cx;~~":,'" ~( IIlIlOlifl gllte Vlaraman),,---:,><, ) ~Oi); ~ o Selasa 0 Rabu o Sabtu o Senin o Minggu o Kamis 0 Jumat 10 123 456 20 7 22 8 23 9 11 14 15 16 12 13 17 18 19 24 25 26 21 29 30 31 27 28 o Mar OApr OJan OPeb OMel OJun OJuJ 0 Ags ONov ODes OSep OOkt Revitalisasi Ajen Inajen Budaya Sunda Keur Nyiptakeun Local G~od Governance Di Jawa Barat . Ku Dede Mariana & Caroline Paskarina. *) N imu Deui (Reinventing) Ajen karajaan simbolik di hiji wilayah nu lega. lingkup kaintegrasikeunkana jero sistem desa nu leuwih gede. Kampung- kampung leutik bieu ngawengku rumah tarigga para patani huma riu hirup nu dihasilkeun ku maranehna. Inajen Sunda. Disawang etnis kwantitasna, tina kadua Sunda mangrupa etiiis panggedena sabada etnis Jawa. Sanajan kitu, henteu rea catetan atawa tulisan nu dijieun ngeunaan etnis Sunda, nepi ka gambaran ngeunaan manusa Sunda sarta kahirupanana tacan rea kaungkab kalayan jero. Sababaraha tulisan nu ngabahas ngeunaan dinamlka kahirupan sosial budaya manusa Sunda umumna miang tina mang- sa sabaJ15da asupna Islam ka tatar Sunda. Kitu deui, gambaran dinamika kahirupan pulitik jeung tatar Sunda pamarentahan di umumna leuwih rea kaungkab tina catetan sajarah mangsa muka leuweung sarta tanam paksa (1750-1870an) sanajan memang aya sababaraha tulisan nu oge ngabahas pola kahirupan masa- rakat Sunda mangsa karajan-kara- jumlahna henteu. jaan Hindu tapi ' kaitung rea. Kawatesanana . catetan sajarah kahirupan manusa ngeunaan Sunda bisa jadi dilantarankeun ku pola hirupna nu henteu kungsi ngawangun hiji tipe komunitas desa sarta henteu kungsi dikawasa ku hiji kakawasaan pulitik karajaan nu museur(terpusat). Henteu sa- perti di Jawa Tengah sarta Jawa Timur, pangawasa di tatar Sunda henteu kungsi ngadegkeun hiji karajaan Sunda m.i ngahiji. Kara- jaan. Sunda panungtung , Pajajar- an, ngawasa Priangan dina abad ka 15 sarta ka 17 saukur mangrupa Nagara-nagara karajaan di sabu- deureunana mangrupa nagara-na- gara otonom nu dipingpin k.u para (meQak). . bangsawan minangka nu mandiri. Pola saperti kitu biasana disebut oge pola. mandala.. Hiji mandala mangrupa "suatu kesatu- an masarakaf kalayan pangawasa nu relatif otonom. pangpangna tina satempat Tapi kondisibieu robah satutasna ditalukkeun ku Walanda d[na taun 1677 sarta era Tanam Paksa (1750-1870). Patali marga kakawa- saan nu keur lumangsung leuwih nembongkeun kondisi nu otoriter leuwih sipatria tibatan moralistik, komunal, administratip sarta didasarkeun kana patali marga jeung pangawasa nu leuwih 'Iuhur lain kana dukungan masa- rakat. kapala wilayah Leuwih j~uh Sutherland ngagam- barkeun patali marga bal")gsawan jeung masarakat nu condong sipat- na feodal. Para menak bieu man- grupa bangsawan turun tumurun kalayan ngabogaan rupa-rupa hak istimewa, gelar kaningratan jeung jabatan resmi. Maranehna cicing di kota-kota sarta henteu rea ngabina patali marga jeung wilayah pade- saan. Sanajan sabagian ti mara- nehna ng~pimilik tanah pertanian di desa, patali marga antara bang':: sawan.jeung patani remen sawates ngeprak tanaga kerja sa~engah paksa jeung narik bagi hasil panen. Polarela~i kakawasaan di tatar Sunda ngalaman dinamika nu matak narik pikeun dititenan. Dina mangsa awal muka leuweung, tatar Sunda mangrupa wilayah nu nutup diri jeung. semi otonom bari jeung taya pangawasa puseur nu boga kakawasaan narik pajeg jeung meunang dukungan rahayat. tibatan Dina pertengahan abad ka 19, lahan-Iahan huma robah jadi lahan pare sawah irigasi. Paroba~an pola produksi bieu .satuluyna nuju (ma- ngarah) kana parobanan struktur sosial..:Pangeusi tatar Sunda dina mangsa harita jadi masarakat nu mahglapis-Iapis (terstratifikasi) dumasar .!<anakapamilikan. tanah. Nya dina-mangsa ieu kakawasaan tambah para menak lokal gede. I . jadi Peran penting kaom menak dina dinamika pulitik lokal oge ngala- man pasang surud sajalan jeung kajadianana rupa-rupa parobahan. Nalika nerekab, munculaktor anyar dina dinamika: I pulitik lokal, nyaeta kaom ulama. Islam mimiti atawa gaga) henteu bisa ngalantaran.- keun kamekaran cacah jiwa nu gegek. Kampung-kampung umum- na ukuranana leutik jeung arang Tatanen ladang(huma Kaom ulama ngalakonkeun pe- ranpenti~g di wilayah Jawa Barat, hususna salila periode 1800-1870 kulantaran aya patali marga nu raket antara kahirupan agama 50 Mangle No. 2209
I- # jeung kahirupan material. Lian ti ngurus spiritual kapentingan masarakat, para pamlngpin agama nyekel kakawasaan oge ngeunaan irigasi jeung tatanen. Mangsana kqmpung-kampung leutik mekar jadi desa sarta pacengkadan lokal nerekab jadi pulitik resmi, nya para pamingpin agama remen gawe bareng jeung birokrasi dina hiji jaringan ekonomi sarta hak~hak istimewa nu kompleks. Relasi pamingpin agama jeung birokrasi nu condong ~Iitis satuluy-, na nimbulkeun ti kefompok-kelompok masarakat, sqperti nu kajadian di Banten sarta tempat-tempat sejen di Priangan. perlawanan kalangan' patani SLinda, kateusugemaan maranehna ditu- jukeun ka pangawasa kolonial, para ~angsawan pribumi jeung paja1;>atdesa, sarta para guru agama. Dina mangsa-mangsa sa~ tuluyna, gerakan-gerakan bieudi- pingpin ku 'kelompok-kelompok Islam progresif. Salila 40 taun ti harita, breng.wae hiji gerakan puli- tik nungalegaankalayan pembaru- an Islam minangka kokojona. Di Dina ahir abad ka 19, karereaan jeung pl,Jlitik pamingpinagama. lokal di Priarigan mimiti mekarkeun patali marga nu leuwih deukeut jeung pi:mgeusi pade~aan. Gera- kan-gerakan protes sosial, jeung pembaruan Islam ngadorong mara- nehna pikeun leuwih negesk~un' orientasina ka masarakat. Abad ka 20 mawa tatanan pulitis sarta kapamingpinan pulitik' anyar, hu- susna sanggeus Indonesia merde- ka. Gerakan-gerakan sosial di tatar Sunda. masih tetep. maruncul pas- na nu timbul minangka jawaban kateusugemaan kana kabjjakan- kabijakan nu dijieun. ku Pama- rentah Pusat. Salasahiji contona nyaeta ger- akan Darul Isla~ 'numuncul mi- nangka wang un , ~ateusugemaan kana henteu diakomodasikeunana Mangle No. 2209 pameredih diasupkeunana Syariat Islam kana dasar nagara. Dina taun-taun awal gerakan bieu, para guru agama nepikeun gagasan perjuangan repeh-rapih(perjua- ngan damai) pikeun ngahontal nagara Islam,. Sawatara pihak ngagabung ka Darul Islam kulan- taran nayang ngareformasi sistem pamarentahan ngaliwatan jalur pulitik. Tapi. kbnfrontasi jeung ge- rakan nasionalis, ngajurung Darul Islam ngalengkah kana proses radikalisasi sarta pemberontakan make bedil, nepika ahirna gerakan bieu satuluyna dianggap minangka g~rakan pemberontakan tur adu hareupan jeung Pasukan Siliwangi. Era hudangna partey-partey puli- tik dina mangsa demokrasi liberal mawa asup pulitik aliran kana peta pulitik di tatar Sunda. Aya dimensi sejen dina aliran Islam, nyaeta tra- . disionalisme jeung reformisme. Konflik ideologi bieu kungsi kajadi- an dina parebutna gerakan Sarekat Islam dekade 1910an sarta sakali deuidina mangsa pemberontakan Darul Islam. Hasilna nyaeta nga- ronjatna polarisasi pulitik nu ngali- watan beda-bedana kelas. Tapi, fenomena bieu henteu kaitung kuat kulantaran norma. dasar kahirupan masarakat Sunda nyaeta harmoni, lain sarwa henteu patuh sarta revo- lusi. Saeutik-saeutikna norma da- sar bieu milu mangaruhan lumang- sungna dinamika pulitik di wilayah Sunda nepi ka danget ayeuna. Dina mangsa ~yeuna, aya saba- baraha ajen atawa norma nu mekar di masarakat Sunda nu bisa jadi bisa dikategorikeun minangka sa- wangan maran~hna kana masalah pulitik jeung pamarentahan. Ajen-ajen budaya lokal rea ngan- dung momotan moralitas sanajan henteu9inyatakeun kalayan eksplisit. Moralitas bieu henteu. saukur ka'gambar dinq relasi antar manusa, antar elit jeung massa, .tapi oge antara manusa jeung lingkungan alamna. Sistem ajen budaya Sunda wanoh kana ayana "ramalan" atawa uga minangka salahsahiji media transfer ajen ina- j~n budaya antar generasi. Inter- pretasi simbolik kana uga ngung- kabkeun yen parobahan sosial atawa pulitik dina mangsa nu bakal datang lumar:tgsungluyu jeung nu geus diduga (diperkirakan) ku para luluhur. Hartina, parobahan jaman sa- kalian jeung tangtanganana sate- menna geus diduga samemehna, parobahan nyaeta hiji kaniscayaan nu teu bisa disinglar. Kukituna, minangka bekel pikeun nyangha- reupan tangtangan parobahan ja- man, ajeri inajen budaya lokal sawadina jadi acuan moral (moral guidance) dina sikep hirup sapo- poe. Ajen inajen bieu bisa wangun- na semboyan, nasehat, atawa babasan nu tatalepa, nepi ka boh sacara langsung boh henteu lang- sung dijadikeun saperti padoman atawa ukuran dina ngajen hiji polah masarakat kitu deui elit nu nyekel kakawasaan. Ari nasehat atawa babasan nu ngabogaan dimensi pulitik bieu diantarana cageur, bag~ur, bener,pinter, siger tengah, leuleus jeujeur liat tali, lauknabeu- nang caina herang, bengkung ngariung, bongkok ngaronyok, tiis ceuli herang panon, Iandung kan- dungan laer aisan,pindah cai pin- dah tampian, kawas kujang dua pangadekna, legok tapak genteng kadek jst. ti Lian dina ungkapan-ungkapan, ajen inajen local governance di tatar Sunda kagambarkeun. oge dina pola kapamingpinan Sunda saperti nu kaungel dina naskah-naskah kuna sarta tradisi lisan di kalangan masarakat Sunda. Gagasan tipe kapamingpinan administratif kau- ngel dina naskah Siksakandang Karesian dina lami;>aran26 jeung 27. Dina lambaran bieu, kaungel hiji aj~ran yen saupama saban ,jalma madoman kana bebeneran kagambarkeun 51
sarta ngajalankeun pancen se- wang-sewangan kalayan daria, mangka bakal kahontal karahar- jaan nu abadi. Kitu deui dina Prasasti Kawali I sarta II, Raja -Wastu nepikeun wasiat ka nu nagara nuluykeunana Kawali tetep raharja ku jalan nga- lakukeun kahadeah sarta ngarawat karaharjaan. supaya Dumasar kana dua sumber tinulis bieu, ajan inajen kapamingpinan nu ngalemah dina budaya Sunda nyaeta madoman kana bebeneran, digawe luyu jeung pancenna, ngalakukeun kahadean, sarta ngarawat karahar- jaan. Dina babaran satuluyna, ajen inajen bieu teh dinyatakeun dina sikep-sikep hiji pamingpin nu : 1. teu adigung kamagungan 2. titih rintih, tara kajurung ku nafsu. sagolek 3.sacangreud pangkek, henteu ganti pileu'!!- pangan. pageuh, ' 4. leber wawanen 5. loba socana rimbil cepilna( pinter maca kaayaan sarta ngadenge- keun humandeuarna rahayat) 6.-kudu boga pikir rangkepan (was- pada) _ 7. kudu jadi gunung pananggeuh- an(kudu jadi andelan rahayat) lisan di kalangan masarakat S'unda kasi- dem oge gambaran ideal figur hiji pamingpin.Sanajan daerah Sunda daerah mangrupa karajaan, tapi gambaran ngeunaan figur pamingpin nu ideal jauh tina tagog nu feodal atawa kebek ku sarat ka- beungharan. Dina Wangsit Siliwa- ngi, upamana, figur hiji-pamingpin diidentifikasikeun mangrupa budak angon. Kitu deui dina uga(ramalan) Kawasen dinyatakeun yen hiji pam- ingpin nyaeta figur nupohara basa- jar'!nasarta ngarahayat deuih. Dina rupa-rupa tradisi paninggalan kakawasaan saperti Dina kamekaran satuluyna, sa- bada asupna agama Islam ka dae- 52 rah, Sunda ngaliwatan Banteri jeung Cirebon, ajen inajen kapam- dipa- ingpinan ngaruhan ku ajaran agama 1~lam. Kukituna, muncul figur ideal pam- ingpin nu dipiwanoh Raja Pinandita nu mangrupa "perpaduan" antara pajabat nagara (umaro) jeung ulama(maksudna ngapimillk pa- ngaweruh jeung panghayatan nu asak ngeunaan kaagamaan). Sunda mimiti Kabasajanan konsep kapaming- pinan, sarta figur pamingpin dina ajen inajen adat Sunda bieu sum~ berna tina sawangan hirup urang Sunda nu ngupayakeun jalan ten- gah(sineger tengah) nu dihartikeun paripolah atawa lampah nu saim-' bang sarta nyukupan, henteu ku-, rang henteu leuwih. Sawangan bieu bisa ngandung aspek positif sakaligus aspek negatif. _Positifna, sawangan hirup bieu ngalan- tarankeun urang Sunda henteu nonjolkeun diri, tapi negatifna, sikep saperti kitu bisa dihartikeun minangka jalma nu henteu wani nanggung risiko enggoning ma- . geuhan hiji hal. Sakumna nasehat bieu ngan- dung ma'na ajen nu aya patalina jeung paripolah manusa Sunda lebah nyanghareupan parobahan, sarat-sarat jadi pamingpin, cara nyanghareupan masalah, sarta sikep kana beda pamanggih jeung, , konflik. Kukituna, lebah lumampah, ajen inajen bieu nu jadi acuan pikeun ngahontal kondisi nu saimbang (harmoni). Upamana, lebah nyanghareupan konflik, situasi kOridisi nu hayang dituju ku masarakat Sunda nyaeta tiis ceuli herang parion(aman ten- tram). KukitUnei, saban masalah kudu disanghareupan kalayan lan- dung kandungan I,aerai~an (bijak- sana). Nyanghareupan beda pa- manggih atawa konflik, kalayan leuleus jeujeur tali. Hartina, disangh/:!,reupan kalayan lemah tapi henteu ninggalkeun lembut, liat prinsipnu dianut. Sc;ljalanjeung kamekaran mang- sa' ayeuna nu ngamunculkeun rJ,Jpa-rupakakuatan pulitik, sosial, jeung budaya -anyar,_ 'norma har- monisasi katingalna perlu dima'~ naan ulang. Harmonisasi dina kon- teks sentralisasi bisa jadi bakal ngamunculkel:ln kondisi nu sarwa nutup jeung sarwa curiga di antara para palaku pulitik. Kukituna, har- monisasi kudu dima'naan bisa diciptakeunana konsensus ngali- watanproses_transaksional.
Budaya lisan nu salila ieu jadi ciri has rhasarakat Sunda sabenerna bisa jadirhooal pikeun ngawangun diskursus nu egalitariandi antara rupa-rupa kakuatan pulitik nu aya di tatar Sunda, boh kakua:tan pulitik formal boh nonformal. . , Adaptasi Ajen Inajen .Sunda Keur Mekarkeun Local Good- Governancedi JawaBarat.
Jawa Barat mangsa ayeuna lain , deuitatar'Sundanu saukurdicicin- gan ku urang Sunda pituin. Kitu deui, konteks relasi kakawasaan nu lumangsung ayeuna henteu bisa disaruakeun deui jeung konteks nu lumangsung mangaba.d-abad sa- memehna. Jawa Barat mangsa aye una moal bisa disaruakeun jeung ,Pajajarandi mangsa baheula kulantaran, konteks jeung tangta- ngan nu disanghareupanana og~ beda. Kukituna, ajen inajen SUnda nu jadi sumanget dina mangsa kajayaan Pajajaran perlu direvitali- sasi sarta diadaptasi supaya mam-: pl,lhngajawab tangtangan jaman. Konsep revitalisasi henteu' sau- kur ngomongkeun upaya ngahu- dang deui ajen inajen Sunda, tapi substansi oge ngama'naanulang jerona, nepi ka hudangna deui anjen inajen Sunda henteu sawates ritual. Ngahirup- keun deui ajen inajen Sunda nu' egalitarian sawadina henteu saukur eureun dina romantisisme historis kana kajayaan Pajajaran atawa 'nu kakand~ng di Mangle No. 2209
kapamingpinan Prabu Siliwangi, tapi perlu dituluykeun ku upaya pikeun ngaadaptasikeunana kana kondisi ayeuna. Upaya revitalisasi karek bakal ngabogaan saupama ma'na upaya bieu diimbangan ku adap- tasi ajen jeung institusi sarta sum- ber daya-sumber daya nu nyam- pak'dina mangsa ayeuna. Local Good Governance patali jeung konsepsi ngeunaan praktek relasi kakawasaan nu didada- saran ku prinsip-prinsip kapa- marentahan nu hade, saperti bruk- pertanggung- brak, partisipasi, jawaban, hukum, nanjeurkeun kamitraan n1Jsinergis, mekarkeun jejaring gawe jst. Sakabehna man- grupa refleksi tina pola reJasi kakawasaan khas Sunda nu hen- teu miwanoh ayana kakawasaan nu museur. Ajen kasatataan jeung pola kapamingpinan nu egalitarian perlu jadi titik fokus nu perlu direvi- talisasi dina ngararancang ulang praktek tata kapamarentahan lokal nu hade di Jawa Barat. kamekaran jeung jaman, kaanekaragaman masa- rakat Jawa Barat beuki namba- han,hen~eu saukur tina dimensi kultural tapi oge dimensi ,identitas (ras, etnisitas, agama). Nya dina kondisi saperti kitu konsep multi- kulturalisme narima relevansina. Konsep multikulturalisme henteu bisa, disaruake'un jeung konsep. kaanekaragamansacara seler- bangsa atawa kabudayaan seier bangsa nu jadi ciri masarakat majemuk kulantaran multikultural- isme nekenkeun kaanekaragaman kabudayaan dina kasadarajatari. Ide multikulturalisme dasarna mah nyaeta gagasan pikeun ngatur kaanekaan kalayan prinsip dasar pangakuan kaanekaan kana' sorangan. Sajalan KomitlT)en pikeun ngaku kaane- kaan minangka" salahsahiji ciri masarakat Jawa Barar danget ayeuna ,henteu ngandung harti Mangle,No.2209 kacabut 'tina akar budaya lokal (Sunda) kulantaran dina mangsa nu sarua satemenna oge aya sim- bul-simbul, ajen inajen , struktur- struktur, jeung lembaga-Iembaga dina kahirupan babarengan nu meungkeut rupa-rupa kaanekaan bieu. Dina karakter masarakat nu nuju kana kosmopolitanisme, mul- tikulturalisme ngajadikeun pola interaksi sarta identifikasi diri sifat- na jadi multi nepika hiji jalma hen- teu saukur ngarasa dirina minang- ka kulantaran, manehna dilahirkeun ku kolotna leuwih ti kitu, nu etnisna Sunda, hiji jatma nu lain etnis Sunda tapi lahir di Bandung oge bisa ngarasa dirina minangka .ti masarakat Sunda. urang Sunda bagian Karakter budaya pulitik Sunda condong nempatkeun elit sacara dominan dina netepkeun putusan, sedengkeun karakter masarakat Sunda sanajan nembongkeun ciri masarakat nu egaliter (sadarajat), tapi sacara kultural masarakat Sunda condong nembongkeun partisipasi pulitik nu individualistis. Kondisi bieu mere lahan (peluang) ka nu nyekel otoritas pulitik pikeun henteu malire kapentingan pulitik mayoritas masarakat. Dina wates nu tangtu, masarakat Sunda memang ciri egaliter tapi dina egaliterianisme bieu malah muncul sifat-sifat indi- lebah pasualan vidualistis nu patali jeung kapentingan pribadi. Dina kondisi saperti kitu, apatisme atawa . "ketidakacuhan pulitik" remen nembongan. Kondisi kitu ngalantarankeun otoritas pulitik hambahan 'lpeluaDgnai' pikeun jeung r'lgapilainkeun kapel'1tinganmasarakat. Paripolah pulitik maranehna ahirna nyirikeun individualistis oge kulantaran hen- teu aya pressure signifikari sacara kolektif ti masarakat' mangsana kapentingan maranehna henteu kaakomodasikeun sagemblengna. Kukituna, upaya revitali'sasi oge nembongkeun ,aspirasi moal ngabogaama'na mun hen- i teu diimbangan ku advokasi boh sacara langsung boh ngaliwatan rupa-rupakabija ' kan strategis pikeun ngaron- jatkeun ajen inajen budaya Sunda. Lengkah kitu bisa dilakukeun ku pamarentah daerah babarengan jeung elemen-elemen masarakat sipil (LSM kitu deui lembaga adat) nu bagerak luyu jeung koridor peranna sewang- pamarentah Peran ,sewangan. daerah dumasar kana prinsip sub- sidiarity, dina harti pamarentah daerah saukur ngalakukeun naon nu henteu bisa dilakukeun ku masarakat sipil. Intensitas inter- vensi pamarentah daerah kudu diluyukeun jeung tangtangan sarta masalah nu disanghareupan. Dina mangsana kapasitas masarakat pikeun ngarengsekeun' masalah pohara handapna tur ngandung potensi pikeun nimbulkeun konflik, mangka intervensi intensitas pamarentah daerah kudu gede. Tapi, saupama kapasitas masa- tah, peran rakat cukup luhur, pamarentah daerah milih interven- si minimal. Kukituna, peran pama- rentah daerah leuwihrea. dituju- keun pikeun ngeusian ganjorna nu disangha- antara masalah reupan ku masarakat lokal jeung. ngarengsekeun kapasitaspikeun masalahbieu. . kapasitas Relasi nu saimbang sarta par- tisipasi masarakat leba'h nyieun kabijakan jadi kaitung pent- ing pikeun numuwuhkeun kaper- jeung cayaan aubna masarakat (civic engage- ment)nu dina dangka panjang kapasitas bakal ngaronjatkeun ajen inajen budaya Sunda mi- nal1gka tatapakan pikeun ngawu- judna local good governance. *** tokal (trust) sipil' ( Oisalin' tina jurnal Governance, volume I, nomor 4, Oktober-Oesember 2005) 53 I .