtikan téh disusun jadi sababaraha bab, sakumaha pedaran ieu di handap. Bab I Bubuka. Dina ieu bab dijéntrékeun ngeunaan kasang tukang panalungtikan, rumusan masalah, tujuan panalungtikan, mangpaat panalungtikan, jeung raraga tulisan. Bab II Ulikan Tiori, Panalungtikan Saméméhna, jeung Raraga Mikir. Dina ieu bab dijéntrékeun ngeunaan tiori anu aya patalina jeung panalungtikan. Sawatara tiori anu dipedar nya éta puisi mantra, tékstual, jeung étnopédagogi. Salian ti éta dipedar ogé ngeunaan panalungtikan saméméhna jeung raraga mikir. Bab III Metode Panalungtikan. Dina ieu bab dijéntrékeun leuwih jembar ngeunaan métode panalungtikan, desain panalungtikan, sumber data panalungtikan, téhnik ngumpulkeun data, instrument panalungtikan, jeung téhnik ngolah data. Bab IV Hasil Panalungtikan. Dina ieu bab ngadéskripsikeun hasil panalungtikan Puisi Mantra Di Kecamatan Nanggung Kabupatén Bogor dumasar ulikan tékstual jeung étnopedagogi. Bab V Kacindekan jeung Saran. Dina ieu bab ngadéskripsikeun kacindekan dina hasil panalungtikan, sarta saran pikeun panalungtikan satuluyna. Gilang Nugraha Ramadhan, 2022 PUISI MANTRA DI KECAMATAN NANGGUNG KABUPATÉN BOGOR (Ulikan Tékstual jeung Étnopédagogik) Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu