BAB IV HASIL PANALUNGTIKAN JEUNG PEDARAN 4.1 Déskripsi Data Dina ieu panalungtikan aya dua sumber data anu dipaké, nya éta buku kumpulan carpon Guriang Tujuh jeung Surat keur ka Sawarga. Ieu dua buku kumpulan carpon mangrupa hasil para wanoja pangarang anggota Paguyuban Sastrawati Sunda Patrem. Ieu di handap mangrupa déskripsi data anu ngawengku data jeung sinopsis 30 carpon. 4.1.1 Data Carpon Guriang Tujuh anu disusun ku Tini Kartini saparakanca mangrupa antologi carpon munggaran anu ditulis ku para wanoja pangarang dina kasusastraan Sunda. Ieu buku medal taun 1984, kalawan dikaluarkeun ku pamedal Rahmat Cijulang Bandung. Ukuran bukuna 17,3 cm x 12,1 cm jeung kandelna 252 kaca. Eusi carpon dina ieu antologi aya 19 judul, anu ditulis ku 19 urang anggota Paguyuban Sastrawati Sunda Patrem, nya éta "Emang jeung Alo" karya Tini Kartini, "Nu Beunghar" karya Ningrum Djulaeha, "Hatur Nuhun Ibu" karya Ami Raksanagara, "Angin Sawah" karya Mumun Munayah, "Guriang Tujuh" karya Tetty Suharti, "Harga Hiji Surat" karya Tika Gartika, "Kanyaah" karya Neneng Daningsih, "Kiplik-kiplik" karya Yati Maryati Wiharja, "Gagak Ngelak di Majingklak" karya Hanna Rohana Suwanda, "Deudeuh Teuing" karya Suci De Wiharja, "Indung" karya Aam Amilia, "Nyiram" karya Sukaesih Sastrini, "Korsi Hoé" karya Sum Darsono, "Milangkala" karya Cucu Siti Nurjanah, "Gurat-gurat Dampal Leungeun" karya Yooke Tjuparmah, "Aya Méga Bodas Ayang-ayangan" karya Tety S. Nataprawira, "Ngobor" karya Holisoh M.E, "Mama Haji" karya Cicih Kurniasih, jeung "Tatangga" karya Tetti Hodijah. Surat keur ka Sawarga mangrupa antologi carpon kadua karya Sastrawati Sunda Patrem. Ieu antologi medal 20 taun ti saprak antologi munggaran medal. Tangtuna waé 20 taun lain waktu anu sakeudeung, ieu hal jadi alesan panalungtik pikeun maluruh ngeunaan ajén-inajén sosial budaya dumasar data sosial anu kagambar dina kumpulan carpon anu kahiji jeung kumpulan carpon anu kadua. 77
78 Béda jeung antologi saméméhna, pamedal ieu antologi nya éta Kiblat. Lantaran jumlah pangarang anu nulis dina ieu antologi saeutik, kandelna ogé ngan 97 kaca. Tapi, ukuranna leuwih gedé, nya éta 20,8 cm x 14,3 cm. Eusina aya sabelas carpon, nya éta "Aki Sasmita" karya Aam Amilia, "Surat keur ka Sawarga" karya Ami Raksanagara, "Dongéng Sakotrét" karya Dyah Padmini, "Mulang" karya Etti R.S., "Wasiat Pa Mantri" karya Holisoh M.E., "Handapeun langit Hideung" karya Naneng Daningsih, "Hama" karya Risnawati, "Nu Mulang ti Panyabaan" karya Sum Darsono, "Nu Datang Wanci Sareupna" karya Tetti Hodijah, "Bulan Mabra di Madinah" karya Tetty Suharti, jeung "Nunun" karya Yooke Tjuparmah S. Komarudin. 4.1.2 Sinopsis Pikeun maluruh struktur, semiotik, jeung ajén-inajén sosial budaya anu nyangkaruk dina 30 carpon karya sastrawati Sunda Patrem, ieu di handap diébréhkeun sinopsis tina sakabéh carpon. 1) "Emang jeung Alo" (GT-01) Emang Ki Ahmad anu boga sikep poksang sarta lamun nyarita sok tara maké adab, boh ka sasama, boh ka sahandapeun. Lantaran kitu, emang Ki Ahmad dipikasieun di lemburna. Dipikasieun téh lain pédah sok sahaok kadua gaplok, tapi lantaran omonganna anu mindeng pikanyerieun. Hiji mangsa manéhna ngamuk lantaran rapot si Husén goréng, ngitungna ngan meunang peunteun tilu. Ceuk pamikirna, pamohalan peunteun budak bisa uclag-aclog kitu, da peunteun ngitung keur di kelas duana mah meunang dalapan. Pajarkeun téh guru jaman ayeuna anu teu barisaeun ngajar cenah. Manéhna ngabandingkeun guru jaman ayeuna jeung guru jaman manéhna sakola anu barutak lantaran pinter pisan. Éta pamadegan dilelempeng ku Ki Ahmad anu harita kabeneran keur aya di imah emangna. Ki Ahmad méré kamandang yén kapinteran budak téh tara angger, da aya hukum perkembangan. Tuluy, perkara guru jaman ayeuna anu dianggap bodo lantaran teu butak ku emang Ki Ahmad, Ki Ahmad kur mairan bari heureuy.
Ki Ahmad anu geregeteun kana pamadegan emangna méré patalékan yén naha budakna maké disakolakeun lamun teu percaya ka guruna mah. Jawabna téh pajar tamba gandéng di imah, da ngajar maca jeung ngitung mah mangrupa pagawéan énténg. Prak manéhna metakeun cara ngitung ka si Husén. Si Husén dibéré soal sina ngitung 8 x 17, lamun bisa ngajawab cenah rék dipangmeulikeun karéta mesin balap. Tapi, batan bener ngajawab Husén kalah ceurik lantaran disentakan jeung dicarékan. Ningali peta emangna anu modél kitu, Ki Ahmad méré deui kamandang yén jadi guru téh teu énténg saperti anu aya dina pikiranna. Najan bari nyentak ka Ki Ahmad ogé, emang Ki Ahmad éléh déét rumasa manéhna lain guru jeung rumasa ogé yén pagawéan guru anu ngajar murid nu jumlahna puluhan téh henteu gampang. 2) "Nu Beunghar" (GT-02) Ieu carita dimimitian palaku Kuring jeung salakina anu nyémah ka imahna Nini (nini ti gigir). Ieu Nini digambarkeun kacida beungharna, tapi lantaran geus boseneun cicing di gedong sigrong jeung sagala dicukupkeun ku kaméwahan, manéhna nyaung-nyaung di luar kota. Ti mimiti gék diuk di éta imah, loba pisan hal-hal anu ditepikeun ku Nini ka ieu salaki pamajikan. Ti mimiti élmu ngeunaan étika dahar, cara diuk, nepi ka élmu ngeunaan perhiasan. Salila anu tiluan ieu ngawangkong, sok diselang heula ku si Nyai atawa indungna anu pareng mawa amparan atawa suguhkeuneun. Tina hasil wangkonganna, tétéla Nini boga maksud séjén salian ti geus bosen cicing di gedong téh. Manéhna leuwih milih cicing di imah panggung di pasisian lantaran sangkan leuwih loba ngaku baraya. Ceuk pikiran Nini, ari cicing di imah panggung mah baraya anu teu baroga téh mindeng datang keur silaturahmi. Béda jeung mangsa cicing di gedong, baraya-baraya anu teu baroga téh tara daraékeun unggah duméh sérab mantén ku imah. Jadi, sanajan cicing di imah panggung bari jauh ti kota, anu nyémah mah tara saat. Ti 79
80 mimiti profésor, pajabat anu tinggeuleuyeung marawa mobil, nepika anu nikreuh leumpang bari nanggung sakur hasil tatanén. Nini ogé nyaritakeun yén geus nyieun sababraha pabrik di luar kota. Kuring jeung salakina kungsi boga sangkaan goréng yén Nini kacida sarakahna, sangkilang geus sakitu beungharna masih kénéh néangan pakaya. Tétéla Nini boga niat hayang méré pangupa jiwa ka dulur-dulur teu baroga anu perlu ditulungan ku jalma anu leuwih beunta, dina hal ieu Nini. Ahir carita teu dipungkas ku balikna Kuring jeung salaki ti imah Nini, tapi dipungkas ku kacindekan yén hiji jalma teu bisa disebut beunghar lamun saukur beunghar ku harta, tapi ogé kudu beunghar haté, daék nulung ka nu butuh jeung tatalang ka nu susah. 3) "Hatur Nuhun Ibu" (GT-03) Ieu carpon nyaritakeun palaku "abdi", wanoja kampung anu bubujang di kota. Saméméh panggih jeung "Ibu", di dunungan saméméhna "abdi" teu weléh ngarandapan katunggara, lantaran mindeng narima katugenah tina ucap ogé paripolah dununganna anu galak, gedé ambek, jeung goréng budi. Lantaran kitu, "abdi" kabur tug nepi ka dipanggihkeun jeung "ibu" dununganna kiwari. Salila cicing di imah "Ibu", "abdi" éstu ngarasa betah gawé betah hirup. Kituna téh duméh "Ibu" kacida bageur jeung tulaténna. "Ibu" kacida mikanyaah "abdi", dianggap kulawarga sarta dibéré pangaweruh-pangaweruh anyar ngeunaan kaparigelan ogé ngeunaan sawangan-sawangan kana kahirupan. Tapi lantaran "abdi" kudu mulang ka lemburna, nyumponan paménta kolotna, "abdi" kudu pisah jeung kulawarga "Ibu", ninggalkeun sakur kahadéan ogé kanyaahna. Taya ungkara anu bisa ngawakilan rasa "abdi" basa rék indit ninggalkeun imah "Ibu" iwal kalimah hatur nuhun, Ibu.
4) "Angin Sawah" (GT-04) Dina mimiti carita kacaritakeun palaku Ilah anu getol ngepél jeung rapékan ngurus imah jeung mantuan kolot. Sarta ditétélakeun ogé parigelna Ilah ngolah dahareun, ti mimiti ngisikan ti cai, mirun seuneu, nyieun sambel oncom, ngagoréng asin, nyieun ulukutek leunca, jeung nyangu. Ilah téh wanoja kampung anak patani anu umurna geus sawawa keur jatukrami, tétéla masih ngarasa bingung. Manéhna bingung lantaran kudu milih antara Alan anu urang kota, kasép, jeung boga kalungguhan anu luhur di kantor BRI tempatna gawé, atawa Otang pamuda kampung anu pada-pada patani tapi getol gawé sarta satia nungguan Ilah ti baheula sanajan Ilahna ngolémbar. Kabigung Ilah mimiti aya kelemengna basa Acih, babaturanna ulin ka imah Ilah. Harita Ilah keur di dapur, masak keur nganteuran jeung Otang anu keur garawé di kebon. Acih méré sawatara pamadegan jeung kamandang ngeunaan goréngna kalakuan Alan, duméh manéhna kungsi nyaksian Alan jeung awéwé lian. Acih ogé ngingetan yén Otang geus nungguan Acih ti barang manéhna sakola SD kénéh. Sanajan Ilah ngarasa meunang kelemeng tina pasualanna, tapi haténa masih can panceg. Ilah ngarasa yén Alan jalma anu bageur jeung nyaah ka kolot, sanajan kungsi boga niat goréng ka manéhna. Harita Ilah keur sorangan di imah, alan ulin ka imah, manéhna ngolo Ilah sangkan daék nganteur kahayangna. Hadéna, harita bapana buru-buru balik nepi ka Ilah salamet, tapi ti harita Alan teu nepungan deui Ilah. Kacaturkeun di jalan, basa Ilah rék nganteuran téa ka kebon, manéhna panggih jeung Alan ngaboncéng mojang geulis. Boro-boro nanya, Alan ngan ngarérét saeutik bari tuluy ngabalieur. Harita Ilah ceurik, nyeri haté ngarasa diulinkeun ku Alan. Nepi di kebon, Ilah nepungan Otang anu masih kénéh ngoréd. Di dinya, Ilah panceg nagtukeun pilihan haténa ka Otang. 81
82 5) "Guriang Tujuh" (GT-05) Nyaritakeun palaku Embu, nya éta hiji indung anu salawasna mikamelang jeung mikadeudeuh anak-anakna. Lantaran umurna beuki ngolotan, beuki loba pikiran minangka kahariwangna ka anakna anu tujuh. Manéhna kungsi mikir, upama manéhna maot, rék ka saha mihapékeun anak- anakna? Éta kahariwang manjang jeung jadi pikir anu jadi rasa sieun. Sieun anak cikal jeung minantuna teu nyaaheun ka adi-adia, sieun upama adi-adina ngalakukeun kasalah Si Cikal jeung pamajikanna teu daék ngahampura. Lantaran ayana kahariwang anu pohara, manéhna mutuskeun nyieun hiji surat dina buku harianna keur Karna, anakna nu cikal téa. Eusi suratna mangrupa carita rékaan, manéhna ngalalakonkeun mangsa-mangsa ngandung ku anakna anu tujuh. Tujuanna dijieun ieu carita rékaan nyé éta sangkan Karna bisa ngahampura sipat jeung kalakuan adi-adina upama hiji mangsa ngalakukeun kasalahan. Ti mimiti Karna anu dikandung keur dina mangsa teu micinta salakina, nepi ka manéhna jadi anak kameumeut. Satiawati anu teu kaopan duméh basa keur dikandung, manéhna loba dipungpang kahayang ku salakina. Damayanti antepan jeung resep ngaludah lantaran basa keur ngandung ku manéhna, Embu teu kaopan ngambeu minyak atawa sangu téh sok babalongkéngan waé. Susilawati anu réngkak paripolahna siga lalaki, lantaran basa keur dikandung, Embu hayang pisan boga budak lalaki. Mustikawati anu gering bronchitis lantaran basa keur dikandung, Embu sieun ku cai. Nuraini anu dipikanyaah salaku awéwé lantaran sieun boga sipat siga lalaki. Nepi ka Si Bungsu salaku anak pangleutikna. Tapi, lantaran loba teuing nulis ngeunaan tujuh anakna, Embu anu mémang keur gering kangker rahim, ngarasa lieur nepi kakapiuhan, teu kaburu neundeun buku harianna. Barang hudang, bukuna geus euweuh ngan aya keretas sacewir anu eusina ngeunaan kasanggpan Karna jeung Poppy ngaganti peran indung jeung bapana keur adi-adina. Embu reugreug, kahariwangna anu pohara dadaksakala leungit. Kabungah indung digambarkeun tina katarimana kanyaah anak jeung minantu. kanyaah indung ka tujuh anakna miboga amanat
yén salaku lanceuk kudu nyaah ka adi, jeung salaku anak wajib tuhu jeung mikanyaah kolot. 6) "Harga Hiji Surat" (GT-06) Ratna jeung Ilham nya éta salaki pamajikan anu keur dibéré cocoba. Ilham jadi pangangguran lantaran pausahaan tempat manéhna digawé bangkrut. Kurang teuwih dua bulan manéhna ngaligeuh teu boga gawé. Pangubutuh di imah geus teu bisa deui dicumponan ku hutang injeum ka tatangga. Kabutuhan utama nya éta dahar. Kungsi sapoé jeput Ratna teu saeutik-eutik acan kararaban sangu lantaran teu boga béas, katambah maranéhna boga budak tilu anu keur meujeuhna rarewog dahar. Kungsi Ilham nitah Ratna sangkan ngagadékeun baju-bajuna anu aralus ka pagadé kuriling. Tapi Ratna boga pamadegan yén daripada manéhna kudu rudin dangdangan, leuwih hadé nahan peurih beuteung, manéhna embung milu prihatin. Teu lila Ratna meunang gawé di hiji pausahaan gedé, jadi sekretaris diréktur. Ratna beuki jarang aya di imah, anakna anu tilu dibawa ku indung jeung bapana Ratna bari ulaheun disambat deui. Sanajan Ilham ngarasa jadi teu boga harga diri, tapi manéhna teu bisa kumaha. Ratna beuki sibuk di kantor, beuki loba tugas ka luar kota. Upama ti kantor teu balik peuting, manéhna balik wanci subuh. Hiji poé, Ilham kadatangan sémah awéwé anu ngaku pamajikan dunungan Ratna. Éta awéwé némbongkeun bukti-bukti salingkuhna Ratna jeung Diréktur Pausahaanana, salaki éta awéwé téa. Ilham ngarasa dihina ku pamajikan. Basa peutingna Ratna ditanya ku Ilham, manéhna ngaku yén geus salingkuh jeung dununganna. Éta dununganna téh tétéla kabogoh Ratna basa keur kuliah, anu harita digat duriatna ku Ilham sabab Ilham ngarasa kawasa duméh keur aya dina kasuksésan, nepi ka kolotna Ratna nyatujuan Ilham ngawin Ratna. Ti harita Ratna teu balik ka imahna, tapi ka imah indungna. Hiji peuting, Ratna balik ka imah nepungan Ilham. Manéhna ménta sangkan 83
84 ditalak ku Ilham kalawan jangji upama manéhna ditalak ku Ilham rék méré duit sajuta rupia. Lantaran Ilham ngarasa dihina, antukna duanana paséa nepi ka Ilham ngamuk. Ilham kalepasan malédogkeun botol peupeus kana beungeut Ratna. Sanggeus kitu, awak Ratna dihanca ku seuseukeut kaca nepi ka kapiuhan. Lantaran reuwas jeung sieun, Ilham maéhan manéh ku sesemplékan kaca anu ditancebkeun kana palebah jantungna. Sedengkeun nyawa Ratna bisa salamet, tatu-tatu dina awak jeung beungeutna teu ngalantarankeun manéhna ngaleupaskeun nyawa. Tapi céda dina beungeutna bakal jadi tapak talajakna Ratna dina kahirupan. 7) "Kanyaah" (GT-07) Popon keur baluweng mikiran hayang imah kontrakan anu murah tapi can meunang. Manéhna ngarasa teu genah haté upama cicing waé di imah bibina. Sanajan manéhna ti leuleutik digedékeun jeung diurus ku emang jeung bibina, tapi ari geus laki rabi jeung Mumu mah, karasana béda jeung kararagok. Manéhna kungsi boga niat ngahiji jeung mitohana di Banjaran, tapi sanggeus dipikir-pikir loba rugi batan untungna. Salian ti hayang mandiri imah-imah sorangan, Popon ogé hayang ngawarah anak-anakna bibi anu kedul, sabab sagala pagawéan imah dipasrahkeun ka manéhna kabéh. Éta hal lantaran bibina ngogo pisan anak- anakna nepi ka tara daék barang gawé. Beuki lila, pagawéan di imah beuki loba, Popon ogé sok mindeng nyareri awak. Tapi sangeus dileukeunan mah, anak-anak bibi daraékeun nyeuseuh bajuna séwang-séwang, sahenteuna pagawéan Popon rada énténg. Tapi aya pasualan séjén, kabéhdieunakeun Popon mindeng kaleungitan duit. Basa Popon nanyakeun ka Iwa, manéhna teu ngaku nyokot duit sanajan Popon apal lantaran geus sababaraha kali kanyahoan. Tina éta pasualan, kaayan di imah mingkin tegang, nepi ka Mumu ngampleng di banjaran. Lantaran hariwang, Popon néang Mumu ka Banjaran. Di banjaran, Popon diajak ku mitohana sangkan daék cicing di dinya maturan manéhna sabab mitohana geus apaleun naon anu karandapan ku Popon di Bandung.
Balik ti Banjaran, manéhna nyieun kaputusan yén rék cicing di imah mitohana. basa éta maksud ditepikeun, bibina teu ngomong nanaon. Iwa, anu polos ngomong ka indungna yén enya manéhna anu nyokot duit ti kamat Popon téh. Bibina ménta dihampura bari ceurik, tapi teu ieuh ngendagkeun niatna. Manéhna indit ka Banjaran, nyorang hirup bagja jeung salaki ogé mitohana. 8) "Kiplik-kiplik" (GT-08) Nina keur gering panas basa manéhna teu bisa saré sabab ngarasa sepréna anu paas. Nina ditungguan ku bapana geus aya tilu peuting. Nina ngarasa hanaang tapi teu bisa nyarita. Salila ngararasakeun kahanaang jeung kategenah awakna, Nina ngalamun ka mangsa-mangsa baheula. Mangsa bapana ejueng indungna masih ngahiji, mangsa lanceuk-lanceukna masih kénéh bisa ulin suka bungah. Lamunan Nina, sok balik deui kana kaayaan manéhna keur gering. Tapi panineunganna balik deui ka mangsa Mamah, indungna masih kénéh aya deukeut manéhna jeung mikanyaah sakabéh kulawarga. nina inget, waktu bapana nampiling indungna nepi ka paséa rongkah. Ahirna, Nina jeung lanceuk-lanceukna dibawa ka imah gedong, imah mamih, indung téréna ayeuna. Di éta imah, Nina jeung lanceuk-lanceukna éstu dilimpudan kasieun, teu meunang katengtreman, teu meunang kanyaah ti indung. Kanyaah bapana ogé karasa jadi barobah. Sipat indungna Nina jeung sipat indung téréna éstu jauh pisan. Indungna anu "lembut" jeung mikanyaah béda jeung indung téréna anu "kasar" jeung apilain. Beuki peuting, awak Nina beuki panas. Basa Nina maksakeun ngomong sarta nanyakeun Mamah ka bapana, bapana kalah ceurik tuluy nyuuh kana sisi dipan. Ku Nina buukna diusapan. Ceuk pikirna, bapana ogé sarua hayangeun panggih jeung Mamah. Awak Nina anu asalna nyongkab panas, ayeuna jadi malik tiis. 85
86 Nina ngarasa awakna kacida hampang malah nepi ka bisa ngapung tur jangjangan bakat ku ngarasa hampang. Nina ngapung jauh pisan, ninggalkeun bapana jeung lanceuk-lanceukana. Nina moal balik deui. 9) "Gagak Ngelak di Majingklak" (GT-09) Nyi Lasem, mojang asal Kalipucang anu sok dagang cai mangrupa anak pamayang. Manéhna boga beubeureuh, Ki Jaka. urang Karanganyar anu bubuara jeung Ki Arsim (akin) di Majingklak. Ki Jaka anu kacida micinta laut, boga prinsip anu pengkuh salaku pamayang anu hirupna patali jeung lauk, laut, angin barat nu matak bangkrut, jeung Juragan parahu nu telenges. Kacaturkeun geus aya tilu bulan pamayang di Majingklak teu beubeunangan lantaran laut ngadadak miskin ku lauk. Pangna kitu, lantaran di deukeut Palawangan aya kapal asing anu jaringna unggal menit ditarik nepi ka teu ngagéhan lauk keur pamayang-pamayang di Majingklak. Loba pamayang anu arindit ti lembur naréangan pagawéan di kota. Tapi Ki Jaka embung ingkah ti lemburna, manéhna tetep percaya yén masih kénéh aya lauk anu bisa nyangsang dina jaringna. Lantaran panasaran, peuting harita manéhna turun ka laut sorangan. Tapi nepi ka isukna, Ki Jaka teu balik-balik. Barang aya anu nyusulan, kur manggih parahu Ki Jaka anu kosong. Ceuk nu néanganna, Ki Jaka geus taya dikieuna, kasapu lambak anu motah sapeupeuting. Nyi Lasem anu kanyenyerian ditinggalkeun ku Ki Jaka, balik ka Kalipucang. Kiwari tinggal Ki Arsim anu ngarasa keueung lantaran manéhna bener-bener nunggelis teu sanak teu kadang. 10) "Deudeuh teuing" (GT-10) Nunung keur bingung néangan lanceuk awéwéna. Ceu Atin teuing dimana, ceuk béja indit luntang-lantung lantaran gering pikir nepi ka gélo. Anu jadi cukang lantaranna nya éta Atin teu sanggup mapalér haténa basa salakina kawin deui, bari jeung hartana béak dipaké judi. Pamustunganana, pabrik anu ngaréndéng jeung imahna béak kaduruk. Ti saprak harita, Atin lila
87 teu éling-éling, barang éling walahwah-weuleuhweuh nepi ka leungitna ti imah. Pangna Atin teu siap narima kanyataan, lantaran Atin kapiduit teuing. Basa mimiti kawin ka salakina, manéhna niatna lantaran duit jeung harta dunya. Salaki Atin kacaritakeun jalma beunghar, tapi goréng lampah. Ngaranna Dédén, jelema bangor jeung lacur leuwih ti misti. Lantaran Atin ngancam rék ngagantung manéh lamun dihulag, kapaksa diijinan. Tapi, sanggeus kaalaman ku sorangan, yén lampah salakina siga kitu, Atin teu narima. Nunung jeung salakina geus béak déngkak, sakuliah Bandung geus dikulibek néangan Atin, tapi teu hasil. Nepi ka Nunung jeung salakina balik deui ka Ciamis, Atin teu kapanggih. 11) "Indung" (GT-11) Kuring keur ngabandungan Maman jeung Budi ker sasapu di buruan. Ditungguan ku Ema dina korsi di téras imah bari nyieun strimin. Kuring ngarasa kagugu ku polah adi-adina anu getol mantuan indungna. Kuring rumasa kedul jeung teu boga kaparigelan sanajan disakolakeun nepi ka paguron luhur. Ngabandunganadi-adina sasapu, kuring ningali cara méré atikan jeung motivasi pikeun mandiri ti Ema ka adi-adina. Basa adi-adina ngarasa seunggah lantaran runtah kalakay meunang maranéhna nyapukeun balatak deui ku angin, indungna ngahariring nitah angina reureuh heula, mangmeunangkeun Maman jeung Budi. Salian ti éta, sangkan adi-adina leuwih sumanget, Ema nunda duit saratus rupia di handapeun tangkal cengkéh, nepi ka adi-adina ngarasa bungah duméh ceuk pamikirna manggih duit. Adi-adina ogé leuwih sumanget sasapu. Kuring masih nyérangkeun ti kamarna basa Ema ngarérét ka lebah manéhna. 12) "Nyiram" (GT-12) Anih anu keur nyiram digawé di imah Néng Marti, anu sarua keur nyiram. Néng Marti anu teu weléh diogo ku salakina, sagala kahayangna teu
88 weléh ditedunan matak pikabitaeun Anih. Naon waé anu dipikahayang ku Néng Marti, manéhna gé pasti hayangeun tuluy ngurihit ka salakina. Ti mimiti pais suung, anggur, korsi, bupét, risbang, toilet, kiték, pamulas pipi, jeung lipstik kabéh hayang. Hiji poé, basa salakina balik, Anih kasampak keur ngaheruk, teu bisa ditanya. Salakina hariwangeun bisi aya kahayang deui, kabita ku nu dipikahayang ku Néng Marti. Tapi Anih teu némbalan. Kakara kedal, basa salakina rék nyanggupan naon waé anu kadada kaduga saperti nu karandapan ku Néng Marti. Batan leler, Anih kalah ceurik, tapi tuluy nyarita yén salaki Néng Marti rék kawin deui. 13) "Korsi Hoé" (GT-13) Ieu carpon nyaritakeun lalakon korsi hoé anu dibeuli ku Ema taun '56. Kuring, anakna Ema anu pundah-pindah waé imah kontrakan, teu weléh mamawa éta korsi. Korsi hoé dibeuli ku indungna meunang ngumpulkeun lila pisan. Barang geus kabeuli, Ema getén pisan ngelapan éta korsi. Éta korsi jadi saksi mangkak rumajana anak-anak Ema, sabab lamun aya bébéndé atawa beubeureuhna anak-anak Ema, dariukna dina éta korsi. Malah, basa Ema geus gering lantaran kakolotan, éta korsi dijadikeun tempatna dzikir ka Alloh. Tapi nepi ka maotna, kahayang Ema pikeun boga imah sorangan tue kungsi laksana, salawasna imah téh bati ngontrak waé pundah-pindah. Lantaran pangraksa Ema, éta korsi bisa awét nepi ka turun ka kuring. Sanajan ku babaturan kuring éta korsi geus dilédék, tapi lantaran lalakonna anu panjang kuring can daék ngaganti éta korsi. Sanajan aya kereteg, upama boga milik, rék meuli korsi modél panganyarna, tapi korsi hoé titinggal Ema mah moal dileupaskeun. 14)"Milangkala" (GT-14) Nyaritakeun palaku Ibu anu ngurus tilu anak téré. Sanajan geus papisah jeung Agus bapana, tapi anak-anakna leuwih milih cicing jeung
manéhna tibatan milu ka bapana. Basa hiji waktu Ibu keur nyieun tulisan, manéhna butuh klise tangkal ganja keur bahan tulisanna. Sanggeus ditéangan, klise teu kapanggih. Manéhna néangan Aji jeung Santi, budak téré anu dipikanyahna. Sanajan geus dibantuan ku Éni (adina), Aji jeung Santi teu kapanggih kénéh. Antukna Éni anu indit ka imah Lily téh, niatna rék nginjeun klise tangkal ganja. Basa Éni bébéja yén teu panggih jeung Aji ogé Santi, manéhna boga panyangka yén barudak téh geus teu baretaheun deui cicing jeung manéhna nepi ka luas kabur ninggalkeun imah. Manéhna ceurik, lantaran geus salapan taun cicing jeung barudak téh. Upamana rék indit, naha teu bébéja? Barang barudak baralik, katingali pisan siga nu carapéeun. Barang geus diomongan, tétéla arinditna Aji jeung Santi téh lain lantaran ngarasa teu betah cicing jeung manéhna, tapi mareuli kado meuli kado keur milangkala manéhna. Manéhna bagja lain dikira dipikanyaah ku barudak téh. 15) "Gurat-gurat Dampal Leungeun" (GT-15) Ine, bibina Ati anu masih can tepung jeung jodona. Padahal umurna geus kolot, karir suksés salaku psikolog anu mindeng pisan indit ka luar nagri keur panalungtikan, jeung digambarkeun salaku wanoja pinter. Hiji waktu Ati ngajak Ine sangkan daék diramal ku Emod, tukang norah anu dijurukeun di India nepi ka dilandih Si India. Ceuk ramalan Emod, barang ningali gurat-gurat dina dampal leungeunna, cenah jodo Ine téh poék. Ine ngarasa sedih jeung nganaha-naha kana nasibna. Sup ka kamar ngerem manéhn. Tétéla, Ine lain kakara harita diramal ku ukang norah téh. Saméméhna kungsi diramal di Pakistan, pajarkeun manéhna moal boga jodo bangsa sorangan, tapi ka urang Pakistan atawa Arab. Saurang palmist di Paris ogé kungsi nyebutkeun yén dina diri Ine aya hahalang nepi ka jodo hésé datang. Kolotna Ine geus satékah polah ngubaran ka dukun-dukun kampung, tapi euweuh hasilna. 89
90 Ine anu masih kénéh ngerem di kamar, ningali buku Palmistry meunang meuli di Paris. Ceuk pikirna, tangtu kabéh hasil tukang norah bakal sarua upama norahna tina gurat dampal leungeun mah, sabab sumberna ngan hiji. Ine sumerah ka Pangéran lantaran manéhna yakin kana jangji Gusti anu bakal méré kabagjaan. 16) "Aya Méga Bodas Ayang-ayangan" (GT-16) Nyaritakeun Asti anu keur ngalamun, manéhna masih kénéh hayang sosorangan, sanajan manéhna ngarasa yén hiji waktu manéhna kudu daék narima lalaki dina kahirupanna. Lamunana kagareuwahkeun ku Idah, adina. Idah téh geus papacangan jeung Yayat kalawan sérius, rék aya rencana kawin dina waktu deukeut. Asti ngarasa bungah idah rék kawin téh, tapi indungna mah kacida sedihna. Indungna miharep anu kawin tiheula téh Asti salaku anak anu panggedéna. Tapi, Asti sorangan can hayang kawin, sanajan ari rasa cinta mah kungsi ngalaman, jeung kiwari gé keur sono ka Dinan, lalaki anu kungsi deukeut jeung manéhna. Semet deukeut, teu kungsi aya hubungan nanaon. Dinan anu harita keur ngajauhan Amalia lantaran kolotna Amalia teu doaeun, ngadeukeutan Asti. Tapi, lantaran Asti kaasup awéwé anu tara némbongkeun kasono jeung kabungahna upama keur deukeut jeung Dinan, Dinan mundur nepi ka pleng tilu taun teu manggihan deui. Basa sawatara lalaki ngadeukeutan Asti, manéhna angger teu hayang micinta sasaha. Asti hayang nyorangan, najan embung sorangan salilana. Asti jangji hiji waktu manéhna kudu bisa mopohokeun Dinan keur kabagjaan manéhna, indungna, jeung Idah. 17) "Ngobor" (GT-17) Sanggeus sapopoé hujan ngecrek, peutingna Idon disampeur ku Tohir, diajakan ngobor. Idon jeung Tohir tuluy indit muru imah Oyon, di dinya bbaaturanna sasama pamuda keur ngarumpul. Nepi di imah Oyon, tétéla aya Karno, Iing, jeung Atang.
Sanggeus sagalana siap, nu limaan muru ka sawah, mapay-mapay galengan. Tapi, lantaran harita keur caang bulan, nu limaan teu meunag belut hiji-hiji acan. Sabab pada-pada embung balik upama can beubeunangan, Oyon méré usul. Sanggeus kabéh sapuk, bring saréréa ngajugjug balong nu bapana Oyon. Sanggeus meunang lauk emas anu garedé, tuluy diasakan di imah Oyon. Kabéh dalahar sangu liwet jeung lauk emas. Subuh-subuh, bapana Oyon ribut yén cenah lauk pesenan Bapa Wadana aya nu maok. 18) "Mama Haji" (GT-18) Nyaritakeun Sukri, jalma bengal, bedegong jeung wanian. Upama aya anu ngalakukeun kasalahan, tara aya ampun. Bageurna téh iwal ka kulawargana waé, saperti ka incuna. Saperti basa harita kungsi aya meri anu ngarencah pabinihanna, teu loba mikir, éta meri ditalian kana awi tuluy ditanceb-tancebkeun dina sawah anu ledok. tapi, lantaran éta meri téh anu incuna, kapaksa dilaanan deui, cacak lamun nu batur mah tangtu bakal diantep tinggulantung nepi ka paéh. Hiji waktu, mangsa keur usum loba gorombolan ngaranjah lembur, Sukri ditéangan ku gorombolan. Basa gorombolan datang ka imah Sukri, sakilat manéhna asup kana liang deukeut hawu anu brasna ka balong gigireun imahna. Tapi teu kungsi lila bedil didérédédkeun ka sakuriling balong. Sukri anu keur nyempod di para masjid tétéla salamet. Kitu deui anak jeung pamajikanna. Sapoé sanggeus éta kajadian, Sukri pindah ka kota nyéwa imah anu bari teu kungsi lila geus boga gedong. Sawatara taun ti harita, Sukri jeung pamajikanna ka Mekah. Balik ti Mekah, ngaranna ganti jadi Haji Sukur, pamajikanna jadi Hajah Zenab. Sukri anu jadi haji Sukur jadi jelema bageur tur akuan ka sasaha. lantaran pada mikolot, urang lembur nyebutna Mama Haji. Poé ieu, Mama Haji maot. Sasaha ngarasa kaleungitan, sabab moal aya deui anu unggal subuh ngurilingan lembur ngahudangkeun anu talibra ku cara ngetruk-ngetrukkeun iteukna kana jajalaneun. 91
92 19) "Tatangga" (GT-19) Carpon GT-19 nyaritakeun palaku Éma salaku kuring, ibu rumah tangga anu sapopoé ngurus imah, ngarasa hayang nganjang ka imah Bu Érni, tanggana anu geus ampir sataun imahna pahareup-hareup jeung manéhna. Salila éta, Kuring can kungsi nganjang, lantaran aya kasieun teu ditarima ku Bu Érni upama rék micongah. Kuring ngarasa jadi awéwé kampung anu teu wanoh jeung dunya atikan ogé dunya pagawé siga Bu Érni. Kuring kabita saperti Bu Érni anu katingalina siga bungah waé. Komo upama aya babaturanna, teu weléh sempal guyon. Kuring nganaha-naha, manéhna unggal poé ngan ukur masak jeung beberesih di imah, teu boga babaturan anu bisa diajak suka bungah saperti kitu. Hiji waktu, kalawan dijurung ku salakina, kuring ngawani-wanikeun nganjang ka imahna Bu Érni bari ngirim urab bayem. Jauh tina panyangka, Bu Érni daréhdéh, bari tuluy ngawangkongkeun kagoréngan babaturanna anu tadi katingalina siga anu alakur. Sanggeus balik ti imahna Bu Érni, kuring nyindekkeun yén sipat jeung paripolah hiji jalma teu saukur katingali tina gelar atawa kaayaan luarna wungkul, tapi tina kapribadianana. 20) "Aki Sasmita" (SKKS-01) Ieu carpon nyaritakeun ngeunaan palaku nu ngaranna Aki Sasmita, manéhna mikiran nasib masarakat di lembur anu keur merjoangkeun tanahna. Mimiti kajadianna tina tanah rahayat nu di taksir ku insinyur ti kota pikeun dijadikeun lapangan golf. Tujuan lapangan golf dijieun téh pikeun para gegeden jeung wakil rahayat sangkan bisa refreshing. Loba rahayat nu teu panuju tanahna kudu dijual, sabab teu saimbang jeung beubeunangan biasana lamun tanah dijadikeun lahan tatanén. Harga tanah nu di jual murah pisan. Tapimasarakat pilemburan teu bisa kukumaha sabab éta hal mangrupa paréntah ti nagara sangkan tanahna bisa dibeuli. Dina seuhseuhanna, tanah nu dibeuli téh teu dilunasan langsung, tapi dibayar panjerna hungkul sapertiluna. Sapuluh taun ti saprak lapangan golf dijieun, hak masarakat lembur can katedunan. Harga
tanah nu sésana can dibayar teu dilunasan waé. Kaasup tanah na Aki Sasmita. Masarakat mindeng ngayakeun démonstrasi pikeun merjoangkeun hakna, tapi wakil rahayat euweuh nu maliré. Nepi hiji mangsa masarakat geus teu bisa nahan sabar kana jangji- jangji wakil rahayat nu can waé ditedunan. Masarakat ngayakeun démonstrasi deui tur poé harita bakal dipatotoskeun kumaha hasilna. Basa sawala antara wakil rahayat jeung masarakat pilemburan geus dipatotoskeun, masarakat loba nu kuciwa, sabab hasilna ngarugikeun masarakat. Éta hasil sawala nétélakeun yén sésa harga tanah bakal dilunasan upama tanah masarakat téh aya sértipikatna. Éta sértipikat téh jadi bukti yén tanah téh geus dijual. Sedengkeun kabiasaan dipilemburan, nalika meuli tanah tara dibarengan ku sértipikat, cukup ku kuitansi jeung tanahna diwatesan ku tatangkalan. Di antara réana masarakat, ngan tilu urang tanahna nu miboga sértipikat, harita kénéh langsung dilunasan, sedengkeun nu lainna bati colohok. 21) "Surat Keur Ka Sawarga" (SKKS-02) Ieu carpon nyaritakeun ngeunaan tokoh "abdi" nu nulis surat keur "abah" nu mangrupa mitohana nu geus tilar dunya. Dina eusi suratna nyaritakeun pangalaman-pangalamana basa keur ngora ti mimiti rumah tangga jeung "budakna abah" nepika "abah" maot. Ieu carpon ogé nyaritakeun kahadéan abah jeung kulawargana nu mangrupa urang lembur nu hirup saaya-ayana di lembur, hirup basajan, soméah, jeung handap asor ka jalma anyar dina kulawarga. Sedengkeun palaku abdi nya éta urang kota nu bageur, nu mikaresep kana kaayaan di pilemburan Carita dipungkas ku ngébréhkeun kaayaan "abdi" nu hirupna jeung kulawarga kalawan mandiri. Kahirupanna kiwari mangrupa balukar tina papatah ti "abah" nu salila hirupna bagja tur ngalakonan hirup ku kecap asal cekap. 93
94 22) "Dongéng Sakotrét" (SKKS-03) Ieu carpon nyaritakeun ngeunaan lamunan hiji palaku nu katelah "manéhna". "Manéhna" nu keur aya di kamar hotél di Slany, Cekoslowakia ngimpleng jajaka nu dipikacintana, nya éta Walangsungsang. Tuluy harita "manéhna" ngalalamun ngalanglang ka bumi Nusantara, nepungan Walasungsang di tutugan Gunung Gedé. Sanggeus paamprok, Walangsungsang jeung manéhna teu wasa meuraykeun kasono nu geus puluhan windu. Duanana silih pataréma, bangun sieun pukah deui. Salila nu duaan sosonoan, "manehna" ngimpleng mangsa katukang. Harita Walangsungsang ragrag supata, sabab "manéhna" nu dipikacinta ku Walangsungsang geus diistrénan jeung nu jadi lanceuk Walangsungsang, nya éta Raja Pakuan. Ti harita, Walangsungsang jeung "manéhna" susulumputan upama rék panggih. Basa supatana ragrag, harita alam Mandalawangi ngariyeg. Raja Pakuan nu nyahoeun yén Walangsungsang geus ragrag supata tuluy nepungan Walangsungsang nu keur sosonoan jeung "manéhna". Raja Pakuan ngélingan ka Walangsungsang kana polahna nu geus dilakonan, tapi Walangsungsang kalah beuki ngudarkeun jangjina, alam milu nyaksian kana jangjina. Bumi beuki ririyegan, nu ahirna ngahudangkeun lamunan anu keur naghuleng sajongjonan handapeun jandéla hotél kamar Atlas di Slany. 23) "Mulang" (SKKS-04) Carpon "Mulang" nyaritakeun hiji jalma nu keur diriung ku kulawarga, tatangga, jeung kolégana alatan manéhna rék balik ka kalanggengan. Dina ieu carita nu jadi puseur caritaanana kahirupan kuring. Kuring dina ieu carita nya éta nu diriung téa. Kuring téh kaasup jalma jegud, naon nu dipikahayang bisa laksana. Kahirupan kuring nalika masih jeung maranéhanana narémbongan deui. Kacipta, basa indung kuring nitah solat, nalika kuring méré susuguh ka pajabat, nalika jalma nu boga taneuh dibéré duit, sarta nalika beungeut- beunget nu rancunit nyanghareup. Kabéh katempo deui. Kuring nu geus jauh ka Pangéran, jadi poho kana sagalana. Tapi kiwari kuring sadar deui, kuring
95 ngadéngé deui naon nu aya di sabudeureun. Anapon kitu, kiwari mah kuring geus teu bisa naon-naon deui. Nu bisa téh ngan nungguan nu rék mapagkeun bada lohor. 24) "Wasiat Ti Pa Mantri" (SKKS-05) Nyaritakeun Pa Mantri, kapala sakola anu rék pangsiun. Manéhna geus ngarasa capé jadi mantri di sakola, tungtungna manéhna ménta pangsiun sanajan can waktuna. Sabada éska pangsiun turun, manéhna ngarasa hanjelu. Di rohangan Kapala Dinas, babaturanana silih ngawilujengkeun. Di dinya ogé aya omongan ngeunaan Pa Teguh nu hayang ngangkat anak buahna kalawan nyogok. Pa Mantri tuluy ka sakola, rék amitan ka guru-guru jeung mapagahan hal-hal séjén keur kalumangsungan pangajaran di sakola. Di rohangan kantor, manéhna ngomat-ngomatan yén upama manéhna geus teu di sakola éta deui, disiplin waktu jeung administrasi masih kénéh kudu dituluykeun. Manéhna ogé mihapékeun Mang Dana, panjaga sakola sangkan diperhatikeun, sabab gajihna leutik pisan. Sanggeus pada ngawilujengkeun ku guru-guru, manéhna amitan, bari nepikeun paniatanna minggu hareup rék ka sakola deui, rék sosonoan heula jeung barudak. 25) "Handapeun Langit Hideung" (SKKS-06) Carpon "Handapeun Langit Hideung" nyaritakeun ngeunaan kapercayaan masarakat kampung ka hiji jalma nu sok muja. Harita, warga kampung keur ngumpul di imah Ijah, nyaritakeun Si Ujang nu keur ulin jeung Cép Entu, anakna Gan Wiria. Ti dinya obrolanna beuki manjang, nyaritakeun Gan Wiria cenah sok numbalkeun budak sangkan beunghar. Harita téh hujan gedé ngagebrét, padahal saméméhna panas mani nyonghab. Si Ujang anu geus papanasan kalah tuluy huhujanan, nyampeurkeun indungna nu keur ngalobrol. Peutingna, awak si Ujang panas. Nyi Anah, indung Si Ujang, nyangka Si Ujang rék disébakeun ku Gan Wiria.
96 Nyi Anah néang dukun, Si Ujang dimandian tengah peuting. Sabada diubaran téh Si Ujang teu cageur, isukna Si Ujang geus euweuh di kieuna. 26) "Hama" (SKKS-07) Ua Istri mangrupa salah sahiji jalma pangjegudna di kampung kuring. Anjeunna boga sawah nu kacida lobana. Tapi éta sawah téh geus tilu usum kakeunaan ku hama waé. Sabenerna henteu ngan Ua Istri hungkul anu ngalaman ieu kajadian téh, méh sakabéh warga ngalaman. Ua Istri ngarasa handeueul kana kalakuan beurit nu salila ieu jadi hama paré, nya atuh anjeunna téh ngajadikeun sabagéan sawahna nu tilu ratus bata jadi balong. Éta balong tuluy dipelakan lauk emas jeung lélé dumbo. Kaputusan Ua ngajadikeun sawahna jadi balong téh angger waé katarajang ku hama. Ayeuna mah hamana téh bayawak. Nya atuh lantaran keuheul, balong nu salima-lima téh dibedahkeun. 27) "Nu Mulang Ti Panyabaan" (SKKS-08) Ieu carpon nyaritakeun palaku Ahmad anu mulang ti panyabaanana nya éta di mana manéhna usaha pikeun néangan duit keur anak jeung pamajikanana. Tapi nalika manéhna aya niat balik ku sabab geus hasil, tepina diburuan imah, Ahmad meunang kareuwas sabab di imahna réa jelema, parabotan dikalaluarkeun, sarta aya nu ngaji anu mangrupa tahlilan. Nalika Ahmad dina panto imahna, anu keur ngaji aleureun bangun ku reuwas ninggali anu dianggap geus maot nyata hirup kénéh. Ku sabab jadi pasalia paham antara kulawarga Ahmad jeung Ahmad, antukna Ahmad nyaritakeun kajadian anu kaalaman ku manéhna salila ngalaman cocoba hirup, kitu ogé pamajikan jeung kulawarga Ahmad nyangka Ahmad geus maot lantaran aya Pulisi ti Jakarta ngirim lokét anu eusina idéntitas jeung duit hasil usaha Ahmad.
Nyatana yén anu maot téh lain Ahmad, tapi jelema anu maling lokét Ahmad nalika rék mulang ka imahna. Ku sabab kajadian éta Ahmad sujud jeung sukur kana kakawasaan Pangéran, sarta ngalaksanakeun sukuran dina raraga sukur ni'mat kahirupanana. 28) "Nu Datang Wanci Sareupna" (SKKS-09) Ieu carita nyaritakeun palaku Danang jeung kulawargana anu satatus sosialna jalma leutik, ku lantaran kaayaan ékonomina pas-pasan keur kabutuhan hirupna malah mah mindengna kurang. Danang teu miboga pagawéan anu tetep sanajan Danang geus sarjana tapi manéhna henteu jadai pagawé di kantor mana waé, sanajan jadi pagawé Danang ukur jadi titahan batur dina nulis pagawéan batur anu boga kakawasaan. Dina pangalamana ka tukang Danang kadatanangan Pa Arman anu mangrupa wakil kapala di kantorna, anjeunna dititah niyieun buku sangkan naék jabatan jadi kapala ngagantikeun pa Sasmita anu téréh pangsiun. Ku sabab Pa Arman lain pituin urang Sunda, anjeunna mercayakeun tugasna nyieun buku ka Arman anu pituin urang Sunda, anjeunna méré waktu dua minggu ka Danang. Sanajan waktu anu samporét ku sabab kaleukeunan Danang dibantuan ku pamajikanana ngetik éta pagawéan nulis buku téh parat dina waktuna. Saeunggeus Pa Arman dibenum jadi kapala, anjéunna jalma balabah ka karyawan jeung nu lainna. Kitu ogé loba anu barang béré ka anjeunna boh dina barang, duit, atawa jasana. Ku lantaran kajadian éta pa Arman dituding korupsi nepi ka anjeunna disidang, tapi teu kabuktian anjeunna korupsi. Tidinya pa Arman dipecat jadi kapala di kantor. Kanyaah pa Arman ka Danang jeung kulawargana teu nepi ka jadi kapala wungkul, tapi tetep salawasna sanajan ayeuna mah pa Arman ngan usaha kana matérial. Kanyaahna kabukti tina kapadulian ka Danang jeung papatah-papatah ka Danang pikeun nyanghareupan hirup. 97
98 29) "Bulan Mabra di Madinah" (SKKS-10) Ieu carpon nyaritakeun palaku "kuring", nya éta anu bébésan jeung indungna Eulis anu ayeuna geus maot, kakuciwa jeung kakeuheul "kuring" ka bésan nepi ka ayeuna masih kénéh karasa, sanajan geus lima taun Eulis maot, tapi "kuring" mangkeuheulkeun lantaran Eulis budak anu soléh diusir jeung "dibuang" tina jajaran kulawarga bésan ku sabab teu nurut kana kahayang kolot. Salila jadi pamajikan Si Jalu, Eulis bageur pisan, daék dibawa sangsara ku salaki jeung bageur ka mitoha, naon anu dibikeun ku salaki jeung mitoha pasti ditampanan, nepi ka salaki kitu ogé "kuring" mitohana nyaah pisan ka Eulis. Sanajan geus lima taun kaliwat, tapi "kuring" henteu bisa poho ka Eulis, saha waé awéwé anu keur kakandungan jeung degdeganana sarua jeung Eulis pasti "kuring" ceurik lantaran inget ka Eulis minantu anu soléh téa. Pisaminggueun deui ka lebaran "kuring" jeung Jalu nganjang ka imah bésan nganteurkeun bingkisan, bésan ngabéjaan rék munggah haji, atuh "kuring" toh pisan ninggali bésan bisa indit jarah, sanajan dina haté masih cangcaya yén nu rék indit jarah mah kudu bararesih lahir-batinna, kudu geus lunas utang-piutang. "kuring" ras ka bésan anu boga jangji rék nanggung ongkos rumah sakit, tapi teu aya embusanana, "kuring" mung bisa ngadua mugia teu aya mamala nanaon bésan munggah hajina sarta geus nganggap hutangna lunas. Basa dina waktuna bésan balik munggah haji, manéhna nyartita panggih jeung "kuring" nu ngajak gumujeng ka bésan, tidinya bésan sadar kana dosana sarta ménta hampura ka "kuring" jeung Jalu. Najan ukur sakecap pangakuan, "kuring" atoh Jalu diaku ku 'indungna'. Nuhun Gusti. 30) "Nunun" (SKKS-11) Ieu carpon nyaritakeun palaku Akang, anu ngarasa salah ku lantaran henteu bisa ngajaga jeung ngurus adina Nunun anu geus diamanatan ku Ambu saméméh maot. "Akang" abus ka pangbérokan ku lantaran maéhan lalaki
playboy anu ngarogahala Nunun, tapi teu pantes disebut ngarogahala ku lantaran duanana pada-pada suka antara Nunun jeung éta lalaki playboy. Paripolah Nunun robah tisaprak gaul jeung geng Tina anu sok ulin jeung lalaki playboy jeung kabiasaan anu goréng. Nunun jadi wani kabur ti imah ku lantaran ngarasa bosén jeung kahirupanana anu ngan ngadeluk maca buku jeung ngapalkeun, sarta ku lantaran Akang anu jadi lanceukna tara nganteur ka sakola jeung nongton. Ku sabab Akang hariwang jeung melang ka Nunun, Akang nyusulan Nunun ka markas koboy anu di Bandung. Astagfirullah geus Nunun téh dijadikeun cocooan lalaki playboy, tapi Nunun henteu ngalawan kitu ogé basa dirogahala Nunun henteu pisan ngalawan. Ku lantaran ambek jeung nyaah ninggali paripolah Nunun, Akang wani-wani maéhan lalaki playboy anu nyababkeun Akang ditahan di pangbérokan. 4.2 Analisis Data Prosés nganalisis data ngawengku analisis struktur, semiotik, jeung ajén- inajén sosial budaya anu nyangkaruk dina 30 carpon kaya Sastrawati Sunda Patrem. 4.2.1 "Emang jeung Alo" (GT-01) 4.2.1.1 Struktur Carita GT-01 a. Téma Téma carpon "Emang jeung Alo" nya éta téma kamanusaan. Konsép kamanusaan dina ieu carpon nyoko kana ayana pamadegan-pamadegan pangarang ngeunaan rasa hormat ka guru. Upama ditilik tina sawangan anu leuwih lega, ieu carpon ngébréhkeun téma atikan dina mangsa ieu carita gumelar. Konsép atikan mangsa taun 1980-an anu museur kana perkara maca, nulis, jeung ngitung. Dina prakna nembrakkeun carita, eusina patali ogé jeung ajén linuhung martabat manusa. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép hormat ka guru. 99
100 "... Mémangna kétang guru jaman ayeuna mah sok asa pinter, tapi ari digawé teu balener... Ieuh guru déwék mah baheula, sirahna ogé barutak tanda guru pinter." (13/4) "Matak pusing nya Mang ngajar téh? Angot geura upami mayunan kelas mah. mangkaning budak anu saur emang"goblog" téh aya puluhna." (13/7) Sanajan dina ngébréhkeun témana ngaliwatan kalimah langsung anu mangrupa pamadegan palaku, tapi nu maca bisa nuluykeun interprétasina yén lain kudu satuju kana pamadegan éta palaku, tapi kudu bisa ngajénan sarta ngahormat ka guru lantaran pagawéanna éstu teu énténg. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktu, carpon "Emang jeung Alo" kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku gambaran watek emang Ki Ahmad anu pikasieuneun lantaran dianggap galak. Pikeun nguatkeun karakterna, galur maju ka mangsa anu leuwih nyata di imah emang Ki Ahmad. Ieu mangrupa bagian tengah dina carita, sakaligus munculna konflik antara emang Ki Ahmad, Husén (anak emang Ki Ahmad), jeung Ki Ahmadna sorangan. Bagian tengah carita mangrupa galur anu pangpanjangna, lantaran miboga kalungguhan salaku inti carita. Di dieu, dicaritakeun Husén anu dibéré soal sina ngitung 8 x 17 ku bapana (emang Ki Ahmad). Pangna ujug-ujug méré soal téh lantaran peunteun ngitung Husén di sakola ukur meunang tilu. Emang Ki Ahmad ngarasa bisa ngajar ngitung ka budakna. Tapi, dina bagian ahir carita dipungkas ku pamadegan Ki Ahmad anu nétélakeun yén pagawéan ngajar téh lain mangrupa pagawéan énténg.
101 Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Jumlah Ditilik tina kritéria jumlahna, ieu carpon maké galur tunggal, nya éta ngagunakeun hiji galur pikeun museurkeun panitén nu maca kana eusi carpon. Éta hal katitén ti mimiti carita nepi ka ahir carita éstu nyaritakeun palaku emangna Ki Ahmad. Dina konflik ogé leuwih didominasi ku emangna Ki Ahmad tibatan ku Ki Ahmad. Nu maca diajak nuturkeun palaku emang Ki Ahmad ti mimiti, pasipatan, paripolah, pakasaban, jeung pamadegan-pamadeganna ngeunaan kahirupan sarta alam sabudeureunna. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Carpon "Emang jeung Alo" kaasup kana galur padet, éta dumasar kritéria kepadatanna. Pangna kitu lantaran kajadian-kajadian anu diébréhkeun ku pangarang dalit patalina jeung inti carita, dina ieu hal tangtuna waé kajadian anu aya hubunganna jeung emang Ki Ahmad salaku palaku utama. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur penokohan. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon galurna museur kana palaku utama nya éta emangna Ki Ahmad jeung Ki Ahmad. Sanajan aya palaku séjén nya éta Husén (anakna emang Ki Ahmad), tapi angger tujuan dimunculkeunna pikeun ngarojong watek jeung jalan pikiran palaku utama.
102 2) Palaku Dina carpon "Emang jeung Alo" aya dalapan urang palaku, opat urang palaku méré pangrojong kana eusi katut gaur carita, sésana saukur disebut dina narasi pangarang jeung kalimah langsung tina paguneman palaku tapi euweuh pangaruhna kana eusi carita. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, aya dua urang palaku utama dina ieu carpon, nya éta emang Ki Ahmad (GT-01:11/1) jeung Ki Ahmad salaku alo (GT-01:13/1). Salian ditilik tina jejer ieu carpon, ieu dua urang palaku utama bisa katitén tina inti carita basa Ki Ahmad jeung emangna pagedrug pamikiran ngeunaan cara diajar siswa jeung cara ngajar guru (kaca 13). Sanajan kitu, palaku emang Ki Ahmad tetep miboga kalungguhan anu leuwih luhur (dominan) dibandingkeun palaku Ki Ahmad. Salian ti éta, dumasar kalungguhanna ogé aya palaku tambahan, nya éta Husén (anakna emang Ki Ahmad) jeung tukang béca. Ieu dua urang palaku tambahan miboga peranna séwang-séwang. Palaku tukang béca dipaké pikeun nguatkeun karakter palaku utama emang Ki Ahmad jeung status sosialna di masarakat. Éta hal bisa katitén dina ieu cutatan, "Lamun keur nyetiran mobil, pék hareupeunana aya tukang béca dugal-dugil ngaboséh da puguh nanjak, haok baé, "Minggir lu! hayang kojor?!" (12/4) "Puguh baé tukang béca téh tibuburanjat, jaba reuwas ku sora tuter téh jeung ceuli deuih panas asa disebit. Polotot baé ti dituna mah rék ngalawan, tapi ana rék kana béntang anu tinggurilap dina taktak emang Ki Ahmad , kulahék baé, ngan ukur "Samber koléra! Dilebok méong!" cenah gegerenceman." (12/5) Prosés interaksi palaku utama emang Ki Ahmad jeung palaku tambahan tukang béca ngan sakitu-kituna dina ieu carpon. Tapi, ieu palaku tambahan méré informasi ka nu maca ngeunaan status sosial palaku utama.
Béda jeung palaku tambahan Husén, anakna emang Ki Ahmad anu ngalaman prosés interaksi leuwih loba. Ieu hal duméh Husén jadi palaku tambahan pikeun aya dina konflik carita. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Ki Ahmad (GT-01:13/1), Husén (GT-01:12/5), jeung tukang béca (GT-01:12/4). Sedengkeun anu jadi palaku antagonisna nya éta palaku utama, emang Ki Ahmad (GT-01:11/1). Pangna kaasup kana palaku antagonis hiji-hijina dina ieu carpon lantaran emang Ki Ahmad miboga sikep jeung paripolah anu goréng. Éta hal katitén tina sawatara cutatan ieu di handap. "Da éta mah emang Ki Ahmad, méh ku saban jalma dipikasieun, dipikarisi, dipikagigis." (11/1) "Da poksangna beak ti karep, ceplak pahang garihal sugal jeung kasar." (11/2) "Montong calecengiran, Monyét!" (11/5) "Minggir lu! Hayang kojor?!" (12/4) Tina sawatara cutatan di luhur, bisa katitén yén palaku utama dina ieu carpon, penampilanna antagonis. Sikep goréng séjénna bisa katitén tina gambaran eusi pamikiran emang Ki Ahmad anu teu weléh maksakeun pamadeganna sanajan salah atawa henteu merenah. Saperti katitén tina ieu cutatan: "... Sugan guruna waé euweuh kanyaho! Naha teu diilikan peunteun budak téh keur di kelas duana? Dasar guru jaman ayeuna!" (13/2) Emang Ki Ahmad boga pamadegan yén peunteun budak goréng téh lantaran guruna anu euweuh kanyaho, teu bisaeun ngajar. Pamadegan saperti kitu, ditémpas ku Ki Ahmad salaku palaku protagonis, yén kapinteran budak téh tara angger. 103
104 "... Aya mangsana ti nu ieu maju, ti nu ieu mundur. Kapan aya hukum perkembangan." (13/3) Pikeun negeskeun kaantagonisan emang Ki Ahmad, pangarang nguatkeun pamadegan palaku anu tuluy dibandingkeun jeung pertélaan yén guru jaman ayeuna jeung guru jaman baheula mah béda. "... Mémangna kétang guru jaman ayeuna mah sok asa pinter, tapi ari digawé teu balener... Ieuh, guru déwék mah baheula, sirahna ogé barutak tanda guru pinter." (13/4) Ti dinya, bisa katitén sikep égois emang Ki Ahmad anu embung éléh sanajan pertélaanna teu merenah. Sikep kasar ogé ditémbongkeun emang Ki Ahmad ka Husén, anakna. Cara ngatik jeung nyarita ka budakna diébréhkeun dina ieu cutatan, "Bodo! Moal enya 8 x 17 saratus genep! ..." (15/7) "Goblog! Geus moal tulus dibéré karéta mesin téh ..." (15/9) "Ituh-ituh kalah ka méwék! Si Bodo! Nyatu waé ka itu di dapur! ..." (15/11) Palaku Husén, anakna emang Ki Ahmad jeung palaku tukang béca sabenerna teu bisa disebutkeun protagonis, duméh sikepna teu goréng- goréng teuing jiga emang Ki Ahmad. Éta hal lantaran pangarang teu nembrakkeun sacara atra sikep jeung eusi pikiran ieu dua urang palaku. Lantaran ieu dua urang palaku miboga kalungguhan salaku palaku tambahan, tangtuna waé pangarang teu ngébréhkeun ayana palaku-palaku antagonis jeung protagonis séjén. Éta hal miboga tujuan sangkan nu maca museurkeun paniténna ka palaku utama. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya saurang palaku anu watekna kompléks jeung tiluan anu watekna basajan. Palaku anu miboga watek kompléks nya éta emangna Ki Ahmad. Ieu paripolah palaku
sipatna dinamis, teu ngan miboga hiji watek. Hiji waktu manéhna gedé ambek, babari émosional upama aya anu nyigeung perasaanna, tapi di waktu anu séjén manéhna ogé bisa ngontrol émosi sangkan teu ngagunakeun kakuatan fisik pikeun ngébréhkeun émosina. Hartina, sanajan omonganna kasar jeung garihal, tapi ari neunggeul atawa nampiling éstu tara pisan. Pangarang ngébréhkeun ieu hal saperti dina ieu cutatan, "Sarieuneunana téh lain pédah sok nampiling atawa nyabok ngagitik, tara nyintreuk-nyintreuk acan. Ieu mah éta sarieuneun ngadéngé omonganana. Da poksangna béak ti karep, ceplak pahang garihal sugal jeung kasar." (12/2) Paripolah anu robah dina sawatara situasi carita ogé ngébréhkeun yén palaku emang Ki Ahmad masih miboga jiwa humanis. Dina bubuka dicaritakeun kumaha watek emang Ki Ahmad saperti cutatan di luhur, dituluykeun ku gambaran sikepna ka alona anu teu kaopan. Aya ogé gambaran situasi basa emang Ki Ahmad nyarékan tukang béca. Nincak kana tengah carita, digambarkeun watek emang Ki Ahmad anu leuwih kuat, nya éta basa manéhna ngamuk lantaran raport anakna goréng. Ditambahan ku situasi adu pamadegan jeung Ki Ahmad ngeunaan cara guru ngajar jeung kamampuh budak dina nyangkem pangajaran. Gambaran-gambaran saperti kitu atra pisan katingali watek emangna Ki Ahmad anu heuras. Tapi sikepna anu sarupa kitu téh kungsi teu katingali basa manéhna ngageroan anakna, saperti katitén dina ieu cutatan di handap, "... Sén, Husén! Ka dieu Jang, urang diajar ngitung ku Bapa" (14/3) Cara palaku ngageroan budakna teu siga ngageroan barudak umumna, anu cukup ku nyebut "Négro", "Monyét", atawa "Si Beuki Méwék" (kaca 12). Di dieu, katitén watek nu jadi Bapa anu dibarung 105
106 kanyaah ngageroan budakna ku sebutan "Jang" atawa pondokna tina "Ujang". Dina hubungan pancakaki Sunda, sesebutan saperti kitu tanda nyaah ti kolot atawa saluhureun ka budak atawa sahandapeun. Lian ti éta, palaku ogé ngabapakeun, henteu nyebut déwék saperti sasari lamun pareng nyebutkeun gaganti ngaran sorangan. Ti dieu bisa katitén robahna watek palaku ti nu kasar jadi leuwih leuleuy. Béda jeung palaku basajan anu statis, palaku emang Ki Ahmad robah deui watekna jadi watek anu heuras sarta gedé ambek. Ieu hal dirojong ku situasi anu aya dina carita. Kacaritakeun Husén teu bisa ngajawab soal ngitung ti manéhna, tangtuna waé emang Ki Ahmad ambekeun pisan. Kaambekna diébréhkeun ku cara nyentak ngageubig-geubig awak Husén. Saperti anu katitén dina ieu cutatan di handap. "Bodo! Moal enya 8 x 17 saratus genep! ..." (15/7) "Goblog! Geus moal tulus dibéré karéta mesin téh..." (15/9) "... Cing uteuk téh paké! Ieuh, dalapan kali tujuh belaaaas sabarahaaaa?" bari ngageubig-geubig sirah budak, méh baé budak téh tijengkang." (15/9) Sikep leuleuy anu geus ditémbongkeun saméméhna, ayeuna balik deui lantaran teu bisa ngontrol émosina sanajn ka nu jadi anak. Éta hal katurug katutuh, emang Ki Ahmad éléh pamadegan jeung Ki Ahmad ngeunaan guru jeung kamampuh budak dina diajar. Ieu di handap mangrupa cutatan anu ngarojong éta hal, "Matak pusing nya Mang ngajar téh. Angot geura upami mayunan kelas mah. Mangkaning budak anu saur emang 'goblog' téh aya puluhna." (15/13) "Ana sengor téh bari nyentak, "Bané waé déwék mah lain guru! Cacak baheula sakola guru mah..." cenah bari ngaléos." (16/2) jeung
Tina cutatan di luhur, katitén yén watek emang Ki Ahmad di ahir carita tétéla balik deui kana sipat égoisna, sanajan manéhna apal yén éta téh salah tapi tangtu waé moal daék ngaku, cukup ku pertélaan saperti dina cutatan kadua di luhur (16/2). Jadi, bisa dicindekkeun yén palaku emang Ki Ahmad anu kompléks miboga ogé watek anu dinamis, hartina bisa robah sawaktu-waktu luyu jeung situasi ogé konflik carita. Parapalaku basajan jauh leuwih statis, saperti Ki Ahmad jeung Husén anu sacara ésénsial teu ngalaman parobahan watek, angger, datar jeung teu mekar nepi ka ahir carita. Palaku tukang béca dina ieu carita ogé miboga watek anu basajan kalawan teu mekar atawa statis. Lantaran palaku tukang béca ngan muncul sakali dina ieu carita, pangarang teu ngébréhkeun watek atawa pasipatanana. (d) Dumasar Pencerminan Ditilik tina pencerminan palakuna, Ki Ahmad, emang Ki Ahmad, jeung Husén mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun tukang béca kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabel 4.1 Data Latar GT-01 No. Kode Data Data (1) 1. GT-01/9:12/4 2. GT-01/2:12/7 3. GT-01/10:12/4 4. GT-01/10:12/5 Masarakat kelas luhur 5. GT-01/10:12/6 (2) (7) Jalan Tengah imah Kelas handap Hiji mangsa Latar Tpt. Wkt. (4) (5)
107 Sos. (6)
108 No. Kode Data (1) 6. GT-01/3:13/1 7. GT-01/8:13/2 8. GT-01/5:15/11 (2) Data (7) Kwartal kahiji Jaman ayeuna Dapur Latar Tpt. Wkt. (5) (4)
Kat: Tpt. : Tempat Wkt. : Waktu Sos. : Sosial Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. (a) Tempat Aya opat latar tempat dina carpon "Emang jeung Alo", nya éta jalan, tengah imah, dapur, jeung Jakarta. Latar tempat jalan (GT-01:12/4) teu diébréhkeun sacara éksplisit, tapi saukur digambarkeun dina situasi basa emangna Ki Ahmad nyarékan tukang béca duméh ngahalangan mobilna waktu manéhna keur nyetir. Sangkan leuwih jelas, bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Lamun keur nyetiran mobil, pék hareupeunana aya tukang béca dugal-dugil ngaboséh da puguh nanjak, haok baé, "Minggir lu! hayang kojor?!" (12/4) "Atuh puguh baé tukang béca téh tibuburanjat, jaba reuwas ku sora tuter téh jeung ceuli deuih panas asa disebit. Polotot baé ti dituna mah rék ngalawan, tapi ana rét kana béntang anu tinggurilap dina taktak emang Ki Ahmad, kulahék baé, ngan ukur "Samber koléra! Dilebok méong!" cenah gegerenceman." (12/5) Dina dua cutatan di luhur euweuh kecap anu nuduhkeun jalan, tapi luyu jeung gambaran situasina anu ngagambarkeun béca dina tanjakan jeung nyetiran mobil, tangtuna waé ieu kajadian lumangsung di jalan. Latar tempat séjén nya éta tengah imah (GT-01:12/7), dina ieu hal imahna emang Ki Ahmad. Ieu tempat jadi tempat utama dina inti carita, lantaran di Sos. (6)
tengah imah lumangsung konflik antara Ki Ahmad, emang Ki Ahmad, jeung Husén. Di dinya, Ki Ahmad jeung emangna pagedrug paham ngeunaan kamampuh diajar budak jeung kapinteran guru dina ngajar. Di dinya ogé emang Ki Ahmad nyarékan Husén (budakna) lantaran teu bisa ngajawab soal itungan 8 x 17. Salian ti éta, aya ogé latar dapur (GT-01:15/11) anu dijadikeun tempat ngusir Husén ti tengah imah lantaran teu bisa ngajawab soal itungan. Ieu latar mangrupa latar tambahan, lantaran teu kacaritakeun Husén waktu geus di dapur, ieu tempat saukur disebutkeun ku palaku utama ngaliwatan kalimah langsung dina paguneman. (b) Waktu Aya tilu latar waktu anu aya dina ieu carpon, nya éta kwartal kahiji (GT-01:13/1), jaman ayeuna (GT-01:13/2), jeung hiji mangsa (GT- 01:12/6). Éta tilu latar waktu kaasup kana latar waktu anu henteu faktual, lantaran upama teu ditingali kontéks caritana, bakal teu jelas iraha-irahana. Sanajan kitu, tilu latar waktu tadi jadi bahan informasi keur nu maca. Upamana kwartal kahiji, mangrupa istilah anu dipaké dina dunya atikan sakola mangsa taun 80-an pikeun ngébréhkeun waktu diajar anu dibagi kana tilu kwartal dina sataun ajaran. Ieu latar waktu dipaké pikeun nétélakeun waktu diajar Husén anu kakara kwartal kahiji di kelas tilu SD. Pangna disebutkeun sacara éksplisit, duméh nilik kana eusi galur carita anu nyaritakeun yén peunteun ngitung Husén keur kelas dua téh dalapan, ari nincak ka kelas tilu kwartal kahiji bet jadi peunteun tilu. Hartina, aya rentang waktu anu sakeudeung tapi mangaruhan kana peunteun raportna Husén. Latar waktu lianna nya éta jaman ayeuna, jaman anu dimaksud kurang jelas iraha-irahana. Tapi lamun nilik kana waktu gumelarna ieu karya (1984), bisa disebutkeun yén maksud tina jaman ayeuna téh nya éta mangsa taun 80-an. Salian ti éta, aya ogé katerangan anu ngébréhkeun waktu lumangsungna kajadian, nya éta hiji mangsa. ieu latar waktu 109
110 mangrupa latar lumangsungna inti carita basa emangna Ki Ahmad ngamuk lantaran raport Husén goréng. (c) Sosial Latar sosial dina ieu carpon aya anu mangrupa status sosial jeung cara mikir palaku. Éta tilu latar nya éta gambaran masarakat kelas luhur jeung kelas handap, gambaran guru anu dianggap euweuh kanyaho, jeung ayana pamadegan ngeunaan budak ngora anu dianggap pipinteranan. Gambaran ayana masarakat kelas luhur jeung masarakat kelas handap katitén tina ayana palaku emang Ki Ahmad anu bisa jadi mangrupa aparat (ABRI/Polisi), éta hal ditepikeun kalawan implisit ngaliwatan tanda béntang anu tinggurilap dina taktak emang Ki Ahmad. Sabalikna, masarakat kelas handap diwakilan ku tukang béca anu kungsi dicarékan ku emang Ki Ahmad. Latar sosial séjén anu kagambar dina ieu carpon nya éta ngeunaan cara mikir palaku Ki Ahmad jeung emang Ki Ahmad. Cara mikir emang Ki Ahmad ngeunaan guru-guru ngora anu euweuh kanyaho didadasaran ku ayana perkara peunteun raport Husén anu goréng. Salian ti éta, manéhna ogé nganggap guru jaman ayeuna anu henteu barutak nandakeun teu pinter, béda jeung guru jaman baheula anu barutak tandana pinter. Manéhna ngukur pinter jeung henteuna hiji jalma kawilang heureut. Béda jeung cara mikir alona, Ki Ahmad. Manéhna boga pamadegan yén budak boga kamampuh anu teu angger, lantaran aya hukum perkembangan. Kitu deui ngeunaan kamampuh guru anu geus dibekelan élmu pikeun ngondisikeun atawa ngajar puluhan murid dina sakelas, anu tangtuna waé moal bisa kagéroh kabéh, éta hal gumantung kana prosés siswa nyangkem pangajaran. 4.2.1.2 Unsur Semiotik GT-01 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-01 ngawengku tilu ikon, salapan indéks, jeung dua simbol.
111 a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-01 ngan aya anu mangrupa ikon imagis wungkul. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.2 Analisis Unsur Ikon GT-01 Tipe No. Kode Data Réferent Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) 1. (2) (3) GT-01:12/4 Ngaboséh (4) (5) (6) (7) Kecap ngaboséh, sacara langsung nyitrakeun objék anu ditujuna, nya éta béca. Bisa katitén dina cutatan ieu di handap: 2. GT-01:11/2 Nyintreuk- nyintreuk
... tukang béca dugal- dugil ngaboséh da puguh nanjak... Dina tataran léksikal, kecap nyintreuk- nyintreuk mangrupa prosés réduplikasi. Nyintreuk-nyintreuk mangrupa petanda anu nandaan pagawéan anusacara langsung nyitrakeun objék anu ditujuna, nya éta ceuli. Bisa katitén dina cutatan ieu di handap: 3. GT-1/4:12/2 Négro
... tara nyintreuk- nyintreuk acan... Négro mangrupa tanda anu nyitrakeun kaayaan hiji jalma anu pakulitanna hideung. Ieu hal patali jeung kasapukkan persépsi masarakat ngeunaan urang Négro-Afrika anu
112 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) hideung. Dina ieu kontéks bisa katitén tina cutatan ieu dihandap. "Ka dieu Négro, déwék pencétan!" Katerangan: Img. Dgm. : ikon diagramatis : ikon imagis (citra) Mfr. : ikon métaforis b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-01 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, aktualisasi, jeung zat. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.3 Analisis Unsur Indéks GT-01 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-01:11/4 (2) (3) (4) (5) Pikanyerieun Gejala fisik Pikanyerieun mangrupa tanda indéks tina ayana hiji hal anu ngabalukarkeun rasa nyeri. Dina ieu kontéks, rasa nyeri anu karandapan balukar tina omongan emangna Ki Ahmad anu matak pikanyerieun haté. Cutatanna bisa katitén ieu di handap. ... tapi ari matak nyungkelit mah angger wé pikanyerieun. 2. GT-01:12/2 Sawo tutung Gejala fisik Sawo tutung mangrupa indéks tina kaayaan kulit awak (fisik) anu pulasna hideung. Ieu katitén tina cutatan di handap:
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-01:12/3 Si Beuki Méwék 4. GT-01:13/4 Butak 5. GT-01:13/7 Beungeut bareureum 6. GT-01:14/4 Panas 113 Tipe Interprétasi (4) (5) ... ka alona nu kulitna rada- rada sawo tutung. Aktualisasi Si Beuki Méwék mangrupa indéks tina jalma anu henteu disebutkeun ngaranna lantaran miboga kabiasaan ceurik, jadi dilandih sesebutanna. Ieu hal bisa katitén tina cutatan ieu di handap. Calukan Si Beuki Méwék, sugan moal jebléh ari dibéré soklat mah. Gejala fisik Butak mangrupa tanda indéks tina kontéks pamahaman yén sirah anu butak nandakeun jelema anu pinter. Ieu bisa katitén tina cutatan di handap. Ieuh, guru déwék mah baheula, sirahna ogé barutak tanda guru pinter. Gejala fisik Beungeut bareureum mangrupa tanda indéks tina rasa ambek jeung éra anu karandapan ku hiji jalma sacara biologis. Ieu bisa katitén tina cutatan di handap. Zat Beungeut Ki Ahmad mimiti bareureum, haténa mimiti panas. Panas mangrupa tanda indéks tina situasi rasa ambek anu karandapan hiji jalma, karasa ku haté sarta teu bisa disaruakeun jeung panas dina harti sacara fisik. Ieu hal bisa katitén dina
114 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) cutatan di handap. Beungeut Ki Ahmad mimiti bareureum, haténa mimiti panas. 7. GT-01:15/2 Ngahuleng Aktualisasi Ngahuleng mangrupa tanda indéks tina sikep cicing bari mikiran hiji hal. Dina ieu kontéks, ngahuleng dilakukeun ku Husén lantaran keur mikiran jawaban tina soal ngitung 8 x 17. Éta hal katitén dina cutatan ieu di handap. Aéh-aéh ngitung téh kalah ngahuleng... 8. GT-01:14/3 Ka dieu Aktualisasi Ka dieu mangrupa tanda indéks anu nuduhkeun (demonstrative) prosés pindah ti hiji tempat ka tempat séjén. Ieu bisa katitén tina cutatan di ahandap: Ka dieu Jang urang diajar ngitung ku Bapa! 9. GT-01:14/4 Bapa Aktualisasi Bapa mangrupa tanda indéks tina gaganti jalma pikeun ngébréhkeun status hubungan pancakaki antara Husén jeung emang Ki Ahmad. Ieu bisa katitén tina cutatan di handap. Ka dieu Jang urang diajar ngitung ku Bapa! c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-01 bisa katitén dina tabél ieu di handap.
115 Tabél 4.4 Analisis Unsur Simbol GT-01 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-01:11/6 Monyét (2) (3) (4) Monyét mangrupa simbol tina sato anu sok mindeng teu daék cicing. Dina ieu kontéks, monyét dilarapkeun ka barudak anu keur saleuseurian. Monyét ogé jadi simbol kaambek hiji jalma, saperti anu katitén tina cutatan ieu di handap. 2. GT-01:12/5 Béntang Montong calecengiran, monyét! Béntang mangrupa simbol tina jabatan atau kalungguhan palaku dina tataran militér. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... tapi ari rét kana béntang nu tinggurilap dina taktak emang Ki Ahmad, kulahék baé... 4.2.1.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-01 Kaayaan sosial dina hiji kelompok masarakat gumantung kana prosés sosialna. Ieu hal bisa katitén tina ayana hubungan antarindividu dina hiji kelompok sosial. a. Ajén Sosial Pikeun maluruh ajén sosial anu nyangkaruk dina carpon GT-01, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.5 Data Ajén Sosial GT-01 Ajén Sosial No. Kode Data Data Katerangan Bnr. End. Mrl. Agm. (1) 1. GT-01:13/3 Kapinteran budak (3) (4) (5) (9) (7) (8) (9) 2. GT-01:13/4 Guru sok asa bener
116 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan Bnr. End. Mrl. Agm. (1) 3. GT-01:13/2 Guru euweuh kanyaho 4. GT-01:13/6 Teu percaya ka guru (3) (4) (5) (9) (7) (8) (9) Katerangan: Bnr. Énd. : Ajén Bebeneran : Ajén Kaéndahan Mrl. Agm. : Ajén Moral : Ajén Kaagamaan Dumasar kana data tabél 4.5 di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén sosial bebeneran jeung tilu ajén sosial moral. 1) Ajén Bebeneran Data GT-01:13/3 ngébréhkeun ayana konsép ngeunaan kapinteran budak/siswa di sakola dumasar kana sawangan saurang guru. Ieu data kapanggih dina cutatan ieu di handap. "Atuda mang, kapinteran budak téh tara angger. Aya mangsana ti nu itu maju, ti nu ieu mundur. Kapan aya hukum perkembangan." Palaku nyoba maluruh ngeunaan konsép bebeneran ngeunaan ayana hukum perkembangan di dunya atikan. Bisa ogé ditétélakeun yén ayana palaku Ki Ahmad miboga kalungguhan pikeun ngabenerkeun cara mikir palaku emang Ki Ahmad ngeunaan kamampuh siswa, anu ku manéhna dianggap bodo. Pertélaan dina cutatan di luhur ogé ngébréhkeun yén lain sagemblengna salah budak upama peunteun ngitung dina raportna turun. 2) Ajén Moral Data séjén anu patali jeung data saméméhna nya éta GT-01:13/4 jeung GT-01:13/2. Ieu dua data miboga hubungan dina hal konsép pamikiran emang Ki Ahmad, yén budak/siswa bodo lantaran guruna sok asa bener jeung euweuh kanyaho kana soal ngatik barudak. Éta hal ngabalukarkeun ayana rasa teu percaya ka guru (GT-01:13/6). Sacara sosial, ieu tilu ajén asup kana katégori ajén moral. Pangna kitu, ieu hal nyindekel kana unsur kahayang hiji jalma
117 (emang Ki Ahmad), utamana kana kalakuan jalma (guru) anu dianggap goréng. Lantaran aya persépsi saperti kitu ti palaku, nu maca bisa ningali konsép séjén anu leuwih réalitas rék ditepikeun ku pangarang ngeunaan moral hiji jalma anu salawasna diajén jeung diperhatikeun ku jalma séjén, kaasup nu maca bisa ngajén palaku emang Ki Ahmad jeung Ki Ahmad ngaliwatan interprétasina séwang-séwang. Sanajan kitu, luyu jeung data anu geus kapanggih dina analisis palaku dumasar penampilanna, bisa katitén yén palaku emang Ki Ahmad miboga watek anu goréng, sedengkeun palaku Ki Ahmad miboga watek hadé. b. Ajén Budaya Pikeun maluruh ajén budaya anu nyangkaruk dina carpon GT-01, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.6 Data Ajén Budaya GT-01 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-01:13/3 Kapinteran budak (2) (3) teu angger T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) 2. GT-01:13/3 Hukum perkembangan 3. GT-01:15/13 Ngajar téh teu gampang
4. GT
01:12/4 Nyetiran mobil
5. GT
01:12/4 Maréntah sina nyisi
6. GT
01:13/2 Guru jaman ayeuna
7. GT-01:14/3 Nitah ka tengah imah
8. GT
01:15/11 Nitah ka dapur
9. GT
01:16/1 Ngajénan guru
guru lian
118 Katerangan: T É A : Ajén Téori :Ajén Ékonomi : Agama Sn. K Sl. : Ajén Seni : Ajén Kawasa : Ajén Solidaritas Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.6 di luhur, katitén aya tilu ajén téori, hiji ajén ékonomi,opat ajén kawasa jeung hiji ajén solidaritas. Ajén téori nyoko kana pamadegan yén manusa mikawanoh ayana téori anu jadi konsép dina prosés ngajén alam sabudeureun. Dina ieu hal, situasi anu diajénna nya éta situasi pangajaran di sakola. Salian ti éta, ajén téori ogé disawang tina pamadegan-pamadegan palaku ngeunaan kahirupan jeung cra ngatik antara kolot jeung guru anu kudu silih rojong. 1) Ajén Téori Data GT-01:13/3 jeung GT-01:13/3 ngébréhkeun ayana téori hukum perkembangan dina prosés pangajaran. Hukum perkembangan pikeun siswa SD miboga wirahma anu ngalaman pasang surut. Upamana dina ieu hal, Husén anu keur di kelas duana ngitung meunang peunteun alus, tapi di kelas tilu peunteunna jadi goréng, sabenerna lain perkara bodo jeung pinterna budak, sakumaha anu ditétélakeun ku bapana. Tapi, ieu hal patali jeung irama perkembangan budak dina umur antara genep nepi ka sabelas taun. Data GT- 01:15/13 ngébréhkeun dipakéna téori prosés pangajaran. Ieu téori nétélakeun yén guru miboga konsép jeung rarancang ogé kaparigelan anu geus ditataharkeun samaméh ngajar. Hartina, guru teu bisa ujug-ujug ngajar saperti anu dipikirkeun ku palaku emang Ki Ahmad dina ieu carpon GT-01. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi anu kapanggih dina ieu carpon nya éta katitén tina data GT-01:12/4. Dina hirup kumbuh sapopoé, manusa ngagunakeun logikana salian ti réalistis ogé ékonomis. Ukuran atawa tingkat ékonomi hiji jalma bisa katitén tina matéri anu dipibandana. Saperti anu katitén dina ieu carpon GT- 01, ajén ékonomi diébréhkeun sacara kontras antara palaku emang Ki Ahmad
anu nyetiran mobil jeung tukang béca anu ngaboséh bécana. Ti dinya bisa dicindekkeun kaayaan ékonomi éta dua urang palaku. 3) Ajén Kawasa Ajén kawasa mangrupa ajén budaya anu panglobana dina ieu carpon. Ieu ajén dominan lantaran nilik kana analisis struktur palaku jeung galur carita, ieu carpon didominasi ku gambaran watek palaku utama (emang Ki Ahmad). Ieu hal nyoko kana ayana patali antara hiji jalma jeung pamadegan jalma séjén. Jalma bakal ngarasa sugema lamun jalma séjén nurut kana paréntah jeung pamadeganna. Dina ieu carpon GT-01, data GT-01:12/4, GT- 01:14/3, jeung GT-01:15/11 ngébréhkeun ayana paréntah-paréntah ti hiji palaku ka palaku séjén. Data GT-01:14/3 ngébréhkeun ayana kahayang ti palaku emang Ki Ahmad sangkan pamadeganna ngeunaan guru anu euweuh kanyaho dirojong atawa dienyakeun. Tapi, lantaran éta pamadegan teu merenah, palaku Ki Ahmad ngarasa perlu némbongkeun hiji situasi anu bisa ngarobah pamadeganna sakaligus bisa ngabéla guru-guru lian sangkan henteu disakompétdaunkeun. 4) Ajén Solidaritas Anu dilakukeun ku palaku Ki Ahmad ngabalukarkeun ayana ajén budaya solidaritas, lantaran sacara teu langsung geus nulungan jalma séjén tina kurang merenahna pamadegan hiji jalma, dina ieu kontéks emangna Ki Ahmad.Ieu hal luyu jeung data GT-01:16/1 anu némbongkeun solidaritas Ki Ahmad kana profési guru. 4.2.2 "Nu Beunghar" (GT-02) 4.2.2.1 Struktur Carita GT-02 a. Téma Téma ieu carpon GT-02 nya éta ngeunaan kaadilan sosial. Ieu téma luyu jeung maksud anu rék ditepikeun ku pangarang yén dina enas-enasna kaayaan sosial téh bisa disebut teu adil. Lantaran kitu pangarang miharep ka 119
120 nu beunghar bisa inget ka nu sangsara, teu saukur ngudag kabeungharan pribadi tapi ogé ngutamakeun karaharjaan balaréa ku cara hirup basajan jeung teu poho ka baraya. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. ... Saur Ema mah cenah, anjeunna téh geus boseneun calik di gedong sigrong, icikibung dina kaméwahan. Nya tuluy masisian, nyaung-nyaung di luar kota. (17/4) "Yeuh, geulis, bageur, pinter..., nini-nini mah ngadegkeun pabrik di ditu di dieu sotéh gegedéna mah itung-itung méré pangupa jiwa ka dulur-dulur urang nu teu mampuh!" (26/7) "Ceuk nini gé, urang ningali téh ulah ngan ukur ka baraya-baraya nu jareneng baé! Tuh tingali, di ditu di dieu teu saeutik dulur-dulur urang,babarayaan urang anu teu garaduh, nu pikarunyaeun, rék ku saha ditulunganna ari lain ku urang nu kasebutna leuwih beunta?" (27/3) "Matak Nini mah ngahaja imah-imah di pasisian kieu téh, imah butut kieu, da ari ka gedongan mah baraya nu teu boga tara daraékeun unggah, sérabun ku imah." (27/8) Tina sawatara cutatan di luhur, bisa katitén yén téma ieu carpon mémang museur ka saurang palaku anu beunghar, luyu jeung judulna. Kontéks anu dipidangkeun ngeunaan beunghar dina ieu téma bisa jadi ngandung dua harti, jalma anu beunghar harta jeung beunghar haté. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-02 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita. Ieu carita dimimitian ku datangna palaku Kuring jeung salakina ka imah Nini (nini ti gigirna). Dina ieu bagian dicaritakeun ti barang béca eureun hareupeun imah, kaayaan pakarangan imah anu harieum ku
tatangkalan, nepi ka srogna ka tepas imah anu dibagéakeun ku piribumi (A). Sanggeus dititah diuk, tuluy ngamimitian ngawangkong ngalér ngidul. Eusi wangkonganna nyaritakeun ngeunaan mangsa-mangsa baheula Nini keur ngora (D1). Ieu mangrupa téhnik flash back, anu nyaritakeun mangsa bihari dina waktu kiwari. Ieu téhnik digunakeun upama aya hubungan atawa patula patalina hal anu karandapan baheula jeung kajadian ayeuna. Lantaran dina ieu carpon téhnik flash back digunakeun dina sela-sela wangkongan, tangtu waé upama ngawangkong sok aya eureunna. Ieu waktu eureun (jeda tina flash back) digunakeun ku pangarang pikeun malikeun deui pangacian anu maca ka mangsa kiwari, kitu satuluyna (B). Carita balik deui ka mangsa Nini meuli imah jeung nyieun pabrik keur kahirupan dulur-dulurna (D2). Upama ayah al anu teu sapadegan jeung Kuring, Kuring langsung nyempad wangkongan, ieu hal salaku galur anu mulangkeun pangacian anu maca kana mangsa kiwari (C). Pangarang mungkas carita ku museurkeun ka mangsa kiwari anu keur karandapan ku palaku Kuring jeung salakina anu keur nyémah. Teu kacaturkeun balik atawa amitan ti imahna Nini, ngan nepi ka ayana hiji kacindekan ti palaku Kuring ngeunaan palaku Nini, jalma beunghar anu hirup basajan (E). Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- D2 ---------- C ---------- E (b) Dumasar Jumlah Ditilik tina jumlahna, ieu carpon GT-02 ngagunakeun sub-galur anu galurna leuwih ti hiji. Galur kahiji, nyaritakeun Kuring jeung salakina anu nyémah ka imah Nini sarta tuluy ngawangkong. Galur kadua, nyaritakeun lalampahan Nini ti mimiti cicing di imah gedong nepi ka nyaung-nyaung di sisi kota. Galur ka tilu, nyaritakeun sémah-sémah séjén anu daratang ka imah Nini. Jumlah galur saperti kieu ilahar digunakeun 121
122 dina carita anu ngagunakeun téhnik campuran dina midangkeun eusi caritana. (c) Dumasar Kepadatan Ditilik tina padet henteuna, ieu galur kaasup kana galur anu anggang. Ieu galur anggang, midangkeun caritana sacara kendor sarta hubungan antarkajadianna ogé teu dalit. Sanajan kitu, pangarang kawilang anca dina nembrakkeun runtuyan carita, tapi ogé dina bagian mimiti carita, eusi sacara gemblengna geus bisa katingali. Kajadian-kajadian anu diébréhkeun dina galur flash back ogé teu miboga hubungan anu sacara langsung karandapan ku para palaku dina mangsa kiwari. (d) Dumasar Eusi Dumasar kana eusina, ieu carpon GT-02 ngagunakeun galur pemikiran. Upama niténan eusi carita sacara gembleng, eusina mangrupa hal-hal anu jadi bahan pamikiran pikeun nu maca. Sawatara hal anu jadi bahan pamikiran diantarana nya éta ngeunaan loba kénéh kalangan masarakat anu sangsara atawa teu boga pagawéan. Di sisi lianna, aya anu beunghar tapi malah nyaung-nyaung sisi kota. Hal séjén ngeunaan perhiasan anu dipaké ku palaku Nini, éstu nyurup jeung pangawakanna. Aya ogé hal anu jadi bahan pikiraneun nya éta ngeunaan konsép duduluran jeung babarayaan ngaliwatan prosés silaturahmi. 2) Palaku Dina ieu carpon GT-02, aya lima urang palaku nya éta palaku salaki (GT-02:17/1), Nini (GT-02:17/), Nyai (GT-02:19/1), kuring (GT-02:21/5), jeung ninina budak (GT-02:23/8), Éta lima urang palaku bisa ditilik dumasar kalungguhan, penampilan, watek, jeung pencerminan palakuna.
(a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanna, dina ieu carpon aya dua urang palaku utama jeung tilu urang palaku tambahan. Palaku utamana nya éta Nini jeung kuring. Palaku tambahanna aya salaki, Nyai, jeung ninina budak. Nini mangrupa palaku utama, éta hal dumasar kana kalungguhanna dina carpon anu dominan sarta museurkeun panitén nu maca ka ieu palaku. Sedengkeun Kuring ogé mangrupa palaku utama salaku 'mata' pangarang anu ngagunakeun puseur sawangan jalma kahiji. Jadi, ieu palaku némbongkeun sagala hal anu katingali, karasa, jeung kadéngé ku manéhna. Nepi ka manéhna nyindekkeun jeung nepikeun amanat tina eusi ieu carpon minangka perantara antara pangarang jeung nu maca. Ayana palaku tambahan dina ieu carita digunakeun pikeun mapaés eusi carita sangkan leuwih sieup jeung leuwih réalistis. Upamana salaki salaku palaku anu marengan pamajikanna (Kuring), jadi gambaran logis yén sakuduna hiji salaki boga kawajiban keur maturan pamajikanna silaturahmi ka baraya anu jauh. Palaku séjén Nyai jeung indungna, digunakeun pikeun ngalengkepan eusi carita ngeunaan babarayaan. Jadi, sakur palaku miboga kalungguhanna séwang-séwang. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, kabéh palaku dina ieu carpon kaasup kana palaku protagonis. Euweuh palaku anu kacaritakeun miboga watek anu goréng. Palaku Nini jelas digambarkeun jadi hiji palaku anu kacida bageurna sarta miboga jiwa sosial anu luhur. Éta hal katitén tina cutatan ieu di handap. "Ceuk nini gé, urang ningali téh ulah ngan ukur ka baraya- baraya nu jareneng baé! Tuh tingali, di ditu di dieu teu saeutik dulur-dulur urang,babarayaan urang anu teu garaduh, nu pikarunyaeun, rék ku saha ditulunganna ari lain ku urang nu kasebutna leuwih beunta?" (27/3) 123
124 Palaku kuring éstu miboga sipat ajrih, sanajan digambarkeun leuwih réalistis minangka wanoja karir mangsa kiwari. Ieu bisa katitén tina cutatan ieu di handap. ... rumasa, ari teu kaburu masak da puguh kuring gé digawé, deungeun sangu téh cukup ku meuli ti warung. (21/6) Palaku salaki, Nyai, jeung ninina teu némbongkeun ayana pasipatan atawa watek goréng. Salaki anu maturan pamajikanna silaturahmi jeung ngingetan pamajikanna ngeunaan rumah tangga, jadi gambaran sikep anu alus. Palaku Nyai jeung ninina ogé némbongkeun miboga watek hadé salaku sémah di imahna Nini. Ieu bisa katitén tina cutatan ieu di handap. teu kungsi lila torojol budak awéwé mawa samak... (19/2) ... solongkrong budak leutik téh munjungan ka kuring duaan. (19/3) ... teu kungsi lila, kurunyung awéwé tengah tuwuh ka luar mawa baki. (23/7) Sanajan euweuh palaku antagonis, ieu carpon tetep méré warna anu has dina eusi caritana. Malah, ieu carpon karasa pisan méré sugésti positif ka nu maca. Jadi, pikeun nyieun kacindekan amanat tina hiji carita teu kudu salawasna dibarengan ku ayana konflik antara palaku antagonis jeung protagois. (c) Dumasar Watek Dumasar kana wangun watekna, palaku basajan aya tiluan nya éta salaki, Nyai, jeung ninina budak. Palaku kompléksna ngan aya duaan, nya éta Nini jeung kuring. Palaku Nini miboga watek anu kompléks kalawan dinamis. Ieu hal nyoko kana sikep, paripolah, sawangan ngeunaan kahirupan jeung konsép réligius anu liket tapi diébréhkeun dina hal anu basajan sarta aplikatif. Ieu
palaku digambarkeun salaku hiji jalma anu beunghar, bisa katitén tina ali- ali anu dipaké ku manéhna, tina imahna anu gedong, jeung tina sawatara pabrik nu manéhna. Cara manéhna nyawang kahirupan sabudeureun éstu basajan, aya nu boga jeung anu teu boga. Nu boga kudu bisa nulung ka nu teu boga minangka kawajiban papada umat Gusti. Ieu konsép ngeunaan kahirupan tétéla miboga wengkuan anu jembar. Bisa patali jeung perkara pakasaban, status sosial, kalungguhan wanoja, kawajiban manusa, kaayaan ékonomi masarakat, étika, moral, jeung sajabana. Hal-hal saperti kitu kapanggih tina sawatara cutatan ieu di handap. ... Sing saha gé moal aya nu nyangka yén nu nyicinganana téh saenyana mah jalma beurat beunghar ... geus boseneun calik di gedong sigrong... (17/4) ... Ngaku baraya téh ulah ngan ka nu jareneng wungkul urang téh! (19/7) ... bentén emas gé anjeunna mah gaduheun. (20/1) ... cingcin batu meni pinuh, teu sirikna dina unggal ramo. (20/2) ... anyar-anyar ieu cenah manéhna téh ngagaleuh batako di Pamanukan. (26/3) Tina sawatara cutatan di luhur, katitén kompléksitas watek Nini salaku jalma beunghar anu hayang terus makaya diri, tapi tetep hirup sacara basajan. Salian ti mangrupa gambaran watek, ieu ogé mangrupa gambaran prinsip kamanusaan anu sacara naluri hayang miboga rajakaya tapi di lain sisi hayang makayakeun dulur. Prinsip hirup saperti kieu anu hayang ditepikeun ku pangarang ka nu maca. Watek Nini salaku jalma anu miboga pamadegan sosial anu hadé leuwih ngadominasi daripada watek Nini salaku manusa biasa anu hayang aya dina kabeungharan. Palaku séjén anu anu miboga watek kompléks sarta dinamis nya éta palaku "Kuring". Dina ieu carpon, palaku Kuring katitén miboga watek 125
126 anu dinamis. Sakapeung katitién miboga cara mikir anu basajan, tapi aya ogé anu ngagambarkeun neuleuman harti hirup éstu gemet. Ieu hal tangtu waé lantaran kalungguhanna salaku palaku utama anu ngébréhkeun rupa- rupa pamadegan ti mimiti carita nepi ka nyindekkeun éta rupa-rupa pamadeganna dina tungtung carita. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun dinamisna watek Kuring. ... da cacak lamun nu makéna kuring atawa indung kuring mah, tada temen ningnangna. Cara étalaseu téa, kitu téa! (20/2) ... Sorangan mah ukur nyenghél. Rumasa ari teu kaburu masak da puguh kuring gé digawé, deungeun sangu téh cukup ku meuli ti warung. (21/5) ... Aya deui béja ngadegkeun pabrik aci di Pagadén. Keur naon? Asa ku sarakah-sarakah teuing ku dunya sepuh téh. (26/3) Ku mulya haté Nini. Boro haté geus boga sangka-sangka goréng! Boro haté geus nyangka sarakah... (27/9) ... Bet asa éra sorangan! Sorangan mah ngalamun hayang beunghar téh wungkul kabita ku boronyoyna kaméwahan, hayang weureu seubeuh nyacapkeun kahayang napsu. (28/3) Parapalaku basajan, watekna leuwih statis tibatan palaku kompléks, saperti Salaki, Nyai, jeung ninina budak. Ieu para palaku, sacara ésénsial teu ngalaman parobahan watek, malah parobahan sikep ogé teu témbong dina carita. Sanajan palaku Salaki miboga peran anu leuwih loba tibatan palaku basajan lianna, tapi teu matak ngabalukarkeun robahna kayaan. Sedengkeun palaku Nyai jeung ninina ngan miboga kalungguhan salaku panglengkep galur. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Kuring, Salaki, jeung Nini mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Nyai jeung ninina budak kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita.
3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.7 Data Latar GT-02 No. Kode Data (1) 1. GT-02:17/1 2. GT-02:17/4 3. GT-02:17/4 4. GT-02:17/4 5. GT-02:17/4 6. GT-02:18/1 7. GT-02:23/1 8. GT-02:25/3 9. GT-02:18/4 10. GT-02:28/3 (2) Data (7) Hareupeun bumi Peuntaseun jalan Buruan Luar kota Pribadi anu basajan Payun Tukang Imah panggung Kamari Beurang FaktaCarita Latar Tpt. Wkt. (4) (5)
Sos. (6)
(a) Tempat Aya tujuh latar tempat anu dipaké para palaku dina ieu carpon GT- 02. Éta tujuh latar téh nya éta hareupeun bumi (GT-02:17/1), peuntaseun jalan (GT-02:17/4), buruan (GT-02:17/4), luar kota (GT-02:17/4), payun (GT-02:18/1), tukang (GT-02:23/1), jeung imah panggung (GT-02:25/3). Nilik kana data GT-02:17/1, hareupeun bumi dina ieu carita mangrupa tempat eureunna béca anu ditaékan ku Kuring jeung Salaki, nya éta di hareupeun imah Nini. Latar GT-02:17/4 jeung GT-02:17/4 mangrupa tempat sabudeureun latar utama (GT-02:25/3) anu dipaké pikeun méré gambaran panglengkep anu leuwih detil. Latar GT-02:17/4 nya éta latar anu leuwih lega, tempat ayana imah Nini anu dijugjug ku 127
128 palaku Kuring jeung Salaki. Latar GT-02:18/1 nya éta tepas imah, tempat Nini ngabagéakeun sémah. Latar GT-02:23/1 dipaké pikeun éré gambaran dapur atawa hiji rohangan tempat Nyai jeung ninina nyicikeun cai keur sémah. Latar GT-02:25/3 nya éta imah Nini anu mangrupa latar utama tempat lumangsungna carita. (b) Waktu Latar waktu anu diébréhkeun dina ieu carpon aya dua, nya éta kamari (GT-02:18/4) jeung beurang (GT-02:28/3). Latar GT-02:18/4 nya éta waktu basa Kuring jeung Salaki datang ti Bandung. Ieu bisa katitén tina cutatan-cutatan di handap. (c) Sosial Latar sosial anu katitén nya éta status sosial jalma anu beunghar tapi miboga pribadi anu basajan (GT-02:17/4) jeung cara mikir palaku kana kahirupan sabudeureunana. Palaku Nini anu dicaritakeun salaku jalma anu beunghar tapi éstu paduli kana kahirupan jeung karaharjaan baraya-barayana anu kurang mampuh, jadi gambaran kaayaan sosial dina ieu carpon. 4.2.2.2 Unsur Semiotik GT-02 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-02 ngawengku lima ikon, tujuh indéks, jeung lima simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-02 aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap.
Tabél 4.8 Analisis Unsur Ikon GT-02 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-02:18/6 Kawas (2) (3) meunang ngaminyakan Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4)
(7) Ngupamakeun hérangna lampit anu siga dibalur minyak, sanajan dina enyana bisa jadi henteu. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. 2. GT-02:18/11 Ngahéhéh
... diuk dina lampit hérang kawas meunang ngaminyakan. Nyoko kana onomatope seurina palaku salaki lantaran karumasa beuteungna gendut alatan teu ngajaga pola dahar. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Salaki kuring ngahéhéh rumasaeun meureun beuteungna mimiti ngagendutan. 3. GT-02:19/9 Ragamang Nyitrakeun sacara langsung kana leungeun. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap.
4. GT-02:20/2 Lir babagian tina salira
Ragamang pananganna ngolés- ngoléskeun apu kana seureuh. Perhiasana anu diibaratkeun salaku bagian tina diri Nini anu nyurup jeung 129
130 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) pribadina. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. 5. GT-02:25/1 Potrét karuhun Anéh, perhiasan téh dianggo ku anjeunna mah kawas nu ngahiji jeung salirana... Nyitrakeun jalma anu aya dina foto. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Di antarana aya potrét karuhun mani geus semu-semu konéng. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-02 aya anu mangrupa indéks gejala alam, barang, aktualisasi, jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.9 Analisis Unsur Indéks GT-02 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-02:18/3 (2) (3) Kukupu jeung sémah (4) Gejala alam (5) Gejala alam anu dipikaharti ku masarakat Sunda, patali jeung kadatangan semah. Kukupu dianggap tanda bakal kadatangan sémah. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Paingan ti tadi kukupu gegeleberan baé da rék aya sémah jauh geuning.
No. Kode Data (1) 2. GT-02:18/6 (2) 3. GT-02:19/1 4. GT-02:19/6 5. GT-02:23/7 Réferent (3) Lampit hérang jeung minyak Ka dieu Kuring seuri Sora pakétrok pisin Tipe (4) Barang Indéks aktualisasi Indéks aktualisasi Indéks sora 131 Interprétasi (5) Saliwat taya hubungana, tapi ayana lampit anu kacida hérang bisa nimbulkeun indéks yén éta lampit diempél ku minyak nepi ka hérang. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... diuk dina lampit hérang kawas meunang ngaminyakan. Nétélakeun pituduh jeung paréntah. pituduh ka si Nyai sangkan nyampeurkeun ti jero imah ka tempat nini jeung sémah dariuk di hareup. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Nyai, nyai...! Cing mawa amparan ka dieu! Minangka kecap gaganti jalma tina sawangan pangarang. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Kuring seuri. Biasa Nini mah, teu sirikna sakur urang Ciamis sok diaku baraya. Sora pakétrok nu kadéngé ti tukang ku sémah nandakeun aya nu keur nyicikeun cai kana gelas atawa cangkir anu dipisinan. Pangna bisa kadéngé, lantaran imah panggung mah maké bilik, lain témbok. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Sora pakétrokna pisin kadéngé deuih ka hareup, da puguh imah bilik.
132 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 6. GT-02:23/7 (2) Baki (3) (4) Barang (5) Baki mangrupa barang anu dipaké keur wadah kuéh atawa cai lamun rek nyuguhan sémah. hartina, baki di dieu lain baki kosong. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. 7. GT-02:25/3 Lini Gejala alam Teu kungsi lila, kurunyung awéwé tengah tuwuh ka luar mawa baki. Lantaran mindeng aya lini, Nini hariwangeun/sieuneun gedongna rugrug, jadi mending imah panggung anu jadi tempat pamumpungan baraya anu kurang mampuh. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Nini mah geus kolot, cicing di gedongan téh sieun rugrug. Apan di ditu di dieu kabéjakeunana téh ngan lini jeung lini baé, pikahariwangeun nini-nini! c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-02 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.10 Analisis Unsur Simbol GT-02 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-02:19/9 (2) (3) Emas, pérak kuningan (4) Simbol tina logam-logam anu nétélakeun pangajina, emas anu paling luhur, pérak, tuluy kuningan. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-02:20/2 Batu sulaéman, jamrut héjo, angkik beureum 3. GT-02:21/8 Nyai Dewi Sri 4. GT-02:28/2 Perhiasan 5. GT-02:28/3 Imah Interprétasi (4) Sidik, wadah lemareunna téh nu pérak dilakop emas téa. Ngan tampolongna mah kuningan. Batu sulaéman, jamrut héjo, jeung angkik beureum mangrupa simbol pamor dina rupa-rupa batu ali sarta miboga ajén anu luhung pikeun anu makéna. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... panitih rantay tina batu sulaéman anu semu-semu bodas jeung liontin tina jamrut héjo... sanggulna mah teu lésot tina tusuk sanggul batu sulaéman jeung angkik beureum. Simbol karaharjaan anu dipercaya ku masarakat sunda. Jadi lamun nutu bari heureuy, matak pamali teu ngajénan ka Dewi Sri. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Témpo nutu, nutu nu bener, teu meunang bari heureuy tutunggulan sagal, pamali! Matak pundung Nyai Déwi Sri ceuk kolot mah! Simbol status sosial, di masarakat aya anggapan yén beuki loba perhiasan atawa rarangkénna, beuki luhur status ékonomina. Dina ieu kontéks, perhiasan lain saukur ngagambarkeun status sosial, tapi mangrupa simbol tina éndahna sikep jeung paripolah hiji jalma dina kahirupanna. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Paingan Nini mah pantes waé nganggo perhiasan kitu kieu minuhan salira ogé, da kakayaanna téh bener-bener dalit jeung pribadi katut jiwana. Imah magrupa simbol tina perlindungan jeung katengtreman. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. 133
134 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) Paingan imah téh ku matak pikabetaheun, cacak ukur imah basajan mah. 4.2.2.3 Analisis Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Pikeun maluruh ajén sosial anu aya dina carpon GT-02, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.11 Analisis Ajén Sosial GT-02 Ajén Sosial No. Kode Data Data Katerangan Bnr. End. Mrl. Agm. (1) 1. GT-02:17/4 (3) 2. GT-02:18/3 (4) Kaéndahan visual (pakarangan) Ngabagéakeun sémah (5) (9)
(7)
(8) (9) 3. GT-02:18/4 Munjungan ka 4. GT-02:18/9 kolot Diuk mando
5. GT-02:18/10 Leungeun kénca neken beuteung Perhiasan 6. GT-02:20/2
7. GT-02:21/4 8. GT-02:22/4 9. GT-02:23/1 Kawajiban pamajikan Lalamakan warna- warni nu diraweuykeun dina tungtung halu Parawan teu ulin sambarangan Kasarakahan
10. GT
02:26/2
11. GT-02:27/4 12. GT-02:27/6 Katengtreman ibadah Tarékah nulungan sasama
135 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan Bnr. End. Mrl. Agm. (1) 13. GT-02:24/1 (3) Nyémah (4) (5) (9) (7) (8) (9) 14. GT-02:24/2 Narima sémah
15. GT-02:27/9 Mulyana haté, hayang ngaku baraya
Dumasar kana tabél ajén sosial di luhur, ieu carpon miboga tilu ajén bebeneran, tilu ajén kaéndahan, dalapan ajén moral, jeung hiji ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran anu nyangkaruk dina ieu carpon nya éta GT- 02:18/9, GT-02:18/10, jeung GT-02:21/4 anu dianggap bener ku masarakat Sunda dina jamanna (mangsa palaku Nini masih kénéh ngora). Pikeun individu anu mungpang tina éta pakem, bakal dianggap teu sopan (teu nyaho étika) atawa salah luyu jeung kasapukan kelompok masarakat. 2) Ajén Kaéndahan Ajén kaéndahan anu aya dina ieu carpon nya éta GT-02:17/4, anu mangrupa déskripsi pakarangan anu digambarkeun sacara visual kalawan éndah. Kaéndahan GT-02:20/2 mangrupa rarangkén anu dipaké ku Nini, disebut miboga ajén kaéndahan duméh upama éta rarangkén dipaké ku manéhna éstu nyurup jeung kapribadianna. Konsép éndah dina ieu kontéks bisa disebut lega lantaran matalikeun antara kaéndahan duniawi jeung kaéndahan rohani. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Paingan Nini mah pantes baé nganggo perhiasan kitu kieu minuhan salira ogé, da kakayaanana téh dalit jeung pribadi katut jijiwaanana. Perhiasan téh keur anjeunna mah lain saukur mangrupa rarangkén..."
136 Kaéndahan GT-02:22/4 patali jeung réspon alami hiji jalma kana pulas anu rupa-rupa. Dina ieu carita rupa-rupa pulas anu dipikaresep ku hiji jalma diaplikasikeun dina lalamakan anu diraweuykeun dina tungtung halu. 3) Ajén Kaagamaan Ajén kaagamaan GT-02:27/4 mangrupa ajén dasar anu ditepikeun ku pangarang ka nu maca, yén upama hiji jalma dina hirupna loba bangbaluh atawa karerepet, dina ibadah gé moal jongjon. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kana ibadahna ogé moal tiasaeun jongjon ari salamina diudag-udag baé ku karerepet mah. (27/4) b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon GT-02, bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.12 Analisis Ajén Budaya GT-02 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (1) 1. GT-02:18/3 Ngabagéakeun sémah 2. GT-02:18/5 Dipan 3. GT-02:18/6 Lampit 4. GT-02:19/1 Amparan 5. GT-02:19/7 Ngaku baraya 6. GT-02:20/2 7. GT-02:20/5 Niat meuli cincin 8. GT-02:21/4 9. GT-02:21/8 Ulin babarengan 10. GT-02:21/8 11. GT-02:22/5 Aya nu bogoheun 12. GT-02:22/11 Ngagondang 13. GT-02:23/3 Kawin kumaha kolot (3) (2) Perhiasan
Tanggung jawab istri
Tutunggulan
(10)
137 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (1) (3) 14. GT-02:23/11 Babarayaan 15. GT-02:25/2 Kabeungharan 16. GT-02:25/3 Lini 17. GT-02:25/3 Hawa bayeungyang 18. GT-02:25/7 (2) Imah nu dieusian ku dulur Sarakah Pangupa jiwa pikeun dulur Sangkan teu boga karerepet Pijalaneun hirup
19. GT
02:26/2 20. GT
02:27/1
21. GT
02:27/4
22. GT-02:27/6 23. GT-02:27/8 Baraya anu sérab ku imah
(10) Dumasar kana tabél di luhur, ajén téori anu aya dina carpon nya éta GT-02:21/4 jeung GT-02:25/3. 1) Ajén Téori Téori GT-02:21/4 nya éta ngeunaan ayana kasaimbangan antara kapinteran sacara intéléktual jeung kaparigelan saurang pamajikan dina prak-prakanna ngambah sagara rumah tangga. Jadi, awéwé lain wungkul kudu bisa pinter, tapi ogé kudu parigel ngurus imah. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Enya, nutu! Teu ménak, teu cacah, awéwé baheula mah kudu pinter nutu, pinter ngéjo, pinter masak, pinter ngawulaan salaki, lain ngan ukur bisa maca!" (21/4) 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi anu aya dina ieu carpon aya tilu, nya éta GT- 02:20/2, GT-02:20/5, jeung GT-02:25/2. Data GT-02:20/2 jeung GT- 02:20/5 ngébréhkeun ngeunaan dipimilikna sawatara rarangkén atawa perhiasan ku palaku Nini nepi ka Kuring ngarasa kabita. Data GT-02:25/2 ngeunaan konsép beunghar anu dicindekkeun dumasar puseur sawangan
138 Kuring, Nini mangrupa jalma beunghar lantaran imahna anu di Bandung téh gedong sigrong, boga loba pabrik di luar kota, pakakas di imahna loba anu lakop emas, jeung rarangkén anu narapel dina awakna éstu reunceum. 3) Ajén Seni Ajén seni anu kapanggih dina ieu carpon nya éta aya dina data GT- 02:21/8 jeung GT-02:22/11. Seni tutunggulan jeung ngagondang nya éta seni tradisi anu ilaharna lumangsung di saung lisung, paranti sawatara awéwé narutu paré. Halu anu dipaké pikeun nutuna sok dikelentrungkeun kana lisung sangkan ngawirahma, ieu miboga tujuan sangkan anu nutu teu ngarasa capé. Lila-lila ieu jadi hiji kasenian anu dipagelarkeun minangka hiburan urang lembur. 4) Ajén Kawasa Ajén kawasa kapanggih tina data GT-02:23/3, anu ngébréhkeun kakawasaan kolot ka anakna. Anak kudu sagala nurut ka kolot, kaasup soal milih lalaki keur pisalakieun. 5) Ajén Solidaritas Ajén solidaritas mangrupa ajén anu panglobana kapanggih dina ieu carpon, aya 13 ajén solidaritas nya éta GT-02:18/3, GT-02:18/5, GT- 02:18/6, GT-02:19/1, GT-02:19/7, GT-02:21/8, GT-02:22/5, GT-02:23/11, GT-02:25/7, GT-02:27/1, GT-02:27/4, GT-02:27/6, jeung GT-02:27/8. Data mangrupa tradisi masarakat Sunda anu ilahar bisa katitén dina hirup kumbuh sapopoé upama aya datang nyémah ka imah. Ditilik tina ajén budayana, dina ieu hal aya prosés silih ajénan antara sémah jeung piribumi. Data GT-02:18/5, GT-02:18/6, jeung GT-02:19/1 mangrupa barang-barang anu aya di imah anu gunana pikeun diuk. Ilaharna di imah panggung, tempat diuk anu digunakeun nya éta dipan anu biasana ditunda di tepas imah. Upama teu diuk dina dipan, bisana diuk dina lampit atawa papan. Sangkan teu kotor, biasana sok diampara ku samak. Pangna ieu data miboga ajén solidaritas nya éta ditilik tina sémah anu masih kénéh
ngora, ngarasa teu sopan upama diuk satata jeung kolot anu sakitu dipiajrihna. Data GT-02:19/7, GT-02:23/11, GT-02:25/7, GT-02:27/1, GT- 02:27/4, GT-02:27/6, jeung GT-02:27/8 mangrupa gambaran ayana kasugema anu dirasakeun ku palaku Nini lantaran bisa mantuan baraya- barayana anu kurang mampuh ku cara sina nyicingan imah anu kosong jeung nyieun pabrik minangka jalan hirup. Data GT-02:21/8 jeung GT- 02:22/5 mangrupa ajén anu béda jeung konsép solidaritas saméméhna, lantaran dina ieu kontéks nyaritakeun ngeunaan Nini anu keur ngora sok ulin babarengan jeung sobatna di saung lisung bari nutu. Konsép hubungan intarindividu ogé katitén tina ayana gambaran rasa cinta ti lalaki ka awéwé dina mangsa harita, mangsa lalaki tara wanieun nanyaan lantaran unggal budak awéwé geus dijodokeun ku kolotna. 4.2.3 "Hatur Nuhun Ibu" (GT-03) 4.2.3.1 Struktur Carita GT-03 a. Téma Téma carpon GT-03 nya éta kaadilan sosial, ieu téma nyoko kana gambaran status sosial palaku anu aya dina ieu carpon. Jalma beunghar jeung jalma teu boga diébréhkeun sacara langsung pikeun meunangkeun gambaraan kaayaan sosialna. Upama diteuleuman, ieu carpon ogé miboga gambaran ngeunaan kamanusaan. Ieu téma kaadilan sosial ogé katingali tina latar tempat lembur jeung kota dina mangsa taun 1980-an (mangsa ieu carpon medal). Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep nu beunghar kudu nyaah aka nu teu boga jeung kudu inget ka nu sangsara. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. ... Kénging sasasih abdi kumawula di dunungan anu ti payun téh. Harita mah sadinten-sadinten téh karaosna asa lami...(31/3) ... Abdi mah ti lembur, ngadon milarian pangalaman ka kota. Gok tepang sareng ibu anu sakitu mikadeudeuhna ka abdi... (32/3) 139
140 Ieu téma diébréhkeun ku palaku utama, Abdi. Manéhna ngabéjérbéaskeun sagala rasa jeung pangalaman anu karandapanana ngaliwatan puseur sawangan jalma kahiji anu ngajén situasi dumasar pamadeganna. Tapi, sanajan palaku Abdi miboga otoritas ngeunaan pamadeganna, nu maca "dipaksa" satuju kana éta pamadegan lantaran dianggap bener ku hiji kelompok masarakat. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur mundur (flash-back), nya éta galur carita anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Abdi anu peuting harita keur ngalamun, dina lamunana pinuh ku rupa-rupa carita anu geus kalarung. Carita dimimitian ku gambaran palaku Abdi anu keur nginget- nginget mangsa manéhna mimiti datang ka imah Ibu (dununganna). Galur bras kana sabab-musabab manéhna bisa datang kadinya. Dicaritakeun pangalaman sabulan saméméh manéhna panggih jeung Ibu, basa manéhna masih kénéh sok disiksa di dunungan saméméhna. Carita maju kana mangsa salila cicing di imah Ibu nepi ka peuting ayeuna, peuting pamungkas di imah Ibu lantaran isukna Abdi kudu mulang ka lembur. D1 mangrupa mangsa peuting ayeuna basa Abdi ngalamun. A, B, jeung C mangrupa waktu lumangsungna kajadian-kajadian anu kaalaman ku Abdi ti mimiti gawé di dunungan anu kahiji nepi ka kabur tuluy gawé di imah Ibu. D2 mangrupa waktu basa Abdi nyieun kaputusan rék balik ka lembur. E mangrupa ahir carita anu ngagambarkeun beuratna haté Abdi rék ninggalkeun imah Ibu. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén saperti di handap. D1 ----------- A ----------- B ----------- C ----------- D2 ----------- E
(b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Abdi anu ngalaman rupa-rupa pasualan hirup ti mangsa ka mangsa. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang.. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku abdi anu indit ka kota rék néngan pagawéan, disiksa ku dunungan nu galak, panggih jeung dunungan anu bageur, nepi ka kudu balik deui ka lembur mangrupa kajadian-kajadian anu raket patalina. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Abdi. Kajadian-kajadian anu tumiba ka Abdi salila sababaraha taun ti mimiti indit ti lembur nepi ka rék balik deui ka lembur diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon GT-03, aya 12 urang palaku, nya éta Ibu (GT-03:29/2), Abdi (GT-03:29/2), dunungan (GT-03:29/2), rerencangan (GT-03:29/2), putra dunungan (GT-03:30/2), pun adi (GT-03:30/3), wargi (GT-03:30/3), sadérék dunungan (GT-03:31/3), Pun bapa (GT-03:33/2), pun biang (GT-03:33/2), bungsu (GT-03:33/2), jeung tatangga (GT-03:33/2). Tujuh urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana lima urang palaku ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. 141
142 (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ibu jeung Abdi mangrupa palaku utama. Sanajan euweuh paguneman anu sacara langsung ngébréhkeun prosés interaksi antara Ibu jeung Abdi, tapi ngaliwatan pertélaan Abdi ngeunaan Ibu anu jadi objék utama, ieu carita bisa hirup. Sapuluh palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama nya éta GT-03:29/2,GT-03:30/2,GT-03:31/3, jeungGT-03:33/2. Parapalaku anu ngan salaku panglengkep carita atawa ngarojong carita kalawan teu langsung nya éta GT-03:29/2, GT-03:30/3 (pun adi jeung wargi),GT-03:33/2, jeungGT-03:33/1. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya étaIbu, Abdi, pun bapa, jeung pun biang. Sedegkeun anu kaasup kana palaku-palaku antagonis nya éta dunungan, anak dunungan, jeung sadérék dunungan. Palaku Ibu mangrupa palaku protagonis lantaran digambarkeun miboga sipat anu hadé, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Kahadéan-kahadéan Ibu bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. ... Geuning ibu mah tara seueur saur. Upami abdi lepat téh prak ku anjeun dicontoan, sareng éta conto téh ku abdi diregepkeun pisan. (31/4) ... Naha pédah ibu mah ageung kaasih waé ka abdi téh. Ari abdi aya kalepatan, ibu ngawurukan... (32/3) ... Ku ibu abdi dipaparin kasempetan maca rupi-rupi perkawis anu aya patalina sareng abdi salaku awéwé... (33/1) Tina sawatara cutatan di luhur, bisa katitén yén palaku Ibu miboga sipat hadé lantaran nyaah ka Abdi sanajan salaku réncang di imahna. Salian Ibu, palaku protagonis lianna nya éta Abdi. Salaku palaku utama,
abdi miboga sipat anu hadé, éta bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. ... Sanaos abdi ti kampung, atanapi sareng sanaos abdi disebut jalmi bodo, ku margi ari ngaji mah abdi téh da ti leuleutik, ari kana nu haram mah nya sebel baé... (30/2) ... Abdi sok miconggah ka ibu, nanging dina batin abdi tetep waé ajrih... (32/3) ... Hoyong abdi gé janten jalmi anu beunghar, hoyong méré mawéh ka nu teu gaduh... (34/1) Palaku protagonis séjén nyaéta pun bapa jeung pun biang kolot Abdi anu di lembur. Ieu dua palaku teu digambarkeun sacara jelas kaprotagonisanna, tapi ngaliwatan déskripsi palaku utama saperti dina cutatan ieu di handap. Ibu téh mariksa, bilih abdi dipaksa kawin ku pun bapa sareng pun biang. Hatur nuhun kana kahariwang ibu. Saleresna sanés kawin paksa margi abdi téh parantos kenal ti aalit sareng pisalakieun abdi téh... (33/3) Tina cutatan di luhur katitén yén kolotna Abdi teu maksa sangkan kawin jeung hiji lalaki, tapi Abdina sorangan geus apal, matak daék narima sanajan kudu ninggalkeun Ibu. Salian palaku protagonis, dina ieu carpon ogé aya palaku antagonis, nya éta dunungan, anak dunungan, jeung dulurna dunungan. Cutatan anu ngébréhkeun kaantagonisanana bisa katitén dina cutatan ieu di handap. ... Mangga waé galih ku ibu, haok ngamprong ka bujang, goréng budi, komo éta mah putrana anu pameget, da wantun najong sagala rupi ari abdi nuju ngepél téh. (30/2) ... Éstuning abdi téh seubeuh ku sentak seubeuh ku dibaeudan. (31/3) 143
144 ... Éta sadérék dunungan ku sok pipilueun ngabaeudan atanapi nyarékan... (31/3) Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis jeung antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya tilu urang palaku anu miboga watek basajan euweuh palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Ibu, dunungan, jeung Abdi. Sanajan ibu kaasup kana palaku utama, tétéla watekna mah basajan jeung statis. Ieu katitén tina mimiti Ibu panggih jeung Abdi nepi ka rék ditinggalkeun ku Abdi, watekna angger bageur jeung miasih ka Abdi. Kabageuranna éstu angger, teu robah jadi galak atawa jadi teu mikanyaah deui Abdi. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Abdi gé rumaos seueur katuna, nanging piwuruk ibu ti saprak abdi dongkap dugi ka ayeuna abdi badé wangsul, éstu nyerep kana ati sanubari ... (31/4) Palaku Ibu anu ti mimiti panggih jeung Abdi teu elat mapatahan kana hal-hal kahadéan, nepi ka Abdi rék balik deui ka lembur masih kénéh mikanyaah. Salian ti Ibu, palaku dunungan ogé watekna statis, kalakuanna nu goréng ti mimiti dipanggihkeun jeung Abdi nepi ka Abdi kabur ti imahna angger galak. Euweuh parobahan sikep anu matak ngarobah pamadegan Abdi salaku palaku utama. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Kénging sasasih abdi kumawula di dunungan anu ti payun téh. Harita mah sadinten-sadinten téh karaosna asa ku lami pisan... (31/3)
145 Palaku dunungan miboga watek goréng, salian ti mindeng nyarékan jeung ngahina téh, manéhna sok mindeng ogé ningalikeun budi anu teu soméah. Éta lumangsung salila sabulan, tuluy-tumuluy nepi ka Abdi eureun gawé di éta dununganna. Abdi salaku palaku anu watekna teu mekar kalawan dinamis, teu matak ngabalukarkeun statisna eusi carita. Ieu hal lantaran watek-watek parapalaku anu basajan diébréhkeun dina eusi carita anu kompléks. Kajadian-kajadian anu kaalaman ku parapalaku miboga hubungan anu dalit ngawangun hiji carita anu gembleng. Jadi, sanajan euweuh palaku kompléks anu danamis, ieu carpon miboga eusi carita anu hadé. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ibu, Abdi, jeung dunungan mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun réréncangan,putra dunungan,pun adi,wargi,sadérék dunungan,pun bapa,pun biang,bungsu, jeung tatangga kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.13 Data Latar GT-03 Latar No. Kode Data (1) 1. GT-03:29/1 Kamari 2. GT-03:29/2 Waktos éta 3. GT-03:29/2 Harita 4. GT-03:29/2 Dunungan 5. GT-03:29/2 Réncang (2) Data (3) Tpt. Wkt. Sos. (5) (6) (4)
146 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 6. GT-03:29/2 Tamatan SD mah ngarasa bodo 7. GT-03:30/2 Kampung 8. GT-03:30/2 Ngaji 9. GT-03:30/2 Ngarasa gedé dosa upama cicing di (2) (3) (4)
tempat pidorakaeun 10. GT-03:31/1 Bumi dunungan 11. GT-03:31/2 Kota 12. GT-03:31/2 Kabiasaan di lembur, béda jeung kabiasaan kota
13. GT-03:32/2 Bumi Ibu 14. GT-03:32/2 Rumah Sakit 15. GT-03:33/2 Tilu taun 16. GT-03:33/1 Dapur 17. GT-03:33/1 Kamar tamu 18. GT-03:33/1 19. GT-03:33/1 Pangkuleman 20. GT-03:33/3 21. GT-03:34/1 Braga 22. GT-03:34/1 Toko sarinah 23. GT-03:34/1 Dibawa balanja ka toko gedé 24. GT-03:34/2 Ayeuna Jadi jalma bagja Jamban (a) Tempat 13. GT-03:32/2 Bumi Ibu 14. GT-03:32/2 Rumah Sakit 15. GT-03:33/2 Tilu taun 16. GT-03:33/1 Dapur 17. GT-03:33/1 Kamar tamu 18. GT-03:33/1 19. GT-03:33/1 Pangkuleman 20. GT-03:33/3 21. GT-03:34/1 Braga 22. GT-03:34/1 Toko sarinah 23. GT-03:34/1 Dibawa balanja ka toko gedé 24. GT-03:34/2 Ayeuna Jadi jalma bagja Jamban (a) Tempat
Aya sabelas latar tempat dina carpon GT-03 ieu, nya éta kampung(GT-03:30/2) anu mangrupa tempat asal palaku Abdi,bumi dunungan (GT-03:31/1) anu mangrupa tempat gawé Abdi anu teu pikabetaheun, kota (GT-03:31/2) tempat Abdi ngadu nasib gawé bubujang,bumi ibu (GT-03:32/2) anu mangrupa tempat Abdi gawé sanggeus kabur ti imah dunungan saméméhna,Rumah Sakit (GT-03:32/2) nya éta temapat Ibu dirawat basa keur udur. Latardapur (GT-03:33/1), kamar tamu (GT-03:33/1), jamban (GT-03:33/1), jeung pangkuleman (GT-03:33/1) mangrupa tempat-tempat Abdi diajar bébérés. Braga (GT-
03:34/1) jeung Toko Sarinah (GT-03:34/1) mangrupa tempat paranti Ibu balanja. Tina sabelas latar anu luyu jeung tabél di luhur, leuwih diheureutan deui jadi ngan aya tujuh latar tempat, lantaran data GT-03:33/1, mangrupa babagian rohangan di imah Ibu. Jadi geus kawengku ku data latar bumi ibu (GT-03:32/2). (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima latar, nya éta, kamari(GT- 03:29/1), waktos éta (GT-03:29/2), harita (GT-03:29/2), tilu taun (GT- 03:33/2), jeungayeuna (GT-03:34/2). Kamari jeung waktos éta mangrupa waktu basa Abdi mimiti datang ka imah Ibu. Waktu kamari lain mangrupa poé saméméh poé ayeuna, tapi waktu mangtaun-taun anu geus kaliwat tapi lantaran betah nepi ka karasana asa karék kamari. Waktu harita nya éta waktu basa Abdi masih kénéh gawé di imah dunungan anu baheula. Tilu taun mangrupa frekuensi waktu lilana Abdi gawé di imah Ibu. Waktu ayeuna nya éta waktu Abdi kudu niggalkeun Ibu, balik deui ka kampung. (c) Sosial Dumasar kana tabél 4.13 di luhur, bisa katitén yén aya dalapan latar sosial dina ieu carpon. Éta dalapan latar sosial aya anu mangrupa kabiasaan hirup, saperti ngaji (GT-03:30/2). Aya ogé anu patali jeung status sosial saperti dunungan (GT-03:30/2) jeung réncang (GT-03:29/2) anu ngagambarkeun ayana status sosial hiji jalma anu beunghar atawa kelas menengah ka luhur jeung anu kurang mampuh atawa masarakat kelas handap. Salian ti éta latar sosial anu mangrupa sawangan hirup diébréhkeun dina data GT-03:29/2, Abdi boga anggapan yén upama hiji jalma disakolakeun luhur bakal pinter, teu siga manéhna anu ngan tamatan SD nepi ka ngarasa bodo teu bisa nanaon ukur gawé bubujang. Manéhna ogé sawangan yén kabiasaan di kota béda jeung di lembur (GT-03:31/2). 147
148 Konsép séjén anu mangrupa sawangan hirup Abdi nya éta ngeunaan kahayangna hayang jadi jalma beunghar anu bisa nulungan jeung méré ka dulur-dulurna di lembur (GT-03:33/3). Data GT-03:34/1, ngébréhkeun kagiatan dunungan jeung Abdi anu balanja ka toko-toko gedé. Latar sosial anu mangrupa kayakinan ébréh dina data GT-03:30/2, Abdi miboga kayakinan yén manéhna ngarasa gedé dosa upama cicing di tempat pidorakaeun. 4.2.3.2 Unsur Semiotik GT-03 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-03 ngawengku dalapan ikon, 14 indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-03 mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.14 Analisis Unsur Ikon GT-03 No. Kode Data Réferent (3) (1) 1. GT-03:29/1 Lalayu (2) Tipe Interprétasi Ctr Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Ngupamakeun baju (7) sekar kumel/belél anu dipaké ku palaku Abdi. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-03:29/2 Tiis kana ati Dina lahunan dikeukeuweuk tas plastic alit. Eusina mung baju dua setél, kitu gé parantos lalayu sekar. Ngaupamakeun katengtreman ati anu karaa ku palaku Abdi barang mimiti tepung jeung Ibu. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-03:30/2 wuwuh lami wuwuh ngarasa dosa 3. GT-03:30/2 wuwuh lami wuwuh ngarasa dosa 4. GT-03:31/2 Sakola hirup 5. GT-03:31/4 Satutup umur 5. GT-03:31/4 Satutup umur 149 Tipe Interprétasi Ctr Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) Barang ibu mukakeun panto payun téh, ngamanggakeun ka nu ngabantun abdi, ujug-ujug nyep waé karaos tiis kana ati. Nyitrakeun kana kontéks waktu anu beuki lila. Palaku Abdi ngarasa beuki lila gawé di dununganna, ngarasa beuki loba dosa. Ieu katitén dina cutatan di handap. Malih wuwuh lami wuwuh asa ageung dosa cicing baé di tempat anu seueur pidorakaeun mungguh ceuk dina agama Islam mah. Diajar ngeunaan kahirupan. Lantaran rumasa ti lembur sarta loba kateunyaho, palaku Abdi miboga kahayang sangkan gawéna di kota téh bari nimba pangabisa néangan pangaweruh anyar. Tapi waktu di dununganna nu baheula, hal-hal anu teu bisa dipigawé téh lain ngabalukarkeun jadi bisa lantran dipapatahan, tapi malah jadi panyiksa. Ieu katitén dina cutatan di handap. Atuh abdi téh seueur katuna. Upami abdi diwurukan mah, haté bingah nu aya, panginten étang-étang sakola bé di kota téh. Sakola hirup. pisan kana kahadéan palaku Ibu, Abdi ngarasa moal mopohokeun éta kahadéan saumur hirup manéhna. Ieu
150 No. (1) Kode Data Réferent (2) (3) Tipe Ctr Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) katitén dina cutatan di handap. 6. GT-03:31/4 Nyerep
Abdi moal hilap ka ibu satutup umur. Upami parantos téa mah abdi téh asa dijait tina naraka. Nyerep ilaharna dibasakeun kana cai anu asup saeutik- saeutik kana jero taneuh. Dina ieu kontéks, nyerep ngandung harti tembresna kahadéan palaku Ibua kana haté Abdi (éstu katarimakeun). Ieu katitén dina cutatan di handap. 7. GT-03:33/2 Kembang buruan Abdi gé rumaos seueur katuna, nanging piwuruk ibu ti saprak abdi dongkap dugi ka ayeuna abdi badé wangsul, éstu nyerep kana ati sanubari. Meujeuhna cooeun antara 2-4 taun. Anu disebut kembang bururan dina ieu kontéks nya éta budak bungsu palaku Ibu anu geus diurus ti leuleutik ku Abdi. Ieu katitén dina cutatan di handap. 8. GT-03:34/1 Clik putih clak hérang Tilu taun abdi nyarengan ibu. Murangkalih anu bungsu ayeuna parantos kembang buruan. Imagis tina rasa nu wening. Palaku Ibu éstu mikanyaah Abdi kalawan daria. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sok beuki karaos waé ibu mah mikanyaah abdi téh éstu clik putih clak hérang.
151 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-03 aya anu mangrupa indéks réngkak paripolah, gejala fisik, jeung aktualisasi. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.15 Analisis Unsur Indéks GT-03 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-03:29/2 Kabur ti (2) (3) dunungan (4) Réngkak paripolah (5) Indéksikal tina kaayaan dunungan Abdi anu galak. Ieu hal ngabalukarkeun Abdi kabur ti dunungan saméméhna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Dina waktos éta téh abdi kalintang nuju bingungna margi abdi téh sasatna kabur ti dunungan anu ti payun téh. 2. GT-03:30/2 Murel jeung sebel Gejala fisik Lantaran ngambeu daging babi anu dipikaresep ku dunungan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. GT-03:30/3 Hésé mondok 3. GT-03:30/3 Hésé mondok Gejala fisik Hésé mondok mangrupa tanda tina ayana nu dipikiran ku palaku, dina ieu kontéks lantaran Abdi inget ka nu di lembur. Ieu katitén dina cutatan di handap. Unggal wengi abdi téh hésé mondok. Unggal dug ngedeng ngantelkeun sirah kana bantal, pun bapa sareng pun biang, kitu deui pun adi sareng wargi sanésna batur salembur, sok narémbongan.
152 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) 4. GT-03:32/1 Gedé (3) (4) (5) Aktualisasi Luhung kalungguhan jalma darajat sacara vertikal, bisa mangrupa tahapan kahirupan anu bagja. Ieu katitén dina cutatan di handap. Geuning saur ibu téh, abdi téh ku ibu dido'akeun sing gedé darajat. 5. GT-03:31/2 Tara sungkan kana barang gawé Réngkak paripolah Palaku Abdi tara ngarasa horéam kana digawé sanajan dikakaya ku dununganna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ari teu udur mah abdi téh tara sungkan kana barang gawé nanaon ogé. Harita ogé sanaos ceuk paripaos abdi bari dikakaya, abdi téh kana gawé mah ngeureuyeuh waé. 6. GT-03:31/3 Sadinten asa lami Aktualisasi Lantaran dunungan saméhna galak, Abdi ngarasa teu betah cicing di imah dunungan nepi ka waktu anu ukur sapoé ogé karasana lila pisan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 7. GT-03:31/3 Seubeuh Réngkak paripolah Harita mah sadinten-sadinten téh karaosna asa ku lami pisan. Éstuning abdi téh seubeuh ku sentak seubeuh ku dibaeudan. Lantaran Abdi mindeng pisan disentak jeung dibaeudan, mun diupamakeun kana dahar mah nepi ka seubeuhna ku panyarék. Ieu katitén dina cutatan di handap. Éstuning abdi téh seubeuh ku sentak seubeuh ku dibaeudan.
No. Kode Data Réferent (1) 8. GT-03:31/3 Bayeung- (2) (3) yang & sesek 9. GT-03:32/2 Cuang- cieung asa keueung 10. GT-03:33/2 Hésé mondok 11. GT-03:34/1 Tibra manah 11. GT-03:34/1 Tibra manah Tipe (4) Réngkak paripolah Réngkak paripolah Réngkak paripolah 153 Interprétasi (5) Lantaran dulur dunungan sok pipilueun nyarekan, Abdi ngarasa katugenahna beuki nambahan, kaayaan mingkin panas jeung matak eungap lantaran teu bisa ngébréhkeun katugenah anu karandapanna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Éta sadérék dunungan ku sok pipilueun ngabaeudan atanapi nyarékan. Bet asa beuki nambihan bayeungyang sareng sesek. Abdi ngarasa leungiteun lantaran Ibu gering di rumah sakit saminggu, Abdi sorangan di imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nembé ogé Abdi téh saminggu abdi aya di ibu, ibu téh ka rumah sakit. Abdi cuang-cieung asa keueung. Hésé mondok dina ieu kontéks lantaran nineung kana kaayaan- kaayaan pikabungaheun salila Abdi aya di imah Ibu. Sedengkeun sakeudeung deui manéhna kudu balik ka lembur, ningalkeun Ibu. Ieu katitén dina cutatan di handap. Beuki caket ka waktosna wangsul, abdi beuki hésé modok. Abdi hirup bagja upama bisa mulang kanyaah, nurut kana paménta jeung kahayangna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Tiasa mulang kanyaah ka nu jadi sepuh, atuh panginten upami abdi bagja mah panginten tibra manah bapa abdi téh.
154 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (3) 12. GT-03:34/2 Bingah (2) (4) (5) Aktualisasi Pédah rék ngabagjakeun kolot jeung hirup bagja di mangsa nu bakal datang (laki rabi), nedunan paménta kolot. Ieu katitén dina cutatan di handap. Tiasa mulang kanyaah ka nu jadi sepuh, atuh panginten upami abdi bagja mah panginten tibra manah bapa abdi téh. 13. GT-03:34/2 Nalangsa Aktualisasi Pedah rek ninggalkeun Ibu anu sakitu nyaahna. Bet asa moal bisa nahan cimata. 14. GT-03:34/3 Hatur nuhun, ibu 14. GT-03:34/3 Hatur nuhun, ibu lantaran Abdi geus dipikanyaah salila gawé di Ibu. Ungkara hatur nuhun mangrupa tanda tina Abdi anu narimakeun sakur kahadéan Ibu. Ieu katitén dina cutatan di handap. Kana sagala rupi kasaéan ibu, abdimung tiasa ngahaturkeun nuhun. Hatur nuhun, ibu. c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon ngan aya hiji simbol, nya éta simbol tina kaayaan tempat anu pinuh ku panyiksa jeung kanyeri. Ieu bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.16 Analisis Unsur Simbol GT-03 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-03:31/4 Naraka (2) (3) (4) Naraka mangrupa simbol tina tempat nu pinuh ku panyiksaan. Ieu mangrupa gambaran tina kaayaan Abdi anu seubeuh ku panyiksa dunungan.
155 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) Ieu katitén dina cutatan di handap. Abdi moal hilap ka ibu satutup umur. Upami parantos téa mah abdi téh asa dijait tina naraka. 4.2.3.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-03 Tina data-data sosial budaya nu aya di caropn, bisa dipaluruh ajén-inajén sosial budaya saperti anu dipedar ieu di handap. a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.17 Data Ajén Sosial GT-03 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-03:29/2 Dunungan ageung (3) (4) Bnr End Mrl Agm (8) (5) (9) (7) (9) bendu 2. GT-03:30/2 Daging babi 3. GT-03:30/2 Dosa 4. GT-03:30/2 Haram 5. GT-03:32/2 Ngadu'a 6. GT-03:32/3 Dunungan anu mikadeudeuh
7. GT
03:33/1 Dangdan
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya tilu data anu ngandung ajén bebeneran, hiji ajén kaéndahan, lima ajén moral, jeung opat ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran, Moral, jeung Kaagamaan Ajén bebeneran dina ieu carpon patali jeung ajén moral sarta kaagaman. Tina tilu data GT-03:30/2, katitén aya pasualan anu diébréhkeun ku pangarang ngeunaan hubungan antara haramna daging babi, anu bakal
156 ngalantarankeun dosa upama didahar ku hiji jalma anu ngagem agama Islam. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. Ari neda, teu weléh jarijipen. Geuning kitu batur mah, sareng cenah Kristen anjeuna téh. Ari mésér daging nya daging babi ... sanaos abdi disebut jalmi bodo, ku margi ari ngaji mah abdi téh da ti leuleutik, ari kana nu haram mah nya sebel baé. Malih wuwuh lami wuwuh asa ageung dosa cicing baé di tempat anu seueur pidorakaeun mungguh ceuk dia agama Islam mah... (30/2) Tina cutatan di luhur, bisa katitén hubungan antara ajén bebeneran, moral jeung kaagaman dina ieu kontéks. Ngadahar daging babi dianggap salah lantaran méngpar tina ajaran Islam anu ngaharamkeun daging babi. Sacara moral, palaku bisa ngabédakeun mana nu salah jeung mana anu bener lantaran kaimananna geus diipuk ti leuleutik sacara Islam. Jadi, basa aya dina hiji situasi anu salah, waktu manéhna manggihan kajadian yén ngadahar babi téh bener keur umat Kristen, manéhna masih nyekel pageuh kaimanana ku cara teu milu ngadahar daging babi sabab kaimanan nyebutkeun yén ngadahar daging babi mangrupa hiji hal anu kacida salah. Ajén moral lianna, anu teu miboga hubungan dalit jeung ajén bebeneran jeung agama nya éta data GT-03:29/2. Ieu data ngébréhkeun watek dunungan anu gedé ambek. Sikep gedé ambekna dunungan ka bujang mangrupa sikep anu goréng, lantaran luyu jeung kasapukan masarakat dina umumna, jelema boga hak anu sarua pikeun narima perlakuan adil ti papada jalma lianna. Béda jeung sikep palaku Ibu dina data GT-03:32/3 anu bageur jeung mikanyaah jalma lian sanajan manéhna saukur bujang. Ajén kaagamaan kapanggih ogé dina data GT-03:32/2, anu ngébréhkeun sikep palaku anu salawasna muntang jeung ménta ka Gusti Nu Maha Suci. 2) Ajén Kaéndahan DataGT-03:33/1 anu mangrupa data ajén kaéndahan hiji-hijina dina ieu carpon méré gambaran ngeunaan éstétika dina diri wanoja. Dangdan mangrupa hiji hal anu dianggap penting ku palaku Ibu, sabab sangkan katingali sieup jeung matak ngirut. Tangtna waé, palaku Ibu
ngajarkeun Abdi cara dangdan anu teu kaleuleuwihi, tapi dangdan anu luyu jeung kapribadian sarta kabutuhan. b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon GT-03, bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.18 Data Ajén Budaya GT-03 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-03:30/2 Kristen 2. GT-03:30/2 Ngaji 3. GT-03:30/2 Islam 4. GT-03:30/2 Anak dunungan najong réncang 5. GT-03:30/3 Gusti Nu Maha (2) (3) T É A Sn K Sl (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(9)
Asih
6. GT
03:30/3 Dunungan ngakaya réncang
7. GT-03:32/2 Gusti Nu Maha Suci Ibu nu mikadeudeuh Abdi Ibu nu sok ngawurukan 10. GT-03:34/1 Hayang méré 8. GT-03:32/3 9. GT-03:32/3
mawéh ka nu teu boga
11. GT-03:34/2 Nurut ka kolot 12. GT-03:32/3 Néangan pangalaman gawé ti lembur ka kota
13. GT
03:33/1 Cara nyanghareupan sémah
14. GT
03:33/1 Cara natangga
157
158 Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya hiji ajén téori, hiji ajén ékonomi, lima ajén agama, dua ajén kawasa, jeung genep ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon patali ogé jeung ajén ékonomi, nya éta ngeunaan masarakat ti lembur anu naréangan gawé ka kota (GT-03:32/3). Salah sahijina aya dina gambaran palaku Abdi, awéwé urang kampung anu ngadon bubujang ka kota. Ieu hal balukar tina héséna néangan gawé di lembur, ditambah kaayaan ékonomi anu jauh tina cukup keur hirup sapopoé. Sanajan palaku Abdi teu kacaritakeun boga niat pindah atawa rék matuh di kota, tapi niatna keur néangan kipayah, konsép ékonomi ngeunaan lapangan kerja anu kawatesanan di daérah pilemburan cukup miboga alesan dipaké di dieu. Sacara logika, upama di lembur Abdi loba lapangan pagawéan, geus tangtu moal kudu jauh-jauh néangan kipayah ka kota. Tapi, tina data anu ditétélakeun ku Rusli (1996, kc. 141) yén prosés urbanisasi ngaronjat nepi ka 22,3 % ti taun 1980-an (ieu carpon medal taun 1984). Sacara teu lagsung, ieu hal méré gambaran ngeunaan kaayaan sosial dina mangsa harita. 2) Ajén Agama Data anu miboga ajén agama nya éta tilu data GT-03:30/2, nétélakeun sacara lugas ngeunaan babandingan antara ajaran agama Islam jeung Kristen. Dina ieu kontéks, Abdi anu agamana Islam gawé di dunungan anu agamana Kristen. Dina eusina nyaritakeun yén dununganna sok ngadahar daging babi anu ku umat Islam kalawan saklek diharamkeun. Data GT-03:30/3 jeung GT-03:32/2 ngébréhkeun sifat Allah anu Maha Suci jeung Maha Asih anu diungkarakeun ku Abdi salaku palaku protagonis anu teu elat ngadu'a ka Alloh.
159 3) Ajén Kawasa Data GT-03:30/2 ngébréhkeun paripolah anakna dunungan anu wani najong Abdi duméh ngarasa kawasa lantaran kolotna dunungan Abdi. Ajén kawasa saperti kieu mangrupa ajén anu goréng sabab aya sipat-sipat anu sakuduna teu dipilampah ku hiji jalma lantaran saéstuna papada jalma kudu silihajénan. Data GT-03:30/3 ngébréhkeun dunungan anu ngakaya réncang sacara vérbal jeung mental (psikologis). Abdi mindeng dicarékan jeung dihina ku dununganna lantaran gawéna teu kapaké. 4) Ajén Solidariras Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta GT-03:32/3,GT- 03:32/3, GT-03:34/1, GT-03:34/2, GT-03:33/1, jeung GT-03:33/1. Dua data GT-03:32/3 ngébréhkeun kanyaah Ibu salaku dunungan ka Abdi ku cara mapatahan hal-hal anu can bisa dipigawé ku Abdi. Upamana salah, Iu tara ngambek malah sok ngabenerkeun jeung mapatahan deui. Data GT- 03:34/1 mangrupa kahayang Abdi upama jadi jalma beunghar hayang méré jeung nulugan ka nu teu boga. Data GT-03:34/2 miboga ajén solidaritas lantaran ngébréhkeun kanyaah anak ka kolotna ku cara jadi jelema anu bagja sangkan kolotna ogé bagja. Dina dua data GT-03:33/1, ngébréhkeun ayana ajén solidaritas anu mangrupa silih ajénan jeung jalma lianna, dina ieu hal tatangga atawa sémah anu datang ka imah. Jadi, konsép kanyaah jeung silih ajénan jeung papada jalma, lantaran unggal individu dina hiji kelompok masarakat hirup babarengan sacara sosial. 4.2.4 "Angin Sawah" (GT-04) 4.2.4.1 Struktur Carita GT-04 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta antara lalaki jeung awéwé. Konsép kamanusaan ngeunaan cinta dina ieu carpon, mangrupa konsép heureut. Nilik kana sinopsis di luhur, eusi caritana ngeunaan wanoja anu mikahayang hiji lalaki, tapi lalaki séjén anu
160 mikahayangna teu diperhatikeun sanajan kanyaahna geus katarima ku manéhna jeung kolotna. Ahirna ieu wanoja milih lalaki anu mikanyaah manéhnana, sabab lalaki anu dipikanyaah ku manéhna malah salingkuh. Téma saperti kieu mangrupa téma basajan anu ilahar kapanggih dina karya-karya sastra lianna. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép rasa cinta sapasang manusa. "Emh, resep nya, kang Otang mah bageur! Sagala ngabantu ka pimitohaeun téh!" (37/5) "Tah... tah, pédah boga nu anyar, nyah? Lain sirik Acih mah, ngan kadé Ilah sing asak pamilih, ulah abong kéna it u aya onjoyna ti Kang Otang... (38/3) Seblak... haté Ilah nyeblak. Boa enya Alan téh boga deui kabogoh matak tara embol-embol gé... (39/8) ... Tétéla Alan téh jeung mojang geulis. Mun kitu, omongan Acih téh lain jijieunan... (41/3) ... Daun paré tingkérésék, kararas patingkorosak, tangkal jagong tingarulang, kawas nu ngabagéakeun ka waruga nu kungsi midua haté. (43/7) Téma cinta karasa tina sawatara cutatan di luhur, anu ngébréhkeun ayana panyangka, rasa timburu, jeung haté anu paheut kana kaputusanna. Nu maca ogé diajak nyindekkeun yén teu salawasna anu leuwih onjoy téh anu panghadéna. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-04 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita.
Ieu carita dimimitian ku gambaran kagiatan palaku Ilah di dapur (A). Basa aya Acih datang, maranéhna ngawangkongkeun perkara Otang jeung Alan, dua jajaka anu ngadeukeutan Ilah. Salila ngawangkong, lamunan Ilah pulang-anting ka Alan jeung Otang, ieu mangrupa téhnik flash back (D1). Palaku Acih miboga kalungguhan keur malikkeun galur ka mangsa kiwari (B), upama Ilah anteng teuing ngalamun. Téhnik flash back loba dipaké keur nyusun galur mundur, ogé pikeun méré gambaran ngeunaan kajadian-kajadian anu geus kaalaman ku palaku (D2). Sanggeus kitu maju deui ka mangsa kiwari (C), tuluy dipungkas ku Ilah anu nangtukeun pilihan haténa ka Otang (E). Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- D2 ---------- C ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlahna, ieu carpon maké galur tunggal, nya éta ngagunakeun hiji galur pikeun museurkeun paniténnu maca kana eusi carpon.Éta hal katitén ti mimiti carita nepi ka ahir carita éstu nyaritakeun palaku Illah. Dina konflik ogé mangrupa konflik batin anu kaalaman ku Ilah salaku palaku utama. Nu maca diajak nuturkeunkajadian-kajadian anu kaalaman ku palaku nepi ka ahir carita. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Carpon GT-04 kaasup kana galur padet, éta dumasar kritéria kepadatanna. Lantaran kajadian-kajadian anu diébréhkeun ku pangarang dalit patalina jeung inti carita, dina ieu hal tangtuna waé kajadian-kajadian anu aya hubunganna antara Ilah, Alan, jeung Otang. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur penokohan. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon galurna museur kana palaku utama nya éta Ilah. Sanajan aya palaku séjén nya éta Alan jeung Otang, tapi 161
162 tujuan dimunculkeunna ieu dua palaku nya éta pikeun ngarojong konflik anu kaalaman ku Ilah. Palaku Acih ogé digunakeun pikeun ngahangkeutkeun konflik anu aya dina ieu carita. 2) Palaku Dina ieu carpon GT-04 aya sapuluh urang palaku, opat urang palaku méré pangrojong kana eusi katut gaur carita, sésana saukur disebut dina paguneman palaku, tapi euweuh pangaruhna kana galur utama carita. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, aya saurang palaku utama dina ieu carpon GT-04, nya éta Ilah. Pikeun ngarojong konflik palaku utama, aya palaku Alan, Otang, jeung Acih anu aktif ngarojong pasualan dina ieu carita. Ilah nya éta wanoja anu keur bingung nyokot kaputusan milih pisalakieun. Otang anubageur daék babantu tatanén ka kolot, tapi teu siga Alan anu kasép jeung boga kalungguhan di kantorna. Acih, palaku tambahan anu ngahangkeutkeun pamadegan Ilah ngeunaan dua urang lalaki anu deukeut jeung Ilah. Acih méré gambaran ngeunaan Alan anu sok ngaheureuykeun awéwé jeung Otang anu sakitu bageurna ka pimitohaeun. Sanajan aya dina paguneman jeung palaku utama, palaku Abah jeungEma teu méré kontribusi kana inti galur carita. Palaku-palaku tambahan lianna, saperti ibu Camat,Kang Eman,Ceu Oti,jeung mojang geulis,mangrupa palaku pasif anu saukur disebut ku palaku aktif dina eusi paguneman antartokoh. Ieu hal bisa katitén dina sawatara cutatan paguneman di handap. ... "Tah... tah, enya Panca tugas téa, nu kamari dipidatokeun ku ibu Camat, nya!" (36/9) "Tapi kamari basa Acih ngaliwat ka hareupeun bale désa, Alan keur diuk pagégéyé jeung mojang geulis..." (39/7)
163 "Teuing atuh... da Kang Éman téh teu beunang dipercaya. Luak-léok teu puguh. Pajar cenah sok ngalékor baé di imah Ceu Oti, randa urang kulon téa." (40/6) Tina cutatan-cutatan di luhur bisa katitén yén euweuh prosés interaksi antara palaku utama jeung palaku-palaku tambahan anu disebutkeun dina eusi paguneman. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya étaIlah,Acih, jeungOtang. Sedengkeun anu jadi palaku antagonisna nya éta Alan. Palaku Ilah anu protagonis bisa katitén tina gesitna nataharkeun kadaharan keur nganteuran kolotna di kebon. Katitén ogé dina waktu keur mapatahan Acih, saperti dina ieu cutatn di handap. "Ih... sing sabar wé, sing pasrah, keun tong mikiran baé Kang Éman da mun bener mah pijodoeun Acih engké gé moal kamana jigna!" (41/1) Palaku Acih anu protagonis méré gambaran sikep déwasa dina nyanghareupan pasualan babaturanna, manéhna ogé bisa méré bongbolongan kana pasualan anu keur karandapan ku Ilah, ieu bisa katitén tina cutatan ieu di handap. "Ceuk pikiran Acih mah geus wé tongdipikiran Alan mah! Mending gé sanghareupan Kang Otang. Leuwih hadé mun buru-buru kawin. !" Palaku Otang anu kaasup kana palaku protagonis digambarkeun ku palaku séjén, saperti katitén dina cutatan ieu di handap. "Emh... resep nya, Kang Otang mah bageur! Sagala ngabantu ka pimitohaeun téh." (37/5) "Geuning... basa di kulon keur kuriak, Kang Otang mah ngaleu wé magawé di sawah Ilah!" (37/7)
164 Palaku antagonis dina ieu carpon nya éta Alan, lalaki kasép jeung boga kalungguhan anu ngadeukeutan Ilah. Tapi, manéhna boga kalakuan anu goréng, nya éta cunihin jeung nganggap awéwé saukur kaulinan anu bisa dideukeutan jeung dijauhan sangeunahna, malah nepi ka kungsi kajadian Alan boga niat goréng ka Ilah. Ieu bisa katitén dina sawatara cutatan di handap, anu mangrupa pertélaan pangarang, ungkara palaku séjén, jeung eusi pikiran palaku utama. "Tah... tah, pédah boga nu anyar, nyah? Lain sirik Acih mah, ngan kadé Ilah sing asak pamilih, ulah abong kéna it u aya onjoyna ti Kang Otang. Can puguh Lah, boa manéhna mah ngan ukur hayang ngulinkeun wungkul!" (38/3) "Sing percaya, Kang Alan moal jalir jangji, asal Ilah ulah linghas teuing atuh!" pokna beuki haroshos. Manéhna teterejelan, tapi éléh tanaga, teu bisa nandingan tanaga lalaki Alan nu sakitu sembadana. Manéhna teu walakaya... (38/4) "Tapi kamari basa Acih ngaliwat ka hareupeun bale désa, Alan keur diuk pagégéyé jeung mojang geulis..." (39/7) Seblak... haté Ilah nyeblak. Boa enya Alan téh boga deui kabogoh matak tara embol-embol gé... (39/8) ... Tétéla Alan téh jeung mojang geulis. Mun kitu, omongan Acih téh lain jijieunan... (41/3) Palaku-palaku séjén teu kaasup kana palaku protagonis atawa antagonis. Lantaran pangarang teu nembrakkeun sikep jeung eusi pikiran palaku tambahan lianna. Éta hal miboga tujuan sangkan nu maca museurkeun paniténna ka palaku utama. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya saurang palaku anu watekna kompléks jeung tilu urang palaku anu wateknabasajan. Ilah mangrupa palaku anu miboga watek kompléks. Paripolah pamadegan Ilah anu barobah ngébréhkeun kompéksitas watekna. Dina hiji waktu, Ilah jadi awéwé anu déwasa, bisa ngawasa konsép pangaweruh jeung
salaku awéwé. Ilah ogé bisa jadi awéwé anu miboga pamikiran matérialistis duméh kairut ku Alan. Tapi salaku awéwé anu boga haté sénsitif, manéhna tetep ceurik waktu ningali kanyataan anu pikanyerieun haténa. Pangarang ngébréhkeun ieu hal saperti dina sawatara cutatan ieu di handap. "Hih... pan urang mah awéwé, calon ibu rumah tangga. Ngurus imah, salah sahiji kawajiban ibu rumah tangga. Pan salaku wanita urang kudu bisa ngalaksanakeun pancatugas." (36/8) Watek Ilah anu kagambar dina cutatan di luhur nya éta watek anu tangguh jeung tanggung jawab. Manéhna sadar yén salaku awéwé anu bakal jadi ibu rumang tangga, manéhna boga kawajiban pikeun ngurus imah. Tapi, karakterna robah jadi awéwé anu matré sabab sérab ku jabatan Alan anu boga kalungguhan di tempat gawéna. Ieu katitén dina cutatn di handap. ... tuda Alan mah lain jalma joré-joré. Nya kasép nya urang kota, ditambah boga kadudukan lumayan salaku mantra BRI. Saha mojangna nu teu bakal kapincut. (39/8) Salaku awéwé anu leuwih dominan ngagunakeun haté daripada logika, basa Ilah panggih jeung Alan babarengan jeung hiji mojang, manéhna ngarasa dihina jeung diheureuykeun ku Alan nepi ka ceurik lantaran ambek. Ceurikna Ilah ogé lantaran ngarasa hanjakal lantaran geus teu nganggap Otang. Ieu hal bisa katitén dina cutatan di handap. ... Basa Alan ngaliwat ka hareupeun Ilah manéhna ukur ngarérét meueusan, tuluy ngabalieur... Teu karasa cipanonna bet ngalémbéréh mapay pipi... (41/3) Tina sawatara cutatan di luhur, katitén watek Ilah anu mekar sacara dinamis. Parapalaku basajan watekna leuwih statis, saperti Acih, Alan jeung Otang anu sacara ésénsial teu ngalaman parobahan watek, angger, datar jeung teu mekar nepi ka ahir carita. Sanajan saméméhna palaku Alan kacaritakeun bageur tuluy robah jadi atah anjang, éta lain mangrupa 165
166 parobahan watek lantaran bageurna Alan mangrupa cara keur meunangkeun Ilah jeung hayang kaalem ku bapana Ilah. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ilah, Acih, Otang, jeung Alan mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun ibu Camat, Kang Éman, jeung Ceu Oti kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita carpon GT-04, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.19 Data Latar GT-04 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 1. GT-04:35/1 2. GT-04:35/2 3. GT-04:35/2 4. GT-04:36/1 5. GT-04:37/8 6. GT-04:37/7 7. GT-04:37/7 8. GT-04:38/4 9. GT-04:38/4 10. GT-04:38/4 11. GT-04:38/4 12. GT-04:38/4 (2) 13. GT-04:38/4 14. GT-04:39/2 15. GT-04:41/2 16. GT-04:41/3 17. GT-04:42/3 (3) Cai Dapur Hareupeun hawu Tonggoheun imah Pipir hawu Kulon Sawah Kampung Kota Engké Ayeuna Saminggu ka tukang Imah ilah Sataun ka tukang Kebon Jalan aspal Bale-balé saung (4)
167 Latar
No. Kode Data Data
Tpt. Wkt. Sos.
(1) 18. GT
04:42/8 19. GT
04:43/7
(2)
Landeuh Beurang
(4)
(6) (a) Tempat Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén yén aya opat belas latar tempat dina ieu carpon GT-04, nya éta cai (GT-04:35/1) anu mangrupa tempat Ilah ngisikan jeung ngala cai,dapur anu ngawengku pipir hawu jeunghareupeun hawu (GT-04:35/2) mangrupa tempat Ilah nataharkeun asakan keur nganteuran kolotna. Ieu latar ogé jadi salah sahiji tina dua tempat utama lumangsungna carita. Dapur mangrupa tempat Ilah jeung Acih ngawangkongkeun pasualan ngeunaan Alan, Otang, Éman, jeung hal-hal lianna anu patali jeung maranéhna salaku awéwé. Latar tonggoheun imah (GT-04:36/1) mangrupa tempat Acih ngageroan Illah. Kulon (GT-04:37/8) mangrupa tempat ayana imah Otang.Sawah (GT-04:37/7) mangrupa tempat tatanén kolotna Ilah anu sok dibantuan ku Otang. Kampung jeung kota (GT-04:38/4) mangrupa tempat anu jadi babandingan kahirupan. Kampung mangrupa lembur tempat Ilah jeung Otang matuh. Kota nya éta tempat asal Alan.Imah Ilah (GT-04:41/2) dina ieu data nya éta tempat nyaritakeun Alan anu nganjang ka Ilah.Kebon (GT-04:41/2) nya éta tempat Abah jeung Emana Ilah digawé. Jalan aspal (GT-04:41/3) mangrupa jalan anu diliwatan ku Ilah basa rék nganteuran ka kebon. Di jalan ogé Ilah panggih jeung Alan bari ngaboncéng awéwé.Bale-balé saung (GT-04:42/3) mangrupa tempat Ilah ngécagkeu aisan jeung téko, di dinya ogé nu garawé rék dalahar. Landeuh (GT- 04:42/8) mangrupa tempat utama anu kadua dina ieu carpon, di landeuh Otang jeung Ilah pada-pada sadar yén maranéhna ngarasa salah geus midua haté. Di éta tempat rasa cinta tumuwuh deui.
168 (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima latar, tilu latar miboga kode GT-04:38/4 anu sarua lantaran aya dina paragrap anu sarua, nya éta engké, ayeuna, jeung saminggu ka tukang. Data GT-04:39/2 nya éta sataun ka tukang, anu mangrupa waktu Ilah mimiti wawuh ka Alan. Waktu beurang (GT-04:43/7) nya éta waktu Ilah nganteuran kolotna jeung Otang di kebon. Ieu waktu ogé mangrupa lumangsungna kajadian inti. Engké mangrupa waktu anu boa bakal karandapan ku palaku Alan, ninggalkeun Ilah di kampung. Ayeuna, mangrupa mangsa alan geus ngajauhan Ilah bari ngolémbar ka awéwé lian. Saminggu ka tukang mangrupa waktu umangsungna kajadian basa Alan ngolo Ilah sangkan daék nganteur kahayangna. (c) Sosial Carpon GT-04 miboga dua latar sosial, nya éta Alan nu jadi mantri BRI miboga status sosial anu luhur, jeung kaayaan kulawarga Ilah anu patani. Ieu ststus sosial anu béda ngabalukarkeun béda ogé pola pikir jeung cara nyawang kahirupan dumasar puseur sawangan palakuna. 4.2.4.2 Unsur Semiotik GT-04 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-04 ngawengku genep ikon, jeung salapan indéks. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-04 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.20 Analisis Unsur Ikon GT-04 No. Kode Data Réferent (1) (3) 1. GT-04:38/3 Nu anyar (2) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Mangrupa tanda ikon anu ngébréhkeun ngeunaan Interprétasi (7)
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-04:38/3 Ngulinkeun 3. GT-04:38/3 Asak 4. GT-04:40/12 Luak-léok Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) lalaki atawa kabogoh anyar. Ieu katitén dina cutatan di handap. Tah... tah, pédah boga nu anyar nyah?... Teu enyaan, mikabogoh ngan keur heureuy wungkul. Ilah anu ngarasa can yakin bisa narina Otang, keur deukeut jeung Alan. Tapi Acih ngomat- ngomat sangkan teu gampang percaya ka Alan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Can puguh Lah, boa teuing manéhna mah ngan hayang ngulinkeun wungkul. Dina ieu kontéks, asak mangrupa tanda tina hangkeutna hasil mikir anu bener-bener. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... lain sirik Acih mah, ngan kadé Ilah sing asak pamilih, ulah abongkéna itu aya onjoyna ti Kag Otang.
Dina ieu kontéks ditujukeun ka palaku Kang Éman, beubeureuhna Acih anu teu beunang dipercaya lantaran sok mindeng ka imah Ceu Oti. Ieu katitén dina cutatan di handap. 169
170 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) 5. GT-04:40/14 Aya maksud Interprétasi (7) Teung atuh da Kang Éman téh teu bia dipercaya. Luak-léok teu puguh. Pajar cenah sok ngalékor baé di imahna Ceu Oti, randa urang kulon téa. Sangakn teu togmol nyebutkeun puasa, ilaharna cukup ku nyebutkeun aya maksud upama ditiah dahar. Nu nawaran geus ngarti yén éta magrupa tanda tina puasa. Ieu katitén dina cutatan paguneman di handap. Pék atuh Acih bisi rék dahar! Ah, moal! Keur aya maksud. 6. GT-04:43/7 Angin beurang Angin beurang mangrupa ikon tina ayana hiliwih hawa anu matak niiskeun awak. Dina ieu kontéks, angin beurang mangrupa tanda ayana kabagja anu bakal kasorang sanggeus haté jeung pikiran pada- pada panas jeung sumpek. Angin asih ti Otang keur Ilah. Ieu katitén dina cutatan di handap. Otang ngojéngkang ngadeukeutan. Deukeut pisan. Hiur angin ngahiliwir. Angin beurang nu mépés rasa bayeungyang.
171 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-04 aya anu mangrupa indéks réngkak paripolah, gejala fisik, jeung aktualisasi. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.21 Analisis Unsur Ikon GT-04 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-04:37/8 Tulus (2) (3) (4) Réngak paripolah (5) Kontéks tulus dina ieu pertélaan mangrupa istilah séjén pikeun kawin atawa dilamar. Acih nanya ka Ilah lantaran manéhna ningali yén Ilah jeung Otang geus tingal ngajadikeun. Ieu katitén dina cutatan paguneman Ilah jeung Acih di handap. 2. GT-04:38/3 Madeg mayong Réngak paripolah "Rék iraha tulusna, Lah?" "Naon téa?" "Kawinan...!" Mandeg mayong mangrupa tindakan jalma anu teu bisa nyokot kaputusan lantaran patali jeung pilihan. Dina ieu kontéks carita, Illah anu mandeg mayong téh, lantaran can bisa milih pisalakieun antara Otang jeung Alan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. GT-04:39/8 Nyeblak Aktualisasi Teuing atuh, asa mandeg mayong. Nyeblak mangrupa rasa anu dibalukarkeun ku ayana katugenah lantaran inget atawa mikanyaho hiji hal anu matak tugenah. Dina ieu kontéks, anu nyeblak téh nya éta
172 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-04:39/8 Panas 5. GT-04:39/8 Handeueul Tipe (4) Aktualisasi Aktualisasi Interprétasi (5) Ilah lantaran meunang béja ti Acih, Alan kungsi katingali diuk pagégéyé jeung mojang geulis. Ieu katitén dina cutatan di handap. Seblak... haté Ilah nyeblak. Boa enya Alan téh boga deui kabogoh matak tara embol-embol gé. Panas mangrupa tanda tina ayana rasa anu ngahéab tina sumberna. Dina ieu kontéks, panas anu karasa ku Ilah nya éta panas haténa lantaran timburu, Alan kanyahoan jeung awéwé séjén. Ieu katitén dina cutatan di handap. Boa enya Alan téh boga deui kabogoh matak tara embol-embol gé. haténa asa panas. Rasa handeueul anu kaalaaman ku Ilah mangrupa balukar tina salingkuhna Alan jeung mojang séjén. Salian ti éta, anu manghanjakalkeunna téh, ku Ilah Alan geus dianggap lain lalaki sambarangan anu kasép, urang kota, jeung boga kalungguhan di tempat gawéna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Aya rasa handeueul anu nyangkark dina dadana. Tuda Alan téh lain jalma
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 6. GT-04:41/3 Ngarérét meueusan, tuluy ngabalieur 7. GT-04:41/3 Keuheul Tipe (4) Réngak paripolah Aktualisasi 173 Interprétasi (5) joré-joré. Nya kasép nya urang kota, ditambah boga kadudukan lumayan salaku mantra BRI. Gerak panon anu ngarérét bari tuluy ngabalieur mangrupa paripolah anu nandakeun ayana katugenah, tapi teu dibasakeun kalawan lisan. Dina ieu kontéks, basa Ilah papanggih jeung Alan nu keur ngaboncéng awéwé séjén, Alan ukur ngarérét meueusan bari tuluy ngabalieur geus jadi jawaban yén Alan geus embung deui miboga hubungan jeung Ilah. Katarimana ku Ilah, éta paripolah téh karasa mangrupa hinaan jeung cara pikeun ngaheureuykeun haténa wungkul. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Basa Alan ngaliwat ka hareupeun Ilah manéhna kur ngarérét meueusan, tuluy ngabalieur. Nyel haté Ilah keuheul, asa dihina jeung diheureuykeun. Kakeuheul Ilah dibalukarkeun lantaran panggih jeung Alan anu nyapirakeun manéhna. Disebut nyapirakeun duméh manéhna geus lila teu nepungan, sakali panggih geus jeung awéwé lian. Ieu katitén dina cutatan di handap.
174 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 8. GT-04:41/3 Leumpang beuki ngungkug 9. GT-04:41/3 Cipanon ngelémbréréh 9. GT-04:41/3 Cipanon ngelémbréréh Tipe (4) Réngkak paripolah Interprétasi (5) Nyel haté Ilah keuheul, asa dihina jeung diheureuykeun. Paripolah jalma anu leumpang mémang miboga ma'na anu béda. Saperti dina ieu kontéks, ditétélakeun Ilah anu leumpangna beuki ngungkug sanggeus panggih jeung Alan anu ngaboncéng awéwé séjén. Leumpang ngungkug mangrupa leumpang tungkul bari segut sarta teu rurat-rérét ka sisi ka gigir. Dina ieu kontéks, Ilah lain wungkul segut tapi ogé lantaran nahan kaambek jeung kanyeri haténa. Ieu katitén dina cutatan di handap. Jajantungna asa aya anu ngaréraban. Leumpangna beuki ngungkug. Cipanon anu ngalémbéréh mangrupa tanda indéksikal tina ayana kasedih atawa kaambek anu karandapan ku hiji jalma. Dina ieu kontéks, Ilah ceurik lantaran nyeri haté ku Alan jeung boga karumasa salah geus midua haté ti Otang. Ieu katitén dina cutatan di handap. Teu karasa cipanonna bet ngalémbéréh mapay pipi. Dina implenganana nyipta- nyipta tangtungan Alan tapi
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 10. GT-04:42/10 Panonna neges-neges 11. GT-04:43/4 Ngabalieur Tipe (4) Réngkak paripolah Aktualisasi 175 Interprétasi (5) weléh teu ngajirim. Nu ngajénggélék ngan waruga Otang anu keur luut-léét késang. Gerak panon anu neges- neges dina kontéks Ilah ningalikeun Otang anu keur ngoréd, tujuanna lain hayang atra kana anu keur ditingalina, tapi Ilah ngararasakeun rasa dina haténa ka nu atra dedegan jeung deudeuhna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Bréh Otang keur ngagecruk ngoréd, nganggeuskeun hanca anu kari sajuru deui. Keteyep Ilah ngadeukeutan. Panonna neges-neges waruga nu keur jongjon ngagecruk. Ngabalieur dina data GT- 04:41/3, béda hartina jeung ngabalieur dina kontéks ieu wacana. Ngabalieur di dieu, nya éta waktu Ilah ngarasa teu kuat paadu teuteup jeung Otang anu seukeut lir mikanyaho sakur eusi haté Ilah. Ieu katitén dina cutatan di handap. Teup... panonna neuteup kana beungeut Ilah nu beureum lantaran kapanasan. Ilah ngabalieur, teu uat nadah paneuteup Otang nu asa naranjangan eusi haténa.
176 4.2.4.2 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-04 a. Ajén Sosial Ajén sosial anu aya dina carpon GT-04, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.22 Data Ajén Sosial GT-04 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-04:36/10 Awéwé kudu jadi (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) (8) anggota masyarakat nu hadé
2. GT-04:36/10 Awéwé kudu jadi pangjaring salaki 3. GT-04:36/10 Awéwé kudu bisa ngatur rumah tangga
4. GT-04:36/10 Awéwé kudu bisa ngatik budak
5. GT-04:36/10 Awéwé kudu bisa ngatur turunan
6. GT-04:37/5 Kang Otang bageur 7. GT-04:40/15 Puasa sunat
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya lima data anu ngandung ajén bebeneran sakaligus miboga hubungan sacara langsung jeung ajén moral, nya éta bisa katitén dina data GT-04:36/10. Ieu data moboga kode anu sarua lantaran aya dina kaca jeung paragraph anu sarua. Salian ti éta, ieu carpon ogé miboga hiji ajén moral anu euweuh hubunganna jeung ajén bebeneran, sarta hiji ajén kaagamaan. Ieu carpon teu miboga ajén kaéndahan. 1) Ajén Bebeneran jeung Ajén Moral Lima ajén bebeneran anu patali jeung ajén kaagamaan nya éta ngeunaan lima kawajiban awéwé salaku ibu rumah tangga, nya éta yén awéwé téh kudu jadi anggota masyarakat nu hadé,kudu jadi pangjaring salaki,kudu bisa ngatur rumah tangga,kudu bisa ngatik budak, jeungkudu
bisa ngatur turunan. Ieu hal ditétélakeun ku palaku Ibu camat, anu ditepikeun deui ku palaku Ilah ka Acih. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Heeh..., pan urang sanggup ngalaksanakeun éta pancén. Kudu jadi pangjaring nu jadi salaki, kudu bisa ngatur rumah tangga, kudu bisa ngatik budak, kudu bisa ngatur turunan, jeung kudu bisa jadi anggota masarakat nu hadé," cek Ilah mani norolang...(36/10) salaku wanita kudu Tina cuatatn di luhur katitén yén awéwé boga kalungguhan anu penting di kulawarga jeung masarakat. Di kulawaraga, awéwé kudu bisa jadi pangjaring salaki anu ngingetan upama salah, anu ngarojong kana kahadéan, jeung anu satia dina kaayaan susah jeung senang. Salian ti éta, awéwé kudu bisa ngatur rumah tangga, ngurus imah jeung ngatur lar- supna duit keur kabutuhan rumah tangga. Perkara ngatur turunan, mangrupa tanggung jawab babarengan antara salaki jeung pamajikan. Salian di kulawarga, awéwé ogé kudu jadi anggota masarakat anu hadé. Ieu hal patali jeung kalungguhan manusa salaku mahluk sosial. Dina hirup kumbuhna, hiji jalma geus tangtu bakal merlukeun jalma lian keur lumangsungna hirup. Patali jeung ajén bebeneran, ieu kawajiban-kawajiban awéwé téh dianggap bener ku kelompok masarakat lantaran nyoko kana peran dan fungsi awéwé sacara umum. Éta hal aya patalina jeung ajén moral, sabab nyindekel kana unsur kahayang hiji jalma pikeun lumangsungna kahirupan anu tengtrem nurutkeun kasapukan balaréa. 2) Ajén Moral Ajén moral séjén anu euweuh patalina jeung kawajiban awéwé nya éta ngeunaan sikep bageurna Otang ka pimitohaeun. Ieu miboga ajén moral lantaran sacara sosial, minantu lalaki di masarakat patani kudu bisa ngolah tanah sabab mangrupa hiji-hiji tempat nyiar kipayah keur kahirupan sapopoé. Jadi, lain perkara bageur henteuna atawa bener 177
178 salahna, tapi mangrupa wujud tina pertélaan yén hiji lalaki anu bisa ningalikeun kamampuhna ngurus tatanén ka pimitohaeun, dianggap bisa tanggung jawab ka kulawarga upama engké jadi minantu. Snajan ieu pamadegan mangrupa pamadegan anu heureut, tapi di masarakat anu pakasaban utamana tatanén, pamadegan saperti kieu dianggap bisa dipaké pikeun ngajén hiji jalma. Salian ti keur lalaki, awéwé ogé ilahar diajén gawéna dumasar kana kamampuhna ngurus salaki jeung gurus anu gawé. 3) Ajén Kagamaan Data GT-04:40/15 ngébréhkeun ngeunaan puasa sunat anu miboga ajén kaagamaan. Dina ieu carita, Acih anu ngalaksanakeun puasa sunat sangkan tinekanan sagala pamaksudan. b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon GT-04, bisa katitén dina tabél data ieu di handap. Tabél 4.23 Data Ajén Budaya GT-04 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) (3) 1. GT-04:36/9 Pancatugas 2. GT-04:37/5 Mantuan pimitohaeun 3. GT-04:37/2 Sakola teu tamat SMP lantaran teu kamodalan (2) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) 4. GT-04:38/3 Acih ngingetan Ilah 5. GT-04:38/4 Kahayang Alan nu teu kacumponan
6. GT-04:39/2 Nasabah 7. GT-04:40/15 Puasa sunat 8. GT-04:40/16 Gusti Allah
Dumasar kana tabél di luhur, aya hiji ajén téori (GT-04:36/9), dua ajén ékonomi (GT-04:37/2, GT-04:37/2), dua ajén Agama (GT-04:40/15, GT- 04:40/16), jeung opat ajén solidaritas (GT-04:36/9, GT-04:37/5, GT-04:38/3), hiji ajén kawasa (GT-04:38/4). Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni. 1) Ajén Téori Manusa mikawanoh ayana téori anu jadi konsép dina prosés ngajén alam sabudeureun luyu jeung konsép kaélmuanana. Dina ieu kontéks carita, kapanggih ayana konsép pangaweruh ngeunaan téori panca tugas awéwé sakumaha anu ditétélakeun ku Nani Suwondo: ... wanita dalam keluarga itu mempunyai panca tugas yaitu (1) sebagai istri (2) sebagai ibu pendidik (3) sebagai ibu pengatur rumah tangga (4) sebagai tenaga kerja (5) sebagai anggota organisasi masyarakat. Dumasar kana pamadegan di luhur, awéwé dina kahirupan kulawarga miboga lima pancén (panca tugas), nya éta salaku pamajikan, salaku nu ngatur rumah tangga, salaku pangatik, salaku anu ngadidik, jeung salaku anggota organisasi masarakat. Ieu panca tugas miboga saeutik bébédaan jeung anu kapanggih dina carpon GT-04. Ieu di handap mangrupa cutatanna. sanggup "Heeh..., pan urang ngalaksanakeun éta pancén. Kudu jadi pangjaring nu jadi salaki, kudu bisa ngatur rumah tangga, kudu bisa ngatik budak, kudu bisa ngatur turunan, jeung kudu bisa jadi anggota masarakat nu hadé," cek Ilah mani norolang...(36/10) salaku wanita kudu Nilik kana data panca tugas anu kapanggih dina cutatan di luhur, anu bédana nya éta aya dina perkara kalungguhan salaku pamajikan jeung salaku pagawé di imah. Dina cutatan éta peran téh leuwih kana fungsi pamajikan anu kudu ngaping jeung ngajaring salaki upama ngalakukeun kasalahan. Perkara pagawé jeung nu ngatur turunan, éta dua hal mangrupa tanggung jawab babarengan antara salaki jeung pamajikan. 179
180 2) Ajén Ékonomi Dina prakna hirup kumbuh sapopoé, manusa ngagunakeun banda jeung kajadian pikeun ngajén hiji kagunaan kalawan ngagunakeun logika efisiensi. Dina ieu carita, data anu miboga ajén ékonomi salaku balukar tina ayana logika efisiensi tadi, nya éta perkara waragad pikeun mayar sakola. Dina data kapanggih, patani teu sanggup ngabiayaan sakola anak- anakna lantaran mahal. Konsép mahal tangtuna waé rélatif keur sawangan pada-pada jalma. Pikeun gambaran, taun 1980-an ayana iflasi anu ngabalukarkeun mahalna ogé waragad atikan. Upama waragad sakola 30.000 per bulan dina taun 1980, taun 1981 bakal naék jadi 33.000 sabulan. Hartina, waragad sakola taun 1980-an naék 10% per taun. Dumasar kana data di luhur, logis upama dina ieu carpon GT-04 disebutkeun yén patani teu bisa nyakolakeun anak-anakna. Ieu kontéks diwakilan ku palaku Ilah jeung Acih, dua wanoja kampung anu hirup tina hasil tatanén. 3) Ajén Agama Ajén agama anu aya dina ieu carpon diwakilan ku palaku Acih anu getol puasa sunat. Manéhna yakin upama getol ngalaksanakeun ibadah sunah, sagala pamaksudan bakal diijabah ku Gusti Alloh. Ieu luyu jeung katerangan yén puasa sunat bisa numuwuhkeun kacinta ka Alloh sarta ngabalukarkeun dikobulna do'a hiji jalma. 4) Ajén Kawasa Hiji jalma mikawanoh ajén kawasa upama ngarasa sugema upama jalma séjén nurut kana kahayangna. Dina ieu carpon, nyampak dina palaku Alan anu hayang meunangkeun Ilah sangkan daék nganteur kahayangna. Manéhna ogé ngarasa boga kakuatan salaku urang kota anu kasép sarta boga jabatan luhur di bank. luhur
4) Ajén Solidaritas Ajén budaya anu pamungkas nya éta ajén solidaritas. Dina ieu carpon, data anu miboga ajén solidaritas nya éta ngeunaan rasa cinta, sosobatan jeung silih tulungan. Rasa cina diwakilan ku palaku Ilah jeung Otang, sosobatan katingali tina palaku Ilah jeung Acih. Sedengkeun silih tulungan katingali tina palaku Otang anu mantuan kolotna Ilah gawé di sawah jeung di kebon. 4.2.5 "Guriang Tujuh" (GT-05) 4.2.5.1 Struktur Carita GT-05 Téma carpon GT-05 nya éta kamanusaan. Ieu téma nyoko kana rasa cinta indung ka anak anu diéksplor ku pangarang. Hiji indung, bisa ngalakukeun naon waé keur anakna, kaasup nyieun carita rékaan sangkan anakna dipikanyaah. Sanajan dina ieu carita éta hiji indung miboga tujuh anak, manéhna teu ngarasa boga beban. Ieu téma diébréhkeun ku palaku utama, Embu. Salaku indung, manéhna hayang sarua mikanyaahna tapi teu bisa lantaran aya sawatara kasang tukang anu ngabalukarkeun bédana kayaah indung ka saurang anak tina tujuh anak. Embu, anu ngarasa hariwang, lamun seug manéhna maot, genep budakna teu dipikanyaah ku budakna nu cikal lantaran geus boga pamajikan. Ieu kasieun mangrupa gambaran luhungna kanyaah indung. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. Lamunanana ngajaul ka mangsa-mangsa nu bakal datang. Gusti, kedah ka saha abdi mercayakeun barudak nu keur meujeuhna atikeun, anu keur meujeuhna talingakeuneun? Ka Si Cikal anu kakara bubulanan rumah tangga? Asa teu tararéga teuing. (44/3) Reup panonna dipeureumkeun. Kacipta Si Cikal dirurungsing ku adi sagenep-genep. Kacipta Poppy, minantuna, pusingeunana. (45/2) ... Manéhna kudu gancang-gancang nyieun carita rékaan sangkan Si Cikal bisa ngahampura dosa adi-adina, lamun hal anu teu dipiharep kajadian. (46/2) 181
182 Tina téma anu diébréhkeun, pangarang nepikeun kacindekan ngeunaan luhung jeung sucina kacinta hiji indung ka nu jadi anak. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-05 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita. Ieu carita dimimitian ku gambaran kagiatan palaku Embu anu keur ngalamun di kamarna (A). Basa lamunanana mingkin jauh, manéhna ngarasa hariwang sieun anak-anakna anu genep teu dipikanyaah ku Si Cikal. Manéhna tuluy nyieun carita rékaan dina buku harianna. Dina tulisanna, carita pulang-anting ka mangsa-mangsa kakandungan ku tujuh budak. Ieu mangrupa téhnik flash back (D1). Kajadian karasana nyeri dina tonggong basa keur anteng nulis, miboga kalungguhan keur malikkeun galur ka mangsa kiwari (B). Téhnik flash back loba dipaké keur nyusun galur mundur, ogé pikeun méré gambaran ngeunaan kajadian-kajadian anu geus kaalaman ku palaku (D2). Sanggeus kitu maju deui ka mangsa kiwari (C), tuluy dipungkas ku Karna jeung Poppy anu nyebutkeun siap jadi gaganti indung jeung bapa keur adi-adina (E). Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- D2 ---------- C ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Embu anu hariwang budak-budakna teu dipikanyaah. Saliwat, ieu carpon siga sub-galur, tapi sabenerna eusi carita anu nyaritakeun mangsa-mangsa Embu anu keur ngandung tujuh budakna
mangrupa carita rékaan Embu, carita bohong keur budakna anu cikal sangkan daék mikanyaah adi-adina anu genep upama manéhna geus maot. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Embu anu ngarasa sieun, tuluy nulis carita rékaan, lantaran gering manéhna kapiuhan, pas hudang carita réngsé lantaran langsung meunang jawaban tina kahariwangna. Éta galur carita dipidangngkeun sacara gancang kalawan miboga hubungan anu dalit antarkajadianna. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur penokohan. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon galurna museur ka palaku nya éta Embu jeung Karna. Sanajan aya palaku séjén nya éta Poppy (pamajikan Karna), tapi saukur dimunculkeun keur ngantebkeun pamungkas carita. 2) Palaku Dina carpon GT-05 aya saurang palaku utama, nya éta Embu (GT- 05:44/4). Palaku tambahan aya 19 urang, nya éta Si Cikal atawa Karna (GT- 05:44/4), Poppy (GT-05:45/2), dokter (GT-05:45/4), Dewi Kunti (GT- 05:47/1), Batara Surya (GT-05:47/1), Ama (GT-05:47/2), Eyang (GT- 05:47/3), Satiwati (GT-05:49/1), dulur misan Ama (GT-05:49/4), Susilawati (GT-05:53/2), Damayanti (GT-05:51/2), Déwi Kania (GT-05:51/3), Ema (GT- 05:54/4), emang béca (GT-05:55/2), Mustikawati (GT-05:55/4), Nuraini (GT- 05:56/1), Si Bungsu (GT-05:56/2), dokter (GT-05:55/4), jeung dokter Adi (GT-05:57/8). Palaku Embu, Karna, jeung Poppy méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu geus dilakonan. 183
184 (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Embu mangrupa palaku utama.Salapanbelas palaku séjénna mangrupa palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung.Anu ngarojong sacara langsung nya éta Karna jeung Poppy. Sésana mangrupa palaku anu disebutkeun ku palaku utama dina suratna keur Karna. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Embu, Karna, Poppy, Satiwati, Damayanti, Emang béca, jeung Mustikawati. Tina tujuh palaku protagonis, aya anu dumasar kana subjéktivitas palaku utama, saperti Satiawati jeung Damayanti. Aya ogé palaku Embu, Karna jeung Poppy anu objéktif dumasar kana penampilan dina carita anu bisa diajén ku nu maca. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun kaprotagonisan Satiawati jeung Damayanti dumasar pamadegan indungna, salaku palaku utama. Nya Satiawati anu nyeungceurikan bari ngupah-ngapéh, pajar téh: "Ulah sieun Embu, nu teu lepat mah pasti katangén bersihna!" pokna bari eueuriheun. (49/3) Nya dingaranan Damayanti. Anak anu teu weléh didama-dama, dianti-anti. (51/3) Palaku Embu atra mangrupa palaku protagonis, lantaran ieu palaku salawasna jadi palaku séntral. Ti mimiti carita, pangarang geus méré gambaran kana ieu palaku salaku hiji indung anu kacida mikanyaah anak- anakna anu nganteng parat nepi ka ahir carita. Karna jeung Poppy ogé mangrupa palaku protagonis, lantaran manéhna kacida mikanyaah Embu. Salian ti éta, Karna jeung Poppy ogé siap jajadi gaganti indung jeung bapa upama Embu geus teu aya. Ieu katitén dina cutatan di handap.
Embu tong seueur nu dimanahan. Sing percanten, abdi sareng Poppy nu bakal janten gegentos Ama sareng Embu kanggo adi- adi. (58/1) Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis jeung antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya genep urang palaku anu miboga watek basajan sarta saurang palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Karna, Poppy, Satiwati, Damayanti, tukang béca, jeung Mustikawati. ieu para palaku waterna teu mekar atawa statis, lantaran ngan digambarkeun saliwat dina carita. Palaku Embu miboga watek anu kompléks, lantaran watekna mekar kalawan dinamis nuturkeun guluyurna carita. Pangna Embu kaasup kana watek kompléks, lantaran kaayaan batinna digambarkeun salaku awéwé anu lembut tapi pengkuh nyekel prinsip. Manéhna ogé gambaran awéwé anu satia ka salaki sarta mangrupa wanoja mandiri anu teu kudu ngahésékeun batur atawa gumantung ka batur. Sanajan kitu, Embu ogé miboga watek pesimis nyanghareupan hirupna. Manéhna ngarasa yén panyakitna beuki parna sarta moal bisa cageur deui sabihari. Manéhna ogé miboga panyangka goréng ka anak jeung minantuna. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Embu, Karna, Poppy, Satiwati, Damay anti, tukang béca, jeung Mustikawati mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Dokter, Dewi Kunti, Batara Surya, Ama, Eyang, dulur misan, Susilawati, Déwi Kania, Ema, Dokter, jeung Dokter Adi kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 185
186 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.24 Data Latar GT-05 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 1. GT-05:44/1 2. GT-05:44/1 3. GT-05:44/1 4. GT-05:47/2 5. GT-05:54/4 6. GT-05:53/5 7. GT-05:54/4 8. GT-05:55/1 9. GT-05:55/1 10. GT-05:55/1 11. GT-05:44/4 12. GT-05:45/1 (2) (3) Kamar Isuk-isuk Pipir imah Tutugan gunung Haruman Luar kota Salapan bulan Bumi Ema Sajam Rumah sakit Tilu parapat jam Sawangan kana kahirupan Cara mikir wanoja salaku pamajikan, indung, anak, jeung mitoha (4)
(a) Tempat Aya genep latar tempat dina carpon GT-05 ieu, nya éta kamar (GT- 05:44/1) anu mangrupa tempat Embu ngalamun. Ieu tempat mangrupa tempat utama lumangsungna carita. Latar pipir imah (GT-05:44/1) mangrupa tempat ayana tangkal jeruk bali, anu kembangna diperhatikeun ku Embu jeung diibaratkeun kana hirupna anu geus kolot. Tutugan Gunung Haruman (GT-05:47/2) mangrupa tempat kajadian basa pisalakieun Embu kacilakaan. Luar kota (GT-05:54/4) mangrupa tempat Ama tugas, basa Embu rék ngalahirkeun Mustikawati. Bumi Ema (GT- 05:54/4) nya éta imah tempat indungna Embu cicing. Dina ieu carita teu
187 nyaritakeun lakawan lengkep ngeunaan kaayaan imah Ema, lantaran basa kacaritakeun Embu ka imah Ema, Ema keur euweuh. Rumah Sakit (GT- 05:55/1) mangrupa tempat Embu ngalahirkeun Mustikawati. Tina tujuh anak Embu, ngan palaku Mustikawati anu kacaritakeun sacara éksplisit dilahirkeun di rumah sakit. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima. Waktu isuk-isuk(GT- 05:44/1) mangrupa waktu basa Embu keur ngalamun di kamar. Dina ieu carita teu disebutkeun sacara langsung yén kajadian carita lumangsung isuk-isuk, tapi ngaliwatan gambaran kaayaan saperti cutatan ieu di handap. Ibun masih ngagaréndang dina tungtung dangdaunan basa manéhna mukakeun jandéla kamarna. Hawa seger karasa nyerep kana tulang sungsum... (44/1) Tina cutatan di luhur, sanajan teu disebutkeun isuk-isuk, tapi nu maca bisa apal yén upama masih kénéh aya ciibun jeung hawa seger nétélakeun waktu isuk-isuk. Waktu salapan bulan(GT-05:53/5)mangrupa lilana Embu kakandungan dibarung ku kasiksana awak lantaran teu bisa barangdahar. Waktu sajam (GT-05:55/1) mangrupa lilana waktu anu kudu dilakonan ti imah Embu ka imah Ema upama kana béca. Sajamtilu parapat jam(GT-05:55/1) mangrupa lilana waktu anu kudu dilakonan ti imah Ema ka rumah sakit upama kana béca. (c) Sosial Aya dua latar sosial dina ieu carpon, nya éta GT-05:44/4 anu ngébréhkeun sawangan hirup palaku Embu kana kahirupan. Manéhna nganggap yén di dunya euweuh nu abadi, kabéh pasti aya mangsana ka kalanggengan. Latar sosial séjén anu kapanggih nya éta GT-05:45/1 anu mangrupa gambaran cara mikir wanoja (Embu) dumasar kana kalungguhanna salaku pamajikan anu kudu tuhu tur satia ka salaki, salaku indung anu mikadeudeuh anak-anakna, salaku anak anu salawasna ménta
188 rido jeung do'a ti indung, jeung salaku mitoha anu sakudua mikanyaah minantu jeung teu boga pamikiran goréng. 4.2.5.2 Unsur Semiotik GT-05 Unsur semiotik dina ieu carpon GT-05 aya tilu, nya éta ikon, indéks, jeung simbol. Éta data diinterprétasikeun dina wangun tabél kalawan dirojong ku data cutatan tina carpon GT-05. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-05 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.25 Analisis Unsur Ikon GT-05 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-05:44/2 Kembang murag (2) (3) katebak angin Img. Dgm. Mfr. (4) (6) (5) (7) Kembang anu murag katebak angin disawang ku palaku yén taya nu abadi, éta rasa dibarung ayana kanyaah anu rohaka sanajan mémang kudu tumarima upama waktu palastra (kembang murag) cunduk ti ajalina (angin). Ieu katitén dina cutatan di handap. Deudeuh kembang, marurag katebak angin. 2. GT-05:44/3 Nyusul salakina Nyusul salakina dina ieu kontéks mangrupa gambaran
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-05:45/3 Samagaha 4. GT-05:45/4 Jampé Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4)
189 Interprétasi (7) waktu jeung kasieun kana maot. Palaku ngarasa seunggah ninggalkeun budak- budakna anu tujuh. Ieu katitén dina cutatan di handap. Rasa lewangna beuki nambahan mun ras inget kana umurna nu geus leuwih ti tengah tuwuh. Biheung isuk biheung pagéto manéhna bakal nyusul salakina ka kalanggengan. Samagaha nyitrakeun sacara langsung kana kaayaan anu poék mongkléng. Dina ieu kontéks, anu poékeun téh nya éta mangrupa kabingung pilampaheun anu kudu disorang. Ieu katitén dina cutatan di handap. Hidep kudu terang kumaha samagahana haté Embu! Lain Embu téga! Jampé dina ieu kontéks lain mangrupa kekecapan anu dilisankeun pikeun nyageurkeun hiji panyakit, tapi
190 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 5. GT-05:46/1 Tunggal sagetih 6. GT-05:46/1 Dulur pet ku hinis 6. GT-05:46/1 Dulur pet ku hinis 7. GT-05:46/1 Lahir patungturan hulu Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) mangrupa élmu ngeunaan kanyaah lanceuk ka adi, yén kudu bisa nganyahokeun kana pasipatanana. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ngan aya jampéna, Karna, sangkan hidep bisa rido, hidep kudu bisa nganyahoankeun kana pasipatanana. Ari sipat budak téa, Anaking, gumantung kana kaayaan mangsa dikandungna. Dina ieu kontéks, tunggal sagetih mangrupa tanda yén tujuh barudak Embu asalna ti kolot anu sarua. tunggal sagetih mangrupa tanda yén tujuh barudak Embu asalna ti kolot anu sarua. Dina ieu kontéks, tunggal sagetih mangrupa tanda yén tujuh barudak Embu asalna ti kolot anu sarua. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 8. GT-05:47/2 Diheulang 9. GT-05:47/2 Poék leuwih ti samagaha 9. GT-05:47/2 Poék leuwih ti samagaha 191 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) Hidep bakal yakin yén hidep jeung adi- adi téh tunggal sagetih. Dulur pet ku hinis, nu lahir patungturun hulu. Diheulang atawa dipaok heulang mangrupa istilah pikeun ngébréhkeun rasa kaleungitan anu ujug-ujug. Dina ieu kontéks, rasa siga diheulang karandapan ku Embu anu ditinggalkeun maot ku beubeureuhna, saméméh ngarangkep jeung Ama. Ieu katitén dina cutatan di handap. Pisaminggueun deui nikah, manéhna tiwas basa keur ngebut di tutugan Gunung Haruman. Embu téh asa diheulang, Karna. Samagaha nyitrakeun kaayaan anu poék. Dina ieu kontéks, hartina mangrupa rasa sedih jeung bingung lantaran ditingalkeun maot ku beubeureuh anu pisaminggueun deui rék nikah. Ieu katitén dina cutatan
192 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 10. GT-05:48/3 Beungeut nyanghareup ati mungkir Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) di handap. Pisaminggueun deui nikah, manéhna tiwas basa keur ngebut di tutugan Gunung Haruman. Embu téh asa diheulang, Karna. Haté Embu harita poékna leuwih- leuwih ti samagaha. Lampah teu luyu jeung ketereg haté. Dina ieu kontéks karandapan ku Embu anu daék ditikah sarta ngalayanan Ama sakumaha mistina pamajikan ka salaki, tapi haté tetep manteng ka nu geus tilar. Ieu katitén dina cutatan di handap. Dina ayaran rumat tangga tepi ka ngandung ku hidep, haté Embu angger ngolémbar, teu mandep ka nu jadi salaki. Éstu beungeut nyangharep ati mungkir.
193 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-05 aya anu mangrupa indéks réangkak paripolah, gejala fisik, aktualisasi, jeung barang. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.26 Analisis Unsur Indéks GT-05 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-05:44/1 Ngarénghap jero Réngkak paripolah (2) (3) (4) (5) Dina ieu kontéks, nyeuseup hawa kalawan jero bisa dihartikeun lantaran hayang ngaleupaskeun bangbaluh anu aya dina haté jeung pikiran Embu. Ieu katitén dina cutatan di handap. Manéhna ngrénghap jero, nyeuseup hawa seger sadaékna. 2. GT-05:44/2 Deudeuh, kembang Aktualisasi Dina ieu kontéks, mikadeudeuh kembang mangrupa indéksikal tina rasa nu hanjelu dibarung ku rasa nyaah jeung manglebarkeun yén hal nu éndah ogé hiji waktu bakal paéh, kitu deui manusa. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. GT-05:46/2 Buku harian Barang Deudeuh kembang, marurag katebak angin. Buku harian mangrupa barang anu dipaké nulis surat anu sabenerna mangrupa carita rékaan keur Karna ti Embu sangkan Karna bisa ngahampura dosa adi-adina lamun seug adi-adina ngalakukeun kasalahan. Ieu katitén dina cutatan di handap.
194 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-05:46/2 Kacilakaan 5. GT-05:49/2 Beubeulahan nyawa Tipe Interprétasi (4) (5) Gejala fisik Karayap manéhna ngadeukeutan méja tulis, néangan buku harian. Ceuk pamikirna, manéhna kudu ngajéntrékeun yén kakurang barudak téh raket patalina jeung tingkah paripolah indung bapana... Manéhna kudu gancang-gancang nyieun carita rékaan, sangkan Si Cikal bisa ngahampura dosa adi-adina. lamun hal anu teu dipiharep kajadian. Kacilakaan dina ieu kontéks nya éta kaayaan fisik awéwé nu meunang aéb, kakandungan saméméh sah boga salaki. Awéwé anu dipikahariwang sieun kacilakaan nya éta budak- budak awéwé Embu anu genep. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ras deui ka barudakna anu genep, awéwé wungkul, kumaha mun seug "kacilakaan", ngarandapan nasib goréang tur aéb? Aktualisasi Beubeulahan nyawa dina ieu kontéks mangrupa sesebutan indung ka nu jadi anak cikal lantaran kanyaahna anu leuwih tibatan nyaah ka anak- anakna nu lian. Karna, budak cikal Embu éstu budak anu pangdipikanyaahna. Ieu katitén dina cutatan kalimah langsung Setiawati basa Karna mangmeunangkeun Ama nuduh Embu nu lain- lain.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 6. GT-05:49/4 Antipati ka lalaki 7. GT-05:54/3 Awak ngayakas blég rorongkong hirup 195 Tipe Interprétasi (4) Réngkak paripolah (5) "Kakang! Kapan kakang téh beubeulahan nyawa Embu, naha Kakang téga ngaraheutan manah Embu? Kakang telenges, kacida.." Anu antipasti ka lalaki dina ieu kontéks nya éta Satiawati. Ceuk Embu, pangna kitu téh lantaran waktu dikandungna, Embu dituduh ku Ama midua haté. Sanajan Embu ngarasa teu narima, tapi tetep satia ka Ama. Lantaran keur dikandungan, Embu dituduh midua haté. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ulah kagét, lamun Satiawati rada antipatika lalaki... basa Embu keur kakandungan ku manéhna, Ama kungsi nuduh Embu midua haté. Gejala fisik Awak anu diupamakeun kana kayakas jeung rorongkong, dina ieu kontéks dipaké pikeun ngagambarkeun kaayaan fisik hiji jalma anu begang leuwih ti misti. Embu anu awakna begang lantaran Embu tara daék dahar da sok kautahkeun deui. Ieu katitén dina cutatan di handap. Awak beuki lila beuki ruksak. Ningal dahareun téh ngan bati kabita, da lamun am didahar mah kapan ukur memenitan ogé pasti kaluar deui kautahkeun ... (53/5) Awak ngayakas, blég rorongkong hirup
196 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (3) 8. GT-05:54/4 Bobokong tingjeletot (2) (4) (5) Gejala fisik Dina ieu kontéks, gejala fisik bobokong tingjeletot kaalaman ku Embu anu rék ngalahirkeun budak kalmia. Ieu katitén dina cutatan di handap. 9. GT-05:56/1 Tara cengkat tina pangsalatan Réngkak paripolah Basa karasa bobokong tingjeletot, tandana rék ngalahirkeun, Embu indit sorangan ka bumi Ema. Dina ieu kontéks, paripolah Embu anu tara cengkat tina pangsalatan ngébréhkeun du'a anu teu pegat-pegat, neneda ka nu Maha Kawasa, hayang dibéré budak lalaki. Ieu katitén dina cutatan di handap. 10. GT-05:57/1 Nitipkeun jimat Réngkak paripolah Beurang peuting teu sirikna tara cengkat tina pangsalatan, neneda sangkan boga budak lalaki. Jimat dina ieu kontéks nya éta anak-anak Embu anu tujuh. Bakat ku nyaah jeung bungahnana, nepi ka Embu nyebutna jimat. Tapi lantaran geus beuki kolot, Embu bingung kudu saha mihapékeun budak-budakna sabada Ama miheulaan ka kalanggengan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Meureun geus kadar ti Gusti, Embu kudu boga jimat tujuh. Embu bagja, Karna... Tapi basa awak karasa kacida ropohna, sanggeus Ama lawas ngantun, Embu jadi baluweng. Kudu ka saha Embu nitipkeun jimat?
No. Kode Data Réferent (1) (3) 11. GT-05:57/2 Leungeun (2) ngadégdég rosa. Téténjoan asa beuki muter 12. GT-05:57/9 Kolong anggel disasaran 13. GT-05:57/9 Keretas salambar 13. GT-05:57/9 Keretas salambar 197 Tipe Interprétasi (4) (5) Gejala fisik Leungeun anu ngadégdég jeung titingalian anu asa muter mangrupa tanda gejala fisik tina awak anu keur dina kaayaan gering. Ieu hal kaalaman ku Embu basa geus réngsé nulis surat dina buku harian. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah Leungeunna ngadégdég rosa. Téténjoanna asa beuki muter. Masih kapikiran ku manéhna pikeun nyumputkeun buku harian kana handapeun angel. Basa kadéngé aya nu ngetrokan panto, manéhna geus taya tangan pangawasa pikeun ngobahkeun awakna. Nyasaran kolong anggel mangrupa tanda paripolah tina néangan hiji barang. Dina ieu kontéks, lantaran kaburu kapiuhan, Embu teu kaburu nyumputkeun buku harian. Barang inget, manéhna néangan ka handapeun anggel tapi teu kapanggih. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ras manéhna inget kana sisimpenan handapeun anggel. Tapi, kumaha rék nepikeunana ka Karna jeung Poppy. Kolong anggel disasaran. Euweuh nanaon. Keretas salambar dina ieu kontéks mangrupa tanda tina pesen tulisan di jerona, lain saukur keretas kosong anu euweuh eusian. Ieu katitén dina cutatan di handap.
198 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) 14. GT-05:58/3 Ubar (3) (4) Barang (5) Euweuh nanaon. Sakali deui, tapi ukur aya keretas salambar. Bari panasaran keretas diilikan. Ubar dina ieu kontéks lain ubar ti dokter pikeun ngubaran panyakit kangker rahim anu karandapan ku Embu, tapi ubar haté anu nyageurkeun bangbaluh pikir. Ubar di dieu nya éta kalimah anu ditulis ku Karna dina keretas salambar. Éta tulisan minangka pangreugreug haté Embu. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Eusi tulisan dina keretas handapeun anggel: Embu tong seueur nu dimanahan. Sing percanten, abdi sareng Poppy nu bakal janten gegentos Ama sareng Embu kanggo adi-adi. (58/1) Keun... Keun teuing anaking... Kiwari Embu geus pasrah, teu kudu diubar-abér. Ayeuna gé enggeus cageur. Lain, lain ubar ti dokter pibareunana ogé. Tapi ieu dina keretas sacewir. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-05 bisa katitén dina tabél ieu di handap.
199 Tabél 4.27 Analisis Unsur Simbol GT-05 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-05:47/2 Dipati Karna (2) (3) (4) Simbol anak hasil samuni Déwi Kunti ti Bataran Surya. Ieu katitén dina cutatan di handap. Lamun hidep resep kana carita wayang, pasti terang naon sababna Embu méré ngaran Karna ka hidep. Apal meureun saha ari Dipati Karna? Putra Dewi Kunti hasil samuni jeung Batara Surya. 2. GT-05:50/3 Déwi Setiawati Simbol istri anu satia. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. GT-05:51/3 Déwi Kania Hidep terang dongéng Déwi Setiawati dina wayang, Karna? Satiwati téh istri anu satia ka carogé. Najan rék ngemasi pati, angger buméla tumutur. Simbol ratuning istri anu parigel, rancagé jeung rapékan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Déwi Kania mah ratu-ratuning istri, rapékan, percéka tur binékas. 4.2.5.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-05 a. Ajén Sosial Ajén budaya anu aya dina carpon GT-05, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.28 Data Ajén Sosial GT-05 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-05:44/1 (2) (3) Ibun dina tungung dangdaunan Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) (8)
200 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 2. GT-05:48/1 Sabar 3. GT-05:48/3 Dosa 4. GT-05:48/3 Soléh 5. GT-05:50/6 Nyiram dipungpang (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7)
(8) 6. GT-05:50/6 Bugah/sedih jadi matak keur budak nu di kandung 6. GT-05:50/6 Bugah/sedih jadi matak keur budak nu di kandung
7. GT
05:50/1 Wirid di pangsalatan
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya dua data anu ngandung ajén bebeneran, hiji ajén kaéndahan, tilu ajén moral, jeung opat ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon nyampak dina dua data GT- 05:50/6 anu ngébréhkeunngeunaan kaayaan hiji indung anu keur kakandungan. Ieu kaayaan ngabalukarkeun sawatara konsép ngeunaan bener henteuna éta gambaran kaayaan. Data anu kahiji, awéwé anu keur kakandungan tuluy nyiram, boga hiji kahayang, ceuk sawatara masarakat teu meunang dipungpang, sabab bakal ngalantarankeun budakna ngelay. Salian ti éta, upama dipungpang bisi jadi pikiran. Lamun geus matak jadi pikiran patali jeung data anu kadua yén bungah jeung sedihna indung anu keur kakandungan, bakal jadi matak ka budak anu dikandungna. 2) Ajén Kaéndahan Ajén kaéndahan ébréh dina basa anu dipaké ku pangarang waktu ngamimitian carita ku cara ngagambarkeun kaaaan isuk-isuk nepi ka karasa éndahna, sanajan teu disebutkeun isuk-isukna. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. Ibun masih ngagaréndang dina tungtung dangdaunan basa manéhna mukakeun jandéla kamarna. Hawa seger karasa nyerep kana tulang sungsum... (44/1)
201 Tina cutatan di luhur, bisa katitén cara ngolah basana nepi ka miboga ajén kaéndahan anu khas. 3) Ajén Moral jeung Kaagamaan Ajén moral dina ieu data GT-05:48/1 jeung dua data GT-05:48/3 patali jeung ajén kaagamaan. Data GT-05:48/1 ngébréhkeun ayana sikep anu hadé dina nyanghareupan pasualan kahirupan. Data GT-05:48/3 ngébréhkeun dua ajén ngaeunaan konsép alus jeung bener dumasar kana tatapakan kaagamaan. Dina ieu carpon, ieu ajén nyoko kana kajadian anu kaalaman ku palaku Ama anu digambarkeun salaku jalma anu sabar jeung soléh. Perkara dosa, ayana kasadaran hiji jalma ngeunaan konsép kasalahn atawa méngpar tina aturan agama mangrupa gambaran yén palaku bisa ngabédakeun mana anu bener jeung mana anu salah dumasar kana aturan kaagaman jeung aturan anu aya di masarakat. Ajén kaagamaan lianna nya éta data GT-05:50/1. Ieu data ngébréhkeun pancegna prinsip kaagaman anu dicekel anu diyakini ku palaku. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon GT-05 bisa katitén dina tabél di handap. Aya tilu belas ajén budaya. Tabél 4.29 Data Ajén Budaya GT-05 No. Kode Data Data (1) 1. GT-05:45/4 Sipat budak gumatung (2) (3) Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) Katerangan (10) keur dikandung 2. GT-05:45/5 Kangker rahim 3. GT-05:46/4 Carita wayang 4. GT-05:47/2 5. GT-05:48/1 Wekel kana agama 6. GT-05:49/4 Ama jeung Embu nu Iman
silih mikanyaah 7. GT
05:44/4 Kanyaah Embu ka
202 No. Kode Data (1) (2) Data (3) Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) Katerangan (10) anak 8. GT-05:58/1 Kanyaah Karna jeung Poppy ka Embu jeung adi-adi
9. GT-05:50/6 Bungah/sedih jadi matak keur budak nu dikandung 9. GT-05:50/6 Bungah/sedih jadi matak keur budak nu dikandung 10. GT-05:53/2 Gusti 11. GT-05:54/2 Jalma bisa maot mun teu dahar
12. GT
05:55/4 Bronchitis teu
meunang keuna ku cai 13. GT-05:56/1 Kawasa Pangéran
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya lima ajén téori, opat ajén agama, hiji ajén seni, jeung tilu ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén ékonomi jeung ajén kawasa. 1) Ajén Téori Ajén téori nyoko kana ayana konép-konsép kaélmuan anu patali jeung dunya kaséhatan. Upamana dina data GT-05:45/4 jeung GT-05:50/6 anu mangrupa pertélaan ti palaku Embu anu ngébréhkeun yén kaayan psikologis awéwé anu keur kakandungan, bakal méré pangaruh kana sipat atawa sikep budak anu keur dikandungna. Ieu hal luyu jeung hasil studi jeung risét anu dilakukeun ku para ahli, sakumaha anu ditétélakeun ku Dr. Fakhir Aqil (aya dina "Kesehatan jasmani dan kondisi psikis ibu sangat berpengaruh pada janin. Rasa cemas, kalut, takut, dan sebagainya, dapat mengakibatkan hal yang serupa pada jiwa anak. Ketegangan dan goncangan yang dialami oleh seorang ibu hamil akan mengakibatkan hal-hal yang tidak diinginkan pada janin. Bahkan hal itu akan membuat anak yang ia kandung menjadi seorang yang emosional. Masa kehamilan juga sangat berpengaruh pada kestabilan jiwa dan mental anak".
Tina hasil panalungtikan di luhur, katitén yén kaayaan émosi anu keur kakandungan saperti Embu bakal mangaruhan kaayaan émosi anak anu dikandungna. Data GT-05:45/5 ngeunaan kangker rahim anu karandapan ku palaku Embu ngabalukarkeun rasa kasieun jeung pesimis anu pohara kana hirupna. Manéhna ngarasa yén hirupna moal lila deui. Sacara téori, kangker rahim mangrupa panyakit anu karandapan ku awéwé. Anu ngarandapan ieu panyakit, nurutkeun Prof Dr dr Ketut Suwiyoga, SpOG (K), dina 1980-an, rata-rata penderita kangker rahimaya dina umur 52,5 taun. Salian ti éta, dina data GT-05:54/2, ditétélakeun yén jalma bakal maot upama teu dahar. Sacara téori, ieu pamadegan luyu jeung konsép kaélmuan yén hirupna manusa di ieu dunya ngabutuhkeun énérgi atawa tanaga anu sumberna tina nutrisi anu didahar. Ajén téori séjén kapanggih dina data GT-05:55/4 anu nétélakeun yén jalma anu kakeunaan ku panyakit bronchitis teu meunang keuna ku cai. Sacara téori, panyakit bronchitis mangrupa panyakit inféksi paru-paru anu ngabalukarkeun sensitif kana cai jeung hawa tiis. 2) Ajén Agama Data anu nétélakeun ayana ajén agama nya éta GT-05:47/2,GT- 05:48/1, jeung GT-05:56/1. Data GT-05:47/2 ngébréhkeun yén kaimanan bisa jadi kendali emosi keur hiji jalma. Sakumaha anu kaalaman ku palaku Embu basa pisaminggueun deui kana waktu nikah, pisalakieunna kacilakaan nepi ka maot. Dina kontéks eusi catita, lamun seug teu kuat iman mah manéhna hayang nemahan pati nyusul pisalakieunna. Dina data GT-05:48/1, katitén ayana kritéria pisalakieun anu kudu sabar jeung wekel kana agama. Ieu hal tangtu waé patali jeung kalungguhan lalaki dina rumah tangga salaku imam kulawarga. Data lianna nya éta GT-05:56/1 anu ngébréhkeun yén moal aya au bisa miheulaan atawa mungpang tina kawasa jeung pangersa Pangéran. 203
204 3) Ajén Seni Ajén seni anu aya dina ieu carpon nya éta ngeunaan carita wayang (GT-05:46/4). Palaku Embu matalikeun ngaran-ngaran budakna jeung para palaku anu aya dina carita wayang. Saperti Karna tina Dipati Karna, Satiawati, Dewi Kania, Mustikawati. Salian ditepikeun dina ngaran-ngaran palakuna, ajén seni carita wayang geus leuwih tiheula diébréhkeun dina jejer ieu carpon, "Guriang Tujuh". Dina carita wayang, Guriang Tujuh mangrupa tujuh naga anu ngajaga Lalayang Salakadomas. Dina ieu carpon, guriang tujuh dipaké pikeun ngawakilan tujuh urang anak-anak Embu. 4) Ajén Solidaritas Ajén-inajén solidaritas dina ieu carpon nya éta aya dina data GT- 05:49/4, anu ngébréhkeun ayana rasa cinta antara Ama jeung Embu. Data GT-05:44/4 ngébréhkeun kanyaah Embu ka anak-anakna nepi ka ngarasa hariwang sieun euweuh nu mikanyaah upama manéhna maot. Data GT- 05:58/1 ngébréhkeun kanyaah anak ka indung jeung adi-adi anu ébréh dina palaku Karna. Palaku Poppy ogé ngagambarkeun rasa nyaahna ka mitoha jeung adi-adi beuteung. 4.2.6 "Harga Hiji Surat" (GT-06) 4.2.6.1 Struktur Carita GT-06 a. Téma Téma carpon GT-06 nya éta kamanusaan. Ieu téma nyoko kana ayana pamadegan-pamadegan pangarang ngeunaan rasa cinta anu sipatna manusiawi dina kahirupan rumah tangga. Konsép anu diébréhkeun dina ieu carita mangrupa konsép cinta anu leuwih luhung tibatan konsép cinta dina carpon GT-05. Ieu hal lantaran cinta antara salaki jeung pamajikan geus leuwih universal. Di dinya aya kanyaah salaki ka pamajikan, pamajikan ka salaki, kolot ka anak, jeung anak ka kolot dina wengkuan kulawarga. Rasa cinta dina
205 ieu carita leuwih kompléks sabab patali jeung kaayaan ékonomi, salingkuh, sarta harga diri lalaki jeung awéwé. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan kalawan konsép cinta dina kulawarga. Geus katempo ti mimiti manéhna balaka yén pagawéanana macét ku lantaran bangkrut téh ngariukna beungeut Ratna bet matak nyentug kana haténa... (61/3) "Cik atuh Rat, sakalieun teu aya keur Ratna mah kumaha wé carana. Ulah nyiksa manéh kitu, akang teu téga!" (62/8) "Bilih teu uninga tuang rayi anu jenengan Ratna téh parantos ngalambangsari sareng Diréktur Pausahaanana, dununganan, nya éta salaki abdi!" (68/1) "Kumaha mun akang teu suka? Tapi akang moal nyerahkeun da gedé duriat ka Ratna." (72/3) "Ratna ulah kacida teuing ngahinakeun akang ku cara sarupa kitu. Akang lalaki, sanajan euweuh gawé, akang teu hayang ngajual talak ka pamajikan." (74/2) Tina sawatara cutatan di luhur, kitten yén téma kamanusaan diébréhkeun ngaliwatan paguneman langsung antarpalaku jeung ngaliwatan narasi ti pangarang. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-06 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita. Ieu carita dimimitian ku munculna palaku Ratna anu sibuk nataharkeun dangdanana lantaran rék aya acara di kantor, sarta tuluy aya nu néang maké mobil (A). Sanggeus Ratna indit, Ilham ngalamun nginget- nginget kajadian-kajadian anu geus disorang ku manéhna jeung Ratna. Ti
206 mimiti maksa Ratna sangkan daék dikawin ku manéhna, boga anak tilu, nepi ka bangkrutna pausahaan tempat Ilham digawé. Ieu mangrupa téhnik flash back (D1) anu digunakeun ku pangarang sangkan sangkan eusi carita bisa diébréhkeun kalawan gembleng. Galur maju ka hiji poé waktu Ilham kadatangan sémah awéwé, pamajikan dunungan Ratna (B). Tidinya, galur maju deui ka mangsa Ratna nembrakeun rusiah salingkuhna nepi ka manéhna paséa rongkah jeung Ratna (C). Paséa rongkah ngabalukarkeun ngamukna Ilham ka Ratna nepi ka manéhna sorangan maéhan manéh (D2). Ieu pangrupa hasil akumulasi tina A, B, C, jeung D1 anu miboga hubungan dalit dina carita. Carita dipungkas ku salametna Ratna sanggeus disiksa ku Ilham. Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- C ---------- D2---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun palaku Ilham jeung Ratna anu sacara dominan aya dina ieu carpon. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina padet henteuna, ieu galur kaasup kana galur anu anggang. Ieu galur, midangkeun caritana sacara kendor sarta hubungan antarkajadianna ogé teu dalit. Pangarang kawilang anca dina nembrakkeun runtuyan carita. Kajadian-kajadian anu diébréhkeun dina galur flash back ogé teu kabéh miboga hubungan anu sacara langsung kana eusi carita mangsa kiwari. Sanajan kitu, kajadian-kajadian anu anggang éta, diakumulasi jadi hiji pasualan gedé anu ngabalukarkeun konflik dina ieu carita.
207 (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Ilham jeung Ratna. Ieu dua palaku jadi palaku séntral anu ngahirupkeun carita. Kajadian-kajadian anu tumiba ka Ilham mangrupa balukar tina kalakuan Ratna. Kitu deui kajadian anu kaalaman ku Ratna, dina enas-enasna dilantarankeun ku polah Ilham mangsa baheula. 2) Palaku Dina carpon GT-06, aya dua belas urang palaku, nya éta Ratna (GT- 06:59/1), Ilham (GT-06:59/3), mahasiswa anu jadi dunungan Ratna (GT- 06:61/4), Ceu Atik (GT-06:63/3), indung Ratna (GT-06:63/7), bapa Ratna (GT-06:63/7), pamajikan dunungan Ratna (GT-06:65/3), tatangga anu nganyahoankeun kajadian di imah Ilham (GT-06:75/6), hansip anu mimiti nganyahoankeun Ilham jeung Ratna baloboran getih (GT-06:75/6), Si Bungsu(GT-06:76/2), dokter (GT-06:76/3), jeung pulisi (GT-06:76/2. Dua urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita sacara langsung, anu sapuluh urang palaku ngan disebut ku dua urang palaku tadi minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ilham jeung Ratna mangrupa palaku utama. Ieu dua urang palaku mangrupa palaku séntral dina carpon anu ngahirupkeun carita kaasup konflik-konflik di jerona. Sapuluh palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama sacara langsung nya éta GT-06:65/3,manéhna nya éta pamajikan dunungan Ratna anu méré nyaho ka Ilham yén Ratna jeung salakina salingkuh.
208 (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Ilham. Sanajan dina carita digambarkeun Ilham miboga sikep goréng anu megatkeun tali duriat Ratna jeung kabogohna, tapi upama ningali eusi carita kalawan gembleng, bisa katitén yén Ilham mangrupa palaku anu miboga sipat hadé. Gedé ambekna Ilham, malah nepi ka wani nyiksa pamajikanna ku beling jeung botol peupeus lain ébréhan sipatna nu antagonis, tapi dirojong ku palaku Ratna anu antagonis nepi ka Ilham salaku lalaki ngaluarkeun émosina nepi ka teu kakontrol. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun kaprotagonisan Ilham. ...Ilham ogé rumasa kawin ka Ratna téh sanggeus megatkeun duriat batur anu geus masket... (61/4) "Cik atuh Rat, sakalieun teu aya keur Ratna mah kumaha wé carana. Ulah nyiksa manéh kitu, akang teu téga!" (62/8) "Na atuh ari enya mah digawé Ratna téh teu bébéja ka akang , ngarah akang teu deudeupeun."... (64/5) "Rat, akang sakumaha beuratna ka pamajikan, dipikir mah milu dosa lmun ngantep Ratna terus icikibung dina dosa lantaran midua haté. Kalah kumaha ogé dina agama mah kapan teu meunang awéwé kitu peta téh." Ceuk Ilham sorana leuleuy. (73/6) Tina sawatara cutatan di luhur, bisa katitén yén palaku Ilham sanggeus jadi salaki sarta bapa ti anakna nu tilu miboga sipat anu hadé, nyaah ka pamajikan sanajan pamajikanna geus ngalakukeun lampah goréng jeung salaki batur. Palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Ratna. Palaku Ratna mimiti kacaritakeun goréng téh ti saprak Ilham jadi pangangguran. Cara hirup Ratna anu salawasna mentingkeun penampilan, ngarasa teu siap prihatin basa salakina teu boga pagawéan. Manéhna leuwih hadé peurih
beuteung lantaran euweuh dahareun daripada kudu rudin papakéan. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Pokona abdi mah kajeun kudu nahan beuteung lapar tibatan rudin barang paké!" ceuk Ratna bari ngagejlig ka tukang. (33/3) Tina cutatan di luhur katitén yén gaya hidup Ratna leuwih penting batan ngajaga kaalumangsungan rumah tangga sarta sakuduna néangan jalan kaluar bbarengan. Éta sipat goréng mangrupa sabagian leutik tina sababaraha sipat goréng lianna. Minangka konflik utama dina ieu carpon, palaku Ratna salingkuh jeung mantan kabogohna basa keur kuliah anu ayeuna jadi dununganna di kantor. Sanajan Ratna ngagunakeun alesan cinta keur ieu paripolahna, tapi teu bisa dianggap bener. Ngantep anak sabab waktuna séép keur salingkuh jeung ngalakukeun jinah jeung salaki batur mangrupa gambaran kaantagonisan Ratna anu ébréh dina ieu carpon. Salian ti éta, kaangkuhan Ratna anu poho kana ajén jeung agama kagambar dina kajadian yén Ratna bakal méré duit sajuta upama Ilham daék nyerahkeun manéhna. Ieu bisa katitén dina sawatara cutatan di handap. "Bilih teu uninga tuang rayi anu jenengan Ratna téh parantos ngalambangsari sareng Diréktur Pausahaanana, dununganan, nya éta salaki abdi!" (68/1) "... Tah abdi geus gadung jangji anu sami sareng kaul, lamun abdi ditalak ku akang, abdi masrahkeun artos sajuta rupia minangka mulang tarima..." (74/1) Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis atawa antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya saurang palaku anu miboga watek basajan jeung dua urang palaku anu miboga watek 209
210 kompléks. Ilham jeung Ratna mangrupa palaku anu miboga watek kompléks. Ilham anu mimitina bageur, sabar, jeung hayang ngarobah kaayaan sangkan leuwih hadé deui, tétéla robah jadi lalaki anu gedé ambek nepi ka wani malédog beungeut Ratna ku botol peupeus, malah nepi ngahanca awak Ratna ku beling.Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Lain kitu, da Ratna téh pamajikan akang atuh! Bisi aya kitu kieu pan akang ogé saeutikna kababawa." Témbal Ilham leuleuy... (64/7) "Rék ngalacur nyah?" Teu kaampeuh Ilham nanya. (71/4) "... Soal nyerahkeun keur akang mah soal anu kacida pentingna, teu bisa dilalaworakeun..." (72/5) Ilham ngarasa kasedekkeun tina sagala perkara, antukna manéhna sagal horéam, sagala teu purun. Tapi dina kaayaan kitu tetep haté kalalakianana ngarasa teu narima kana kalakuan Ratna. (73/3) Ngadéngé kitu ana gebro téh Ilham malédogkeun botol nu peupeus mani meneran pisan kana beungeut Ratna... Gabres- gabres waé seuseukeut kaca dipaké ngahanca awak Ratna... (75/4) Tungtungna kapanggih kapanggih di kamar barudak dina pangsaréan Si Bungsu Ilham geus teu nyawaan... (76/2) Palaku Ratna ogé miboga watek anu kompléks kalawan mekar sacara dinamis. Ratna anu salila rumah tangga teu kacaritakeun boga watek goréng, nepi ka Ilham teu boga pagawéan, manéhna langsung robah jadi awéwé anu goréng adat. Sanajan Ratna nganggap yén salingkuhna atas dasar cinta ka popotonganna, tapi teu bisa dianggap bener sabab manéhna masih kénéh pamajikan Ilham. Watek Ratna anu heuras jeung geus teu boga moral deui salaku awéwé, hiji waktu robah jadi awéwé anu borangan basa Ilham ngamuk ka manéhna. Ieu bisa katitén dina sawatara cutatan di handap.
"Nya éta teu aya nanaon pisan. Saumur sirah disusuhun asa kakara ayeuna teu kararaban sangu ti énjing!" (62/5) "... Moal abdi mah, najan beuteung peurih ogé moal rék ngamurah-murah pakéan abdi!" (63/4) "... Keur abdi, ngalakonan hirup kawas ayeuna teu jadi halangan!" Témbal Ratna bangun nangtang. (71/3) "... Artos sajuta mah étang-étang pamulang tarima ceuk abdi ogé!" Témbal Ratna keukeuh bari imut semu nu meunang. (74/3) Ratna ngarasa kacida sieunna nempo nu ngamuk téh, panon Ilham kacida girasna. "Kang Ilhaaaam atos Kang! To sari teu kersa mah, abdi ogé moal maksa! Atoos Kang!" Ratna jejeritan bari ceurik bakat ku sieun. (75/2-3) Palaku anu watekna basajan sarta teu mekar ti mimiti dicaritakeun depi ka bérésna angger satis nya éta pamajikanna dunungan Ratna anu nyémah ka Ilham. Éta awéwé, ti mimiti datang ka imah Ilham, nyaritakeun Ratna anu saligkuh jeung salakina, nepi ka méré bukti-bukti ka Ilham, euweuh parobahan watek. Angger teuneung bari tetep bisa ngontrol émosina. "Lepat éta téh, Yi, dihenteu-henteu ogé ayi téh carogéna. Nu jelas kumargi ayi lemah teu tiasa ngariksa nu janten garwa, abdi ngiring disangsara." (67/6) ... Si ibu kalawan tatag ngajelaskeun bari nyodorkeun surat- surat satumpuk... (68/2) Lantaran palaku aktifna ngan tiluan, palaku séjénna teu kapaluruh watek-watekna, sabab ngan disebut saliwat-saliwat dina eusi caritana. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ilham jeungRatna mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun mahasiswa (anu jadi dunungan Ratna), Ceu Atik,indung Ratna,bapa Ratna,tatangga,hansip,Si Bungsu,dokter, jeung 211
212 pulisi kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara langsung kana guluyurna carita. 3) Latar Latar anu aya dina carpon GT-06 ngawengku latar tempat, waktu, jeung sosial. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.30 Data Latar GT-06 Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4) (1) 1. GT-06:59/1 Salon 2. GT-06:59/1 Modiste 3. GT-06:59/3 Palebah panto kamar 4. GT-06:59/4 Kantor 5. GT-06:61/4 Ngéléhkeun musuh 6. GT-06:61/4 Ilham keur sukses 7. GT-06:62/4 Ayeuna 8. GT-06:63/6 Kajeun lapar, batan No. Kode Data Data (2) (3)
rudin 10. GT-06:66/7 Rorompok 11. GT-06:67/1 Wengi 12. GT-06:67/1 Subuh 13. GT-06:67/1 Malem minggu 14. GT-06:67/6 Ilham lemah 15. GT-06:68/1 Diréktur pausahaan 16. GT-06:68/2 Luar kota 17. GT-06:69/3 Tengah peuting 18. GT-06:69/4 Pangkéng (kamar) 19. GT-06:73/2 Imah kolotna ratna 20. GT-06:73/4 Hiji peuting bada magrib 21. GT-06:74/3 Kaum 22. GT-06:75/6 Subuh-subuh 23. GT-06:75/6 Wanci janari 9. GT-06:65/4 Rohangan paragi narima sémah
No. Kode Data Data (1) 24. GT-06:76/2 Kamar barudak (2) (3) Latar Tpt. Wkt. Sos. (4) (6) (5) (a) Tempat Aya sabelas latar tempat dina carpon GT-06 ieu, nya éta salon (GT-06:59/1) tempat Ratna neukteuk buukna, modiste (GT-06:59/1) tempat Ratna nyokot baju,palebah panto kamar (GT-06:59/3) tempat Ilham nangtung ningalikeun Ratna, kantor (GT-06:59/4) mangrupa tempat Ratna gawé jadi sekretaris, rohangan paragi narima sémah (GT-06:65/4) nya éta tempat Ilham ngawangkong jeung hiji awéwé (pamajikan dunungan Ratna), rorompok (GT-06:66/7) anu mangrupa imah Ilham jeung Ratna, luar kota (GT-06:68/2) nya éta tempat nu dijadikeun alesan dines ku Ratna,pangkéng (GT-06:69/4) nya éta tempat Ilham nyarita ka Ratna basa Ratna kakara balik, imah kolotna Ratna (GT-06:73/2) mangrupa tempat Ratna balik salila teu balik ka imahna, kaum (GT- 06:74/3) nya éta tempat ngaruskeun talak anu rék dibeuli ku Ratna, jeungkamar barudak (GT-06:76/2) nya éta tempat Ilham kanyahoan geus teu nyawaan lantaran maténi manéh. Tina sabelas latar anu luyu jeung tabél di luhur, leuwih diheureutan deui jadi ngan aya dalapan latar tempat, lantaran data GT-06:65/4, GT- 06:69/4, jeung GT-06:76/2, mangrupa babagian rohangan di imah Ilham. Jadi geus kawengku ku data latar rorompok (GT-06:76/2). (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya dalapan latar, nya éta ayeuna (GT- 06:62/4) anu mangrupa waktu basa Ratna teu kararaban sangu salila sapoé, wengi (GT-06:67/1) mangrupa waktu mimindengna Ratna balik ti kantor, subuh (GT-06:67/1) mangrupa waktu basa Ratna balik ka imah upama malem minggu, tengah peuting (GT-06:69/3) mangrupa waktu basa Ratna balik ti kantor, hiji peuting bada magrib (GT-06:73/4) nya éta waktu Ratna 213
214 nepikeun maksudna rék méré duit sajuta rupia upama Ilham daék ngaragragkeun talak, subuh-subuh (GT-06:75/6) nya éta waktu tatangga gujrud lantaran Ratna jeung Ilham kanyahoan baloboran getih, jeungwanci janari (GT-06:75/6) nya éta waktu hansip nganyahoankeun Ratna kasampak kapiuhan bari baloboran getih. (c) Sosial Dina carpon GT-06 aya lima latar sosial. Éta lima latar sosial aya anu mangrupa status sosial, saperti Ilham keur sukses (GT-06:61/4), Ilham lemah (GT-06:67/6), jeung diréktur pausahaan (GT-06:68/1). Ieu data ngagambarkeun status sosial Ilham jeung diréktur pausahaan. Data GT- 06:61/4 ngébréhkeun status sosial Ilham mangsa keur nanjung nepi ka bisa ngawin Ratna. Data GT-06:67/6 ngébréhkeun robahna status sosial Ilham ti nu asalna di luhur jadi di handap lantaran pausahaan tempat manéhna digawé bangkrut. Data GT-06:68/1 ngébréhkeun status sosial palaku diréktur pausahaan tempat Ratna gawé anu keur aya di luhur. Latar sosial anu mangrupa cara mikir palaku nyampak dina data GT-06:61/4 anu ngébréhkeun cara mikir Ilham yén ku kasuksésan manéhna bisa ngalakukeun naon waé, kaasup ngajiret kolot Ratna sangkan nyatujuan ngawin Ratna sarta megatkeun tali duriat Ratna jeung mahasiswa. Data séjén nya éta anu mangrupa cara mikir Ratna ngeunaan dangdanan, manéhna kajeun kénéh peurih beuteung sabab teu dahar daripada kudu rudin dangdanan, ieu nyampak dina data GT-06:63/6. 4.2.6.2 Unsur Semiotik GT-06 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-06 ngawengku 19 ikon, jeung 18 indéks, jeung opat simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-06 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis.
215 Tabél 4.31 Analisis Unsur Ikon GT-06 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) 1. GT-06:62/1 Tiis (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Tiis mangrupa tanda métaforis anu dipaké pikeun ngagambarkeun sikep teu ngaréspon kana sagala hal esabudeureunana. Ieu katitén tina sikep Ratna anu api lain ka Ilham, salakina. Ieu katitén dina cutatan di handap. (7) 2. GT-06:62/3 Tampi raos
Komo basa harita sajolna manéhna tas ider-ideran néangan lowongan pagawéan bari teu hasil, jol ka imah téh disampakkeun ku pasemon Ratna anu kacida tiisna. Tampi raos mangrupa tanda anu nyitrakeun katugenah sacara langsung kana sikep palaku anu katingali. Ieu kapanggih dina situasi waktu Ilham neuteup Ratna ku teuteupan anu tugenah atawa teu narima kana sikep Ratna. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Ratna teu némbalan nanaon terus nyokot
216 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-06:62/5 Teu aya nanaon pisan 3. GT-06:62/5 Teu aya nanaon pisan Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) cai sok ditunda dina méja bari pasemonna mah angger tiis. Ilham nuturkeun pripolah Ratna ku teuteup panonna nu rada tampi raos. Pertélaan teu aya nanaon pisan mangrupa tanda tina kaayaan anu mémang di imah euweuh nanaon keur dahareun. Tapi, dina prosés komunikasi antara Ratna jeung Ilham katitén ayana bébédaan antara "naon" ceuk Ilham jeung "nanaon" ceuk Ratna. "Naon" ceuk Ilham aya dina kontéks masalah anu karandapan ku Ratna, tapi "nanaon" ceuk Ratna mangrupa kaayaan anu keur teu boga sangu-sangu acan keur dahareun. Ieu katitén dina cutatan paguneman di handap. "Aya naon, Rat?" "Nya éta teu aya nanaon pisan. Saumur sirah disusuhun asa kakara ayeuna teu kararaban sangu ti énjing!"
No. Kode Data Réferent (1) (3) 4. GT-06:62/5 Saumur (2) sirah disusuhun 5. GT-06:62/7 Bilatung dulang 6. GT-06:62/9 Puntang gurayang 217 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (6) (5) (7) Saumur sirah disusuhun mangrupa tanda anu nyitrakeun kana lilana hirup hiji jalma. Dina ieu kontéks, Ratna ngarasa yén Saumur hirupna kakara harita teu dahar sapopoé. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Nya éta teu aya nanaon pisan. Saumur sirah disusuhun asa kakara ayeuna teu kararaban sangu ti énjing!" Bilatung dulang mangrupa tanda métaforis anu ngupamakeun budak nu keur meujeuhna rewog dahar siga bilatung anu aya dina dulang (wadah tina kai paranti ngakeul sangu). Ieu katitén dina cutatan di handap.
"Sumuhun nyésa, kapan budak urang nu keur meujeuhna bilatung dulang téh aya tilu." Puntang gurayang mangrupa tanda anu nyitrakeun kaayaan hiji jalma anu perlu bantuan atawa pitulung jalma séjén.
218 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 7. GT-06:63/4 Naranjangan 8. GT-06:64/4 Rupana beunang dibawa ka hareup Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) Tapi, dina ieu kontéks Ratna ngarasa daék kénéh peurih beuteung tibatan kudu ménta tulung ka batur. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Suka kénéh peurih beuteung abdi mah batan kudu puntang gurayang ka batur..." Naranjangan mangrupa tanda anu sacara teu langsung ngébréhkeun kaayaan anu matak éra. Dina ieu kontéks, Ratna ngarasa éra lamun téa pakéanna kud digadékeun ka Ceu Atik. Ieu katitén dina cutatan di handap.
"Naon Ceu Atik pagadé liar bank lieur? Sami waé sareng badé naranjangan abdi kitu mah..." Rupa anu beunag dibawa ka hareup nyitrakeun rpa hadé/geulis hiji wanoja. Luyu jeung dina ieu kontéks basa Ilham boga pamadegan yén Ratna mémang geulis, moal ngérakeun upama digawé. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 9. GT-06:65/8 Didakwa 10. GT-06:66/3 Panto rorompok tiasa kénéh dibuka 219 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) ... Tapi da lamun manéhna mikir deui mémang Ratna mah salian ti boga pangarti téh, ogé rupana beunang dibawa ka hareup. Didakwa mangrupa tanda anu ngupamakeun hiji jalma nu boga kasalah bari tuluy ditanya dipariksa. Ieu kagambar waktu Ilham terus ditanya ku hiji awéwé ngeunaan Ratna. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Ilham rada panasaran, naha manéhna téh bet terus ditanya kawas rék didakwa. Ieu tanda nyitrakeun sacara langsung yén Ilham nitah in ka awéwé anu nyémah ka imahna lantaran kekecapanna matak nyigeung haté Ilham. Ieu katitén dina cutatan di handap. "... Upami ibu awon pamaksadan panto rorompok masih kénéh tiasa dibuka, mangga énggal sasauran, aya perkawis naon ngeunaan punbojo!"
220 No. Kode Data Réferent (1) 11. GT-06:66/6 Kaicalan (2) (3) 12. GT-06:68/1 Ngalambang sari 13. GT-06:68/2 Satumpuk surat 13. GT-06:68/2 Satumpuk surat Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (6) (5) (7) Kaicalan mangrupa tanda anu nyitrakeun leungitna hiji hal. Dina ieu kontéks, anu leungit mangrupa jalma, Ratna anu jarang aya di imah. Ieu katitén dina cutatan di handap.Ieu katitén dina cutatan paguneman di handap. "Dupi Ayi sok kaicalan tuang rayi Ratna?" "Kaicalan mah tara da sok wangsul waé ka rorompok." Ngalambangsari mangrupa istilah métaforis tina jinah. Dina ieu wacana, anu ngalambangsari téh nya éta Ratna jeung dununganna di kantor, salaki awéwé anu nyémah ka Ilham. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Bilih teu uniga tuang rayi nu jenengan Ratna téh parantos ngalambangsari sareng Diréktur Pausahaanana, dununganana, nya éta salaki abdi." Satumpuk surat nyitrakeun tulisan- tulisan anu aya di jerona. Dina ieu
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 14. GT-06:70/4 Pinter 15. GT-06:73/4 Mustika 221 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) kontéks, eusi éta surat mangrupa bukti-bukti salingkuh Ratna jeung dununganna. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... ngajelaskeun bari nyodorkeun surat- surat satumpuk. Ku Ilham sarérétan ogé geus kajudi, mémang tulisan jeung tanda tangan Ratna. Nu séjénna surat-surat bukti tos mondok di hotel anu di hotel anu sakitu peuting... Pinter nyitrakeun kamampuh hiji jalma pikeun mikir jeung ngaaktualisasikeun pikiranna. Dina ieu kontéks, pinter miboga harti bisaan néangan kasalah batur. Ieu katitén dina cutatan paguneman Ratna anu sinis di handap. "Pinter Kang Ilham ari nyilidik néangan rasiah batur mah! Mun atuh beubeunangan téh nu beunang diduitkeun!" Mustika mangrupa batu permata anu éndah. Dina ieu kontéks, mustika diupamakeun ka pamajikan anu geulis.
222 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 16. GT-06:73/4 Seungseureu dan,racun jeung peurah 16. GT-06:73/4 Seungseureu dan,racun jeung peurah 17. GT-06:74/1 Duit sajuta rupia 17. GT-06:74/1 Duit sajuta rupia Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) Basa Ratna datang, manéhna ningali Ratna anu mingkin geulis. Ieu katitén dina cutatan di handap. Katempona ku Ilham Ratna téh bet kawas hiji mustika anu beuki éndah cahayana. Seungseureudan mangrupa rupa-rupa sato anu sok nyeureud. Dina ieu kontéks seungseureudan mangrupa adat sarta sipat goréng Ratna ka salaki anu antukna bakal mawa mamala. Ieu katitén dina cutatan di handap. Hanjakal bet dikuriling ku seungseureudan, nepi ka keur Ilham matak mawa racun tina peurahna. Duit sajuta rupia anu dihargakeun ku Ratna mangrupa pameuli talak. Nominal duit bisa jadi lain saukur pameuli talak, tapi ogé harga "harga diri" Ilham salaku lalaki anu disapirakeun bisa dibeuli ku Ratna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Tah abdi geus gaduh
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 18. GT-06:75/4 Kawas anu dicébor cét beureum 19. GT-06:76/3 Tapak 223 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) jangji anu sami sareng kaul, lamun abdi ditalak ku akang, abdi masrahkeun ka akang artos sajuta rupia minangka mulang tarima. Kaayaan kamar anu pinuh ku getih Ratna lantaran awakna dihanca ku Ilham maké seuseukeut kaca, diibaratkeun kana kaayaan tempat anu geus dicébor ku cét beureum. Ieu katitén dina cutatan di handap.
Gabres-gabres waé seuseukeut kaca dipaké ngahanca awak Ratna. Getih ulawéran ka mana-mana, kamar tengah kawas anu dicébor ku cét beureum. Tapak dina ieu kontéks nya éta tapak talajakna dina kahirupan Ratna, lain saukur tatu alatan raheut/panyiksa. Ieu katitén dina cutatan di handap. Anu geus tangtu céda tina raheut dina beungeutna bakal ninggalkeun tapak keur dirina.
224 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-16 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, aktualisasi, sora, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.32 Analisis Unsur Indéks GT-06 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (3) (1) 1. GT-06:59/1 Dangdak- déngdék (2) (4) Réngkak paripolah (5) Awéwé anu dangdak- déngdék hareupeun kaca mangrupa indéksikal tina kagiatan dangdan. Dina ieu kontéks, dangdanna Ratna nandakeun aya hiji kahayang anu teu dikedalkeun sacara lisan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-06:60/3 Ngarahuh Gejala fisik Kaas nu tacan sugema manéhna hayoh waé dangdak- déngdék mapantes dangdanana bisi aya kakurang. Ngarahuh mangrupa indéksikal tina rasa katugenah lantaran nahan kakeuheul. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ilham kadéngé ngarahuh, beungeutna kaciri bangun ngemu kakeuheul.
No. Kode Data Réferent (1) 3. GT-06:61/3 (2) (3) Beungeut ngariuk 4. GT-06:61/4 Ngajiret Tipe (4) Réngkak paripolah Réngkak Paripolah 225 Interprétasi (5) Pasemon beungeut anu ngariuk mangrupa indéksikal tina rasa manghanjakalkeun jeung nganahakeun kana kaayaan. Ratna ngariuk basa apal usaha Ilham bangkrut mangrupa éksprési tina katugenah anu dikemu ku manéhna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Geus katempo ti mimiti manéhna balaka yén pagawéanna macét ku lantaran bangkrut téh, ngariukna beungeut Ratna bet matak nyentug kana haténa. Karasana bet kawas nu nganaha-naha ngabongan-bongan. Ngajiret mangrupa indéksikal anu ngupamakeun kana beunangna hiji hal. Dina ieu kontéks, ngajiret mangrupa ungkara pikeun ngagambarkeun cara Ilham meunangkeun haté kolotna Ratna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Manéhna keur suksés, nepi ka kalawan gampang bisa ngajiret kolotna Ratna supaya hasil mangaruhan anakna.
226 No. Kode Data (1) 5. GT-06:62/5 (2) 6. GT-06:64/2 Réferent (3) Teu kararaban sangu ti isuk Beuki mindeng luas-léos Tipe (4) Réngkak paripolah Réngkak Paripolah Interprétasi (5) Teu kararaban sangu ti isuk mangrupa indéksikal tina teu boga béas, ieu hal dilantarankeun teu boga duit keur meulina. Anu ngarandapan teu dahar ti isuk téh nya éta Ratna, nepi ka ngomong siis ka Ilham, salakina. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Nya éta teu aya nanaon pisan. Saumur sirah disusuhun asa kakara ayeuna teu kararaban sangu ti énjing!" Ratna beuki mindeng luas-léeos lantaran geus gawé di hiji pausahaan, budak- budakna disambat ku kolot Ratna. Ieu mangrupa tanda indéksikal tina ayana hal séjén anu ngabalukarkeun Ratna jarang aya di imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Tapi manéhna teu bisa kukumaha da rumasa teu bisa nyukupan kahirupanana. Turug- turug Ratna beuki mindeng luas-léos.
No. Kode Data Réferent (1) 7. GT-06:64/5 Deudeupeun (2) (3) 8. GT-06:65/2 Udar-ider 9. GT-06:65/9 Cruk-crek bari gogodeg Tipe (4) Réngkak Paripolah Réngkak Paripolah Réngkak Paripolah 227 Interprétasi (5) Deudeupeun mangrupa tanda tina rasa kahariwang. Dina ieu kontéks, kahariwang Ilham salaku salaki dirasa wajar deudeupeun ka pamajikanna sanajan teu katarima ku Ratna. Ieu katitén dina cutatan paguneman di handap. "Na atuh ari enya mah digawé Ratna téh teu bébéja ka akang, ngarah akang teu deudeupeun." "Nganggo kedah deudeupeun? Na abdi téh budak leutik?" Udar-ider dina ieu kontéks mangrupa tanda indéksikal tina néangan gawé, lantaran Ilham bangkrut téa. Cutatanna katitén di handap. Tapi teu ku hanteu hiji poé mah, basa manéhna geus reureuh sanggeus balik udar- ider, teu sawatara lila jol aya mobil eureun hareupeun imahna. Dina ieu kontéks, polah hiji jalma anu cruk-crek bari gogodeg mangrupa tanda tina rasa hiji awéwé anu nyémah, nganaha-naha ka Ilham bet teu bisa
228 No. Kode Data Réferent Tipe (1) (2) (3) (4) 10. GT-06:67/3 Boga panyangka goréng 10. GT-06:67/3 Boga panyangka goréng 11. GT-06:67/6 Ngiring sangsara Aktualisasi Interprétasi (5) ngariksa Ratna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Jeung saenyana, éta ibu téh katempo terus cruk-crek bari gogodeg. Panonna semu anu nganaha- naha. Panyangka goréng dina ieu kontéks dibalukarkeun ayana gambaran informasi anu katarima ku Ilham dihubungkeun jeung paripolah Ratna kabéhdianakeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Curiga mah henteu mung sok ditaros waé tos ti manana, da awon-awon ogé abdi téh salakina. Tapi da waleranana téh wangsul ngiring rapat sareng dunungan, margi manéhna téh sekretaris jabatanana mah," Ilham némbalan bari rada boga haté nyangka teu puguh ka Ratna. Lantaran kateumampuhan Ilham ngariksa Ratna salaku pamajikan, awéwé anu nyémah jadi milu sangsara. Sabab, salakina salingkuh jeung Ratna. Ieu
No. Kode Data Réferent Tipe (1) (2) (3) (4) 12. GT-06:68/2 Molohok reuwas Réngkak paripolah 13. GT-06:69/1 Raheut haté Aktualisasi 229 Interprétasi (5) katitén dina cutatan di handap. "Lepat éta téh yi, dihenteu-henteu ogé ayi téh carogéna. Nu jelas kumargi ayi lemah teu tiasa ngariksa nu janten garwa, abdi ngiring disangsara." Ilham anu molohok lantaran reuwas dilantarankeun meunang béja ti sémah yén Ratna salingkuh jeung salakina. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ilham molohok reuwas bari héran, aya ambek aya wiring asa teu dihargaan... Raheut haté mangrupa indéksikal tina rasa nyeri anu karandapan ku Ilham lantaran manéhna diteungteuinganan jeung ngarasa teu dihargaan pisan ku Ratna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Karasa ku Ilham sanggeus si ibu geulis pamitan asa aya raheut dina haténa. Asa moal kaubaran ku naon waé ogé.
230 No. Kode Data Réferent Tipe (1) 14. GT-06:70/4 (2) (3) (4) Biwir ngageter Gejala fisik 15. GT-06:74/7 Brong-brang Sora 16. GT-06:74/7 Ngayekyek Gejala fisik Interprétasi (5) Biwir Ratna anu ngageter mangrupa tanda indéksikal tina rasa sieun jeung reuwas. Éta hal lantaran manéhna geus kanyahoan salingkuh ku Ilham. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sajongjongan siak baé beungeut Ratna sepa kawas manggih kareuwas, biwirna katara ngageter, panonna nu tadi giras bangun nangtang ayeuna semu ngemu kasieun nu pohara. Brong-brang mangrupa indéksikal tina sora piring anu peupeus ku Ilham lantaran ngamuk. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sora piring anu brong- brang preupeus diruksak ku Ilham geus teu kacatur deui. Awak Ratna anu ngayekyek mangrupa tanda indéksikal tina kasieun anu pohara bari jeung kasima lantaran ningali Ilham ngamuk. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nempo kitu Ratna ngayekyek sieun, rék lumpat ménta tulung asa hésé rék ngaléngkah ogé bakat ku kasima.
231 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 17. GT-06:75/4 Getih (2) (3) Zat (4) (5) Ayana getih di kamar mangrupa tanda tina kajadian ngamukna Ilham anu nyiksa Ratna ku seuseukeut kaca tina botol peupeus. Ieu katitén dina cutatan di handap. 18. GT-06:76/1 Lampu nu caang, panto teu nutup, jeung jandela nu muka. Barang Gabres-gabres waé seuseukeut kaca dipaké ngahanca awak Ratna. Getih ulawéran ka mana-mana... Lampu imah Ilham anu caang dina wanci janari nandakeun aya kagiatan di hiji imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Hansip wanci janari nganyahoankeun tina caangna lampu di imah Ilham, bet katempo panto teu nutup jandélana muka. Disangka aya bangsat, Hansip asup ka imah. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-06 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.33 Analisis Unsur Simbol GT-06 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-06:68/2 (2) Surat (3) (4) Surat mangrupa simbol tina informasi ngeunaan salingkuh. Ieu katitén dina cutatan di handap.
232 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) 2. GT-06:76/2 Hansip ... ngajelaskeun bari nyodorkeun surat- surat satumpuk. Ku Ilham sarérétan ogé geus kajudi, mémang tulisan jeung tanda tangan Ratna. Nu séjénna surat-surat bukti tos mondok di hotel anu di hotel anu sakitu peuting... Hansip mangrupa simbol tina kaamanan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. GT-06:76/2 Pulisi ... Hansip wanci janari nganyahoankeun tina caangna lampu di imah Ilham, bet katempo panto teu nutup jandélana muka. Disangka aya bangsat, Hansip asup ka imah. Polisi mangrupa simbol tina ayana tindak criminal. Ieu katitén dina cutatan di handap. 4. GT-06:76/3 Dokter Hansip dibantu ku pulisi anu harita terus ditéang, néangan saha nu boga dosa. Dokter mangrupa simbol tina akhi kesehatan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Anéhna barang dipariksa ku dokter, Ratna masih bisa katulungan. 4.2.6.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-06 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun dua belas ajén sosial.
233 Tabél 4.34 Data Ajén Sosial GT-06 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-06:59/1 Ka salon 2. GT-06:61/4 Mahasiswa pengkuh (3) (4) Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8)
(9)
diajar 3. GT
06:63/6 Éstétika baju, embung
rudin 4. GT-06:64/7 Kawajiban pamajikan 5. GT-06:70/1 6. GT-06:71/2 Nyandung 7. GT-06:71/5 Hukum nikah 8. GT-06:71/6 Omongan batur 9. GT-06:72/4 Duit pameuli talak 10. GT-06:73/6 11. GT-06:75/4 Status pernikahan Salingkuh Salaki nyiksa pamajikan 12. GT-06:76/2 Maténi diri
Dumasar kana tabél 4.38 di luhur, bisa katitén aya genep data anu ngandung ajén bebeneran, dua ajén kaéndahan, dalapan ajén moral, jeung dalapan ajén kaagamaan. Tina dua belas data, aya dua data anu miboga hubungan antara ajén moral jeung ajén kaagamaan, tilu data anu miboga hubungan antara ajén bebeneran, moral, jeung kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran jeung Ajén Moral Ajén bebeneran anu miboga hubungan jeung ajén moral dina ieu carpon nya éta GT-06:64/7, GT-06:71/2, jeung GT-06:75/4. Data GT- 06:64/7, ngébréhkeun kawajiban pamajikan ka salaki. Palaku Ratna anu teu bébéja yén manéhna meunang gawé di hiji pausahaan méré gambaran yén salaku pamajikan, Ratna henteu bukbrak. Ieu mangrupa salah sahiji ajén anu salah upama ditilik tina ajén bebebneranna. Ditilik tina ajén moral, anu ngalantarankeun manéhna teu jujur ka salakina nya éta ayana hal anu disumput-sumput ku Ratna perkara salingkuhna jeung diréktur pausahaan tempat manéhna digawé (GT-06:73/6).
234 Ajén bebeneran anu miboga hubungan jeung ajén moral sarta ajén kaagamaan dina ieu carpon nya éta éta GT-06:71/2, anu ngébréhkeun yén boh sacara agama boh sacara moral, awéwé teu wenang boga dua salaki atawa nyandung. Tapi ieu ajén bebeneran, moral, jeung kaagamaan anu ditepikeun ku palaku Ilham ka pamajikanna teu dianggap. Sanajan kitu, pikeun anu maca ieu ajén bisa ditarima. Ajén bebeneran séjén, anu mandeg mandiri teu miboga hubungan jeung lianna nya éta GT-06:61/4. Ieu data ngébréhkeun kawajiban mahasiswa anu kudu pengkuh diajar. 2) Ajén Kaéndahan Ajén kaéndahan katitén dina data GT-06:59/1 jeung GT-06:63/6, anu ngébréhkeun yén palaku Ratna merhatikeun éstétika dina penampilanna. Manéhna kacida merhatikeun buukna di salon, dangdan saméméh indit ka acara kantor, jeung maké baju anu aralus. 3) Ajén Moral jeung Ajén Kaagamaan Ajén moral anu patali jeung ajén kaagamaan nya éta GT-06:70/1, GT-06:71/5, GT-06:75/4, jeung GT-06:76/2. Data GT-06:70/1 jeung GT- 06:71/5 ngébréhkeun ngeunaan status pernikahan antara Ilham jeung Ratna anu sacara agama jeung hukum masih kénéh sah. Lantaran kitu, Ilham ngarasa masih kénéh boga hak meunang jawaban anu jujur ngeunaan salingkuhna Ratna jeung diréktur pausahaan. Tapi Ratna ngarasa yén hubunganna jeung Ilham ngan hubungan sacara hukum, lantaran haténa lain keur Ilham. Dumasar kana ajén kaagamaan, data GT-06:75/4 ngébréhkeun paripolah Ilham anu wani nyiksa pamajikanna teu diwenangkeun. Sacara moral, ieu kalakuan mangrupa kalakuan goréng. Data GT-06:76/2 mangrupa data anu sacara moral jeung agama mangrupa polah anu salah.
235 b. Ajén Budaya Data tilu belas ajén budaya dina carpon GT-06 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.35 Data Ajén Budaya GT-06 No. Kode Data Data (1) 1. GT-06:59/1 Baju ti Modiste 2. GT-06:60/4 Nu maké mobil 3. GT-06:61/4 Ngarasa jago 4. GT-06:61/4 Kolot mangruhan (2) (3) Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
Katerangan
(10)
5. GT-06:61/4 6. GT-06:63/4 7. GT-06:63/7 Mitoha nyaah ka incu 5. GT-06:61/4 6. GT-06:63/4 7. GT-06:63/7 Mitoha nyaah ka incu
8. GT-06:64/4 Hubungan atikan jeung pagawéan
9. GT-06:72/3 Gedé duriat 10. GT-06:72/4 11. GT-06:72/4 Duit sajuta rupia Lalaki kawasa pameuli talak Lalaki nyiksa pamajikan 13. GT-06:76/2 Mateni diri 12. GT-06:75/4
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya hiji ajén téori, lima ajén ékonomi, dua ajén agama, tujuh ajén kawasa, jeung opat ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon aya dina data GT-06:64/4, anu ngébréhkeun hubungan antara atikan hiji jalma jeung pagawéan. Dina ieu kontéks carita, Ratna kacaritakeun boga pangarti anu luhur jeung rupa anu alus nepi ka manéhna kalawan gampang meunangkeun pagawéan di pausahaan salaku sekretaris. Sacara téori, kualifikasi jadi saurang
236 sekretaris nya éta miboga kaparigelan dina widang administrasi, bisa komunikasi, disiplin, jeung berpenampilan menarik. Kualifikasi anu pamungkas, jadi sarat utama dina ieu carpon. Ieu hal teu kacaritakeun kalawan jelas dina carita, lantaran diréktur pausahaanna nya éta popotongan Ratna basa keur kuliah. Hartina, sanajan Ratna teu miboga kulifikasi anu luhur, tapi urusan pribadi ngadominasi ditarimana Ratna di éta pausahaan. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi katitén dina data GT-06:59/1, GT-06:60/4, GT- 06:61/4, GT-06:63/4, jeung GT-06:72/4. Data GT-06:59/1 ngébréhkeun yén Ratna anu geus boga gawé sorangan mampuh maké baju ti modiste. Modiste nya éta tempat meuli baju saperti butik, tapi ukuran jeung modélna bisa diluyukeun jeung kahayang nu meuli. Ampir mirip jeung desainer baju atawa tukang ngaput, tapi hargana leuwih mahal lantaran di modiste hasilna leuwih alus. Lantaran kitu, gambaran baju di modiste leuwih miboga ajén ékonomi anu luhur tibatan baju anu dibeuli ti toko baju biasa. Data GT-06:60/4 ngébréhkeun yén dina ieu carpon, ajén ékonomi diukur ku palaku anu boga mobil. Data GT-06:61/4 ngébréhkeun palaku Ilham anu kungsi suksés sacara ékonomi nepi ka ngarasa kawasa bisa meunangkeun Ratna. Data GT-06:63/4 ngébréhkeun ngeunaan ayana pagadéan kuriling. Pagadéan kuriling nya éta jalma anu sok nginjeun- nginjeunkeun duit bari jeung ménta jaminan. Ieu pagadé biasa nguriling ka imah-imah keur nagihan nu malayar hutang, upama geus lunas, jaminan bisa dibawa deui, kitu ogé upama mayarna teu leuir tina waktu anu geus ditangtukeun. Data séjén anu boga ajén ékonomi nya éta GT-06:72/4. Ieu data miboga hubungaan jeung ajén agama sarta kawasa. Duit sajuta rupia anu rék dibikeun ka Ilham minangka pameuli talak mangrupa gambaran tina ayana rasa égois Ratna anu ngarasa kawasa lantaran boga duit, sedengkeun Ilham henteu. Duit sajuta rupia dina taun 1980-an, sarua pangajina dina taun 2014 ayeuna jeung + 15.000.000 rupia.
237 3) Ajén Agama Data miboga ajén agama nya éta GT-06:76/2. Ieu data ngébréhkeun perkara Ilham anu maténi manéh lantaran rasa sieun anu pohara sanggeus nyiksa awak pamajikanna ku sesemplékan kaca nepi ka baloboran geutih tuluy kapiuhan. Dina agama Islam, maténi manéh mangrupa kalakuan anu teu diwenangkeun. Saperti anu kaunggel dina cutatan QS. An-Nisa kaca 29 ieu di handap. "Hai orang-orang yang beriman, janganlah kamu saling memakan harta sesamamu dengan jalan yang batil, kecuali dengan jalan perniagaan yang berlaku dengan suka sama suka di antara kamu. Dan janganlah kamu membunuh dirimu; sesungguhnya Allah adalah Maha Penyayang kepadamu." (An- Nisa' : 29) Tilu data GT-06:61/4 ngagambarkeun ayana ajén kawasa anu diébréhkeun ku palaku Ilham basa manéhna keur suksés. Ilham bisa ngajiret kolotna Ratna sangkan mangaruhan Ratna supaya bisa kawin jeung manéhna. Data séjénna nya GT-06:72/4, ngébréhkeun kaayaan lalaki anu dianggap boga kawasa tibatan awéwé. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Ceuk abdi ogé teu langkung akang, apan akang téh lalaki, umat anu kawasa anu sagala wenang ngaleuwihan awéwé..." (72/4) Tina cutatan di luhur, bisa katitén yén sok sanajan Ratna égois tapi masih kénéh nganggap yén Ilham salaku salakina masih boga kawasa pikeun nangtukeun kaputusan. Data GT-06:75/4 ngébréhkeun kakawasaan lalaki salaku salaki anu teu kakontrol nepi ka téga nyiksa pamajikan.
238 4.2.7 "Kanyaah" (GT-07) 4.2.7.1 Struktur Carita GT-07 a. Téma Téma carpon GT-07 nya éta kamanusaan, ieu téma nyoko kana ésénsi eusi carita, nya éta ngeunaan rasa nyaah. Luyu jeung jejer ieu carpon, "Kanyaah", mangrupa carita ngeunaan gambaran kanyaah antara salaki jeung pamajikan, bibi jeung alo, minantu jeung mitoha, sarta kapilanceuk jeung kapiadi. Konsép kanyaah anu ditembrakkeun dina ieu carpon mangrupa kanyaah di lingkungan kulawarga. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang nepikeun yén teu salawasna kanyaah ditétélakeun ngaliwatan tuhuna nu sahandapeun ka saluhureun, tapi ogé bisa katitén tina sikep tegas kana bebeneran. Ieu di handap bisa katitén sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan ngeunaan konsép kanyaah. Bisa ngomong kitu téh kuring mah inget kana cariosan ibu Guru, cenah tanggung jawab...(81/2) lamun nyaah ka anak, béré maranéhna "... Bisa jadi bibi mah lain indung nu hadé, tapi lamun bibi ngéléhan éta téh kajurung ku kanyaah bibi ka barudak..." (82/1) "Tong abot teuing atuh barang damel téh, bisi teu damang." (83/10) ... Kalah kumaha ogé kuring tetep nganggap yén emang jeung bibi téh kolot kuring pribadi, atuh kanyaah kuring tangtuna ogé kanyaah anak ka indung, nyaah nu sajati jeung iklas. (89/1) "... Ema téh geus nyaho lalakon hirup nyai di Bandung téh. Timbangan ema, leuwih hadé nyai téh di dieu baé ngabaturan ema... (94/2) ... Biasana mah haté sok lééh lamun geus nyanghareupan bibi saperti kieu. "Hapunten bibi, abdi téh sanés teu nyaah..." (97/9) Ieu téma diébréhkeun ku palaku utama, Popon. Manéhna ngabéjérbéskeun sagala rasa jeung pangalaman anu karandapanana ngaliwatan
puseur sawangan jalma kahiji anu ngajén situasi dumasar pamadeganna. Tapi, sanajan palaku Popon miboga otoritas ngeunaan pamadeganna, nu maca "dipaksa" satuju kana éta pamadegan lantaran dianggap bener ku hiji kelompok masarakat. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktu, carpon "Kanyaah" kaasup kana galur campuran. Pangna kitu, lantaran pangarang ngébréhkeun susunan galur ngaliwatan téhnik flash-back. Tapi galur maju ogé dipaké pikeun ngébréhkeun guluyurna carita. Carita dimimitian ku kaayaan palaku Popon anu keur ngalamun hayang ngontrak imah, misah ti bibina (D1). Carita mundur ka mangsa- mangsa anu dilamunkeun ku Popon (A, B, jeung C), nya éta waktu lumangsungna kajadian-kajadian anu kaalaman ku Popon ti mimiti ditinggalkeun maot ku kolotna, diasuh jeung digedékeun ku bibina, nepi ka kawin jeung Mumu. Carita maju deui kana konflik sanggeus Mumu jeung Popon rumah tangga tapi tetep cicing di imah bibina (D2). Carita dipungkas ku inditna Popon ti imah bibina lantaran rék cicing jeung salaki ogé mitohana di Banjaran (E). Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén saperti di handap. D1 ----------- A ----------- B ----------- C ----------- D2 ----------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Abdi anu ngalaman rupa-rupa pasualan hirup ti mangsa ka mangsa. 239
240 (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku Popon salaku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Popon anu ngarasa nyaah ka emang jeung bibina ngarasa bingung lantaran geus boga salaki tapi can boga imah, antukna cicing di imah mitohana lantaran pasualan-pasualan anu karandapan ku Popon di imah bibina. Galur saperti anu dilalakonkeun ngaliwatan palaku Popon miboga hubungan anu dalit antarkajadianna. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Popon. Kajadian-kajadian anu tumiba ka Popon diébréhkeun ku palakuna sorangan. 2) Palaku Dina carpon GT-07, aya 13 urang palaku, nya éta Popon (GT-07:77/2), bibi (GT-07:78/2), emang (GT-07:78/3), Mumu (GT-07:78/3), mitoha Popon (GT-07:79/2), Titin (GT-07:80/1), Érna (GT-07:80/1), Nina (GT-07:80/1), Dedi (GT-07:80/1), Iwa (GT-07:80/1), Mia (GT-07:80/1), ibu guru (GT- 07:81/2), jeung Mang Jamhari (GT-07:91/2). Genep urang méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana tujuh urang palaku ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Popon jeung bibi mangrupa palaku utama. Sabelas palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu
ngarojong sacara langsung kana eusi carita nya éta GT-07:77/2, GT- 07:78/2, GT-07:78/3, GT-07:79/2, jeung GT-07:80/1. Palaku-palaku anu sacara teu langsung ngarojong ieu carita nya éta lima data GT-07:80/1, GT-07:81/2, jeung GT-07:91/2. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta GT-07:77/2, GT-07:78/2, GT-07:78/3, GT-07:79/2, jeung GT-07:80/1 (Iwa). Sedengkeun anu kaasup kana palaku-palaku antagonis nya éta ngan GT-07:78/3. Palaku Popon, bibi, Mumu, mitoha Popon, jeung Iwa mangrupa palaku protagonis lantaran digambarkeun miboga sipat hadé anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Kahadéan-kahadéan Popon salaku palaku utama bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. Nu matak kuring mah ngamugi-mugi téh, supaya buru-buru baé meunang séwaeun, salian ti rék milu ngawarah kapiadi téh, kapan kuring ogé boga tanggung jawab sorangan, nya éta Kang Mumu, salaki kuring. (31/4) ... da unggal poé ogé kuring mairan keur balanja mah, kurang itu kurang ieu téh kuring tara wani ménta deui ka bibi, nya duit kuring baé. (88/3) Tapi ari dina usaha ngadidik barudak bibi téa mah kuring téh henteu gagal-gagal teuing. Beuki dieu seuseuhan kuring beuki ngrotan... (85/5) ... Kalah kumaha ogé kuring tetep ngaggap yén emang jeung bibi téh kolot kuring pribadi, atuh kanyaah kuring tangtuna ogé kanyaah anak ka indung, nyaah nu sajati jeung iklas. (89/1) "Hapunten bibi, abdi téh sanés teu nyaah..." (97/10) Tina sawatara cutatan di luhur, bisa katitén yén palaku Popon miboga sipat hadé lantaran nyaah ka kapiadi, salaki, jeung bibina sanajan 241
242 sakapeung kanyaahna disalahartikeun ku bibina. Bibina Popon ogé sabenerna miboga sifat hadé. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Bisa jadi bibi mah lain indung nu hadé, tapi tapi lamun bibi ngéléhan éta téh kajurung ku kanyaah bibi ka barudak..." (82/1) "Hampura bibi, ka Popon sorangan..." (97/8) téh bibi geus asa ka anak Palaku protagonis lianna nya éta Mumu, salaki Popon. Sipat hadé Mumu bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. ... "Tong abot teuing atuh barang damel téh, bisi teu damang," mindeng salaki nyarita kitu. (83/10) "Timbangan Akang mah, mending di dieu. Soal ka pagawéan mah gampang, artos keur ngontrak urang pésérkeun motor baé..." (94/4) Palaku protagonis séjén nya éta mitoha Popon jeung Iwa. Palaku mitoha Popon, anu mangrupa indungna Mumu miboga sipat anu hadé lantaran ngaku jeung ngajak Popon sangkan cicing di imahna sabab geus nyahoan kahirupn Popon di Bandung anu kacida capé gawé jeung cape haté. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "... Timbangan ema, leuwih hadé nyai téh di dieu baé ngabaturan ema, malaur ema hirup gulak-gilek sorangan, euweuh pisan pakumaha..." (94/2) Palaku Iwa, sanajan kacaritakeun budak kénéh, tapi méré gambaran anu ngébréhkeun miboga sipat hadé, nya éta jujur. Iwa anu kacaritakeun maok duit tina calana Mumu di kamar, basa ditanya ku Popon mah teu ngaku. Tapi basa Popon rék indit ka Banjaran, Iwa jujur ka indungna. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Pasihkeun deui ieu artos téh ka Ceu Popon, Mih. Nu sapalihna ku Iwa tos dipésérkeun gelasan sareng jajan." (97/8)
243 Salian palaku protagonis, dina ieu carpon ogé aya saurang palaku antagonis, nya éta emang Popon. Cutatan anu ngébréhkeun kaantagonisanana bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Alus," saur emang, "Ari nu teu perlu disusul-susul, ari ngahaja dititah nyusul budak, teu keresa..." (96/4) "Bisi aya duit manéh anu kapaké, sebutkeun baé sabaraha, engké digantian, tong maké nyangka nu lain-lain ka barudak." (88/5) Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis atawa antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya tilu urang palaku anu miboga watek basajan jeung tilu urang palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta emang,Mumu, jeugmitoha Popon. Emang miboga watek basajan anu statis dina guluyurna carita. Tiis, teu soméah, jarang ngomong, jeung teu weléh togmol upama aya katugenah anu karasa ku manéhna. Palaku basajan séjén nya éta Mumu. Manéhna ogé tara loba omong, upama aya pasualan, disidem sorangan, tapi kacida nyaahna ka pamajikan. Ieu watek konsistén ti mimiti nepi ka ahir carita. Palaku mitoha Popon kitu deui, watekna anu soméah, mikadeudeuh, jeung miboga rasa humor teu némbongkeun ayana watek anu mekar. Popon jeung bibi salaku palaku anu watekna mekar, ngabalukarkeun dinamisna eusi carita. Ieu hal lantaran watek palaku Popon diébréhkeun salaku awéwé anu sabar, jujur, mikanyaah salaki, jeung mikanyaah kulawarga bibina. dina eusi carita anu kompléks, antukna leuwih milih cicing jeung salaki ogé mitohana. Ieu kaputusan mangrupa tanda bakti jeung nyaah ka salakina, tapi lain hartina manéhna teu nyaah deui ka kulawarga bibina. Kajadian-kajadian anu kaalaman ku parapalaku miboga hubungan anu dalit ngawangun hiji carita anu
244 gembleng. Ieu hal ogé dikuatkeun ku palaku kompléks séjénn anu mekar kalawan dinamis. Palaku bibi anu mémang salaku indung mikanyaah anakna, tapi teu daék tegas ngalatih kadisiplinan. Manéhna ogé digambarkeun boga sipat goréng sangka jeung sok ngomong anu pikanyerieun haté. Tapi, dina pungkas carita, bibi diébréhkeun boga kanyaah anu gedé ka Popon, sarua jeung kanyaah manéhna ka anak sorangan. Kompléksitas watek palaku bibi bisa katitén dina sawatara cutatan di handap. "Salaki pundungan mah tong ieuh disusul-susul, kuriak beuki olo-olo," (89/4) "Barina ogé hina awéwé mah nyusul-nyusul lalaki, salaki teu kaopan mah kudu diantep ulah dibéré haté." (96/5) "Mamih mah éta teu resepna téh ku geus wani-wani lancang, nyangka nu lain-lain..." (96/7) "Hampura bibi, ka Popon sorangan..." (97/8) téh bibi geus asa ka anak Bibi jeung Popon anu silih pkanyaah, dina kanyataanna boga cara séwang-séwang pikeun ngébréhkeun kanyaahna. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Popon, bibi, emang, Mumu, mitoha Popon, jeung Iwa mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Titin, Érna, Nina, Dedi, Mia, ibu guru, jeung Mang Jamhari kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial.
245 Tabél 4.36 Data Latar GT-07 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 1. GT-07:77/1 Ayeuna 2. GT-07:77/1 Harita 3. GT-07:77/2 Ngontrak imah 4. GT-07:78/2 Bumi bibi 5. GT-07:79/2 Banjaran 6. GT-07:79/2 Lembur 7. GT-07:79/3 Dapur 8. GT-07:82/4 Senén 9. GT-07:82/4 Kantor 10. GT-07:84/1 Jelema cacah Peuting 11. GT-07:84/2 12. GT-07:86/5 Warung Sumur 13. GT-07:88/5 Kamar Popon 14. GT-07:88/1 Terminal Tegallega 15. GT-07:89/4 Imah Ema (mitoha Popon) 16. GT-07:90/2 Lebak 17. GT-07:90/4 Handapeun tangkal cangkring 18. GT-07:90/5 Balong 19. GT-07:91/1 Tengah imah 20. GT-07:95/3 Kamar bibi 21. GT-07:95/4 Ngagayuh ka subuh 22. GT-07:97/1 (2) (3) (4)
(a) Tempat Aya lima belas latar tempat dina carpon GT-07 ieu, nya éta, bumi bibi (GT-07:78/2), Banjaran(GT-07:79/2) anu mangrupatempat cicing mitohana Popon,lembur(GT-07:79/2) mangrupa tempat indungna Mumu,dapur(GT-07:79/3) minangka tempat Popon barang gawé, Kantor (GT-07:82/4) nya éta tempat Mumu digawé,warung(GT-07:86/5) mangrupa tempat Popon balanja pangabutuh,sumur(GT-07:88/5) nya étatempat Popon nyeuseuhjeung tempat emang ngomongan Popon
246 ngeunaan duit anu kapaké, kamar Popon(GT-07:88/1), salian ti paranti saré Popon jeung Mumu, di kamar ogé tempat manéhna kaleungitan duit. Tempat séjénna nya éta terminal Tegallega(GT-07:89/4) anu mangrupa tempat Popon néangan oplét basa rék indit ka Banjaran nyusul salakina.Latar imah Ema (GT-07:90/2) mangrupa imah mitoha Popon.Lebak(GT-07:90/4) jeung handapeun tangkal cangkring(GT- 07:90/5) mangrupa tempat Mumu nguseupbasa disampeurkeun ku Popon. Balong(GT-07:91/1) nya éta tempat Mumu jeung Popon labuh bari tuluy gogonjakan silih simbeuh.Tengah imah(GT-07:95/3) nya étatempat barudak ngarandéng madungdengkeun Iwa anu can balik.Kamar bibi(GT- 07:95/4) nya éta tempat bibi ngagorowok nitah Popon nyusulan Iwa. Tina opat belas latar anu luyu jeung tabél di luhur, leuwih diheureutan deui jadi ngan aya genep latar tempat. Pangna kitu, lantaran latar imah ema, lembur, lebak, handapeun tangkal cangkring, jeung balong geus kawengku ku latar tempat Banjaran (GT-07:79/2). Salian ti éta, latar kamar Popon, kamar bibi, dapur, jeung tengah imah geus kawengku ku latar bumi bibi (GT-07:78/2). (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima, nya éta, ayeuna(GT- 07:77/1),harita(GT-07:77/1),poé Senén (GT-07:82/4), peuting(GT- 07:84/2), jeungngagayuh ka subuh(GT-07:97/1). Ayeuna nya éta latar waktu basa Popon mimiti kacaritakeun bingung néangan imah kontrakan. Harita mangrupa waktu basa Popon jeung Mumu panganténan. Waktu poé Senén nya éta waktu basa Mumu kacaritakeun balik ti kantor tuluy mantuan moé-moékeun seuseuhan. Peuting nya éta waktu Popon sok ngarasa lalina awak lantaran capé teuing migawé pagawéan imah. Waktu ngagayuh ka subuh nya éta waktu basa popon meunang kacindekan ngeunaan pilampaheun anu rék disorang jeung Mumu.
(c) Sosial Dumasar kana tabél 4.40 di luhur, bisa katitén yén aya dua latar sosial dina ieu carpon. Éta dua latar sosial kaasup kana status sosial palaku, nya éta kalangan cacah (GT-07:84/1) jeung ngontrak imah GT- 07:77/2. Data GT-07:84/1 mangrupa gambaran kaayaan Mumu anu teu sanggup meuli imah nepi ka kudu cicing di imah bibina pamajikan. Bisa disebut cacah téh duméh aya palaku séjén nya éta Popon salaku pamajikan Mumu anu nyebutkeun kitu. Jadi, teu diajén sacara objéktif ku nu maca. 4.2.7.2 Unsur Semiotik GT-07 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-07 ngawengku sabelas ikon jeung 14 indéks. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-07 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.37 Analisis Unsur Ikon GT-07 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-07:78/2 Nunggul pinang (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Nunggul pinang mangrupa tanda anu ngébréhkeun kaayaan jalma anu geus teu boga indung jeung bapa atawa pahatu halis. Dina ieu kontéks, anu nunggul pinang nyaa éta palaku utama, Popon. Ieu katitén dina cutatan di handap. (7) 247
248 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-07:79/4 Adat ka kurung ku iga 3. GT-07:80/5 Adat istimewa Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4)
Interprétasi (7) ... da puguh kuring mah ti leuleutik cicing sareng anjeunna. Kuring mah digedékeun téh ku bibi da puguh geus nunggul pinang. Adat kakurung ku iga atawa kalakuan/paripola h anu hésé dirobahna. Dina ieu kontéks nyampak dina watek anak- anakna bibi anu ngaredul. Ieu katitén dina cutatan di handap. Tapi nya éta atuh, adat kakaurung ku iga, basa ku kuring ditinggalkeun ka Banjaran aya kana samingguna, basa balik téh kuring jadi teu puguh cagap. Adat istiméwa nyitrakeun ayana kalakuan anak- anak bibi anus ok nyungkun upama ditiah gawé. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-07:85/1 Ngotok ngowo 5. GT-07:85/3 Harénghéng 249 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) Boga adat istiméwa barudak téh, lamun dipaksa dititah baranggawé sok tara balég.
Ngotok ngowo nyitrakeun langsung ka hiji jalma anu cicing waé di hiji tempat. Dina ieu kontéks kaaalaman ku Popon jeung salakina anu masih kénéh cicing di imah bibina. Ieu katitén dina cutatan di handap. Pédah kuring duaan ngotok ngowo kénéh di imah kolotna? Kaayaan anu panas mangrupa tanda tina kaayaan imah bibi anu mingkin teu pikabetaheun. Ieu katitén dina cutatan di handap. Kuring moal nambahan suasana jadi tambah harénghéng.
250 No. Kode Data Réferent (1) 6. GT-07:85/4 Titeureuy buleud (2) (3) 7. GT-07:90/8 Tugas dan Kawajiban 8. GT-07:92/7 Ngabudi ucing Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Diteureuy buleud nandakeun kamampuh hiji jalma pikeun nyidem pasualan ku sorangan. Dina ieu kontéks kaalaman ku Popon jeung salakina anu tara loba ngomong. Ieu katitén dina cutatan di handap. (7)
Tapi ku lantaran jelema tara réa ngomong téa, sigana mah diteureuy buleud baé ku sorangan, siga kuring. Tugas dan kewajiban nyitrakeun pagawéan di imah bibi anu geus dianggap salaku tugas anu wajib dilaksanakeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Wayah kieu tos di dieu, naha tos bérés "tugas dan kewajiban" di Bandung?" Ngabudi ucing mangrupa sikep jalma anu lungguh, tapi mijah di
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 9. GT-07:93/4 Soca capétang 10. GT-07:98/2 Saléngkah, dua tilu Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4)
251 Interprétasi (7) tukangeun, saperti watek Mumu. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Yéy, ngabudi ucing, teu sangka cunihin kieu geuning di lemburna mah." Soca capétang mangrupa gambaran tina pertélaan yén rasa dina haté teu salawasna kudu dilisankeun, cukup ku teuteupan saperti anu dilakukeun ku Mumu. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ari sugan téh soca Kang Mumu téh henteu tiasa cacarita, horéng geuning mani sakitu capétangna. Nyitrakeun sacara langsung kana itungan lengkah anu rék dilakonan ku Popon pikeun ngarobah jalan kahirupan anu leuwih hadé. Ieu katitén dina cutatan di handap.
252 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) 11. GT-07:98/2 Dunya anu caang Saléngkah, dua, tilu... mimiti kuring ninggalkeun imah bibi sapangeusina, muru oplét nu rék mawa kuring ka kahirupan nu anyar... Caang dina ieu kontéks mangrupa tanda tina kahirupan nu leuwih bagja. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... muga-muga ka dunya kuring nu caang. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-07 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, aktualisasi, sora, jeung barang. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.38 Analisis Unsur Indéks GT-07 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-07:79/1 Haté geus teuas (2) (3) (4) (5) Aktualisasi Haté nu geus teus jeung ngabatu ngabatu mangrupa balukar tina biasana narima kajadian anu tumuluy nepi ka geus teu ngarasa nanaon deui.
No. Kode Data (1) (2) 2. GT-07:79/3 3. GT-07:79/4 4. GT-07:80/5 253 Réferent Tipe Interprétasi (3) (4) (5) Saperti Popon anu geus tara nyeri haté lamun emang ngambek atawa murang-maring. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... haté kuringna ogé geus teuas, geus ngabatu. Begang Gejala fisik Awak bibi anu begang dilantarankeun ku panyakit jeung ripuh digawé di imah euweuh anu ngabantuan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Teu puguh cagap Réngkak paripolah ... Piraku ari rék téga mah ngagawékeun indung anu sakitu kaayaanana, begang beak ku panyakit. Polah Popon anu teu puguh cagap lantaran loba teuing nu kudu dipigawéna, seuseuheun jeung kumbaheun anu ditinggalkeun saminggu. Ieu katitén dina cutatan di handap. Brang-bréng- brong Sora ... basa balik téh kuring teu puguh cagap. Seuseuheun ngunung- ngunung, kumbaheun patulayah. Brang-bréng-brong mangrupa indéks sora tina sora parabot anu keur dikumbahan ku barudak bibi lantaran gawéna kapaksa. Ieu katitén dina cutatan di handap.
254 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 5. GT-07:84/2 Linu sabuku- buku 6. GT-07:85/1 Tanggung jawab timbal balik 7. GT-07:85/5 Ngadidik barudak Tipe Interprétasi (4) (5) ... Dina ngumbah wadah ogé sok brangbréngbrong nepi ka henteu saeutik piring cangkir nu saronghék. Gejala fisik Kaayaan awak anu lalinu sabuku-buku mangrupa balukar tina capé teuing gawé, da paling teu betah ngisukkeun pagawéan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Tapi geuning ayeuna mah sipat kitu téh karasa ripuhna, ari geus peuting karasa linu sabuku-buku. Aktualisasi Tanggung jawab timbal balik dina ieu kontéks mangrupa tanggung jawab dina wengkuan hubungan rumah tangga antara salaki jeung pamajikan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah ... Kang Mumu kitu anu henteu tanggung jawab timbal balik téh, pédah can bisa ngimahan ka kuring? ... Ngadidik dina ieu kontéks mangrupa ngdidik sikep barudak anu dilakukeun ku Popon ka kapiadi-kapiadina, ti nu asalna karedul nyeuseuh jadi sok nyeuseuh bajuna séwang- séwang. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data (1) (2) 8. GT-07:86/6 9. GT-07:87/6 Réferent (3) Calana nu ngalumburuk Beungeut beureum 255 Tipe Interprétasi (4) (5) Barang Tapi ari dina usaha ngadidik barudak bibi téa mah kuring téh henteu gagal-gagal teuing.Beuki dieu seuseuhan kuring beuki ngorotan, da barudak gedé mah geus nyeuseuh séwang- séwangan. Lantaran mineng leungit duit, sarta Iwa kungsi kanyahoan kaluar ti kamarna Popon, atuh basa calana Kang Mumu kasampak aya di handap téh jadi tanda yén aya nu mindahkeun atawa nyokot. Lantaran saméméhna éta calana digantungkeun dina kapstok. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kamari ogé (Iwa) ngaberebet ti kamar kuring basa aya nu nyampeur ulin téh. Kasampak calana Kang Mumu nu digantung dina kapstok geus ngalumburuk di handap. Gejala fisik Beungeut anu nyiak beureum dina ieu kontéks mangrupa tanda gejala fisik lantaran rék ceurik. Ieu kaalaman ku Iwa anu diguliksek ku Popon nanyakeun duit nu dipaké meuli gelasan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... beungeut budak téh ku kuring dipencrong, beungeutna mimiti
256 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 10. GT-07:89/1 Nyeri haté 11. GT-07:90/12 Kukumbul nu oyag-oyagan Tipe Interprétasi (4) (5) bareureum jeung lewa lewé rék ceurik. Aktualisasi Rasa nyeri haté mangrupa aktualisasi tina rasa katugenah jeung teu narima anu dirandapan ku Popon lantaran omongan amangna, nepi ka Popon boga pikiran goréng. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... kuring ogé anu boga haté sakieu teuasna bet ngarasa nyeri. Harita mah kuring bet maké boga anggapan goréng sagala yén emang jeung bibi téh nyaahna ka kuring téh lain nyaah indung ka anak, tapi nyaah sabagé dunungan ka bujang. Barang Pangna Popon bisa boga rasa kitu téh, duméh emangna ngomong kieu: "Bisi aya duit manéh anu kapaké, sebutkeun baé sabaraha, engké digantian, tong maké nyangka nu lain-lain ka barudak."88/5 Kukumbul anu oyag- oyagan dina beungeut cai (balong) mangrupa tanda yén aya lauk nu nyanggut. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... sabot ngomong kitu, panonna mah mencrong kukumbulnu mimiti oyag- oyagan tanda aya lauk nu nyanggut.
257 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 12. GT-07:91/1 (2) (3) Perang silih simbeuh (4) Réngkak paripolah (5) Popon jeung Mumu anu perang silih simbeuh ku cai dina balong mangrupa indéksikal tina gambaran ayana deudeuh jeung asih dina paripolah gogonjakan. Ari pangna bisa duanan aya dina balong lantaran Popon labuh, Mumu nu niat nulungan kalah milu labuh. Ieu katitén dina cutatan di handap. 13. GT-07:92/2 Aluman-alimen Réngkak paripolah ... Ku kuring disimbeuhan beungeutna, manéhna males, tungtungna perang silih simbeuh, teu nolih kana leutak anu geus lamédong kana buuk- buuk. Aluman-alimen mangrupa indéksikal paripolah anu nandakeun éra. Dina ieu kontéks, Popon anu ngarasa kaperego keur ocon jeung Mumu kur bisa aluman-alimen teu bisa némbalan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 14. GT-07:97/2 Kacindekan ... Horéng mang Jamhari geuning nu nyentak téh, nu ngurus pakaya ema. Teu ditémbalan pananya mang Jamhari téh, aluman- alimen baé, éra asa kaperego. Aktualisasi Kacindekan mangrupa tanda tina ayana kaputusan dumasar kana tinimbangan pasualan
258 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) anu geus dipikirkeun saméméhna. Kaputusan Popon pikeun leuwih milih cicing jeung salaki di Banjaran tibatan nuluykeun cicing di imah bibina mangrupa tanda satia ka salaki, sarta lain hartina geus henteu mikanyaah bibina. Ieu katitén dina cutatan di handap. Isukna éta kacindekan téh ku kuring dicaritakeun ka bibi, yén kuring rék ka Banjaran rék nuturkeun salaki. 4.2.7.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-07 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun salapan ajén sosial. Tabél 4.39 Data Ajén Sosial GT-07 No. Kode Data Data (1) 1. GT-07:84/8 Tanggung jawab (2) (3) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) Katerangan (8) timbal balik 2. GT-07:85/5 Ngadidik barudak 3. GT-07:96/5 Awéwé hina lamun nyusul-nyusul lalaki Iwa jujur geus maok duit Popon 5. GT-07:97/2 Satia ka salaki 6. GT-07:78/2 Ngurus jeung 4. GT-07:97/5
ngagedékeun budak
259 No. Kode Data (1) (2) Data (3) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) Katerangan (8) yatim piatu 7. GT-07:82/2 Budak kudu diajar tanggung jawab dina rumahtangga sangkan bisa tanggung jawab di masarakat 7. GT-07:82/2 Budak kudu diajar tanggung jawab dina rumahtangga sangkan bisa tanggung jawab di masarakat
8. GT-07:86/6 Maok duit 9. GT-07:81/1 Teu ngawaro ka indung
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya opat data anu ngandung ajén bebeneran, tujuh ajén moral, jeung hiji ajén kaagamaan. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén kaéndahan. Ajén bebeneran dina ieu carpon patali jeung ajén moral sarta kaagaman. Lian ti éta, aya ogé data anu ngébréhkeun hubungan antara ajén bebeneran jeung ajén moral. Hiji data ngébréhkeun hubungan antara ajén moral jeung ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran anu teu miboga hubungan dalit jeung ajén moral atawa kaagamaan, nya éta data GT-07:84/8. Ieu data ngébréhkeun konsép tanggung jawab antara salaki jeung pamajikan. Ceuk pamadegan palaku Popon, yén tanggung jawab téh nya éta aya dina prioritas antara ngurus salaki anu leuwih penting tibatan ngurus kapiadi. Tapi pamadegan kapiadina béda, veuk pikirna yén tanggung jawab anatara salaki jeung pamajikan téh kudu timbal balik, lamun Popon salaku pamajikan kudu bakti ka salaki, salaki ogé kudu daék ngimahan pamajikanna. Konsép tanggung jawab séjén aya dina data GT-07:82/2, anu ngébréhkeun yén budak kudu diajar tanggung jawab dina rumah tangga sangkan bisa tanggung jawab di masarakat. Ieu pamadegan diébréhkeun ku Popon basa ngabandungan bibina anu ngogo anak-anakna. Lantaran kitu, Popon boga kereteg pikeun ngadidik kapiadi-kapiadina sangkan bisa diajar tanggung jawab jeung mandiri. Ieu hal aya hasilna, anak-anakna bibi
260 anu garedé geus mimiti daraékeun nyareuseuh baju sorangan, saperti anu nyampak dina data GT-07:85/5. 2) Ajén Bebeneran jeung Ajén Moral Hubungan antara ajén bebeneran jeung ajén moral aya dina data GT-07:96/5, anu ngébréhkeun pamadegan ngeunaan hinana hiji awéwé upama daék nyusul-nyusul lalaki. Ku palaku bibi, ieu hal dianggap salah lantaran kalungguhan awéwé nu teu pantes néang-néang lalaki. Ieu tangtu waé bisa dianggap bener ku hiji kelompok masarakat upama pertélaanna ngan nepi ka dinya. Tapi pikeun palaku Popon, salaku saurang pamajikan manéhna ngarasa boga tanggung jawab pikeun nyusul salakina anu lila teu balik deui. Pangna kitu, salaku pamajikan sok sieun ayah al-hal anu goréng tumiba ka salaki atawa mitohana. Lantaran kitu, popon nganggap yén hal anu dilakukeun ku manéhna téh bener sacara moral. 3) Ajén Moral Ajén moral séjén anu teu miboga hubungan jeung ajén lianna nya éta, GT-07:97/5ngeunaan kajujuran Iwa ka Popon jeung indungna yén manéhna geus maok duit Popon. Data séjén nya éta GT-07:97/2, anu ngébréhkeun kasatiaan jeung tuhuna Popon salaku pamajikanka Mumu salaku salakina. Data GT-07:86/6 ngébréhkeun ajén moral anu goréng, komo bari dilakukeun ku budak. Salian ti éta, ajén moral anu goréng ogé témbong dina dataGT-07:81/1anu ngébréhkeun budak anu teu ngawaro ka indungna. 4) Ajén Moral jeung Ajén Kaagamaan Hubungan antara ajén moral jeung ajén kaagamaan aya dina data GT-07:78/2 anu ngébréhkeun ngeunaan diasuh jeung digedékeunna Popon ku bibina ti saprak kolotna maraot. Sacara moral, anu geus dilakukeun ku bibina Popon téh mangrupa paripolah anu bener jeung alus. Sacara
261 kaagamaan, ngurus budak yatim mangrupa amalan anu boga ganjaran anu gedé. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya lima belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.40 Data Ajén Budaya GT-07 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-07:78/1 (2) 2. GT-07:81/1 3. GT-07:84/8 4. GT-07:86/1 (3) Imah séwaan nu mahal TBC lantaran capé jeung loba pikiran Tanggung jawab timbal balik Sukur Alhamdulillah T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) 5. GT-07:86/1 Kersana Pangéran 6. GT-07:86/5 7. GT-07:87/1 Pulangan balanja Sapuluh rébu keur mayar listrik
8. GT-07:89/1 Nyaah indung ka anak
9. GT-07:89/1 Nyaah dunungan ka bujang
10. GT-07:93/4 Ni'mat Pangéran 11. GT-07:94/3 Duit keur ngontrak dipaké meuli motor
12. GT-07:83/10 Kanyaah salaki ka pamajikan 12. GT-07:83/10 Kanyaah salaki ka pamajikan
13. GT-07:97/2 Kanyaah pamajikan ka salaki
14. GT-07:85/5 Kanyaah lanceuk ka adi
15. GT-07:97/8 Kanyaah adi ka lanceuk
262 Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya hiji ajén téori, opat ajén ékonomi, tilu ajén agama, jeung tujuh ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni jeung ajén kawasa. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon patali jeung téori kaséhatan, saperti dina data GT-07:81/1, anu ngébréhkeun korélasi antara capé gawé jeung loba pikiran kana panyakit TBC. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi nyampak dina data GT-07:78/1, anu ngébréhkeun mahalna imah séwaan. Data GT-07:86/5 ngébréhkeun ngeunaan pamulangan balanja anu sok diteundeun dina galar sangkan babari nyokot. Kontéks pamulangan balanja nandakeun jumlah atawa pangaji duit anu teu pira, matak teu ditunda dina lomari. Data GT-07:87/1 nyebutkeun nominal sapuluh rébu rupia anu harita leungit lantaran dicokot ku Iwa. Éta duit anu tadina rék dipaké mayar listrik, ngébréhkeun waragad anu diperlukeun keur mayar listrik imah anu sacara normal mangsa taun 1980-an teu jauh ti harga sapuluh rébu per bulanna. Data séjén GT-07:94/3 ngébréhkeun éfisiénsi waktu jeung transportasi anu kapikiran ku palaku Mumu anu rék meuli motor maké duit anu tadina rék dipaké ngontrak imah. Perkara imah, leuwih hadé cicing di imah indungna heula. 3) Ajén Agama Data anu miboga ajén agama nya éta dua GT-07:86/1, nétélakeun ayana kersa Pangéran anu ngabalukarkeun rasa syukur ngaliwatan ungkara Alhamdulillah. Data GT-07:93/4 mangrupa rasa syukur ka Pangéran yén kabagjaan anu karandapan ku Mumu jeung Popon téh mangrupa ni'mat ti Pangéran. 4) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta, GT-07:84/8 anu ngébréhkeun tanggung jawab timbal balik salaku tanda kanyaah antara
salaki jeung pamajikan. Dua data GT-07:89/1 ngébréhkeun konsép kanyaah indung ka anak anu dibadingkeun jeung kanyaah dunungan ka bujang. Data GT-07:83/10 nétélakeun kanyaah salaki ka pamajikan. Data GT-07:97/2 mangrupa data anu ngébréhkeun kanyaah pamajikan ka salaki. Data GT-07:85/5 nétélakeun konsép kanyaah lanceuk ka adi anu hariwang upama adi-adina teu bisa tanggung jawab di kulawarga, maranéhna moal bisa tanggung jawab di masarakat. Data GT-07:97/8 mangrupa ébréhan anyaah adi ka lanceuk jeung kasieunan leungiteun upama lanceukna indit ti imah. 4.2.8 "Kiplik-kiplik" (GT-08) 4.2.8.1 Struktur Carita GT-08 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta di kulawarga. Konsép kamanusaan ngeunaan cinta dina ieu carpon, mangrupa rasa cinta anu beresih, lantaran diungkarakeun tina sawangan budak awéwé anu ngaranna Nina, budak leutik anu umurna kira-kira dua taun. Nilik kana sinopsis di luhur, eusi caritana ngeunaan budak anu keur gering tuluy sonoeun ka indungna, sabab ayeuna manéhna cicing jeung indung téré. Lantaran geus tilu peuting gering panas teu dibawa ka rumah sakit, Nina antukna maot. Téma kamanusaan saperti kieu mangrupa téma kompléks anu diébréhkeun kalawan basajan tina polosna pikiran jeung sawangan budak. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép rasa cinta anak ka kolot. Mamah émut kénéh henteu? Nina nangis da Mamah dicabok ku Apa... (105/7) Nina sok nyauran Mamah. Ari badé bobo. Ari gugah bobo. Ari badé emam. Ari badé ibak. Tapi, tara dikedalkeun, sieun dikulub... (109/2) Da Nina gé tos teu kiat palay ka Mamah. Badé ngapung wé, ah! Badé milarian Mamah... (110/8) 263
264 Konsép cinta indung ka anak katitén dina cutatan paguneman antara lanceukna Nina jeung indungna. "Tétéh gé panggeulisna sareng pangpinterna di sadunya, nuju saageung Nina mah," "Ari ayeuna?" "Ayeuna sok rada bangor. Sok nyumputkeun bonéka Néng Tari jadi wéh henteu panggeulisma di sadunya. Upami bageur deui mah, janten panggeulisna deui di sadunya." (101/9) Tina cutatan paguneman di luhur, katitén cara hiji indung ngatik jeung mikanyaah anakna kalawan ngagunakeun cara anu diluyukeun jeung umur anakna. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-08 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita. Ieu carita dimimitian ku gambaran kaayaan Nina di anu keur gering panas (A). Salila ngararasakeun panasna awak, Nina ngalamun ka mangsa-mangsa masih kénéh cicing jeung indungna. Ieu mangrupa téhnik flash back (D1). Basa Nina ngarasa kacida hanaang jeung biwirna pareurih, miboga kalungguhan keur malikkeun galur ka mangsa kiwari (B). Téhnik flash back loba dipaké keur nyusun galur mundur, ogé pikeun méré gambaran ngeunaan kajadian-kajadian anu geus kaalaman ku palaku (D2). Sanggeus kitu maju deui ka mangsa kiwari (C), tuluy dipungkas ku teu kuatna Nina nandangan sono jeung gering nepi ka antukna maot (E). Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- D2 ---------- C ---------- E
(b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Abdi anu ngalaman rupa-rupa pasualan hirup ti mangsa ka mangsa. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang.. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Nina anu dibawa cicing jeung indung téré lantaran indung jeung bapana papisah, ngarasa kasiksa batinna. Nina anu sono pisan ka indungna, goréngna sikep indung téré nepi ka robahna perhatian bapana mangrupa kajadian-kajadian anu raket patalina dina ieu eusi carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Nina. Kajadian-kajadian anu tumiba ka Nina salila masih cicing jeung indungna nepi ka cicing jeung indung téréna diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon GT-08, aya 13 urang palaku, nya éta apa (GT-08:99/2), Nina (GT-08:99/2), mamah (GT-08:99/4), mamih (GT-08:99/4), Aa (GT- 08:100/4), Tétéh (GT-08:100/4), Néng Tari (GT-08:101/11), tukang sate (GT- 08:102/1), Pa Haji Yakub (GT-08:102/13), bibi (GT-08:103/7), nini (GT- 08:105/6), dokter (GT-08:104/2), jeung babu (GT-08:106/4). Genep urang 265
266 palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Nina mangrupa palaku utama. Dua belas palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama nya éta apa (GT-08:99/2), Nina (GT-08:99/2), mamah (GT- 08:99/4), mamih (GT-08:99/4), Aa (GT-08:100/4), Tétéh (GT-08:100/4), dokter (GT-08:104/2), jeung babu (GT-08:106/4). Para palaku anu ngan salaku panglengkep carita atawa ngarojong carita kalawan teu langsung nya éta Néng Tari (GT-08:101/11), tukang saté (GT-08:102/1), jeung Pa Haji Yakub (GT-08:102/13). (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Nina,mamah,aa, jeungtétéh. Sedegkeun anu kaasup kana palaku-palaku antagonis nya éta apa jeung mamih. Palaku Nina mangrupa palaku protagonis lantaran salaku anak, digambarkeun miboga sipat anu hadé, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Pangna kitu, lantaran sanajan masih kénéh budak tapi miboga sawangan anu jembar ngeunaan kahirupan. Éta hal bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. ... Jurig kitu Mamih téh? Tapi, piraku kétang ari jurig mah, da Apa mah henteu sieuneun. Sok bobo sareng, saranjang... (104/3) Ari Mamah kamana? Naha henteu ngusapan Nina? Naha Mamah henteu terang kitu yén Nina teu damang? Nina téh sok émut waé ka Mamah... (105/6) Tina cutatan di luhur, bisa katitén yén palaku Nina boga sawangan anu kacida anteb dina niténan kajadian-kajadian sabudeureun, sanajan can bisa nyindekkeun. Nina ngarasa bingung lantaran indungna euweuh, kalah
aya indung téré anu ku lanceuk-lanceukna disebut batur téh bet laeut pisan jeung bapana. Palaku séjén anu miboga sipat hadé nya éta mamah, indung Nina. gambaran kanyaah Indung ka anak bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. ... Geuningan ari Nina nyebat biwir, Mamah sok nyeuseulan. Sakapeung mah sok nyintreuk... (99/4) ... Mamah sok gumujeng. Teras nyium. Bageur, bageur pisan Mamah téh... (100/1) Ku Mamah mah, ari alim emam téh sok dipangkon, diais bari diemaman. Ditaros, palay kulub endog, palay roti, palay cau? Atawa naon baé. (104/1) Palaku protagonis séjén nya éta pun Aa jeung Tétéh, salaku lanceuk-lanceuk Nina. Sabenerna teu sacara lugas diébréhkeun protagonis, lantaran masih kénéh barudak, sarta diungkarakeun ku palaku anu masih sahandapeunana, jadi konsép protagonisna leuwih basajan. Ieu bisa katitén dina cutatan ieu di handap. Nina rada murungkut, sieun diciwit. Da sok kitu Tétéh mah, ari Nina dialem téh sok nyiwit ari Mamah langah. (101/8) .. Tara ribut Aa mah. Tara nyiwitan sapertos Tétéh. Paling gé, ari Nina nangis sok néké. Céngéng! Tukang léwéh! Delit! tapi tara nyiwit. (102/7) ... Saé gé keur naon bumi batur ieu mah, saur Aa ka Apa... (106/2) Tina cutatan di luhur katitén yén Aa jeung Tétéh sabenerna boga perhatian jeung kanyaah ka Nina salaku adina, tapi cara némbongkeuna ngaliwatan cara barudak. Salian palaku protagonis, dina ieu carpon ogé aya palaku antagonis, nya éta Apa jeung Mamih. Cutatan anu ngébréhkeun kaantagonisan Apa bisa katitén dina cutatan ieu di handap. 267
268 ... Éta kitu, mamah téh sieun dicabok deui ku Apa sapertos basa wengi-wengi téa?... (105/6) ... Jung baé rék kawin deui mah, bawa budak kabéh! Saur Mamah ka Apa. (105/6) ... Wengi éta Apa teu bobo di kamer urang tapi di kamer payun bari ngajebrédkeun panto tarik pisan (105/7) Palaku Mamih ogé kaasup kana palaku antagonis, lantaran boga sipat anu goréng. Éta hal bisa katitén dina cutatan ieu di handap. ... Tah sangu dina biwir, saurna téh, lamun keur emam aya sangu nu napel na... lambé nya, Mah, sanés biwir? (99/4) Mamih mah tara. Ari alim téh kalah sik nyeuseul, kasar pisan sasauranna téh, Mah. Kajeun, ari embung cageur mah! Keun wé, ambéh dibawa deui ka dokter!... (104/2) ..."Ulah sok diogo teuing budak mah, sok ngalunjak!" saurna ka Apa... (107/4) Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis jeung antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya dua urang palaku anu miboga watek basajan jeung opat urang palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Aa jeung Tétéh, sedengkeun anu watekna kompléks nya éta Nina, Mamah, Apa, jeung Mamih. Aa jeung Tétéh, salila guluyur carita miboga watek anu basajan salaku budak dina umumna. Sanajan kacaritakeun saméméhna Tétéh sok ménta diogo jeung ngaheureuyan Nina, saprak cicing jeung Mamih mah duanana tara loba ngomong jeung nurut pisan ka Mamih. Tapi, nurutna Aa jeung Tétéh lain lantaran robah watek, tapi lantaran kungsi ngadéngé yén indung téré mah sok ngulub. Jadi, pangna nurut téh sabab ayana rasa sieun.Ieu bisa katitén dina cutatan di handap.
... Jadi bageur Aa sareng Tétéh téh, komo ari aya Mamih mah. Nurut. Nurut kacida. Dipiwarang sagala gé keresa, padahal ka Mamah mah sok sering ngajebian. Pokna téh sieun dikulub! (108/4) Nina salaku palaku anu watekna kompléks, mekar kalawan dinamis luyu jeung kajadian-kajadian anu karandapan ku manéhna. Nina anu basa keur cicing kénéh jeung indungna ngarasa tengtrem jeung salawasna bungah, robah jadi budak anu borangan sarta loba kapanasaran ngeunaan "sosok" mamih anu aya dina kahirupanana. Palaku Mamah salaku indung Nina anu mimitina bageur jeung "lembut", jadi "kasar" nepi ka embung katurut ku anak-anakna basa pisah jeung salakina, bapa Nina. Palaku Apa ogé watekna robah-robah, kacaritakeun jadi bapa anu bageur jeung perhatian, tapi robah ninggalkeun pamajikanna jeung kawn deui ka awéwé séjén anu leuwih beunghar. manéhna ogé ongkoh nyaah ka anak-anakna tapi teu merhatikeun kabutuhna, anak-anakna butuh kanyaah jeung perhatian anu sakuduna katarima ti kolotna. Basa Nina keur gering, bapana kugsi ménta dihampura minangka ungkara kahanjakal manéhna geus misahkeun ana-anakna ti indungna nepi ka batinna kasiksa. Mamih, palaku anu kompléksitas watekna kabandungan ku Nina minangka puseur sawangan pangarang. Manéhna boga watek anu galak jeung kasar upama nyarita, tapi upama ka salakina mah robah jadi ogoan jeung soméah. Ieu hal karasa jeung katingali sacara langsung ku nina nepi ka ngabalukarkeun konflik batin keur Nina. Aya rasa bingung anu mémang teu kaharti ku budak pantar Nina. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Apa, Nina, Mamah, mamih, Aa, jeung Tétéh mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Néng Tari, tukang saté, Pa Haji Yakub, bibi, nini, dokter, jeung babu kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 269
270 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.41 Data Latar GT-08 No. Kode Data Data (1) 1. GT-08:99/1 2. GT-08:99/3 3. GT-08:102/13 Masjid 4. GT-08:105/2 (2) (7) Kamar Nina Tilu wengi Jam disada leuwih ti sapuluh kali 5. GT-08:105/2 Wengi harita 6. GT-08:105/7 Kamer urang 7. GT-08:105/7 Kamer payun 8. GT-08:106/2 Gedong 9. GT-08:106/3 Kebon binatang Latar Tpt. Wkt. Sos. (4) (6) (5)
Katerangan (8) (a) Tempat Aya genep latar tempat dina carpon GT-08 ieu, nya éta kamar Nina (GT-08:99/1) nya éta kamar di imah mamih anu anu mangrupa latar tempat utama dina ieu carpon. Di éta kamar, Nina keur gering panas bari ngumbar lamunan ka mangsa anu kaliwat. Latar masjid (GT-08:102/13) mangrupa tempat anu disebutkeun ku palaku Aa salaku tempat Pa Haji Yakub biasa ngimaman. Kamer urang (GT-08:105/7) nya éta kamar tempat biasa Nina jeung indung bapana saré di imahna anu baheula. Kamer payun (GT-08:105/7) nya éta kamar tempat Apa saré sanggeus paséa jeung Mamah. Latar gedong (GT-08:106/2) nya éta imahna Mamih, Nina jeung dua lanceukna dibawa pindah ka éta imah ku bapana. Pamungkas latarkebon binatang (GT-08:106/3), ieu latar mangrupa latar
anu ngan disebutkeun ku palaku Apa keur ngabubungah nina nu keur gering. Tina lima latar tempat anu luyu jeung tabél di luhur, leuwih diheureutan deui jadi ngan aya tilu latar tempat, lantaran dua data GT- 08:105/7, mangrupa babagian rohangan di imah Nina saméméhna. Sedengkeun data GT-08:99/1 mangrupa babagian di imah Mamih anu geus kawengku ku data GT-08:106/2. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon nya lima latar, nya éta, tilu wengi (GT-08:99/3) anu mangrupa frékuénsi lilana Nina gering. Jam anu disada leuwih ti sapuluh kali (GT-08:105/2) mangrupa ungkara anu nandakeun waktu anu geus leuwih ti jam sapuluh peuting. Latar waktu wengi harita (GT-08:105/2) mangrupa waktu basa Mamah jeung Apana Nina paséa rongkah nepi ka Apa nampiling Mamah sarta mutuskeun rék papisah. (c) Sosial Dumasar kana tabél 4.46 di luhur, bisa katitén yén ngan aya hiji latar sosial dina ieu carpon. Latar sosial anu katitén dina ieu carpon mangrupa status sosial. Kaayaan imah anu disebutkeun alus jeung gedé, disebut gedong (GT-08:106/2) nandakeun luhurna status sosial hiji jalma anu nyicinganana. Dina ieu carpon anu nyicingan éta gedong téh nya éta Mamih, indung téré Nina jeung lanceuk-lanceukna. 4.2.8.2 Unsur Semiotik GT-08 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-08 ngawengku lima ikon jeung 15 indéks. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-08 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. 271
272 Tabél 4.42 Analisis Unsur Ikon GT-08 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-08:110/7 Socana (2) (3) ngahérangan Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) Soca nu ngahérangan nandakeun aya cimata anu ngeyembeng piceurikkeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-08:110/8 Jangjang
... Socana ngahérangan, teras nyuuh. Damisna baseuh. Jangjang nyapertikeun ayana rasa nu ngabalukarkeun harampangna awak, siga aya jangjangan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Tah, tos jangjangan ayeuna gé. 3. GT-08:110/8 Sapertos kukupu Kukupu mangrupa sato anu bisa hiber, ieu dupamakeun ku Nina yén waktu manéhna ngarasa harampang asa hiber, manéhna ngaupamakeun kana kukupu anu jangjangan sarta bisa hiber. Ieu katitén dina cutatan
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-08:111/1 Hiber tebih 5. GT-08:106/2 Batur 273 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) di handap. ... Jangjangan sapertos kukupu. Hiber wé, ah. Kiplil-kiplik...! Hiber tebih mangrupa métaforis tina indit jauh. Indit dina ieu kontéks nya éta indit ninggalkeun alam dunya. Ninggalkeun sakur kulawarga, siga Nina anu hiber ninggalkeun bapa jeung lanceuk- lanceukna. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Tingali yeuh ku sadayana, Nina rék hiber, tebih... tebih pisan. Kiplik- kiplik... Batur nyitrakeun sacara langsung ka indung téré anu mémang deungeun- deungeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. Mamah... duka kunaon da Nina sareng sadayana téh dicandak ngalih ku Apa ka bumi batur.
274 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-08 aya anu mangrupa indéks réngkak paripolah, gejala fisik, aktualisasi, jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.43 Analisis Unsur Indéks GT-08 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (3) 1. GT-08:101/1 Camerut (2) (4) Réngkak paripolah (5) Camerut mangrupa tanda paripolah lantaran ngarasa ambek atawa keuheul. Dina ieu kontéks, Tétéh anu sok camerut lantaran ngarasa sirik duméh Nina sok dilem waé ku Apa jeung Mamah. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-08:103/7 Areng koneng semu beureum Barang ... Geulis Nina mah, pinter, panggeulisna sadunya, pangpinterna sadunya! Celengok deui nyium. Tapi Tétéh camerut. Areng anu pulas konéng semu beureum nandakeun yén éta areng kacida panasna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Panon Nina anteng ningal areng nu tilas meuleum sasaté téa. Hurung. Konéng semu beureum. Panas pisan pantesna téh. 3. GT-08:104/2 Soca mamah Gejala fisik Soca Mamah anu dibandingkeun jeung soca Mamih anu pikasieuneun, tangtu mangrupa tanda yén teuteupan indung nandakeun ayana kanyaah anu wening tur
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-08:104/2 Soca mamih 5. GT-08:105/2 Jam disada 6. GT-08:110/1 Nina nyepengan panangan Apa 275 Tipe Interprétasi (4) (5) nengtremkeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Socana henteu sapertos soca mamah... Pikalewangeun Gejala fisik Soca mamih mangrupa tanda tina teuteupan indung téré anu ceuceub, pikasieuneun, jeung pikalewangeun budak. Saperi Nina anu ngarasa sieun lamun diteuteup ku Mamih (indung téréna). Ieu katitén dina cutatan di handap. Sora Sieun ku Mamih mah. Socana henteu sapertos soca Mamah. Pikalewangeun. Sok hayang nangis Nina mah sieun. Sora jam anu disada leuwih ti sapuluh kali, nandakeun yén waktu geus peuting. Ieu ogé nandakeun yén Nina anu keur gering panas can bisa saré lantaran masih kénéh bisa ngadéngé sora jam. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah Hawar-hawar kakuping jam disada. Duka sabaraha kali. Tapi asa langkung ti sapuluh. Duka sawelas. Duka sabaraha. Nina nu nyekelan leungeun bapana mangrupa indéksikal tina ayana kereteg yén budak butuh pamuntangan, disagigireun hayang némbongkeun kanyaah
276 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 7. GT-08:110/1 Soca bareureum 8. GT-08:110/7 Lambé ngageter 8. GT-08:110/7 Lambé ngageter 9. GT-08:110/8 Begang Tipe Interprétasi (4) (5) jeung perhatianna ka nu jadi bapa. Ieu katitén dina cutatan di handap. Apa ngusapan deui rambut. Nina nyepengan panangan Apa. Gejala fisik Soca bareureum mangrupa tanda gejala fisik balukar tina kurang saré atawa geus ceurik. Dina ieu kontéks panon Apa anu bareureum bisa jadi lantaran duanana, nya ceurik lantaran hariwang ka Nina jeung sono ka indungna, nya kurang saré sabab nungguan Nina anu gering sapeupeuting. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nina muka panon. Apa caket pisan, neuteup. Socana bareureum. Kirang bobo rupina mah. basa Nina nanyakeun Mamah, nandakeun yén Apa nahan piceurikeun lantaran rasa sedih jeung hanjakalna. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Mamah mana, Pa?" Lambé Apa ngageter. Socana ngahérangan, teras nyuuh. Damisna baseuh. Gejala fisik Awak anu begang dina ieu kontéks mangrupa gejala fisik anu nandakeun yén awakna kurang kaurus. Awak Tétéh anu asalna lintuh, saprak cicing jeung
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 10. GT-08:111/1 Milari enén Mamah 11. GT-08:99/1 Ngararampa sepré 12. GT-08:102/1 Seuri 277 Tipe Interprétasi (4) (5) indung téré jadi begang. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah ... Begang ningan Tétéh téh, patuanganana henteu gendut sapertos kapungkur. Milari enén Mamah mangrupa tanda tina ayana kahayang hiji budak, hayang dipikanyaah, dipiasih, jeung dipikadeudeuh saperti ku indung sorangan. Siga Nina anu hayang indit néangan kanyaah indung. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah ... Nina hiber rék milarian nu empuk, haneut, enén Mamah... Paripolah ngarampaan sepré dina ieu kontéks nya éta néangan lebah tempat saré anu teu pati panas, lantaran karasana ku awak kacida panas. Padahal, awakna anu mémang panas, sanajan néangan nu tiis gé moal aya. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sepré dirarampa ku ramo. Diusap-usap. Sepré diusapan ku ramo. Ku lima ramo. Ramo nu kénca. Hayang néangan nu rada tiis, tapi sepré téh teuing ku panas. Duka Ramona nu panas. Gejala fisik Seuri dina ieu kontéks lain saukur aktualisasi tina rasa bungah. Tukang saté anu seuri lantaran kagugu ku polah Tétéh anu lucu, basa
278 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) naros Nina kumaha lamun anu pangpinterna jeung panggeulisna sadunya téh Tétéh. Ieu katitén dina cutatan di handap. 13. GT-08:101/8 Nyiwit Réngkak paripolah ... Tukang sate ngiring seuri, bangun lucueun. Polah Tétéh upama ngarasa sirik ka Nina lantaran Nina dialem téh sok nyiwit lamun Mamah lengah. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nina rada murungkut, sieun diciwit. Das ok kitu Tétéh mah, ari Nina dialem téh sok nyiwit ari Mamah langah. 14. GT-08:105/7 Mamah nangis Gejala fisik Nangis mangrupa aktualisasi tina rasa sedih jeung ambek anu karandapan ku hiji jalma. Dina ieu kontéks, nangisna Mamah dilantaran paséa jeung apa nepika Mamah dicabok dua kali ku Apa sabab Apa rék nikah deui. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Mamah dicabok ku Apa. Dua kali. Apa sareng Mamah teras paséa... Mamahn angis nya, harita? 15. GT-08:107/5 Sieun Aktualisasi Sieun mangrupa aktualisasi tina rasa keueung anu pohara. Dina ieu kontéks kaalaman ku Nina anu unggal peuting ngarasa sieun lantaran saré sorangan jeung tara aya nu ngeukeupan. Ieu katitén dina cutatan di handap.
279 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) Pangsieun-sieunna ari wengi. Sieun... téh, Mamah! Atuda biasana mah ku Mamah dikeukeupan... 4.2.8.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-08 a. Ajén Sosial Ajén budaya anu aya dina carpon GT-08, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.44 Data Ajén Sosial GT-08 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-08:100/1 Mamah bageur 2. GT-08:105/6 Dicabok 3. GT-08:106/2 Saé gé bumi batur 4. GT-08:106/4 Molotot bari ngajerit (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7)
(8) nyauran babu 5. GT-08:108/2 Mamih sok nyeuseulan Indung téré sok ngulub 6. GT-08:108/5
7. GT-08:109/5 Apa ménta hampura ka Nina
8. GT-08:99/4 Diajar undak usuk basa 8. GT-08:99/4 Diajar undak usuk basa Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya dua data anu ngandung ajén bebeneran, genep ajén moral, jeung teu kapanggih ajén kaéndahan sarta ajén kaagamaanana. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon aya dina data GT-08:106/2 jeung GT-08:99/4. Data GT-08:106/2 ngébréhkeun ayana pamadegan ngeunaan
280 imah anu alus, tapi anu batur jeung matak teu pikabetaheun. Data GT- 08:99/4 ngébréhkeun élmu basa ngeunaan undak-usuk basa Sunda. Palaku Nina, sok dipapatahan maké basa Sunda anu lemes ku indungna, saperti nyebut ilat keur létah, nyebut lambé keur biwir. Basa saperti kitu dibiasakeun diajarkeun ka budak sangkan geus gedéna biasa. Palaku Nina ogé jadi bisa ngabandingkeun basa lemes anu sok dipaké ku manéhna jeung basa anu mindeng dipaké ku Mamih. Ceuk Nina, basa saperti biwir, jeung sok ngagorowok ngageroan pembantu ku sebutan babu téh mangrupa basa anu goréng. 2) Ajén Moral Ajén moral anu nyampak dina ieu carpon nya éta data GT- 08:100/1, anu ngébréhkeun kanyaah indung ka anakna. Data GT-08:105/6 ngébréhkeun ajén moral anu goréng, lantaran kalakuan salaki anu nyabok atawa nampiling pamajikanna lantaran alesan kaégoisnana hayang kawin deui lain mangrupa picontoeun. Komo ieu dilakukeun hareupeun budak anu bakal ngabalukarkeun trauma psikis. Data lianna nya éta GT-08:106/4, anu ngébréhkeun ajén moral anu goréng. Ieu paripolah diwakilan ku palaku mamih anu saperti teu boga étika sarta nganggap handap ka pembantu ku cara nyebut babu bari ngagorowok upama ngageroan aya perlu. Tapi, sanajan ieu mangrupa ajén anu goréng, pangarang nyoba ngabandingkeun jeung pembantu di imah nina baheula anu sok disebut bibi, lain babu. Malah, ku palaku Nina mah disebutna gé bibi bageur. Data lianna anu masih kénéh aya patalina jeung mamih nya éta GT-08:108/2. Ieu data ngébréhkeun mamih anu sok nyarékan Nina upama peuting-peuting ceurik lantaran ngarasa keueung, tiris, jeung hanaang. Data steroetipe di masarakat ngeunaan indung téré anu galak, malah nepi ka sok ngulub anak téréna, aya dina data GT-08:108/5. Sacara moral, kalakuan siga jeung pamikiran saperti kitu teu bisa disakompétdaunkeun. Tapi, pikeun ngarojong karakter palaku Mamih dina
281 ieu carpon jeung sangkan palaku utama Nina beuki lega pamikiranna, ieu pamadegan diébréhkeun ngaliwatan pamadegan lanceuk-lanceukna Nina jeung pembantuna Mamih. Ajén moral anu alus nyampak dina data GT- 08:109/5, ieu dta ngébréhkeun Apa anuménta hampura ka Nina lantaran ngarasa yén kaputusanna kawin jeung mamih téh salah, lain ngabagjakeun anak, kalah nyiksa batinna. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya sapuluh ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda. Tabél 4.45 Data Ajén Budaya GT-08 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-08:107/4 Budak diogo sok (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) ngalunjak 2. GT-08:108/1 Nyium teras mangkon
3. GT
08:106/2 Kawin ka nu
4. GT-08:107/4 beunghar Indung téré teu nyaaheun
5. GT
08:108/4 Réncang nu nyaaheun
6. GT-08:109/5 Kanyaah bapa ka anak
7. GT
08:105/6 Nyerahkeun
8. GT-08:105/7 Kanyaah anak ka indung 8. GT-08:105/7 Kanyaah anak ka indung
9. GT-08:110/8 Kanyaah anak ka bapa
10. GT-08:106/2 Gering panas bisa nepi ka maot
282 Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.51 di luhur, katitén aya dua ajén téori, hiji ajén ékonomi, hiji ajén kawasa, jeung genep ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén agama jeung ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon aya dina data GT-08:107/4 jeung GT- 08:106/2. data GT-08:107/4 ngébréhkeun ayana pamadegan ngeunaan budak anu mindeng teuing diogo, bakal ngalunjak ka kolotna. Ieu pamadegan ditétélakeun ku palaku Mamih anu sok sirik upama salakina ngogo Nina. Data ajén téori lianna nya éta GT-08:106/2 anu ngébréhkeun kaayaan Nina anu keur gering panas salila tilu peuting, teu dibawa ka dokter nepi ka maotna. Sanajan dina ieu carpon teu sacara éksplisit disebutkeun yén palaku nina maot, tapi nilik kana data semiotik unsur ikon métaforis (GT-08:111/1) anu ngébréhkeun yén Nina anu kacaritakeun awakna jadi hampang, boga jangjang, nepi ka bisa hiber jauh pisan mangrupa métaforis tina indit jauh. Indit dina ieu kontéks nya éta indit ninggalkeun alam dunya. Ninggalkeun sakur kulawarga, siga Nina anu hiber ninggalkeun bapa jeung lanceuk-lanceukna. Sacara téori, panyakit panas anu karandapan ku budak dina umur kurang leuwih dua taun bisa ngabalukarkeun maot, komo bari kurang dahar, kurang nginum, jeung kurang saré. 1) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi dina ieu carpon aya dina data GT-08:106/2. Ieu data ngébréhkeun kaayaan awéwé anu beunghar, anu dikawin ku bapana Nina. Éta awéwé anu disebut Mamih téh pangna bisa ditétélakeun beunghar lantaran dina ieu carita disebutkeun boga imah gedé jeung alus, malah disebutna gé gedong ku Nina mah. Sanajan cicing di imah gedong, tétéla kabagja mah teu ngan bisa diukur ku matéri wungkul, tapi ogé ku katengtreman haté jeung kabagja kulawarga.
2) Ajén Kawasa Data GT-08:105/6 ngébréhkeun kawasana hiji lalaki, dina ieu kontéks nya éta Apa (bapana Nina). Salaku salaki, ngarasa boga kawasa pikeun nyieun kaputusan sorangan, ngarasa kawasa bisa sangeunahna ninggalkeun hiji awéwé tuluy kawin deui ka awéwé séjén. Salaku bapa, manéhna ngarasa bisa ngatur anak-anakna sangkan daék narima Mamih salaku indungna jeung kudu nurut kana sagala paméntana. 3) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta GT-08:108/1, GT- 08:107/4, GT-08:108/4, GT-08:109/5, GT-08:105/7, jeung GT-08:110/8. Data GT-08:108/1 ngébréhkeun kanyaah indung ka anakna anu teu weléh dirawu dipangku, diciuman, jeung dipupuncuhkeun, siga Nina anu dipikadeudeuh ku indungna. Data GT-08:107/4 ngébréhkeun ajén solidaritas anu teu sagemblengna, lantaran Mamih ngan nyaah ka bapana Nina wungkul, teu nyaah ka Nina jeung lanceuk-lanceukna. Data GT- 08:108/4 ngébréhkeun kanyaah pembantu Mamih ka Nina jeung lanceuk- lanceukna. Data GT-08:109/5ngébréhkeun kanyaah bapa ka anak. Sanajan teu boga maksud nganyerikeun haté Nina jeung lanceuk-lanceukna, tapi haté Apana Nina éstu nyadar yén kaputusan manéhna téh salah nepi ka kedal ucap Apa ménta dihampura ka Nina. Data GT-08:105/7 ngébréhkeun kanyaah anak ka indung. Nina anu sono pisan ka indungna, nepi ka kagegeringan lantaran kasonona ngan bisa disidem dina jero haténa, teu bisa kedal. Ieu hal jadi pasualan inti dina ieu carita, anu nembrakeun kanyaah jeung kasono anak ka indung anu bageur jeung miasih anak-anakna. Data GT-08:110/8 ngébréhkeun kanyaah anak ka bapana. Nina anu ngarasa karunya lantaran bapana mélaan teu saré nungguan Nina anu gering. Nina ogé ngarasa hariwang basa manéhna rék "indit" néangan indung anu dipisono. 283
284 4.2.9 "Gagak Ngelak di Majingklak" (GT-09) 4.2.9.1 Struktur Carita GT-09 a. Téma Téma carpon GT-09 nya éta kaadilan sosial, ieu téma nyoko kana gambaran kaayaan pamayang di Majingklak anu sacara teu langsung dijajah ku juragan-juragan parahu anu baleunghar. Lian ti éta, konflik utamana mangrupa gambaran ayana monopoli lauk di laut Majingklak ku kapal asing, nepi ka pamayang teu beubeunangan, malah loba anu néangan pakasaban séjén ka kota. Ieu hal ngébréhkeun ayana kateuadilan sacara sosial jeung ékonomi. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep nu beunghar kudu nyaah aka nu teu boga jeung kudu inget ka nu sangsara. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma kaadilan sosial. "... Kabéh pamayang sanasib jeung Akang, ukur kabagéan barau hayirna wungkul. Kasaksian ku saréréa, anu tambah gendut mah para juragan parahu..." (117/7) ... Laut pikeun manéhna mangrupa sagala rupana. Cintana tamplok ka laut. Nyawana aya di laut. Harepan jeung angen-angenna kabéh di laut ... (118/1) Béja pabéja-béja, tungtungna urang lembur kabéh nyaho yén di béhditueun palawangan aya kapal urang asing ngadangong. Jaringna saban menit ditarik, mungguh ngagayot ku lauk... (119/7) Tina sawatara cutatan di luhur, témbong pengkuhna prinsip pamayang anu micinta laut, teu sabanding jeung pangupa jiwa anu katarima ti para juragan parahu. Ditambah deui ku pasualan kapal asing anu ngaranjah Palawangan nepi ka pamayang majingklak teu kabagéan lauk. Salian ti téma kaadilan sosial, ieu carita ogé diwuwuh ku téma ngeunaan kamanusaan. Tapi, téma kamanusaanna leuwih jembar, lain saukur ngeunaan cinta lalaki ka awéwé atawa sabalikna. Rasa cinta antara Nyi Lasem jeung Ki Jaka ngan pikeun mapaés eusi carita, sabab aya rasa cinta séjén anu leuwih prinsipil nya éta cinta para pamayang ka laut. Ieu lain saukur ngeunaan
285 pakasaban, tapi ogé ngaeunaan prinsip jeung idealism anu nyangkaruk dina batin-batin para pamayang di Majingklak. ... Aya kénéh ogé sayagian cai dina gentong di pawon, kudu baé meuli deui. lain meuli butuh, meuli deudeuh ieu mah (113/1) ... Dunya pamayang anu tumali jeung lauk, laut, angin barat anu matak bangkrut, jeung Juragan parahu anu telenges taya rasrasan.. (32/3) ... Tapi sorot panon jeung tingkah paripolahna cukup pikeun ngayakinkeun kasucian cintana ka mojang Kalipucang... (114/1) Kacinta pamayang ka laut, ngaleuwihan kacintana ka bébéndé. Pangna kitu, lantaran pikeun pamayang mah laut mangrupa sagalana. Laut jeung pamayang geus teu bisa dipisahkeun. b. Fakta Carita 2. Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, carpon GT-09 kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku gambaran palaku Nyi Lasem anu ngajual cai di Majingklak (A). Pikeun mapaés carita, galur maju kana gambaran perasaan Nyi Lasem jeung Ki Jaka anu silih pikanyaah (B). Lantaran inti konflik aya dina pakasaban para pamayang, salaku pamayang Ki Jaka boga prinsip ngeunaan rasa cintana ka laut. Ki Jaka nalungtik anu ngabalukarkeun laut jadi euweuh laukan, nepi ka kapanggih aya kapal asing di Palawangan (C). Lantaran ngarasa panasaran, Ki Jaka indit ka laut ngadeukeutan Palawangan. Lantaran lambak laut sapeupeuting tarik, Ki Jaka maot (D). Sanggeus Ki Jaka maot, anu ngarasa kaleungitan lain saukur Nyi Lasem, tapi ogé akina, Ki Arsim (E).
286 Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlahna, ieu carpon maké galur tunggal, nya éta ngagunakeun hiji galur pikeun museurkeun panitén nu maca kana eusi carpon. Éta hal katitén ti mimiti carita nepi ka ahir carita éstu nyaritakeun palaku Ki Jaka anu pengkuh kana prinsipna micinta laut jeung pamayang- pamayang séjén di lemburrna. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ieu carpon miboga galur padet, éta dumasar kritéria kepadatanna. Pangna kitu lantaran kajadian-kajadian anu diébréhkeun ku pangarang dalit patalina jeung inti carita, dina ieu hal tangtuna waé kajadian anu aya hubunganna antara laut, Nyi Lasem, jeung Ki Jaka. (d) Dumasar Eusi Dumasar kana eusina, ieu carpon GT-09 ngagunakeun galur pemikiran. Upama niténan eusi carita sacara gembleng, eusina mangrupa hal-hal anu jadi bahan pamikiran pikeun nu maca. Sawatara hal anu jadi bahan pamikiran diantarana nya éta ngeunaan kakawasaan para juragan parahu, prinsip hirup para pamayang, jeung monopoli pamayang dina kapal asing. 2) Palaku Dina carpon GT-09, aya 12 urang palaku, nya éta Ki Jaka (GT- 09:112/1), Nyi Lasem (GT-09:112/3), Bapa Nyi Lasem (GT-09:112/3), Ki Arsim (GT-09:113/3), juragan parahu (GT-09:113/6), Ema (GT-09:120/3), Bah Nata (GT-09:121/9), Sipir (GT-09:125/1), narapidana (GT-09:125/1), Bah Bejo (GT-09:127/2), Ki Irsan (GT-09:128/4), jeung Ki Salya (GT-
09:131/4). Salapan urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana tilu urang palaku ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ki Jaka jeung i Lasem mangrupa palaku utama. Sapuluh palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Ki Jaka, Nyi Lasem, Bapa Nyi Lasem, Ki Arsim, Bah Nata, Bah Bejo, Ki Irsan, jeung Ki Salya. Sedengkeup ngan aya saurang palaku antagonis, nya éta juragan parahu. Palaku Ki Jaka anu miboga sipat-sipat anu hadé anu bisa dijadikeun picontoeun keur nu maca, saperti tanggung jawab, pengkuh kana prinsip hirup, mikanyaah batur salemburna, jeung boga wawanén anu luhung salaku lalaki. Éta hal bisa katitén dina cutatan di handap. ... Laut pikeun manéhna mangrupa sagala rupana. Cintana tamplok ka laut. Nyawana aya di laut. Harepan jeung angen- angenna kabéh di laut ... (118/1) Palaku Nyi Lasem ogé miboga sipat anu hadé salaku wanoja basisir anu mandiri. sabar jeung boga pamikiran anu positif. Éta hal bisa katitén dina cutatan di handap. ...Pikirna, engké gé moal keur saha jeung moal ka sahan deui prukna upama mémang jodo ti Allah mah. (114/1) "Kang Jaka, abdi salawasna ngajurung ku dunga..." (116/1) Akina Jaka, Ki Arsim miboga sipat anu méh sarua jeung pamayang-pamayang séjén anu nyaah ka Jaka jeung micinta laut. Bah Bejo,Ki IrsanBapa Nyi Lasem, jeung Ki Salya miboga pamadegan anu 287
288 sarua ngeunaan Jaka jeung laut, saperti anu bisa katitén dina cutatan di handap. "Jaka, incu Aki..., naha hirup urang jadi teu paruguh kieu? Terus atawa moal? Urang terah pamayang, budah laut, badéga laut nu dalit jeung laut, hirup sagulung-sagalang jeung laut..." (126/7) "Enya..., mun seug atuh baheula téh Ki Jaka disakolakeun sina pinter, sing jadi Nangkoda, sina boga kapal gedé kawas urang asing itu, meureun kabéh pamayang di dieu ayeuna milu senangna, nya Ki Arsim?" (127/8) "Nyai, geulis, layon pamayang nu gedé wawanén mah dipendem di dasar laut. tetenggerna lambak anu ngajungkiring tanding gunung..." (133/6) Tina sawatara cutatan di luhur, bisa katitén yén pamayang- pamayang digambarkeun salaku jalma anu boga sipat anu hadé kana hirup jeung dina kahirupan. Maranéhna boga prinsip yén upama ngarasa hirup tina laut,jeung digedékeun ku laut, geus sakuduna iklas upama hiji waktu dipénta ku laut. Salian palaku protagonis, dina ieu carpon ogé aya palaku antagonis, nya éta juragan parahu. Cutatan anu ngébréhkeun kaantagonisanana bisa katitén dina cutatan ieu di handap. ... Dunya pamayang anu tumali jeung lauk, laut, angin barat anu matak bangkrut, jeung Juragan parahu anu telenges taya rasrasan.. (32/3) Kabéh pamayang sanasib jeung Akang, ukur kabagéan barau hanyirna wungkul. Kasaksian ku saréréa, anu tambah gendut mah juragan parahu. (115/7) Juragan parahu anu boga sipat teu bisa ngaraskeun kana kaayaan di laut, te weléh ménta setor bagian ka pamayang, sanajan pamayang ukur meunang saeutik. Lantaran palaku Ema, sipir, jeung narapidana ngan saliwat disebutkeunna, jadi teu kapaluruh protagonis atawa antagonisna.
(c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya tujuh urang palaku anu miboga watek basajan jeung dua palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Bapa Nyi Lasem, Ki Arsim, juragan parahu, ema, Bah Nata, sipir, narapidana, Bah Bejo, Ki Irsan, jeung Ki Salya. Palaku anu watekna kompléks nya éta Ki Jaka jeung Nyi Lasem. Para palaku anu basajan, miboga watek anu statis ti mimiti nepi ka ahir carita. Pamayang anu ti mimiti dicaritakeun pengkuh kana prinsipna micinta laut teu robah nepi ka ahir carita. Béda jeung Nyi Lasem salau palaku wanoja anu mandiri. sabar, jeung boga pamikiran anu positif kana kahirupan robah jadi wanoja anu luyu jeung kodratna nya éta anu sok ngaheulakeun rasa batan pikir. Émosina anu labil basa dibéjaan Ki Jaka maot di laut, jadi meupeus keuyang ka kapal asing anu ngaranjah Majingklak. Abdi salaku palaku anu kompléks, watek Ki Jaka mekar kalawan dinamis. Watekna anu pengkuh nyekel prinsip leuwih micinta laut daripada bébéndéna, nepi ka ancrub ka laut nyacapkeun kapanasaran néangan lauk. Padahal, saméméhna kungsi dilelemu ku Nyi Lasem yén peré sapeuting mah teu nanaon, tapi teu metu. Kitu téa mah pantes, ku Nyi Lasemna sorangan geus kabaca kumaha heuras jeung teuasna haté Ki Jaka. Sanajan kitu, salaku lalaki, manéhna ogé boga sipat leuleuy ka bébéndéna mah. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ki Jaka, Nyi Lasem, Bapa Nyi Lasem, Ki Arsim, Bah Nata, Bah Bejo, Ki Irsan, jeung Ki Salya mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Juragan parahu, Ema, sipir, jeung narapidana kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 289
290 3) Latar Latar anu kapanggih dina ieu carpon bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.46 Data Latar GT-09 No. Kode Data Data (1) 1. GT-09:112/1 Citanduy 2. GT-09:112/1 Sagaraanakan 3. GT-09:112/1 Beulah kulon 4. GT-09:112/3 Kalipucang 5. GT-09:112/3 Awéwé basisir wani (2) (7) Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4)
Katerangan (8) paparahuan 6. GT-09:112/3 Cilacap 7. GT-09:113/3 Majingklak 8. GT-09:113/3 Karanganyar 9. GT-09:113/5 10. GT-09:113/5 11. GT-09:113/6 Dunya pamayang 12. GT-09:114/1 Basisir 13. GT-09:118/3 Tilu bulan 14. GT-09:120/5 Banjarsari 15. GT-09:122/4 Lapang kacamatan Pangandaran Pulo Nusakambangan
16. GT-09:122/7 Unggal poé 17. GT-09:125/1 18. GT-09:125/1 Lembur Leuweung geledegan
19. GT-09:129/6 Wanci haneut moyan Imah Ki Arsim Pukul sawelas Pukul dua welas 20. GT-09:131/2 21. GT-09:131/3 22. GT-09:131/3 23. GT-09:131/3 Wanci lohor 24. GT-09:131/3 Wanci asar 25. GT-09:131/3 Buruan imah Ki Arsim
291 No. Kode Data (1) 26. GT-09:134/5 (2) Data (7) Lumrah pamayang paéh di laut Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4) Katerangan (8) (a) Tempat Aya genep belas latar tempat dina carpon GT-09 ieu, nya éta Citanduy (GT-09:112/1) anu mangrupa tempat Nyi Lasem ngwelah parahu dagang cai. Sagaraanakan (GT-09:112/1) nya éta muara Citanduy, beulah kulon (GT-09:112/1) mangrupa Tempat Ki Jaka nungguan Nyi Lasem. Kalipucang (GT-09:112/3) nya éta lembur Nyi Lasem. Cilacap (GT- 09:112/3) geus asup ka wewengkon jawa Tengah, Nyi Lasem waé can ludeungeun ngwelah parahu nepi ka dinya.Majingklak (GT-09:113/3) nya éta tempat Ki Jaka jeung akina bubuara.Karanganyar (GT-09:113/3) jeung lapang kacamatan (GT-09:113/5) mangrupa tempat ayana kariaan Ronggéng Gunung. Pangandaran (GT-09:113/5) nya éta asal grup Ronggéng Gunung. Basisir (GT-09:114/1) mangrupa tempat Nyi Lasem jeung Ki Jaka ngobrol. Banjarsari (GT-09:120/5) nya éta tempat kebon kadu nu kolotna Nyi Lasem. Pulo Nusakambangan (GT-09:122/4) nya éta tempat pabuén.Lembur (GT-09:125/1) mangrupa tempat tujuan narapidana kabur ti Nusakambangan. Leuweung geledegan (GT-09:125/1) nya éta leuweung anu aya di lembur. Imah Ki Arsim (GT-09:131/2), anu harita dianjangan ku Nyi Lasem. Buruan imah Ki Arsim (GT-09:131/3) mangrupa tempat ngariungna para pamayang, narungguan Ki Jaka. (b) Waktu Aya tujuh latar waktu dina ieu carpon nya éta, tilu bulan (GT- 09:118/3) anu mangrupa lilana di laut Majingklak miskin lauk. Waktuunggal poé (GT-09:122/7) mangrupa frékuénsi raména kaayaan di Citanduy. Wanci haneut moyan (GT-09:129/6) mangrupa waktu basa Nyi Lasem nganteuran bonténg keur Ki Jaka, sanajan Ki Jaka mah sabenerna
292 harita geus maot.Pukul sawelas (GT-09:131/3),pukul dua welas (GT- 09:131/3), wanci lohor (GT-09:131/3), jeung wanci asar (GT-09:131/3) mangrupa lilana waktu nunungguan Ki Jaka balik ti laut. (c) Sosial Aya tilu latar sosial dina ieu carpon. Data GT-09:112/3 ngébréhkeun kawani jeung kamandirian wanoja basisir. Data GT-09:113/6 ngébréhkeun dunya pamayang anu dalit jeung lauk, laut, angin barat, jeung juragan parahu. Data GT-09:134/5 ngébréhkeun cara mikir jeung sawangan kana kahirupan, yén salaku pamayang geus jadi hal anu lumrah upama paéh di laut sabab layon pamayang anu gedé wawanénna mah dipendem di dasar laut. 4.2.9.2 Unsur Semiotik GT-09 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-09 ngawengku tujuh ikon 14 indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-09 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.47 Analisis Unsur Ikon GT-09 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-09:114/1 Amanah cinta (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Amanah cinta (7) mangrupa tanda ayana rasa cinta dina sakur omonga jeung paripolah. Dina ieu kontéks, Nyi Lasem anu ngarasa yén Ki Jaka boga rasa cinta nu rohaka
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-09:114/3 Ngawelah kamudi 3. GT-09:114/3 Lelemah kasatiaan 293 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) keur manéhna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Tapi mun dirasa-rasa, tindak tanduk, budi basa jeung kekecapanana mun keur guntreng kawas kieu di basisir Ngawelah kamudi mangrupa tanda métaforis tina mingpin rumahtangga. Dina ieu kontéks, Nyi Lasem anus ok ngalamun bisa marengan Ki Jaka ngambah sagara rumahtangga. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Ngalamunkeun poé pikahareupeun mun diparengkeun ngahiji jeung Ki Jaka ngawelah kamudi rumahtangga, manéhna anu satia marenganana. Dina ieu kontéks, lelemah kasatiaan mangrupa dasar pikeun lumangsungna rumahtangga. Saperti anu
294 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-09:117/5 Haté teuas lir batu maléla 5. GT-09:123/2 Geus manukna Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) dipikirkeun ku Nyi Lasem, bisa katitén dina cutatan di handap. ... Dicéboran ku asih duaan, lelemahna kasatiaan jeung tékad hirup basajan, tumarima kana kadar. Batu maléla mangrupa batu anu kacida teuasna. Dina ieu kontéks dupamakeun kana haté anu boga pamadegan pengkuh, teuas siga batu maléla. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kabaca naon anu ngagurat dina haténa. Haté nu teuas lir batu maléla. Geus manukna, mangrupa istilah anu dipaké pikeun nandakeun tapisna masarakat Kalipucang dina ngwelah parahu. Ieu katitén dina cutatan di handap. Kolot, budak, awéwé, lalaki, tarapis deui
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 6. GT-09:133/1 Dihin pinasti anyar pinanggih 7. GT-09:133/6 Lambak nu ngajungkring tanding gunung 295 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) ngawelah parahu, taya karisi karémpan, kawantu geus manukna, conggah jeung nyobat jeung cai. Ungkara ti bapana Nyi Lasem ka Nyi Lasem yén sakur anu asalna ti Mantenna bakal mulang ka Mantenna, siga Jaka anu perlaya di laut. Ieu katitén dina cutatan di handap. "... Dihin pinasti anyar pinanggih, Nyai! Asal ti Mantenna nya mulang ka Mantenna..." Lambak anu ngajungkiring nandingan gunung mangrupa tanda tina kakuatan anu rohaka. Ieu katitén dina cutatan di handap. "... Layon pamayang anu gedé wawanén mah dipendem di dasar laut. tetenggerna lambak nungajungkiring
296 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) tanding gunung." b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-09 aya anu mangrupa indéks gejala alam, aktualisasi, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.48 Analisis Unsur Indéks GT-09 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-09:112/1 Ngajanteng (2) (3) (4) Réngkak paripolah (5) Dina ieu kontéks, Ki Jaka anu keur ngajanteng di belah kulon nandakeun yén keur aya anu ditungguan. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-09:113/1 Meuli cai Réngkak paripolah ... Kadéngéeun pisan ku Ki Jaka nu keur ngajanteng beulah kulon, kawas nu keur ngadagoan. Ki Jaka anu mindeng meuli cai ka Nyi Lasem lain lantaran butuh, tapi lantaran deudeuh, dijadikeun alesan sangkan bisa mindeng tepung. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Aya kénéh ogé sasayagian cai dina di pawon, kudu baé meuli deui. Lain meuli butuh, meuli deudeuh ieu mah.
297 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 3. GT-09:114/2 Leuwih nyaah ka (2) (3) (4) (5) Aktualisasi Kanyaah ka laut karasa ku laut Ki Jaka, leuwih gedé tibatan rasa nyaah ka dirina pribadi jeung Nyi Lasem, buah haténa. Ieu lantaran Ki Jaka jeung laut moal bisa dipisahkeun sabab pikeun pamayang, laut sagala-galana. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Cinta Ki Jaka leuwih beurat ka laut batan ka dirina pribadi jeung ka buah haténa. Laut jeung dirina geus teu bisa dipisahkeun deui. Laut mangrupa sagala rupana pikeun pamayang, ogé pikeun Ki Jaka. 4. GT-09:115/7 Tambah gendut Aktualisasi Gendut dina ieu kontéks mangrupa tanda tina kaayaan ékonomi anu beunghar. Lantaran Ki Jaka ngarasa yén nasib para apamayang anu ngan meunang saeutik, sedengkeun Juragan Parahu beuki beunghar, manéhna ngarasa perlu boga parahu jeung jarring sorangan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Kabéh pamayang sanasib jeung Akang, ukur kabagéan barau hanyirna wungkul. Kasaksian ku saréréa, anu tambah gendut mah juragan parahu.
298 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 5. GT-09:118/2 Laut ngadadak (2) (3) (4) (5) Gejala alam Laut anu ngadadak jadi miskin lauk euweuh laukan, mangrupa tanda gejala alam anu nandakeun yén aya sabab musababna. Ieu katitén dina cutatan di handap. 6. GT-09:118/3 Guling gasahan Réngkak paripolah ... Laut nu biasa ngaweureu seubeuhkeun, nyuwuk para pamayang, teu ditinggalkeun dina waktuna miskin ku lauk Ki Jaka nékad rék tagen pangger di lembur bari nalungtik, naliti jeung nyusud nu jadi marga lantaran laut miskin ku lauk. Para pamayang di Majingklak ngarasa teu genah cicing lantaran hariwang jeung panasaran kana hal anu jadi cukang lantaran di laut jadi euweuh lauk. Ieu katitén dina cutatan di handap. 7. GT-09:122/4 Sora gagak ngelak 7. GT-09:122/4 Sora gagak ngelak Saeunyana geus aya kana tilu bulanna para pamayang Majingklak ngarasa guling gasahan, sabab laut ngadadak miskin. Sora manuk gagak anu ngelak dipercaya salaku tanda bakal datang musibah atawa aya anu perlaya di sabudeureun tempat ngelakna gagak. Saperti dina ieu kontéks, sora gagak anu ngelak matak curinghak.
No. Kode Data Réferent Tipe (1) (2) (3) (4) 8. GT-09:122/5 Haté ngalenyap jeung seseblakan 8. GT-09:122/5 Haté ngalenyap jeung seseblakan 9. GT-09:124/6 Sora situncuing Sora 10. GT-09:128/2 Paéh Aktualisasi pangharepan, paéh pakasaban 299 Interprétasi (5) Lapat-lapat kadéngé sora gagak ngelak. Écés pisan ti lebah runggunukna Pulo Nusakambangan. Nyi Lasem curinghak. ngalenyap dibalukarkeun lantaran rasa hariwang. Kahariwangna dibarung ku haté anu seseblakan lantaran saméméhna ngadéngé sora gagak anu ngelak. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Sora gagak, Bah Nata! Tah, mani ngelak!" haréwos Nyi Lasem. Haténa ngalenyap. Teuing kunaon. Dibarung ku seseblakan. Sora situncuing mangrupa tanda bakal datang balai di sabudeureun éta manuk disada. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Jeung sora situncuing mani ngajelenger. Pertélaan Ki Arsim ka Bah Bejo ngeunaan sora gagak mangrupa totondén téh yén mémang aya nu paéh, paéhna harepa para pamayang anu teu bisa meunang lauk jeung paéhna pakasaban salaku pamayang alatan éta hal. Ieu katitén dina cutatan di handap.
300 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) 11. GT-09:132/2 Parahu kosong Barang "Hih, ari Bejo! Nya meureun ngelakan urang wé, anu paéh pangharepan, paéh pakasaban!" Parahu anu kosong sabenerna biasa waé, tapi dina ieu kontéks parahu anu kosong jadi tanda yénanu ngawelahna perlaya di laut. Ki Jaka, anu peuting ngawelah parahu, isukna parahu kapanggih ku Ki Salya geus kosong. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nénjo parahu kosong tur tétéla parahu Ki Jaka, Nyi Lasem ngajerit ceurik mungguh kanyenyerian, bari nyambat buah haténa... 12. GT-09:133/3 Lambak motah Gejala alam Lambak anu motah nétélakeun kaayaan laut waktu peuting harita Ki Jaka ngawelah parahu, meneran ogé jeung peuting basa kadéngé sora gagak jeung situncuing. Ieu katitén dina cutatan di handap. 13. GT-09:133/7 Paéh poso Ceuk Ki Salya, lambak sapeupeuting motah, turta euweuh lauk sapotong- sapotong acan. Ari bieu parahu kosong kapanggih kabuntang banting ku lambak di Palawangan. Paéh poso hartina digawé sakuat tanaga kalawan hasil anu kurang
301 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) nyugemakeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Da cacak lamun teu aya kapal éta mah, ukur dua tilu balikan turun turun ka laut gé beubeunangan mucekil. Moal paéh poso teuing... 14. GT-09:135/3 Keueung Aktualisasi Keueung mangrupa aktualisasi tina rasa rasa sieun. Dina ieu kontéks, sieunna Ki Arsim lantaran kiwari manéhna éstu sorangan, nunggelis taya batur pakumaha sanggeus Ki Jaka perlaya. Ieu katitén dina cutatan di handap. Ki Arsim rey ngarasa keueung. kakara sadar ka dirina nu bener-bener jadinunggelis. Beuki karasa nunggelisna bada parahu nu mawa Nyi Lasem jeung bapana, ngageuleuyeung ka Kalipucangkeun. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-09 bisa katitén dina tabél ieu di handap.
302 Tabél 4.49 Analisis Unsur Simbol GT-09 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) 1. GT-09:121/4 Parahu jeung jaring Simbol tina pakasaban salaku pamayang. 4.2.9.4 Analisis Ajén-inajén Sosial Budaya GT-09 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.50 Data Ajén Sosial GT-09 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (3) (1) 1. GT-09:115/1 Tékad hirup 2. GT-09:115/1 Basajan 3. GT-09:115/1 Tumarima kana kadar 4. GT-09:115/1 Moal aral subaha 5. GT-09:121/2 Sabar 6. GT-09:116/2 Bakti ka kolot 7. GT-09:113/6 Angin barat anu matak (2) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7)
(8) bangkrut Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran, tilu ajén moral, jeung tilu ajén kaagamaan. Teu kapanggih ajén kaéndahan dina ieu carpon. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon patali jeung konsép élmu alam. Angin barat biasana lumangsung ti bulan Oktober nepi ka April ti arah Asia ka Australia. Ieu angin ngabalukarkeun ayana usum hujan di Indonésia. Pikeun pamayang, ieu angin ngaganggu kana kalumangsungan
303 hirupna néangan lauk di laut, sabab upama hujan kalawan tuluy-tumuluy, langit jadi angkeub sarta di alut jadi gedé ombak. 2) Ajén Moral Ajén moral anu aya dina carpon nya éta dina dua data GT-09:115/1 ngeunaan kahayang jeung cita-cita Nyi Lasem, manéhna nyipta-nyipta upama pareng ngajodo jeung Ki Jaka, manéhna moal rék aral subaha sarta ngambah kahirupan kalawan basajan. Data lianna nya éta GT-09:116/2, ieu data méré gambaran tuhuna anak ka kolot minangka kawajiban anu sakuduna ditedunan ku Nyi Lasem jeung Ki Jaka ka kolotna séwang- séwang ku cara mantuan néangan kipayah keur hirup sapopoé. 3) Ajén Kaagamaan Ajén kaagaman nyampak dina dua data GT-09:115/1 jeung GT- 09:121/2. Dua data GT-09:115/1 ngébréhkeun sikep sumerah ka Pangéran anu ngatur rejeki, pati, jeung jodo. Salaku jelema, ngan bisa ngalakonan dina jalan anu bener. Data GT-09:121/2 ngébréhkeun kasabaran Nyi Lasem jeung Ki Jaka dina nyanghareupan pasualan laut anu keur miskin ku lauk. b. Ajén Budaya Aya tujuh belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda. Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Tabél 4.50 Data Ajén Budaya GT-09 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (1) (3) 1. GT-09:112/3 Ngajual cai 2. GT-09:113/5 Ronggéng gunung 3. GT-09:113/6 Angin barat nu matak (2)
(10)
304 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) bangkrut 4. GT-09:114/1 Cinta Ki Jaka ka Nyi Lasem 4. GT-09:114/1 Cinta Ki Jaka ka Nyi Lasem 5. GT-09:114/1 Jodo datangna ti Allah 6. GT-09:114/2 Laut sagala-galana keur pamayang 5. GT-09:114/1 Jodo datangna ti Allah 6. GT-09:114/2 Laut sagala-galana keur pamayang 7. GT-09:115/7 Hayang parahu jeung
8. GT-09:115/7 Juragan parahu tambah gendut 8. GT-09:115/7 Juragan parahu tambah gendut 9. GT-09:116/2 Bakti ka kolot 10. GT-09:119/2 11. GT-09:119/2 Kapal asing 12. GT-09:120/12 Najan teu Istigfar beubeunangan kudu angger setor ka nu boga parahu 9. GT-09:116/2 Bakti ka kolot 10. GT-09:119/2 11. GT-09:119/2 Kapal asing 12. GT-09:120/12 Najan teu Istigfar beubeunangan kudu angger setor ka nu boga parahu
13. GT-09:121/2 Malarat 14. GT-09:121/3 Neneda ka Allah 15. GT-09:123/4 Balanja jeung dagang 16. GT-09:127/8 Sakola 17. GT-09:132/9 Inalillahi wainna ilaihi rojiun 13. GT-09:121/2 Malarat 14. GT-09:121/3 Neneda ka Allah 15. GT-09:123/4 Balanja jeung dagang 16. GT-09:127/8 Sakola 17. GT-09:132/9 Inalillahi wainna ilaihi rojiun
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya tilu ajén téori, dalapan ajén ékonomi, opat ajén agama, hiji ajén seni, dua ajén kawasa, jeung tilu ajén solidaritas. Ajén téori dina ieu carpon nyampak dina data GT-09:113/6, GT-09:114/2, jeung GT-09:127/8. 1) Ajén Téori Data GT-09:113/6, ngébréhkeun balukar tina ayana angin barat keur pamayang. Angin barat biasana lumangsung ti bulan oktober nepi ka April ti arah Asia ka Australia. Ieu angin ngabalukarkeun ayana usum hujan di Indonésia. Pikeun pamayang, ieu angin ngaganggu kana kalumangsungan hirupna néangan lauk di laut, sabab upama hujan kalawan tuluy-tumuluy, langit jadi angkeub sarta di alut jadi gedé ombak.
305 Ajén téori séjén aya dina data GT-09:114/2 anu nétélakeun yén laut mangrupa sagala-galana keur pamayang. Pangna kitu, sacara géografis sumber kahirupan pamayang asalna ti laut. Jadi, upama laut aya anu ngagunasika, hartina, ngagunasika pamayang ogé. Pamayang dina kontéks carita nya éta pamayang tradisional. Pangna kitu, pangarang ngabandingkeun sacara éksplisit jeung ayana pamayang modéren anu ngagunakeun kapal gedé sarta jaring anu gedé ogé. Sedengkeun pamayang tradisional, ngandelkeun ombak jeung angin dina ngawelah parahu leutikna. Ajén téori anu nyampak dina data GT-09:127/8 ngébréhkeun téori atikan. Dina eusi carita digambarkeun harepan pamayang ka Ki Jaka. Ceuk pikirna, upama Ki Jaka sakola luhur tuluy jadi nahkoda, kahirupan maranéhna salaku pamayang téh tangtu moal susah. Sacara téori, tujuan ayana atikan téh nya éta sangkan miboga kaparigelan pikeun kalumangsungan hirup. Lantaran kitu, logis upama aya harepan pamayang saperti tadi. Maranéhna hayang aya anu ngajeujeuhkeun sangkan hirupna teu susah waé. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi nyampak dina data GT-09:112/3, anu ngébréhkeun ayana pakasaban di kalangan masarakat pamayang nu mémang hésé cai beresih keur inumeun. Sacara ékonomi, ayana usaha saperti kieu lantaran tuntutan lingkungan jeung ayana peluang. Dina data GT-09:113/6 ngébréhkeun hubungan antara ayana angin barat jeung bangkrutna pamayang. Data ajén ékonomi séjén aya dina GT-09:115/7, anu ngébréhkeun ayana kahayang Ki Jaka pikeun boga parahu jeung jaring sorangan. Salila ieu, manéhna jeung para pamayang séjén ngadelkeun maké parahu jeung jaring anu juragan-juragan parahu. Lantaran Ki Jaka geus teu kuat ku kalakuan juragan parahu anu teu daék nganyahokeun kaayaan di laut, manéhna ngarasa kudu boga jarring jeung parahu sorangan. Ceuk pikirna,
306 upama teu kitu, salaku pamayang manéhna moal menyat-menyat, salilana kur bati cape taya hasilna. Éta hal dirojong ku data GT-09:115/7 jeung GT-09:120/12, anu nétélakeun yén beuki dieu, beuki ngabeungharkeun juragan parahu, ari pamayang anu ripuhna ngan kabagéan sahuap kadua euweuh. 3) Ajén Kawasa Dina data GT-09:119/2, ayana kapal asing anu ngawasa wewengkon Majingklak, mangrupa gambaran ayana monopoli lahan bisnis pamayang. kapal asing geus ngarampas lauk-lauk anu aya di wewengkon Majingklak, nepi ka para pamayang geus tilu bulan teu meunang lauk. Data GT-09:121/2 ngébréhkeun kaayaan pamayang anu beuki susah balukar tina ayana kapal asing jeung kakawasaan para juragan parahu. Data GT-09:123/4 nembrakkeun kaayaan anu béda, ieu data ngébréhkeun ayana prosés jual beli lintas provinsi antara Jawa Tengah jeung Jawa Barat. Dina eusi carita diébréhkeun gambaran urang majingklak jeung karanganyar anu balanja atawa dagang ka Cilacap, kitu deui sabalikna. Data GT-09:119/2 mangrupa gambaran ayana kakawasaan ti pihak asing ka pamayang tradisional di Majingklak. Salian ti éta, data ajén kawasa séjénna nya éta GT-09:120/12. Ieu data ngébréhkeun ayana otoritas juragan parahu anu digambarkeun teu boga rasrasan. Pangna kitu, lantaran pamayang kudu setor unggal poé sanajan di laut keur euweuh lauk. 4) Ajén Agama Data anu miboga ajén agama nya éta GT-09:114/1, anu nétélakeun yén jodo geus diatur ku Allah, kari yakin jeung narékahan ku jalan anu bener. Dina GT-09:119/2 ngébréhkeun Ki Jaka anu langsung istigfar basa parahuna muih kabantingkeun ka sisi lantaran sora mesin kapal asing anu ngaguruh ngabalukarkeun dasar muara caina motah.
Ajén agama séjén aya dina GT-09:121/3 anu ngébréhkeun pangéling-ngéling Ki Jaka ka Nyi Lasem ngeunaan hirup pamayang anu kudu sabar lantaran kaayaan laut anu keur miskin ku lauk. Ki Jaka ngélingan yén kudu sabar jeung tetep ngadu'a ka Allah sangkan kaayaan di laut dipulangkeun deui siga baheula. Dina data GT-09:132/9, ngébréhkeun kayakinan yén sagala anu asalna ti Allah bakal balik deui ka Allah. Ieu kayakinan ditembrakeun basa Ki Jaka dipastikeun maot di laut. 5) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta GT-09:114/1, GT- 09:115/7, jeung GT-09:116/2. Data GT-09:114/1 ngébréhkeun rasa cinta antara Ki jaka jeung Nyi Lasem. Data GT-09:115/7 ngébréhkeun ayana kahayang Ki Jaka ngarobah kahirupan sangkan leuwih alus ku cara boga parahu jeung jarring sorangan. Data GT-09:116/2 ngébréhkeun kanyaah Ki Jaka jeung Nyi Lasem ka kolot. Dina carita ditétélakeun bapana Nyi Lasem hayang méré nginjeum parahu ka Ki Jaka. Tapi, manéhna ngarasa yén boh manéhna boh Nyi Lasem pada-pada boga kolot anu butuh bantuan anak, lamun seug parahuna dipaké ku Jaka, pimanaeun Nyi lasem bisa néangan kipayang keun mantuan kolotna. 4.2.10 "Deudeuh Teuing" (GT-10) 4.2.10.1 Struktur Carita GT-10 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta di kulawarga. Rasa nyaah adi ka lanceuk, lanceuk ka adi, jeung indung ka anak. Ieu di handap mangrupa cutatan anu ngébréhkeun ayana rasa kanyaah adi ka lanceuk. Basa harita Atin ku Nunung diajak milu ka Bandung, maksudna rék ditambaan, rék diasupkeun ka Rumah Sakit Jiwa... (143/1) 307
308 ... Ceuk nu bohong mah, sakuliah kota Bandung dikulibek, unggal jalan dipapayan, unggal gang diusapan. Tapi weléh teu kapanggih. (144/5) Emh..., deudeuh teuing lanceuk aing! (145/3) Tina cutatan di luhur katitén kanyaah Nunung salaku adi ka Atin, lanceukna. Sanajan Atin boga spat goréng jeung kungsi nganerikeun haaténa, tapi salaku adi Nunung ngarasa boga tanggung jawab keur ngubaran lanceukna. Malah, basa Atin indit ti imah, Nunung jeung salakina langsung néangan Atin di sakuliah Bandung bakat ku hariwang jeung nyaah ka lanceuk. Kanyaah lanceuk ka adi ogé témbong dina ieu carpon, nya éta kanyaah Atin ka Nunung. Sanajan cara mikanyaahna ngaliwatan pamadegan anu salah. Ieu bisa katitén tina cutatan di handap. ... Sakali deui ceuceu ngabéjaan, jang di dunya mah, ngan duit anu bisa nyenangkeun téh!.. (137/1) Tina cutatan di luhur katitén yén Atin miharep adina bisa jadi jalma aya nu beunghar jeung hirup senang. Tapi, cara anu dipaké ku Atin ku cara kawin jeung lalaki beunghar anu goréng adat, lain mangrupa solusi tina pasualan hirup Nunung anu pas-pasan. Kanyaah anu leuwih anteb ditémbongkeun ku indungna Nunung jeung Atin, anu moal maksa rék kawin jeung saha-saha waé ogé asal suka pada suka jeung ka jalma anu bener. Sakumaha bisa katitén dina cutatan di handap. ... "Nung, bageur, Ibu mah moal ngahulag hidep milih jodo ka saha waé... Asal jelema bener. Asal suka pada suka... (147/3) Kontéks jelema bener di dieu nya éta jelema anu jujur jeung tanggung jawab ka kulawarga. Indungna hariwangeun Nunung boga salaki siga salaki Atin anu rucah. Di dieu, kanyaah jeung kahariwang indung diébréhkeun.
b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktu, carpon GT-10 kaasup kana galur campuran. Pangna kitu, lantaran pangarang ngébréhkeun susunan galur ngaliwatan téhnik flash-back. Tapi galur maju ogé dipaké pikeun ngébréhkeun guluyurna carita. Carita dimimitian ku kaayaan palaku Nunung anu keur ngalamun hayang di imah almarhum kolotna, mikiran lanceukna anu leungit ti imah (D1). Carita mundur ka mangsa-mangsa anu dilamunkeun ku Nunung (A, B, jeung C), nya éta waktu lumangsungna kajadian-kajadian anu kaalaman ku Nunung ti mimiti lanceukna hayang kawin ka Dédén, manéhna ngajodo jeung Asép, nepi ka gélona Atin. Carita maju deui ka mangsa manéhna ngalamun dina lawang pantong, bari tuluy dilelemu ku salakina (D2). Carita dipungkas ku teu kapanggihna Atin, ngan dicipta- cipta ku Nunung, lanceukna leumpang kadungsang-dungsang. Mapay- mapay jalan, mapay-mapay lembur, ngarerewig nyaliksik bari ngerenyem (E). Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén saperti di handap. D1 ----------- A ----------- B ----------- C ----------- D2 ----------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara museurkeun panitén kana karakter para palaku anu ngan aya dina sagalur. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran kajadian- 309
310 kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Atin anu kapiduit ahirna kagégéloan ku hartana anu geus séép. Nunung anu sabar jeung tawakal kawin ka mahasiswa nepi ka salakina jadi Sarjana Hukum, sarta nepi ka bisa boga mobil sorangan, tetep nyaah ka Atin mangrupa kajadian-kajadian anu raket patalina. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku Nunung jeung Atin. Kajadian-kajadian anu tumiba ka Nunung jeung Atin salila sababaraha taun ti mimiti milih pisalakieun, kawin ka salaki pilihan masing-masing, nepi ka narima kaayaan balukar tina kaputusanna baheula, museurkeun panitén nu maca ka para palakuna. 2) Palaku Dina carpon GT-10, aya 13 urang palaku, nya éta Nunung (GT- 10:136/1) Ceu Atin (GT-10:136/3), Asép (GT-10:136/3), Nanang (GT- 10:137/1), Dédén (GT-10:137/1), Nini (GT-10:137/1), indung Nunung (GT- 10:137/3), Ceu Asih (GT-10:137/3), Ua Haji (GT-10:137/3), Aki (GT- 10:137/3), Bapa Nunung (GT-10:138/1), Ina (GT-10/142/3), jeung Bi Onah (GT-10:144/3). Lima urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana tujuh urang palaku ngan disebut ku palaku utama pikeun panglengkep eusi carita. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Nunung jeung Atin mangrupa palaku utama. Sabelas palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama sacara langsung nya éta GT-10:136/3 jeung GT-10:137/1. Palaku séjénna mangrupa palaku anu ngarojong eusi carita sacara teu langsung.
(b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Nunung, Asép, jeung indung Nunung. Sedengkeun anu kaasup kana palaku-palaku antagonis nya éta Ceu Atin jeung Dédén. Ieu di handap mangrupa cutatan anu ngébréhkeun sipat hadé Nunung. Basa harita Atin ku Nunung diajak milu ka Bandung, maksudna rék ditambaan, rék diasupkeun ka Rumah Sakit Jiwa... (143/1) ... Ceuk nu bohong mah, sakuliah kota Bandung dikulibek, unggal jalan dipapayan, unggal gang diusapan. Tapi weléh teu kapanggih. (144/5) Emh..., deudeuh teuing lanceuk aing! (145/3) Palaku protagonis séjén nya éta Asep, salaki Nunung anu getén, tanggung jawab, jeung perhatian ka pamajikan. Sakumaha anu katitén dina cutatan ieu di handap. Karasa ku Nunung bagja lain deui meunangkeun Asép téh. Salakina éstu mikadeudeuh, jeung bisa nganyahoankeun sipat Nunung anu ogo tapi getén gumati ka nu jadi salaki... (138/3) Palaku indungna Nunung ogé miboga sipat alus salaku indung, manéhna kagambarkeun indung anu wijaksana. Ieu katitén dina cutatan ieu di handap. ... "Nung, bageur, Ibu mah moal ngahulag hidep milih jodo ka saha waé... Asal jelema bener. Asal suka pada suka... (147/3) Salian palaku protagonis, dina ieu carpon ogé aya palaku antagonis, nya éta Atin jeung Dédén. Atin miboga sipat goréng, nya éta piduitjeung sombong. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. ... Sakali deui ceuceu ngabéjaan, jang di dunya mah, ngan duit anu bisa nyenangkeun téh!.. (137/1) 311
312 Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis atawa antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya opat urang palaku anu miboga watek basajan jeung saurang palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Atin, Asép, Dédén, jeung indung Nunung. Nunung kaasup palaku anu watekna kompléks. Asép, salaki Nunung anu watekna kacaritakeun bageur ti mimiti nepi ka ahir carita, teu ngalaman parobahan watek. Saperti halna Dédén, salaki Atin anu bangor jeung lacur leuwih ti misti kacaritakeun kalakuanna angger nepi ka sanggeus kawin ka Atin, manéhna kawin deui, malah jadi tambah beuki mabok jeung judi. Indungna Nunung anu bageur, saliwat kagambarkeun salaku indung anu bageur anu teu ngalaman parobahan watek.Sedengkeun Atin, anu watekna judes, bawél, piduit, jeung sombong kacaritakeun statis nepi ka ahir carita. Nunung salaku palaku anu watekna mekar kalawan dinamis, ngébréhkeun pancegna nyekel prinsip, sabar, jeung tumarima kana kaayaan. hiji waktu kasabaranna kedal, manéhna hayang geura boga budak, sanggeus lila sabar nungguan salakina bérés kuliah. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Nunung, Atin, Asép, Dédén, jeung Indung Nunung mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Nanang, Nini, Ceu Asih, Ua Haji, Aki, Bapa Nunung, jeung Bi Onah kaasup palaku nétral anu ngan saukur disebutkeun ku palaku tipikal dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita.
3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latarna. Tabél 4.51 Data Latar GT-10 No. Kode Data Data (1) 1. GT-10:136/1 2. GT-10:136/3 Kawin ka pagawé (2) (7) Sisi panto Latar Tpt. Wkt. Sos. (4) (6) (5)
3. GT-10:136/3 4. GT-10:137/1 5. GT-10:137/3 leutik Juragan jegud Imah Nini Saminggu ka tukang
6. GT-10:137/3 Kawin paksa 7. GT-10:142/4 Kalimantan 8. GT-10:142/4 9. GT-10:140/2 Tilu taun ka tukang Lembur (pagunungan) Tengah imah Jam opat soré 10. GT-10:141/4 11. GT-10:142/3 12. GT-10:143/1 Bandung 13. GT-10:143/1 Rumah sakit jiwa 14. GT-10:144/5 Jalan 15. GT-10:144/5 Gang 16. GT-10:144/7 Sapanjang jalan Bandung-Ciamis
(a) Tempat Aya sapuluh latar tempat dina carpon GT-10 ieu, nya éta sisi panto (GT-10:136/1) anu mangrupa tempat Nunung ngalamunan Atin, lanceukna anu teuing aya di mana.Imah Nini(GT-10:137/1) mangrupa tempat anu dipaké kabur ku Nunung basa rék dijodokeun ka Nanang. Lembur(GT- 10:140/2) nya éta tempat asal Nunung jeung Atin. Tengah imah (GT- 10:141/4) nya éta tempat Asép ngajak diuk ka Nunung sabab geus lila teuing ngalamun deukeut panto. Kalimantan (GT-10:142/4) nya éta tempat 313
314 dines Didi, lanceuk kahijina Nunung. Bandung (GT-10:143/1) nya éta tempat Nunung bubuara jeung Asép. Rumah sakit jiwa (GT-10:143/1) nya éta tempat anu satadina rék dijadikeun tempat ngubaran Atin anu stres. Jalan (GT-10:144/5), gang (GT-10:144/5) jeung sapanjang jalan Bandung- Ciamis (GT-10:144/7) mangrupa tempat-tempat anu disasar ku Nunung jeung Asép keur néangan Atin anu kabur ti lembur. (b) Waktu Aya opat latar waktu dina ieu carpon nya éta, saminggu ka tukang (GT-10:137/3) anu mangrupa waktu anu matak pikabungaheun keur Nunung basa indungna nyatujuan hubunganna jeung Asép. Tilu taun ka tukang (GT-10:142/4) nya éta waktu basa indungna Nunung maot. Jam opat sore (GT-10:142/3) nya éta basa Nunung jeung salakina nepi ka imahna anu di lembur. (c) Sosial Aya tilu latar sosial dina ieu carpon. Dua data GT-10:136/3 ngébréhkeun ayana status sosial anu luhur jeung menengah. Dédén, salaki Atin mangrupa jelema beunghar. Sacara sosial manéhna boga kalungguhan anu luhur. Béda jeung Asép, salaki Nunung anu ngan jadi pagawé leutik anu masih kénéh kuliah, mangrupa kalangan menengah. Tapi, ku Atin mah Asép téh lalaki dianggap miskin. Malah manéhna ngarasa yakin upama Nunung kawin Asép, hirupna bakal sangsara. Lantaran Asép jeung Nunung anu keying jeung silih rojong dina ngawangun rumah tangga, antukna Asép bisa lulus kuliah jeung ngabagjakeun Nunung. Kacaturkeun Asép jeung Nunung geus boga mobil sorangan basa indit ka ka Ciamis jeung néngan Atin di Bandung. 4.2.10.2 Unsur Semiotik GT-10 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-10 ngawengku genep ikon, lima indéks, jeung hiji simbol.
315 a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-10 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.52 Analisis Unsur Ikon GT-10 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-10:136/1 Nini Antéh (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (4) (6) (5) (7) Nini Antéh mangrupa tanda tina ayana bulan purnama, sabab dina dongéng ngan ukur dina waktu bulan purnama, Nini Antéh bisa katingali. Dina ieu kontéks, disebutkeun yén Nini Antéh teu némbongan. Hartina, kajadian lumangsung lain dina waktu bulan purnama. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Nini Antéh teu némbongan. Euweuh dongéngkeuneun nini-nini ka incuna. 2. GT-10:136/1 Langit bangun kurang marahmay Langit nu kurang marahmay mangrupa gambaran tina kaayaan langit anu angkeub. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Aya bulan di langit, ngagantung sapasi. Langit bangun kurang marahmay.
316 No. Kode Data Réferent (1) 3. GT-10:137/1 Salieuk béh (2) (3) 4. GT-10:137/1 Kongkorong sagedé ranté kapal 5. GT-10:140/6 Hérang 6. GT-10:143/1 Kangkung, daging munding, daging hayam, uteuk 6. GT-10:143/1 Kangkung, daging munding, daging hayam, uteuk Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Salieuk béh mangrupa tanda tina kaayaan hiji jalma anu beunghar. Ieu katitén dina cutatan di handap. (7) ... Yeuh Nung, na teu apal kitu kana kahirupan Ceuceu kiwari? Salieuk béh. Kongkorong anu sagedé ranté kapal nandakeun duit anu dipimilik kacida lobana. Ieu katitén dina cutatan di handap. Hayang boga kongkorong sagedé ranté kapal ogé moal henteu katedunan. Hérang dina ieu kontéks carita nya éta sebutan ker wanoja anu geulis. Ieu katitén dina cutatan di handap. Teu kaop manggih nu hérang, pasti kudu beunang. Dina ieu kontéks carita, kangkung jadi tanda dahareun jalma teu boga. Daging munding, daging hayam, jeung uteuk mangrupa dahareun anu mahal sarta miboga prestise anu luhur dina mangsa harita (ieu karya gumelar). Jadi, ieu bisa
317 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) jadi tanda anu nétélakeun yén jalma anu meulina mangrupa jalma beunghar, sabab moal kabeuli ku jalma- jalma pantar cacah mah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Teu percaya teuing manéh bisa ngawaragadan lanceuk nu beunghar kieu! Kami mah tara dahar jeung kangkung, jeung daging munding, daging hayam, jeung uteuk! ... b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-10 aya anu mangrupa indéks gejala alam, aktualisasi, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.53 Analisis Unsur Indéks GT-10 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-10:136/1 Ngahuleng di (2) (3) sisi panto (4) Réngkak paripolah (5) Ngahuleng mangrupa paripolah anu dilakukeun lantaran aya anu dipikirkeun. Dina ieu kontéks, Nunung anu keur ngahuleng di sisi panto téh nanadakeun keur mikiran lanceukna anu teuing aya dimana. Ieu katitén dina cutatan di handap.
318 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-10:137/2 Mata simeuteun 2. GT-10:137/2 Mata simeuteun 3. GT-10:137/1 Ka mamana henteu lewang 4. GT-10:139/3 Ngusapan beuteung Tipe Interprétasi (4) (5) Nunung ngahuleng di sisi panto... Sakolébatan némbongan paroman lanceuk awéwé hiji-hijina, nu kiwari teu béja, teu carita. sikep anu nandakeun yén hiji jalma hookeun lantaran ningali atawa ngadéngé hiji hal anu pikareuwaseun. Dina ieu kontéks carita, Nunung anu mata simeuteun lantaran ngarasa ambek jeung nyeri haté dihina ku lanceuk awéwéna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nunung molotot teu neuleu. Mata simeuteun. Teu bisa cacarita sakecap ogé, bakat ku heneg. Aktualisasi Lewang mangrupa aktualisasi tina rasa sieun jeung paur kana hiji hal. Dina ieu kontéks, Atin anu ngarasa teu lewang mun indit ka mamana lantaran nyekel loba duit. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah ... Ka mana-mana ogé teu lewang da boga jang nebusna, da boga jang meulina. Nunung anu ngusapan beuteung mangrupa tanda tina kahayangna geura-geura boga budak. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Kang Sep, tos waktuna ayeuna mah..." Nunung neuteup deudeuh ka salakina, bari ngusapan beuteungna.
319 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 5. GT-10:140/1 Angin (2) (3) (4) (5) Gejala alam Ayana angin gunung gunung mangrupa tanda yén kajadian carita lumangsung di lembur pagunungan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Nunung éling tina lamunan, basa aya angin gunung ngahiriwik nebak beungeutna. Tiis, nyecep. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-10 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.54 Analisis Unsur Simbol GT-10 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-10:143/1 Rumah Sakit Jiwa Simbol tina ayana kasus/kajadian (2) (3) (4) ngeunaan panyakit jiwa. 4.2.10.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-10 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun sapuluh ajén sosial. Tabél 4.55 Data Ajén Sosial GT-10 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-10:140/2 Kaayaan peuting di (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) (8) pilemburan 2. GT-10:140/6 Kapiduit 3. GT-10:140/6 Bangor
320 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 4. GT-10:140/6 Lacur 5. GT-10:142/6 Gélo lantaran strés 6. GT-10:143/2 Dipibudak harta 7. GT-10:143/3 Judi buntut 8. GT-10:143/3 Tarohan 9. GT-10:143/3 Pamabokan 10. GT-10:144/5 Néangan hiji jelema di (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7)
(8) kota Bandung Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya dua data anu ngandung ajén bebeneran, tujuh ajén moral, jeung tilu ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon aya dina data GT-10:142/6. Ieu data ngébréhkeun panyakit jiwa anu karandapan ku Atin, lanceukna Nunung. Manéhna awéwé sombong anu kacida mupuncuhkeun duit jeung harta banda. basa salakina kawin deui, tuluy imah jeung pabrikna séép kaduruk, manéhna teu bisa mapalér haté, émosina teu kakontrol nepi ka walahwah-weuleuhweuh sorangan. Sacara psikologis, gangguan émosi anu karandapan ku Atin nya éta balukar tina ayana kasombongan anu kamalinaan, nepi ka ngarasa teu siap jeung teu percaya yén harta anu dipimilikna leungit kitu waé. Data GT-10:144/5 ngébréhkeun ayana pamadegan, yén sacara logika néangan hiji jelema anu teu waras di kota Bandung, anu jumlah pendudukna dina taun 1980-an aya kana 20.000.000 jiwa tangtuna waé lain perkara gampang. Kamungkinan kapanggihna leutik pisan. 2) Ajén Kaéndahan Data GT-10:140/2 ngébréhkeun kaayaan peuting di pilemburan anu diwawaas ku pangarang, minangka hiji aprésiasi palaku kana stimulus situasi anu digambarkeun.
321 3) Ajén Moral Opat data GT-10:140/6 ngébréhkeun kalakuan goréng palaku salakina Atin, nya éta jalma bangor jeung lacur. Data GT-10:143/2 ngébréhkeun watek palaku anu kapiduit nepi ka dikawasa ku harta. 2. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya salapan ajén budaya. Tabél 4.56 Data Ajén Budaya GT-10 No. Kode Data Data (1) 1. GT-10:136/3 Pagawé leutik 2. GT-10:136/3 Kuliah 3. GT-10:137/1 Saudagar suksés 4. GT-10:137/1 Kahirupan nu (2) (3) Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
Katerangan (10) beunghar 5. GT-10:140/6 Kapiduit 6. GT-10:142/6 Gélo lantaran strés 7. GT-10:144/5 Kanyaah adi ka
lanceuk 8. GT-10:141/3 Kanyaah salaki ka pamajikan
9. GT-10:137/3 Kanyaah indung ka anak
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya hiji ajén téori, hiji ajén ékonomi, lima ajén agama, dua ajén kawasa, jeung genep ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon anya dina data GT-10:136/3 jeung GT- 10:142/6. data GT-10:136/3 ngébréhkeun yén palaku Asép jeung Nunung ngajénan atikan minangka bekel keur kahirupan dina mangsa nu bakal
322 datang. Data GT-10:142/6 ngébréhkeun yén salah sahiji hal anu ngabalukarkeun hiji jalma jadi gélo nya éta strés. 2) Ajén Ékonomi Dua data GT-10:137/1 ngébréhkeun ayana ajén ékonomi ngeunaan salaki Atin anu beunghar. Éta hal ngalantarankeun Atin daék dikawin ku Dédén, anu saudagar beunghar. Lantaran Atin kapiduit, manéhna teu paduli sanajan kalakuan Dédén goréng. Ceuk pikirna, asal matak beunghar jeung hirup senang (GT-10:140/6). Ieu hal ogé miboga hubungan jeung ajén kawasa, lantaran harta anu dipimilik ku Atin ngabalukarkeun ayana kasugemaan jeung ngarasa ngawasa sagala ku duit. Data GT-10:136/3 ngébréhkeun kaayaan ékonomi anu Asép teu stabil, salaku pagawé leutik manéhna dianggap boga darajat handap ku Atin. 3) Ajén Solidaritas Data GT-10:144/5ngébréhkeun ayana kanyaah adi ka lanceuk. Kanyaah Nunung ka Atin sanajan kungsi nganyerikeun haténa. Data GT- 10:141/3 ngébréhkeun ayana kanyaah salaki ka pamajikan. Digambarkeun dina palaku Nunung jeung salakina anu silih pikanyaah. Sedengkeun data GT-10:137/3ngébréhkeun ayana kanyaah indung ka anak. Diébréhkeun basa indungna kalawan wijak masrahkeun ngeunaan pilihan jodo ka Nunung. 4.2.11 "Indung" (GT-11) 4.2.11.1 Struktur Carita GT-11 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta di kulawarga. Konsép kamanusaan ngeunaan cinta dina ieu carpon, mangrupa rasa cinta indung ka anak-anakna. Nilik kana sinopsis di luhur, eusi caritana ngeunaan indung anu nyaah ka anakna ngaliwatan cara ngatik kamandirian
323 jeung tanggung jawab. Sanajan diébréhkeun dina kajadian anu basajan, tapi miboga ésénsi anu kuat dina lumangsungna komunikasi hiji kulawarga. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép rasa nyaahna indung ka anak. ... Karérét Ema dongko di handapeun tangkal cengkéh. Atra Ema téh nyimpen artos ratusan di handapeunana... (150/1) "Cik angin reureuh sakeudeung... Putra ema keur sasapu!"... (150/2) Tina cutatan di luhur, katitén ayana kanyaah indung ka anak. Ema anu keur ngalatih Maman jeung Budi diajar sasapu, ngaraskeun kana kacapé anak- anakna, lantaran kitu keur ngubaran kacapéna Ema nunda duit dina handapeun kalakay-kalakay anu rék disapukeun ku Maman jeung Budi jeung ku cara siga ngomong ka angin, ti dituna mah mangmeunangkeun anak-anakna anu capé sasapu. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, carpon GT-11 kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku palaku kuring anu keur nyérangkeun buruan sanggeus dicébor cihujan saparalak (A). Galur maju kana kuring anu kalah merhatikeun Maman jeung Budi anu keur sasapu di buruan (B). Salila merhatikeun adi-adina sasapu, kuring bari nuluykeun bébérés di kamarna (C). Barang ngarérét Ema nunda duit handapeun tangkal cengkéh, manéhna ngarasa héran, tétéla dihaja sangkan Maman jeung Budi leuwih sumanget sasapu (D). Basa duitna kapanggih, ningali adi-adina sakitu bungahna, kuring ningali rasa nyaah indung anu teu weléh boga cara
324 pikeun méré kabagjaan ka anak-anakna (E). Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku kuring anu niténan kaayaan di buruan. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku kuring anu ngabandungan adi-adi jeung indungna di buruan, meunang rupa-rupa karumasa jeung kacindekan ngeunaan kanyaah indung ka anak-anakna. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur penokohan. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon galurna museur kana palaku utama nya éta Ema. Palaku Ema dirojong ku palaku kuring salaku anakna. Konflik ditémbongkeun ku palaku Maman jeung Budi anu manggih duit saratus dina handapeun kalakay-kalakay anu disapukeunna. Kabungah Maman jeung kabungah Budi, tétéla bisa jadi kabungah Kuring jeung kabungah indungna. Indung teu weléh boga cara pikeun ngabagjakeun anak-anakna.
2) Palaku Dina carpon GT-11, aya tujuh urang palaku, nya éta kuring (GT- 11:146/3), Maman (GT-11:146/3), Budi (GT-11:146/3), Ema (GT-11:146/3), Ahmad (GT-11:147/4), Tita (GT-11:147/4), jeung Mama (GT-11:149/2). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ema mangrupa palaku utama. Kuring, Maman, Budi, Ahmad, Tita, jeung Mama mangrupa palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita. Kuring, Maman, jeung Budi mangrupa palaku anu ngarojong kana inti carita sacara langsung. Sésana mangrupa palaku panglengkep eusi carita. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Kuring, Maman, Budi, jeung Ema. Dina ieu carpon euweuh palaku antagonis. Lian ti éta, lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya opat urang palaku anu miboga watek basajan euweuh palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Kuring, Maman, Budi, jeung Ema. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Kuring, Maman, Budi, jeung Ema mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Ahmad, Tita, jeung Mama kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 325 atawa
326 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.57 Data Latar GT-11 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) (7) 1. GT-11:149/3 Kamar kuring 2. GT-11:147/4 Buruan beulah kénca 3. GT-11:147/4 Buruan beulah katuhu 4. GT-11:150/1 Handapeun tangkal (2) (4) (5) (6) cengkéh 5. GT-11:150/1 Cara indung méré atikan 6. GT-11:150/4 Tilu menit
(a) Tempat Aya opat latar tempat dina ieu carpon GT-11, nya éta, kamar kuring (GT-11:149/3) anu mangrupa tempat kuring ningalikeun adi-adina sasapu di buruan, buruan beulah kénca (GT-11:147/4) nya éta tempat Maman sasapu,buruan beulah katuhu (GT-11:147/4) nya éta tempat Budi sasapu, jeung handapeun tangkal cengkéh (GT-11:150/1) anu mangrupa tempat Ema nunda duit saratusan. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya hiji, nya éta tilu menit (GT- 11:150/4) anu mangrupa lilana waktu Budi sasapu di handapeun tangkal cengkéh.
327 (c) Sosial Aya hiji latar sosial dina ieu carpon, nya éta cara indung méré atikan (GT-11:150/1). Ieu data ngébréhkeun cara mikir hiji indung ngeunaan ngatik anak-anakna sangkan mandiri jeung tanggung jawab. 4.2.11.2 Unsur Semiotik GT-11 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-11 ngawengku dua ikon, jeung dua indéks. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-04 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.58 Analisis Unsur Ikon GT-11 No. Kode Data Réferent (3) (1) 1. GT-11:146/3 Gambar (2) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) Gambar kembang kembang eros eros dina urung bantal korsi nyitrakeun sacara langsung kana kembang eros. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-11:147/2 Aku-aku angga Ema téh keur ngadamel babantal korsi , enkéna dibungkus ku urung tina strimin digambaran kembang eros. Aku-aku angga nya éta hayang ngaku banda sorangan, padahal anu diakuna banda batur. Dina ieu kontéks, kuring ngarasa ngan saukur
328 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) status hungkul jadi mahasiswa téh, dalah ari kaparigelan mah teu bisa nanaon. Ieu katitén dina cutatan di handap. Boro wé aku-aku angga keur tolabul ilmi di Paguron Luhur, tapi kana karajinan mah, euweuh nu metu. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-11 aya anu mangrupa indéks gejala alam jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.59 Analisis Unsur Indéks GT-11 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-11:150/7 Ngabalieur (2) (3) (4) Réngkak paripolah (5) Ngabalieur mangrupa malikeun beungeut lantaran embung paadu teuteup jeung jalma lian. Dina ieu kontéks, palaku Kuring ngarasa éra basa Ema ngalieuk ka palebah kamar. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-11:150/2 Angin telenges Gejala alam Kuring ngabalieur, basa Ema jiga ngalieuk ka sorangan. Angin dina ieu kontéks dianggap telenges lantaran ngapungkeun waé kalakay anu meunang nyapukeun. Ieu katitén dina cutatan di handap.
329 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) Basa angin ngahiuk deui rada tarik, budak dua bangun ngarungkupan gundukan daun anu beunangna nyapukeun di handapeunan. (149/7) "Cik angin, reureuh sakeudeung... Putra Ema keur sasapu!" saurna, bari rada dialeukeun. Si Kembar neuteup méh bareng. Bangunna téh asa aya nu mantuan tina telengesna angin. 4.2.11.3 Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun dua ajén sosial. Tabél 4.60 Data Ajén Sosial GT-11 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) (3) 1. GT-11:147/2 Tolabul ilmi 2. GT-11:148/9 Getol sasapu (2) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7)
(8) Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran sarta patali jeung ajén agama, sarta hiji ajén moral. Teu kapanggih data anu ngébréhkeun ajén kaéndahan. 1) Ajén Bebeneran jeung Ajen Kaagamaan Data GT-11:147/2 ngébréhkeun ayana hiji jalma anu mikawanoh ajén bebeneran lantaran disakolakeun nepi ka Paguron Luhur. Pangna miboga hubungan jeung ajén kaagamaan lantarannéangan élmu sabenerna konsép jeung paréntah agama anu kudu salawasna diajar.
330 2) Ajén Moral Ajén moral témbong dina data GT-11:148/9 anu ngébréhkeun yén sacara moral, mantuan indung bébérés di imah mangrupa kalakuan anu hadé salaku anak. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya lima ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.61 Data Ajén Budaya GT-11 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-11:148/1 Karunya ka budak (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) nu capé sasapu 2. GT-11:148/5 Nimu artos 3. GT-11:148/9 Gusti nyahoeun ka nu getol 2. GT-11:148/5 Nimu artos 3. GT-11:148/9 Gusti nyahoeun ka nu getol
4. GT-11:147/1 Kanyaah anak ka indung
5. GT-11:147/3 Kanyaah indung ka anak
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.71 di luhur, katitén aya hiji ajén ékonomi, hiji ajén agama, jeung tilu ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni, téori, jeung kawasa. 1) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi dina ieu carpon kapanggih dina data GT-11:148/5 anu ngébréhkeun kabungah buardak basa manggih duit sanggeus capé sasapu. Sanajan sabenerna éta duit téh ngahaja diteundeun ku indungna. Pangna matak bungah, duit miboga ajén ékonomi anu konvénsional di masarakat.
Data anu miboga ajén agama nya éta data GT-11:148/9, anu ngébréhkeun yén Gusti nganyahokeun kana kacapé anu getol sasapu. Ieu mangrupa papatah Ema ka maman jeung Budi basa maranéhna manggih duit. 2) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta GT-11:148/1, GT- 11:147/1, jeung GT-11:147/3. Data GT-11:148/1 ngébréhkeun ayana rasa karunya indung ka anak-anakna anu keur dialajar sasapu di buruan. Data GT-11:147/1 ngébréhkeun ayana perhatian kuring ka indungna nepi ka ngarumasakeun sorangan anu kedul, sedengeun Ema unggal poé kacida getolna. Data GT-11:147/3 kanyaah indung ku cara méré kabungah ka anak-anakna. 4.2.12 "Nyiram" (GT-12) 4.2.1.1 Struktur Carita GT-12 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta di kulawarga. Konsép kamanusaan ngeunaan cinta dina ieu carpon, mangrupa rasa cinta salaki ka pamajikanna. Nilik kana sinopsis di luhur, eusi caritana ngeunaan pamajikan anu keur nyiram bari loba kahayang, ku salakina teu weléh ditedunan. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép rasa nyaahna salaki ka pamajikan. "Enya, enya Nih, komo wé Akang gé nyaah ka Anih. Nya nu kadada kaduga mah piraku dipersabenan." (151/4) "Enya, enya Nih, pan mana Akang mihapé ka mang Soma gé sakin ku naon, nya éta saking ku nyaah ka pamajikan jeung nganyahokeun..." (153/2) Tina cutatan di luhur, katitén ayana kanyaah salaki ka pamajikan. Anih, pamajikan Unang anu sakitu bawél lantaran kabita ku barang-barang 331
332 jeung kadaharan dununganna teu weléh getén jeung sabar nyanghareupanna. Unang ngaraskeun kana kahayang pamajikan, teu aral komo mungpang kahayangna, anu kadada kaduga ku manéhna mah teu weléh dicumponan. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, carpon GT-12 kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku gambaran kaayaan palaku Anih jeung Néng Marti anu sarua keur nyiram (A). Anih anu gawé di imah Néng Marti teu weléh kabita ku nu dipikahayang ku Néng Marti (B). Unggal balik ti imah Néng Marti, Anih geus pasti ngurihit ka salakina hayang dipangmeulikeun anu saperti Néng Marti (C). Unang, salakina Anih teu weléh merhatikeun kahayang pamajikanna (D). Carita dipungkas ku kasieun Anih ka Unang, Anih sieun Unang kawin deui siga salaki Néng Marti, harita mah Anih kalah ceurik teu kabitaeun, rumasa sok ngabanding-banding salakina jeung salaki Néng Marti (E). Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Anih anu sagala kabita ku kadaharan jeung barang-barag anu dibeuli ku dununganana.
(c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Néng Marti anu diogo jeung diperhatikeun sagala kahayangna, ujug-ujug kacaritakeun yén salakina rék kawin deui.Tapi, ieu kajadian miboga hubungan anu dalit jeung kabiasan Anih anu sok ngabanding- banding salakina jeung salaki Néng Marti. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur penokohan. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon galurna museur kana palaku utama nya éta Anih. Palaku Anih dirojong ku palaku Unang salaku salakina. Konflik ditémbongkeun ku palaku Néng Marti anu salakina rék kawin deui. 2) Palaku Dina carpon GT-03, aya lima urang palaku, nya éta Anih (GT- 12:151/2), Néng Marti (GT-12:151/2), salaki Néng Marti (GT-12:151/3), Unang (GT-12:152/1), jeung Mang Soma (GT-12:152/8). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Anih mangrupa palaku utama. Sedengkeun lima palaku lianna nya éta Néng Marti (GT-12:151/2), salaki Néng Marti (GT-12:151/3), Unang(GT-12:152/1), jeung Mang Soma (GT- 12:152/8) kaasup kana palaku tambahan. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Anih (GT-12:151/2), Néng Marti (GT-12:151/2), Unang (GT-12:152/1), jeung Mang Soma (GT-12:152/8). Sedengkeun anu 333
334 kaasup kana palaku-palaku antagonis nya éta salaki Néng Marti (GT- 12:151/3). Palaku salaki Néng Marti mangrupa palaku antagonis lantaran kacaritakeun manéhna rék kawin deui. Sanajan mimitina kacaritakeun bageur, tapi tayohna bageurna ka pamajikan téh minangka pameuli. Dina ieu carpon teu ditémbongkeun ayana paguneman antara Néng Marti jeung salakina, tapi kaantagonisanna diébréhkeun ku Anih ka salakina. Éta hal bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Enya, carogé Néng Marti téh nyandung! Watir ka Néng Martina...". (31/4) Salian palaku antagonis, dina ieu carpon ogé aya palaku protagonis. Anu jelas katingali kahadéan palakuna nya éta palaku Unang, salaki Anih. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Enya, enya Nih, komo wé Akang gé nyaah ka Anih. Nya nu kadada kaduga mah piraku dipersabenan." (151/4) "Enya, enya Nih, pan mana Akang mihapé ka mang Soma gé sakin ku naon, nya éta saking ku nyaah ka pamajikan jeung nganyahokeun..." (153/2) Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis atawa antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya dua urang palaku anu miboga watek basajan jeung saurang anu miboga watek kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Néng Marti jeung Unang. Palaku anu watekna kompléks nya éta Anih. Néng Marti anu ti mimiti kacaritakeun teu weléh diayonan kahayangna ku salakina, boga watek anu bageur jeung perhatian. Kituna téh lantaran upama boga kadaharan, sok méré ka Anih. Kitu deui, Anih
tara sina barang gawé anu bareurat. Sigana ngaraskeun ogé ka nu pada- pada keur nyiram. Salian ti Néng Marti, palaku Unag ogé sipatna statis. Euweuh parobahan watek, Ti mimiti carita digambarkeun Unang salaku salaki anu perhatian jeung mikanyaah pamajikanna, nepi ka ahir carita watek Unang teu robah, tetep nyaah ka pamajikanna. Anih salaku palaku anu watekna méh bubudakeun, sagala kabita jeung sagala hayang kana naon waé anu dipikahayang ku Néng Marti, hiji waktu mah robah. Manéhna sok ngabanding-banding salakina jeung salaki Néng Marti anu teu weléh nyumponan sakur paménta Néng Marti. Hiji waktu,manéhna boga karumasa jeung hanjakal ogé ngarasa sieun salakina ngalakukeun hal anu sarua jeung salaki Néng Marti. Salaki Néng Marti anu nyandung ngabalukarkeun ayana Anih sadar tina sipatna anu teu bersyukur ka Allah lantaran boga salaki anu sakitu nyaah ka manéhna. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Anih, Néng Marti, jeung Unang mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun salaki Néng Marti jeung Mang Soma kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.62 Data Latar GT-12 No. Kode Data Data (1) 1. GT-12:151/2 2. GT-12:152/2 Bandung (2) (7) Imah Néng Marti Latar Tpt. Wkt. Sos. (4) (6) (5) 335
336 No. Kode Data Data (1) 3. GT-12:151/2 Gawé di imah nu (2) (7) Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4) beunghar Pasar Jongko Poé Saptu Jalma beunghar Imah Anih 4. GT-12:152/4 5. GT-12:152/4 6. GT-12:153/7 7. GT-12:154/1 8. GT-12:154/5 9. GT-12:154/8 Kamar Néng Marti 10. GT-12:155/9 Hiji poé 11. GT-12:156/9 Nyandung
(a) Tempat Dumasar kana data dina tabél 4.72 di luhur, aya genep latar tempat dina carpon GT-12 ieu, nya éta imah Néng Marti (GT-12:151/2) mangrupa tempat Anih digawé, Bandung (GT-12:152/2) nya éta tempat salakina Néng Marti meuli anggur, pasar (GT-12:152/4) jeung jongko (GT- 12:152/4) mangrupa tempat Mang Soma dagang, imah Anih (GT- 12:154/5) mangrupa imah leutik tempat Anih jeung salakina cicing, jeung kamar Néng Marti (GT-12:154/8) anu mangrupa tempat ditundana toilet/buffet anu anyar dibeuli. Tina genep latar anu luyu jeung tabél di luhur, leuwih diheureutan deui jadi ngan aya opat latar tempat, lantaran data GT-12:154/8, mangrupa babagian rohangan di imah Néng Marti. Jadi geus kawengku ku data latar imah Néng Marti (GT-12:151/2). Data GT-12:152/4 ogé geus kawengku ku data GT-12:152/4. (b) Waktu Aya dua latar waktu dina ieu carpon, nya éta poé Saptu (GT- 12:153/7) jeung hiji poé (GT-12:155/9). Poé Saptu nya éta poé basa Unang nampa duit ladang pagawéanana, harita ogé Anih riweuh muru salakina anu kakara balik. Manéhna bébéja yén Néng Marti dipangmeulikeun
parabot-parabot imah anu anyar. Sedengkeun hiji poé nya éta waktu basa Anih bébéja ka Unang yén salakina Néng Marti nyandung. (c) Sosial Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén yén aya tilu latar sosial dina ieu carpon. Éta tilu latar sosial aya anu mangrupa status sosial jeung cara mikir palaku kana kahirupan jeung kajadian di sabudeureunna. Data GT-12:151/2 ngébréhkeun status sosial masarakat kalangan handap anu digawé salaku pembantu di imah anu beunghar. Dina ieu kontéks carita, palaku Anih gawé di imah Néng Marti. Data GT-12:154/1 ngébréhkeun status sosial masarakat luhur anu sacara ékonomi kacaritakeun beunghar. Data GT-12:156/9 ngébréhkeun ayana klimaks carita ngaliwatan ébréhan cara mikir palaku Anih kana kajadian anu tumiba ka Néng Marti anu dicandung ku salakina. Pangarang matalikeun dua latar saméméhna, anu dicaritakeun yén Néng Marti jeung salakina kaasup jalma beunghar, sagala kahayang Néng Marti dicukupkeun, nepi ka ahirna apal yén lantaran rumasa boga loba duit, salaki Néng Marti téga nyandung. 4.2.12.2 Unsur Semiotik GT-12 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-12 ngawengku hiji ikon, salapan indéks, jeung dua simbol. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-12 ngan aya anu mangrupa ikon métaforis. Tabél 4.63 Analisis Unsur Ikon GT-12 No. Kode Data Réferent (1) 1. GT-12:152/7 Geus asa (2) (3) dina biwir Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Geus aya dina biwir mangrupa tanda yén anu dipikabita téh kacida dipikahayangna. Katerangan (7) 337
338 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Katerangan (7) Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Paribasa tatéh, lah mani geus kacipta, atawa lah mani geus asa dina biwir. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-12 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, aktualisasi, jeung zat. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.64 Analisis Unsur Indéks GT-12 No. Kode Data Réferent Tipe Katerangan (1) 1. GT-12:152/3 Garo-garo teu (2) (3) ateul (4) Réngkak paripolah (5) Polah anu gagaro tapi teu ngarasa ateul mangrupa tanda yén aya rasa kagugu, bigung, jeung jéngkél anu karandapan ku hiji jalma. Dina ieu kontéks, Unang anu ngarasa bingung lantaran Anih hayang anggur ti Bandung. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Unang seuri bari garo-garo teu ateul. Taeun nyaah ka pamajikan, ari taeun maenya kudu ngaluangkeun gawé mah, indit ka Bandung wungkul rék meuli anggur.
No. Kode Data Réferent (1) 2. GT-12:154/2 (2) (3) (ulah) pungka- pungku 3. GT-12:151/3 Dagdag- dégdég 4. GT-12:156/3 Ceurik Tipe (4) Réngkak paripolah Réngkak paripolah Réngkak paripolah 339 Katerangan (5) Unang anu nanya ka Anih ngeunaan pagaéanna naha ngakutan barang nu beurat atawa henteu, mangrupa indéksikal tina kaayaan awéwé anu keur kakandungan teu meunang ngangka anu bareurat lantaran bahaya keur anu dikandungna. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Ké, ké, ari Anih teu milu pungka-pangku?" Unang hariwangeun. Dina ieu kontéks, salaki anu dagdag-dégdég ka pamajikan nu nandakeun kanyaah anu diébréhkeun ngaliwatan perhatian jeung leuwih diogo. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Kang, geuning carogé Néng Marti gé sakitu bélana, sakitu dagdag-dégdégna, komo Néng Marti rék kagungan putra mah..." Anih anu kasampak ku Unang pasemonna teu biasa, basa ditanya kalah ceurik. Ceurik Anih mangrupa tanda tina ayana rasa karunya ka Marni lantaran salakina kawin deui jeung lantaran ngarasa sieun Unang rék ngalakukeun hal anu sarua. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... kalah hing ceurik.
340 No. Kode Data Réferent Tipe Katerangan (1) 5. GT-12:155/9 Ngaheruk (2) (3) (4) Réngkak paripolah (5) Ngaheruk dina ieu kontéks mangrupa tanda ayana rasa katugenah lantaran hiji masalah anu kaalaman ku Anih. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Tapi dina hiji poé, datang ti bumi Néng Marti téh Anih ngaheruk... c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-01 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.65 Analisis Unsur Simbol GT-12 No. Kode Data Réferent Katerangan (1) 1. GT-12:151/5 Berlian (2) 2. GT-12:151/5 Mobil (3) (4) Simbol kaméwahan jeung kabeungharan lantaran harga berlian anu mahal. Simbol tina harga barang anu mahal, nepi ka dijadikeun perbandingan ku Anih kana paméntana. 4.2.12.3 Ajén-inajén Sosial Budaya GT-12 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial.
341 Tabél 4.66 Data Ajén Sosial GT-12 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-12:151/1 Nu nyiram sok loba (3) (4) Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8) (9) 2. GT-12:153/2 Gawé keur bekel orokan 2. GT-12:153/2 Gawé keur bekel orokan
3. GT-12:154/1 Meuli parabot imah 4. GT-12:151/4 Salaki nyaah ka pamajikan 5. GT-12:156/9 Nyandung 3. GT-12:154/1 Meuli parabot imah 4. GT-12:151/4 Salaki nyaah ka pamajikan 5. GT-12:156/9 Nyandung
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran, hiji ajén kaéndahan, hiji ajén moral, jeung hiji ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon aya dina data GT-12:151/1, nya éta ngeunaan anu keur nyiram sok loba paméntana. Nilik kana kaayaanna, anu nyiram sok mindeng nyipta-nyipta dahareun anu pikabitaeun, sabab nu nyiram ilaharna sok ngarasa sebel upama barang dahar. 2) Ajén Kaéndahan Data GT-12:154/1 ngébréhkeun ajén kaéndahan, lantaran dibeulina parabot anyar lain keur kabutuhan primer, tapi keur mapaés kaayaan di jero imah. Hartina, ieu parabot miboga fungsi keur hiasan atawa pajangan. Lantaran kitu, palaku Néng Marti anu meuli ieu parabot ngarti kana ayana ajén kaéndahan. 3) Ajén Moral Data GT-12:153/2 ngébréhkeun ajén moral perkara tanggung jawab salaki ka pamajikan, anu néangan kipayah keur waragad ngalahirkeun. Data GT-12:156/9 ngébréhkeun salaki Néng Marti anu
342 nyandung mangrupa ajén moral anu goréng, lantaran ditarima salaku paripolah teu hadé ku palaku Anih jeung Néng Marti. 4) Ajén Kaagamaan Ajén kaagamaan aya dina data GT-12:151/4, anu ngébréhkeun kanyaah Unang salaku salaki ka Anih, pamajikanna anu keur nyiram bari loba kahayang lantaran kabita ku Néng Marti. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya genep ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.67 Data Ajén Budaya GT-12 No. Kode Data Data (1) 1. GT-12:155/10 Nu kakandungan (2) (3) Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) Katerangan (10) tong capé gawé 2. GT-12:154/9 Dangdan 3. GT-12:154/4 Meuli parabot 4. GT-12:135/7 Nampa bayaran gawé 2. GT-12:154/9 Dangdan 3. GT-12:154/4 Meuli parabot 4. GT-12:135/7 Nampa bayaran gawé
5. GT-12:156/9 Nyandung 6. GT-12:151/4 Kanyaah Unang ka Anih 5. GT-12:156/9 Nyandung 6. GT-12:151/4 Kanyaah Unang ka Anih
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.78 di luhur, katitén aya hiji ajén téori, hiji ajén ékonomi, lima ajén agama, dua ajén kawasa, jeung genep ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori patali jeung élmu kaséhatan (GT-12:155/10, yén anu keur kakandungan teu meunang capé gawé lantaran bisa ngabalukarkeun gangguan ka orok anu dikandungna.
2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi nyampak dina data GT-12:154/4 jeung GT- 12:135/7. Data GT-12:154/4 ngébréhkeun ayana kamampuh finansial kulawarga Néng Marti jeung salakina. Data GT-12:135/7 ngébréhkeun ayana pakasaban nu dipigawé ku salaki Anih. Pikeun awéwé, dangdan mangrupa cara ngaaprésiasi kaéndahan. Éta hal nyampak dina data GT- 12:154/9, anu ngébréhkeun kahayang Anih anu ménta dipangmeulikeun alat-alat make-up ka salakina. 3) Ajén Kawasa Data GT-12:156/9 ngébréhkeun ayana ajén kawasa salaku salaki anu boga harta. Salaki Néng Marti anu beunghar, ngarasa kawasa bisa kawin deui jeung awéwé séjén. Sanajan ieu ajén kawasa mangrupa ajén anu goréng, tapi sacara konsép, palaku geus mikawanoh ajén kawasa dina hirup kumbuhna. 4) Ajén Solidaritas Ajén solidaritas anu dominan aya dina data GT-12:151/4. Ieu data ngébréhkeun kanyaah salaki ka pamajikan anu keur kakandungan. Unang, salaku salaki miboga tarékah anu némbongkeun kanyaah jeung satiana ka Anih ku cara satékah polah nyumponan kahayang Anih. 4.2.13 "Korsi Hoé" (GT-13) 4.2.13.1 Struktur Carita GT-13 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta di antara lingkungan kulawarga. Konsép kamanusaan ngeunaan cinta dina ieu carpon mangrupa cinta anu jembar. Lain waé ngeunaan cinta indung ka anak atawa anak ka indung. Tapi ogé indung jeung anak anu micinta hiji korsi. Lain saukur resep atawa pédah alus, éta kacinta kana korsi mangrupa kacinta 343
344 lantaran korsi hoé anu dibeuli ku indungna miboga ajén sajarah anu moal kalindih ku korsi-korsi anyar. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép jembarna rasa cinta. ... Moal boa kanyaahna kana éta korsi leuwih ti ka salirana ku anjeun... (158/5) ... Barang mimiti mah henteu mercayakeun ka batur, dielapan nyalira... (159/1) Bener, kuring henteu titén cara Ema miara éta korsi, ngan cek rarasaan, kanyaah kuring kana éta korsi teu pati jauh ti kanyaah Ema ka éta barang... (164/2) Téma cinta karasa tina sawatara cutatan di luhur, anu ngébréhkeun ayana kanyaah anu teleb pisan kana hiji barang lantaran patali ogé jeung kacinta hiji indung ka anak-anakna. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur mundur (flash-back), nya éta galur carita anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Kuring ngalalakonkeun perjuangan kolotna ngagedékeun anak-anakna, nepi ka babanda meuli korsi. Éta korsi hoé jadi objék utama dina ieu carpon. Carita dimimitian ku déskripsi ngeunaan fisik korsi jeung sét méjana (D). Galur mundur kana kahayang jeung perjuangan Ema pikeun meuli éta korsi (A). Galur maju nepi ka kacaritakeun éta korsi bisa kabeuli ku Ema, nepi ka dilalakonkeun jasa-jasa éta korsi (B).Carita tuluy maju kana maotna Ema, tuluy éta korsi diwariskeun ka kuring (C). Ayeuna, korsi tetep dibawa ungkrah-angkrih pipindahan imah kontrakan (D2). Carita dipungkas ku kacindekan kuringngeunaan niatna meuli korsi anyar,
upama hiji waktu kabeuli korsi anyar, korsi hoé warisan Ema moal dileupaskeun (E). Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén saperti di handap. D1 ----------- A ----------- B ----------- C ----------- D2 ----------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku kuring anu ngalalakonkeun korsi hoé warisan indungna. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur penokohan. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon galurna museur kana palaku utama nya éta Ema. Sanajan aya palaku séjén nya éta kuring, tapi tujuanna salaku palaku anu ngadéskripsikeun palaku séjén sarta salaku gambaran palaku anu miboga hubungan anu dalit jeung Ema. 2) Palaku Dina carpon GT-13, aya genep urang palaku, nya éta Ema, Apa, babaturan sakola, kuring, barudak, jeung babaturan gawé. 345
346 (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ema jeung Kuring mangrupa palaku utama. Apa, babaturan sakola, barudak, jeung babaturan gawé mangrupa palaku tambahan anu ngarojong eusi carita. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, Ema, Apa, jeung Kuring kaasup kana palaku protagonis. Dina ieu carpon teu kapanggih palaku antagonis. Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis jeung antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya dua urang palaku anu miboga watek kompléks, nya éta Ema jeung Kuring. Sarta euweuh palaku anu watekna mekar kalawan statis atawa basajan. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ema jeung Kuring mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Apa, babaturan sakola, babaturan gawé, jeung barudak kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial.
Tabél 4.68 Data Latar GT-13 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 1. GT-13:157/2 Bumi Ema 2. GT-13:157/2 3. GT-13:159/4 Guru taun 50-an teu bisa (2) (7) Taun '56 (4) (5)
nyieun imah 4. GT-13:161/1 Kantor Peuting 5. GT-13:161/2
(a) Tempat Aya dua latar tempat dina ieu carpon GT-13, nya éta bumi Ema (GT-13:157/2) anu mangrupa tempat kuring jeung adi-adi digedékeun, jeung kantor (GT-13:161/1) anu mangrupa tempat Apa digawé. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon nya éta taun '56 (GT-13:157/2) anu mangrupa waktu basa Ema meuli éta korsi. Peuting (GT-13:161/2) mangrupa waktu Ema teu weléh ngawirid dina korsi hoé. (c) Sosial Dumasar kana tabél 4.79 di luhur, bisa katitén yén aya hiji latar sosial (GT-13:158/3) anu ngébréhkeun kaayaan ékonomi guru dina taun 1950-an. Gajih guru mangsa harita, bari jeung nyakolakeun budak di SMA, SMP, jeung SD matak susah, nepi ka maotna Ema teu kungsi bisa boga imah. 4.2.13.2 Unsur Semiotik GT-13 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-13 ngawengku hiji ikon, dua indéks, jeung hiji simbol. 347
348 a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-13 ngan aya anu mangrupa ikon imagis, diagramatis, jeung ikon métaforis. Tabél 4.69 Analisis Unsur Ikon GT-13 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-13:157/2 Ratusan rébu (2) (3) urang Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) Tanda diagramatis keur ngagambarkeun lobana jalma anu teu bisa disebutkeun jumlah kongkritna. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Mun diitung, duka sabaraha ratus rébu urang boa nu geus kungsi diuk dina éta korsi. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-13 aya anu mangrupa indéks réngkak paripolah jeung barang. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.70 Analisis Unsur Indéks GT-13 No. Kode Data (1) 1. GT-13:161/1 Tara lésot tina tasbé Réferent (3) (2) Tipe (4) Réngkak paripolah Interprétasi (5) Tara lésot tina tasbé mangrupa tanda tina paripolah wiridan anu ngagunakeun tasbé. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap.
349 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) 2. GT-13:164/2 Korsi hoé Tipe (4) Barang Interprétasi (5) Mun keur salsé pananganana tara lésot tina tasbé. Lambeyna ngunyem. Korsi hoé dina ieu kontéks mangrupa tanda tina perjuangan, kanyaah, raketna duduluran, jeung neundeun loba carita ti mimiti dibeuli nepi ka ayeuna aya di palaku kuring. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Korsi hoé anu ieu mah moal dileupaskeun, nepi ka manéhna bener-bener ménta pangsiun, teu bisa dipaké deui. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-13 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.71 Analisis Unsur Simbol GT-13 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-13:163/2 (2) (3) Jaman jahiliah (4) Simbol jaman anu kacida lilana; jaman baheula pisan. 4.2.13.3 Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun opat ajén sosial.
350 Tabél 4.72 Data Ajén Sosial GT-13 No. Kode Data Data (1) 1. GT-13:158/4 Teu boga korsi, bisi (2) (3) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) Katerangan (8) 2. GT-13:158/4 Teu dihargaan lantaran status ékonomi 2. GT-13:158/4 Teu dihargaan lantaran status ékonomi 3. GT-13:159/3 Lalaki jeung awéwé teu meunang diuk pagégéyé 3. GT-13:159/3 Lalaki jeung awéwé teu meunang diuk pagégéyé 4. GT-13:161/1 Maca sholawat jeung ayat suci 4. GT-13:161/1 Maca sholawat jeung ayat suci Dumasar kana tabél 4.84 di luhur, bisa katitén aya dua data anu ngandung ajén bebeneran, hiji ajén moral, jeung dua ajén kaagamaan. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén kaéndahan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina data GT-13:158/4, ngébréhkeun ayana hubungan antara kaayaan ékonomi jeung hubungan sosial di masarakat. Salah sahiji anu dijadikeun ukuranna nya éta korsi. Dina ieu carpon, korsi paranti sémah mangrupa barang anu kacida penting pikeun hiji kulawarga. 2) Ajén Moral jeung Ajén Kaagamaan Ajén moral nyampak dina data GT-13:159/3, anu ngébréhkeun yén budak awéwé teu meunang diuk pagégéyé. Sacara moral, kolot ngarasa hariwang sieun aya kajadian-kajadian anu teu dipiharep tur matak wirang. Ieu hal patali jeung ajén agama anu ngalarang awéwé jeung lalaki anu lain muhrim diuk padeukeut. Lantaran kitu, kacaritakeun palaku Ema teu weléh nalingakeun anak-anakna. Ajén kaagamaa séjén aya dina data GT- 13:161/1 anu ngébréhkeun Ema anu getol ngaji jeung maca sholawat bari diuk dina korsi hoé kameumeutna.
351 b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya lima ajén budaya. Tabél 4.73 Data Ajén Budaya GT-13 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-13:158/2 Nyésakeun duit (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) balanja 2. GT-13:158/2 Dikiridit 3. GT-13:158/3 Gaji guru taun 50-an 4. GT-13:161/1 Maca sholawat jeung ayat suci 2. GT-13:158/2 Dikiridit 3. GT-13:158/3 Gaji guru taun 50-an 4. GT-13:161/1 Maca sholawat jeung ayat suci
5. GT-13:158/4 Kanyaah indung ka anak 5. GT-13:158/4 Kanyaah indung ka anak Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya tilu ajén ékonomi, hiji ajén agama, jeung hiji ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén téori, seni, jeung kawasa. 1) Ajén Ékonomi Dua data GT-13:158/2 ngébréhkeun ayana kamampuh palaku ngumpulkeun duit keur mayar korsi sacara kiridit. Dina data GT-13:158/3 ngébréhkeun yén gajih guru taun 50-an teu bisa dipaké keur nyieun imah. Éta hal ditambah ku gambaran kaayaan Ema anu boga budak sarakola. 2) Ajén Agama Data anu miboga ajén agama nya éta GT-13:161/1, anu ngébréhkeun ayana kawajiban manusa pikeun maca Qur'an jeung sholawat ka Nabi. Ieu hal ditémbongkeun ku palaku Ema anu getol ngaji jeung wiridan, ogé sholawat upama keur waktu rinéh.
352 3) Ajén Solidaritas Data GT-13:158/4 ngébréhkeun perhatian indung ka anak-anakna minangka rasa nyaah, sieun anak-anakna teu dihalargaan ku babaturanna lantaran di imahna euweuh korsi-korsi acan. Harita, korsi dijadikeun salah sahiji ukuran status sosial hiji jalma. 4.2.14 "Milangkala" (GT-14) 4.2.14.1 Struktur Carita GT-14 a. Téma Téma ieu carpon nya éta téma kamanusaan anu patali jeung rasa cinta di kulawarga. Nilik kana sinopsis di luhur, eusi caritana ngeunaan kanyaah indung téré ka anak-anakna. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngébréhkeun téma kamanusaan dina konsép wening kanyaah indung ka anak. ... Pami mémang Salira tos teu ngaridoan ka abdi pikeun ngurus barudak,peurih-peurih gé mangga nyanggakeun. (168/4) Lamun téa mah rék luluasan, na kira-kirana rék luluasan, na kira- kirana rék luar ngarandapanana, seug babarengan téh geus sakiu lilana?... (169/2) "Tapi Ibu gé teu rék égois, mentingkeun perasaan Ibu sorangan. Sakira hidep matak jadi kasiksa mah, Ibu rido mun kudu paturay." (170/7) Salian ti éta, konsép kanyaah jeung kacinta séjén ogé témbong dina gambaran kanyaah anak ka indung sanajan lain ka indung bener. Ieu hal bisa katitén dina cutatan ieu di handap. "Ibu, Aji mah hoyong teras sareng Ibu. Pami ku Ibu tos teu kabiayaan, wios janten loper koran gé, asal sareng Ibu..." (171/2) "Ibu, wilujeng ulang taun. Santi sareng Aji teu tiasa maparin nanaon... ieu gé mirah pangaosna... kénging kekempel..." (171/6)
353 Konsép kanyaah anu jembar di lingkungan kulawarga ditembrakeun ku pangarang sacara basajan tapi miboga amanah kamanusaan anu luhung. Ngeunaan luhungna kanyaah indung, ngeunaan beresihna kanyaah anak, jeung perkara kabagjaan anu teu bisa dibeuli atawa digantian ku matéri. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, carpon GT-14 kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku gambaran kaayaan Ibu anu keur riweuh néangan klise tangkal ganja (A). Lantaran teu kapanggih, Ibu tadina rék nitah Aji panginjeumkeun ka Lily. Tapi Aji jeung Santi euweuh teuing kamana (B). Ibu jeung Éni néangan, tapi teu kapanggih (C). Ibu boga karumasa yén barudak geus teu baretaheun deui cicing jeung manéhna (D). Padahal, Aji jeung Santi keur néangan kado jang ulang taun Ibu (E). Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Ibu ngasuh Aji jeung Santi sarta mikanyaah saperti ka anakna sorangan.
354 (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku Ibu salaku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Ibu. Kajadian-kajadian kaalaman ku Ibu salila ngagedékeun Aji jeung Santi diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon GT-14, aya dalapan urang palaku, nya éta Santi (GT- 14:165/2), Aji (GT-14:165/2), Eni (GT-14:165/9), Lily (GT-14:165/11), Dedi (GT-14:166/2), Kang Agus (GT-14:167/2), Ené (GT-14:171/1), jeung Ibu(GT- 14:171/6). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ibu mangrupa palaku utama. Santi (GT-14:165/2), Aji (GT-14:165/2), Eni (GT-14:165/9), Lily (GT- 14:165/11), Dedi (GT-14:166/2), Kang Agus (GT-14:167/2), jeung Ené (GT-14:171/1) mangrupa palaku tambahan. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, Santi,Aji,Éni,jeung Ibu mangrupa palaku protagonis. Dina ieu carpon euweuh palaku antagonis. Palaku Lily, Dedi, Kang Agus, jeung Ené mangrupa palaku séjén anu ngan saliwat- saliwat disebutkeunna, jadi teu kapaluruh protagonis atawa antagonisna.
(c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya tilu urang palaku anu miboga watek basajan, jeung saurang palaku kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Santi, Aji, jeung Éni. palaku komplésna nya éta Ibu. Pangna kompléks, Ibu miboga watek anu bageur jeung mikanyaah anak-anak téréna. ... Téré sotéh mungguh status yuridis formal, haté mah palias teuing boga rasa nérékeun ... (167/2) Lamun téa mah rék luluasan, na kira-kirana rék luluasan, na kira-kirana rék luar ngarandapanana, seug babarengan téh geus sakiu lilana?... (169/2) "Tapi Ibu gé teu rék égois, mentingkeun perasaan Ibu sorangan. Sakira hidep matak jadi kasiksa mah, Ibu rido mun kudu paturay." (170/7) (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Santi, Aji, Eni, jeung Ibu mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Lily, Dedi, Kang Agus, jeung Ené kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.74 Data Latar GT-14 No. Kode Data Data (1) 1. GT-14:166/1 Bojonghérang 2. GT-14:166/2 Buruan tukang 3. GT-14:166/3 (2) (7) Lapang ténis Latar Tpt Wkt Sos (4) (6) (5) 355
356 No. Kode Data Data (1) 4. GT-14:166/3 5. GT-14:166/5 Harmoni 6. GT-14:166/6 Kamar hareup 7. GT-14:167/2 Kaayaan indung téré (2) (7) Poé Juma'ah Latar Tpt Wkt Sos (5) (6) (4)
nu ngasuh anak sampeuran Poé Jumaah 8. GT-14:169/6 9. GT-14:170/5 Rohang sekretariat 10. GT-14:171/1 11. GT-14:171/1 Nulis dina majalah Sumedang
Manglé Anak téré nu betah cicing jeung indung téré Sapuluh Juni 12. GT-14:171/1 13. GT-14:172/4 14. GT-14:172/8 Muka
(a) Tempat Aya dalapan latar tempat dina ieu carpon GT-14, nya éta Bojonghérang (GT-14:166/1), nya éta tempat Lily (anu bogaeun klise tangkal ganja). Buruan tukang (GT-14:166/2) mangrupa tempat barudak récét arulin.Lapang ténis (GT-14:166/3) mangrupa tempat Aji biasa ulin, tapi basa harita disususlan mah teu nyampak. Harmoni (GT-14:166/5) mangrupa komplék perumahan anu dikubek ku Ibu jeung Éni, néangan Aji jeung Santi.Kamar hareup (GT-14:166/6) mangrupa tempat Ibu néangan klise. Rohang sekretariat (GT-14:170/5), mangrupa latar tempat utama lumangsungna inti carita, basa Aji jeung Santi ngucapkeun pangwilujeng ka Ibu anu ulang taun. Sumedang (GT-14:171/1) nya éta tempat ninina barudak cicing. Muka (GT-14:172/8) nya éta hiji wewengkon di Cianjur, tempat Aji jeung Santi meuli lawon keur hadiah ulang taun Ibu.
357 (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya tilu, nya éta, poé Juma'ah (GT- 14:166/3) mangrupa waktu matuh Aji latihan Pramuka.Poé Jumaahdina data GT-14:169/6 mangrupa waktu anu dipiharep ku Ibu sangkan naskahna bisa dimuat. Sapuluh Juni (GT-14:172/4) mangrupa latar waktu utama, nya éta waktu Ibu milangkala dina poé harita. (c) Sosial Aya dua latar sosial dina ieu carpon. Data GT-14:167/2 ngébréhkeun Kaayaan indung téré nu ngasuh anak sampeuran, tapi kacida mikanyaah siga ka anaksoranga. Data GT-14:171/1 ngébréhkeun kaayaan anak téré nu betah cicing jeung indung téré lantaran dipikanyaah. 4.2.14.2 Unsur Semiotik GT-14 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-14 ngawengku tilu ikon, opat indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-14 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.75 Analisis Unsur Ikon GT-14 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) 1. GT-14:165/11 Klise (3) tangkal ganja Img. Dgm. Mfr. (4) (6) (5) (7) Nyitrakeun sacara langsung kana tangkal ganja. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sugan aya di Lily, rék nginjeum, da mun teu salah mah klise tangkal ganja téh Lily gé bogaeun.
358 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) 2. GT-14:167/2 Anak (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Anak sampeuran nya (7) sampeuran éta sebutan pikeun anak anu lain anak pituin, tapi kasampeur dina waktu ngarangkep jeung lalaki anu geus boga budak atawa ilahar disebut anak téré. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. GT-14:166/2 Kalangkang Enya, anak sampeuran. Maranéhna lir pahatu da ditinggalkeun ku biangna. Kalangkang nyitrakeun langsung kana objék nyatana. Dina ieu kontéks, kalangkang jadi ikon Aji anu keur ditéangan ku Kuring tapi can kapanggih. Ieu katitén dina cutatan di handap. Hantem diubek gé sa- Harmoni ari jinisna euweuh mah nya angger wé teu aya kalangkang- kalangkangna acan. c. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-14 aya anu mangrupa indéks réngkak paripolah jeung barang. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap.
Tabél 4.76 Analisis Unsur Indéks GT-14 No. Kode Data Réferent Tipe (1) 1. GT-14:170/4 Beungeut beureum (2) (3) (4) Gejala fisik 2. GT-14:171/5 Neuteup seukeut Aktualisasi 3. GT-14:171/5 Kado Barang 4. GT-14:172/6 Ceurik Aktualisasi 359 Interprétasi (5) Beungeut beureum dina ieu kontéks mangrupa gejala fisik lantaran awak anu capé tos lulumpatan atawa leumpang jauh. Ieu katitén dina cutatan di handap. Rét ka Aji, beungeutna beureum kawas cape nakeranan... Neuteup seukeut mangrupa aktualisasi tina ayana rasa nyaah ti anak ka indung. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Sajongjongan Santi neuteup seukeut nakeranan, belesat kana jajantung. Kado dina ieu kontéks mangrupa tanda kanyaah ti anak ka indung, sanajan lain indung benerna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Lanceukna éléh déét, sup tiheula, leungeunna nyekel bungkusan maké keretas kado. Pék ngajanteng, ngaréndéng, ngasongkeun kado keur sorangan. Ceurik dina ieu kontéks mangrupa aktualisasi tina rasa bungah lantaran meunangkeun kanyaah anu sakitu gedéna ti barudak, sanajan saméméhna
360 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) ngado'a hayang dipohokeun kana poé milangkala lantaran euweuh waragad keur numpengna. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sawatara poé ka tukang sorangan téh mémang kungsi neneda ka Mantenna bari ceurik, neda dipohokeun kana poéan milangkala. d. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-14 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.77 Analisis Unsur Simbol GT-14 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-14:172/3 Almenak Almenak mangrupa simbol pananggalan, (2) (3) (4) dina ieu kontéks digunakeun pikeun mastikeun tanggal ulang taun. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Haaar..., na tanggal sabaraha kitu ieu téh?" Panon culang-cileung néangan almenak. 4.2.14.3 Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial.
361 Tabél 4.78 Data Ajén Sosial GT-14 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-14:165/8 Salam 2. GT-14:168/3 Ngurus barudak (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) (8) kalawan niat ibadah 3. GT-14:172/6 Ngadu'a 4. GT-14:172/8 Mikanyaah indung téré
Dumasar kana tabél 4.91 di luhur, bisa katitén aya tilu data anu ngandung ajén moral jeung dua ajén kaagamaan. Data GT-14:168/3 mangrupa gambaran ayana ajén moral palaku Ibu anu ngurus anak-anak téréna kalawan niat ibadah, ieu data patali ogé jeung ajén kaagamaan jeung data ajén moral GT-14:172/8. Ajén kaagamaan anu nyampak dina ieu carpon nya éta GT-14:165/8 anu ngébréhkeun kabiasaan palaku uluk salam. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya tujuh ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.79 Data Ajén Budaya GT-14 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-14:167/2 Téré, status yuridis (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) formal 2. GT-14:168/3 Mikanyaah barudak 3. GT-14:168/4 Gusti 4. GT-14:169/3 Lillahita'ala 5. GT-14:170/1 Kumelendang jeung
362 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) (2) (3) mulang kalawan ridho mantena T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) 6. GT-14:173/1 Kukumpul duit keur
meuli kado 7. GT
14:171/6 Ucapan milangkala
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya hiji ajén téori, hiji ajén ékonomi, tilu ajén agama, jeung tilu ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni jeung ajén kawasa. 1) AjénTéori Ajén téori dina ieu carpon aya dina data GT-14:167/2, anu ngébréhkeun status yuridis formal antara Ibu jeung dua anak téréna. Pangna disebut anak téré, duméh maranéhna duaan mangrupa anak sampeuran basa Ibu kawin jeung Agus. Tapi, sanajan Ibu jeung Agus geus papisah, anak-anakna Agus embungeun milu ka bapana, tapi leuwih milih cicing jeung Ibu. Sacara psikologis, Aji jeung Santi manggih katengtreman salila cicing jeung digedékeun ku Ibu, nepi ka maranéhna teu ngarasa ka indung téré. Sasat hubunganna geus jadi deungeun-deungeun, Ibu jeung barudak geus siga anak jeung indung benerna. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi kapanggih dina data GT-14:173/1 anu ngébréhkeun palaku Aji jeung Santi anu teu jajan salila sababaraha poé lantaran hayang meuli kado keur Ibu. 3) Ajén Solidaritas Data GT-14:168/3, GT-14:173/1, jeung GT-14:171/6 mangrupa ajén solidaritas antara indung jeung anak anu silih mikanyaah. Indung anu
nyaah ka anak-anak téréna saperti ka anak sorangan, Anak-anak téré anu méré kado milangkala lantaran perhatian jeung nyaah ka Ibu. 4.2.15 "Gurat-gurat Dampal Leungeun" (GT-15) 4.2.15.1 Struktur Carita GT-15 a. Téma Téma carpon GT-15 nya éta réligi, ieu téma nyoko kana gambaran kaayaan wanoja anu can panggih jeung jodona. Geus sababaraha kali diramal jeung tatamba ka dukun, hasilna sarua yén jodona jauh. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep hiji kacindekan yén jodo, pati, bagja, jeung cilaka saéstuna geus diatur ku Alloh. Salaku manusa, teu wenang miheulaan gurat hirup jalma séjén anu jalanna geus aya anu nangtukeun. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. "Malah mah... Duh paralun Gusti. Abdi mah pasrah mung ka Anjeun. Cocobi ditampi. Hapunten Gusti..." (183/4) "... Duh Gusti. Mugi dihapunten mahluk Anjeun anu nyanyahoanan." (183/4) ... Da yakin, hiji mangsa Gusti pasti marengkeun kabagjaan... (184/7) Ieu téma diébréhkeun ku palaku utama, Ine. Manéhna ngabéjérbéskeun sagala rasa jeung pangalaman anu karandapanana ngaliwatan puseur sawangan jalma kahiji anu ngajén situasi dumasar pamadeganna. Tapi, sanajan palaku Ine miboga otoritas ngeunaan pamadeganna, nu maca "dipaksa" satuju kana éta pamadegan lantaran nyoko kana konsép bener sacara agama. 363
364 b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-15 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita. Ieu carita dimimitian ku gambaran situasi Ine anu keur maca buku bari ngalamun, ngalamunan kaayaan manéhna anu can ditepungkeun jeung jodona. Tuluy Ati ngajak sangkan Ine daék diramal ku Si India (A). Lantaran kasigeung pédah jodona disebut poék, Ine lumpat ngerem manéh. Salila di jero kamar, pikiranna ngwangwang mangsa-mangsa anu geus kaliwat patali jeung ramalan ngeunaan jodo (D1). Ati rumasa geus ngabalukarkeun bibina nyeri haté, gegedor kana panto bari ngolo, tapi ku Ine teu dibuka (B). Ine kalah beuki anteng ngumbar lamunan basa Indung jeung bapana narékahan ngubaran manéhna ka dukun-dukun kapung (D2). Ati anu masih kénéh nungguan di luareun kamar nyebutkeun yén Si India téh ngabohong, da sabenerna mah lain saperti tadi cenah (C). Ineu teu miroséa, kalah ningali buku Palmistry dina rak. manéhna yakin yén Allah geus nangtukeun nasib pada-pada jalma, upama aya jalma anu nyanyahoanan miheulaan jalan Alloh, tangtu lain kaaasup jalma anu yakin kana takdir Gusti (E). Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- D2 ---------- C ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Ine anu panggih jeung rupa-rupa tukang norah, ti mimiti di Pakistan, Paris, Yogya, nepi ka di imahna sorangan.
(c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Ine anu ditorah goréng waé ngeunaan jodo, ngabanding-bandingkeun sababaraha cara norah para palmist anu maca gurat dampal leungeun, tétéla hasilna sarua. Ieu al dalit hubunganna jeung ayana buku Palmistry di Paris minangka sumber élmu norah ngaliwatan dampal leungeun. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Ine. Kajadian-kajadian anu tumiba ka Ine salila sababaraha taun ti mimiti ditorah di Pakistan, Paris, Yogya, nepi ka di imahna sorangan diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon GT-15, aya 12 urang palaku, nya éta Ati (GT-15:174/2), Iné (GT-15:175/3), Emod (GT-15:175/5), Om Iskandar (GT-15:175/7), Palmist (GT-15:181/2), ahli magic (GT-15:181/8), Ema (GT-15:181/10), Bapa (GT-15:181/10), ahli kabatinan (GT-15:181/10), jeung dukun (GT-15:182/1). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ine mangrupa palaku utama. Ati,Emod,Palmist, Ema, Bapa,ahli kabatinan, jeungdukun mangrupa palaku anu méré pangrojong kana lumangsungna eusi carita. Sedengkeun Om Iskandar saukur disebut sakali ku palaku Ati, anu nuduhkeun yén Emod atawa Si India keur aya di imah Om Iskandar. 365
366 (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Ati jeung Ine. Sedegkeun anu kaasup kana palaku- palaku antagonis nya éta Emod jeung dukun. Palaku Ati mangrupa palaku protagonis lantaran digambarkeun miboga sipat perhatian ka bibina, sanajan niat perhatianna nyalahan. Tapi Ati nyaah ka Ine, bibina. Ari Ine, pangna kaasup kana palaku protagonis sabab boga sipat sabar jeung tuhu ka kolot. Sabar sanajan can dipanggihkeun jeung jodona. Tuhu ka kolot, diubar-abér ka dukun ogé daék, cenah méh kolotna teu panasaran. Tapi, anu paling utama tina sipat Ine nya éta sumerah ka Nu Kawasa, manéhna yakin yén jodo, pati, bagja, jeung cilaka geus diatur ku Pangéran. Salaku manusa, teu boga hak keur miheulaan katangtuan ti Mantenna. Palaku antagonis dina ieu carpon nya éta Emod jeung dukun. Ieu dua urang paaku pada-pada kungsi norah Ine ngeunaan jodona anu jauh atawa kahalangan. Sacara éksplisit, euweuh data anu ngagambarkeun yén Emod jeung dukun goréng adat atawa galak, ilaharna palaku antagonis dina hiji carita. Tapi, sipat antagonisna aya dina kalakuan atawa kabiasaanna norah jelema. Gusti Alloh geus nangtukeun takdir pada-pada jalma, jadi manusa ngan bisa narékahan sangkan hirupna lumangsung dina jalan anu bener. Lantaran palaku-palaku séjén ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis jeung antagonisna. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya tilu urang palaku anu miboga watek kompléks, jeung saurang palaku anu watekna basajan. Ati mangrupa palaku basajan dina ieu carpon. Sedengkeun anu watekna kompléks jeung mekar kalawan dinamis nya éta Ine, Emod, jeung dukun. tetep
(d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ati, Ine,, Emod jeung dukun mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Om Iskandar, palmist, ahli magic, Ema, Bapa, jeung ahli kabatinan kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.80 Data Latar GT-15 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 1. GT-15:179/1 Mancanagara 2. GT-15:179/1 Nagara Eropah 3. GT-15:179/1 Timur Tengah 4. GT-15:179/3 Dinten ieu 5. GT-15:179/8 6. GT-15:176/3 Norah jadi pakasaban (2) (3) Parawan kolot (5)
7. GT-15:179/4 Bandung 8. GT-15:179/4 New Zeland 9. GT-15:180/10 Dua taun ka tukang 10. GT-15:180/10 Pakistan 11. GT-15:180/10 Arab Paris 12. GT-15:181/2 Lemah cai 13. GT-15:181/9 14. GT-15:182/2 Panumbangan 15. GT-15:182/2 Muara Cikidang 16. GT-15:182/3 17. GT-15:183/4 Sawah Jogja 7. GT-15:179/4 Bandung 8. GT-15:179/4 New Zeland 9. GT-15:180/10 Dua taun ka tukang 10. GT-15:180/10 Pakistan 11. GT-15:180/10 Arab Paris 12. GT-15:181/2 Lemah cai 13. GT-15:181/9 14. GT-15:182/2 Panumbangan 15. GT-15:182/2 Muara Cikidang 16. GT-15:182/3 17. GT-15:183/4 Sawah Jogja
367
368 (a) Tempat Aya tilu belas latar tempat dina carpon GT-15 ieu, nya éta Mancanagara (GT-15:179/1) nya éta tempat-tempat anu biasa didatangan ku Ine, saperti nagara-nagara Eropah (GT-15:179/1), Timur Tengah (GT- 15:179/1), New Zeland (GT-15:179/4), Pakistan (GT-15:180/10), Arab (GT-15:180/10), jeung Paris (GT-15:181/2). Basa keur di Pakistan, Ine kungsi ditorah perkara jodo yén cenah manéhna moal boga jodo ka bangsa sorangan. Basa keur di Paris, Ine ogé kungsi diramal yén cenah pangna can panggih jeung jodo téh duméh dina diri Ine aya panghalang. Latar tempat lemah cai (GT-15:181/9) mangrupa istilah séjén keur ngabasakeun Indonésia upama aya dina kontéks internasional saperti anu ditétélakeun ku Ine. Bandung(GT-15:179/4) nya éta kota tempat Ine matuh, minangka lemburna. Latar Panumbangan (GT-15:182/2) mangrupa tempat ayana dukun anu nyebutkeun yén Ine dikawinkeun ka Léntah. Muara Cikidang (GT-15:182/2) nya éta tempat Ine dimandian tengah peuting ku dukun. LatarSawah (GT-15:182/3) mangrupa jalan balik basa Ine tos dimandian di walungan, di dinya suku Ine pinuh ditapelan ku léntah. Jogja (GT- 15:183/4) mangrupa tempat Ine tatamba bari manggih pertélaan yén lamun Ine pareng boga salaki cenah moal lana. (b) Waktu Aya dua latar waktu dina ieu carpon, nya éta dinten ieu (GT- 15:179/3) anu mangrupa waktu basa Ine ditorah ku Si India. Latar waktu séjénna nya éta dua taun ka tukang (GT-15:180/10), anu mangrupa waktu basa Ine riset di Pakistan nyieun data collecting. (c) Sosial Dumasar kana tabél 4.93 di luhur, bisa katitén yén aya dua latar sosial anu kagambar dina ieu carpon. Data GT-15:179/8 ngébréhkeun kaayaan Ine anu can panggih jeung jodona sanajan umurna geus kolot. Data GT-15:176/3 ngébréhkeun kaayaan ékonomi jeung sosial masarakat
369 anus ok resep upama diramal, komo ngaramal kode buntut keur judi mah. Norah angka anu bakal kaluar jadi hiji pakasaban anu ngahasilkeun duit. Hiji gambaran sosial masarakat anu labil. 4.2.15.2 Unsur Semiotik GT-15 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-15 ngawengku genep ikon, 13 indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-15 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.81 Analisis Unsur Ikon GT-15 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-15:178/9 Gurat dampal (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (7) (5) (4) Gurat dampal leungeun leungeun dina ieu kontéks mangrupa métaforis tina kaayaan nasib hiji jalma. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-15:179/8 Poék
... Tuluy ngagambar dina dampal leungeun kuring, mapay-mapay gurat dampal leungeun. Kaayaan anu poék dina ieu kontéks nyitrakeun sacara langsung kana pijodoeun anu can témbong. Teu katingali, siga di nu poék. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Emh, soal jodo mah
370 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-15:180/3 Caang 4. GT-15:180/7 Euweuh laleur bodas-laleur bodas acan anu daék ngalanglangan 4. GT-15:180/7 Euweuh laleur bodas-laleur bodas acan anu daék ngalanglangan 5. GT-15:181/2 Panghalang 6. GT-15:183/1 Poék pikiran Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4)
Interprétasi (7) geuning poék!" Kaayaan anu caang dina ieu kontéks nyitrakeun sacara langsung kana pijodoeun Ine. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Salawasna poék. Poék. Poék. Iraha rék caang?" Ieu mangrupa tanda métaforis anu nandakeun euweuh pisan lalaki anu daék ngadeukeutan Ine. ... Ceuk anu deleka mah, euweuh laleur bodas-laleur bodas acan anu daék ngalanglangan. Panghalang dina ieu kontéks nyitrakeun kana ayana karerepet atawa masalah anu ngahalangan jalan datangna pijodoeun, dumasar kana pertélaan palmist. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Hapunten, panginten matak jaheut kana manah. Na diri anjeun siga aya panghalang." sorana halimpu. Poék pikiran mangrupa tanda tina
371 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) teu bisana mikir jejeg. Dina ieu kontéks Ine kungsi percaya kana kekecapan dukun ngeunaan léntah anu narapel kana awakna téh mangrupa rahayat léntah anu rajana dipiceun tina awak Ine. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Harita mah percaya. Ari dipikirpikir ayeuna, pan éta téh sawah urut rawa. Usum hujan. Tangtu baé loba léntah. Ih ku tolol, abong poék pikiran. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-15 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, barang, réngkak paripolah, aktualisasi, corétan jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.82 Analisis Unsur Indéks GT-15 No. Kode Data (1) 1. GT-15:174/1 Kulit tarang murungkut Réferent (3) (2) Tipe (4) Interprétasi (5) Gejala fisik Kulit tarang anu murungkut sanajan henteu keur kerung, dina ieu kontéks mangrupa gejala fisik tina kaayaan awak anu geus kolot. Ieu katitén dina cutatan di handap.
372 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) 2. GT-15:174/5 Kaca tujuh belas 2. GT-15:174/5 Kaca tujuh belas 3. GT-15:176/3 Indung leungeun jeung curukna ditapelkeun, digésék- digésék 4. GT-15:177/5 Unggeuk- unggeukan Tipe (4) Réngkak paripolah Réngkak paripolah Interprétasi (5) ... Kulit tarang, najan henteu kerung salawasna murungkut. Kaca tujuh belas dina buku anu diteundeun dina lahunan Ine nandakeun yén Ine keur ngalamun, kaca bukuna teu pidah-pindah. Ieu katitén dina cutatan paguneman di handap. "Meunyi, saha anu keur ngalamun, nun? Sidik keur maca." "Iiiih, sok ngabohong. Maenya maca ti tadi kaca tujuh belas baé." Gerakan indung leungeun anu saperti kitu nétélakeun kana duit. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... ngomongna henteu dituluykeun. Tapi indung leungeun jeung curukna ditapelkeun, digésék-gésék. Si India anu ungeuk-unggeukan dina ieu kontéks mangrupa tanda yén manéhna nyatujuan basa Ati ménta dipangramalkeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Well", bari unggeuk- unggeukan. Siga pisan dukun profésional.
373 Réferent No. Kode Data (1) (3) 5. GT-15:178/8 Teu bisa nulungan dirina sorangan (2) Tipe (4) Interprétasi (5) Aktualisasi Pagawéan Ine salaku psikolog, loba mantuan pasualan batur, tapi manéhna teu bisa nulungan manéhna sorangan dina hal néangan jodo. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Ine Kania Garliah. Sarjana Psycology anu henteu bisa nulungan dirina sorangan." Ati mangjawabkeun ningali sorangan ngabigeu... 6. GT-15:178/8 Henteu gaduh waktos kanggé konsultasi pribadi sareng introspéksi diri 6. GT-15:178/8 Henteu gaduh waktos kanggé konsultasi pribadi sareng introspéksi diri kontéks mangrupa gambaran tina kasibukan Ine nepi ka can diparengkeun panggih jeung jodona. Ieu katitén dina cutatan di handap. ..."Gaduh Biro konsultasi jiwa, namung henteu gaduh waktos kanggé konsultasi pribadi sareng introspéksi diri." Ati ngomong ngadelékan. 7. GT-15:178/9 Ngagambar Coretan Ngagambar dina ieu kontéks mangrupa gambar klise anu imajinatif maké curuk katuhu Si India dina dampal leungeun Ine. Tujuanna hayang ningali nasib Ine ditilik tina gurat-gurat anu aya dina dampal leungenna.Ieu katitén dina cutatan di handap. 8. GT-15:179/7 Kerung Réngkak paripolah ... Leungeun kéncana angger nyekel leungeun kuring. Dampal leungeun ditelek-telek, curuk katuhuna kana tarangna. Mikir. Tuluy ngagambar dina dampal leungeun kuring. ... Kerung mangrupa indéksikal tina rasa héran anu karandapan ku Si India basa tos norah Ine ngeunaan jodo. Ieu katitén dina
374 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) 9. GT-15:180/9 Gegedor 10. GT-15:181/7 Ngajungjung keun taktak 11. GT-15:182/1 Mandi di walungan 12. GT-15:184/3 Nangkarak bari leungeun dipaké anggel Tipe (4) Sora Réngkak paripolah Réngkak paripolah Réngkak paripolah Interprétasi (5) cutatan di handap. Si India kerung. Haté ngageter. Jodo mah tara aya nu norah alus. Sora panto kamar Ine anu digedoran ku Ati mangrupa indéksikal tina paménta Ati sangkan Ine daék mukakeun panto. Ieu katitén dina cutatan di handap. Kadéngé Ati gegedor. Diantep. Henteu dibuka. Moal dibuka. Ngajungjungkeun taktak dina kontéks mangrupa indéksikal tina teu nyahona kana hiji hal. Ieu dilakukeun ku palmist di Paris basa tos norah Ine ngeunaan jalan jodona anu akahalangan, basa ditanya panghalang naon, palmist ukur ngajungjungkeun taktak tanda teu nyaho. Ieu katitén dina cutatan di handap. Manéhna ukur ngajungjungkeun taktak. Mandi di walungan anu dilakukeun ku Ine miboga tujuan miceun sial tina awakna luyu jeung paménta dukun. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kudu mandi di walungan. Ditedunan. Meureun ieu anu disebut kudu diubaran ku ahli magic téh. Nangkarak bari leungeun dipaké angel mangrupa indéksikal tina ngalamun lantaran ayana kabingung jeung rasa panasaran. Dina ieu kontéks, kabingung Ine ngeunaan sabab
375 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) Tipe (4) Interprétasi (5) musabab tukang norah norahna bet sarua. Ieu katitén dina cutatan di handap. 13. GT-15:184/5 Buku Palmistry 13. GT-15:184/5 Buku Palmistry Awak nangkarak. Leungeun dipaké anggel. Kunaon? Kunaon kabéh norah sarua? Kunaon? Buku Palmistry anu dibeuli ku Ine di Paris nandakeun ayana jawaban tina kahéran Ine ngeunaan anu norah pasti sarua, lantaran sunberna sarua, buku jeung élmu anu dipakéna ogé sarua. Ieu katitén dina cutatan di handap. Rét kana buku Palmistry dina rak. Ngahaja meuli basa di Paris... Tangtu Si India gé maca buku nu kitu. Tangtu kabéh palmist norahna sarua ari tina gurat leungeun mah. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-15 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.83 Analisis Unsur Simbol GT-15 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-15:175/7 Nomer buntut (2) (3) (4) Nomer buntut mangrupa simbol tina ayana perjudian.
376 4.2.15.3 Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.84 Data Ajén Sosial GT-15 No. Kode Data Data Ajén Sosial Kat. Bnr. End. Mrl. Agm. (4) Maca kudu bari ngarti Tukang norah Ningali nasib Pamali (1) 1. GT-15:175/2 2. GT-15:176/2 3. GT-15:176/8 4. GT-15:176/13 5. GT-15:1881/8 Ahli magic 6. GT-15:181/11 7. GT-15:181/10 Ahli kebatinan 8. GT-15:181/10 Dukun 9. GT-15:182/1 (2) (3) (6) (7) 5)
Puasa
Aya nu nyeri haté, dikawinkeun kana léntah Usum hujan, loba léntah di sawah urut rawa
10. GT-15:183/1 (8) Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya dua data anu ngandung ajén bebeneran, genep ajén moral, jeung tilu ajén kaagamaan. Teu kapanggih data ajén kaéndahan di ieu carpon. Éta ajén-inajén dipedar luyu jeung data ajénna saperti ieu di handap. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon aya dina data GT-15:175/2 jeung GT-15:183/1. Data GT-15:175/2 ngébréhkeun ayana pangaweruh yén upama maca ngeunaan hiji hal kudu bari jeung ngartina. Data GT- 15:183/1 nétélakeun hubungan logika jeung alam sabudeureun. Basa Ine balik dimandian di wahangan ku dukun, jalan balikna ngaliwat ka sawah. Didinya, suku Ine pinuh ditapelan ku léntah. Ceuk dukunna, éta téh
377 rahayatna raja léntah anu geus diéléhkeun ku dukun. Tapi, sacara logika harita téh keur usum hujan, bari sawah urut rawa, geus tangtu waé loba léntah. 2) Ajén Moral jeung Ajén Kaagamaan Ajén moral aya dina data GT-15:176/8, GT-15:176/13, GT- 15:1881/8, jeung GT-15:181/10. Éta data ajén moral silih pangaruhan jeung miboga hubungan anu dalit. Pangna kitu, lantaran kaayaan Ine anu masih can panggih jeung jodona, ngabalukarkeun Ine mindeng diramal ku palmist atawa dukun. Sanajan Ine nyaho yén éta téh pamali atawa teu meunang dilakukeun, Ine teu burung waé diganggayong ku rasa percaya teu percaya kana hasil ramalan para dukun. Saperti basa aya dukun anu nyebutkeun yén manéhna kungsi nganyerikeun haté lalaki, tuluy ngawinkeun manéhna kana léntah. Tina éta hubungan kajadian, palaku Ine mikawanoh ayana ajén moral sanajan salaku manusa sok kakeunaan ku khilaf. Ine ngarasa dosa geus rumasa hayang nyaho kana mangsa-mangsa anu bakal datang, miheulaan jalan takdir Pangéran. Ajén kaagamaan séjén dina ieu carpon aya dina data GT-15:181/11, ieu data ngébréhkeun ngeunaan puasa minangka salah sahiji sarat sangkan énténg jodo. b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon GT-15, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.85 Data Ajén Budaya GT-15 No. Kode Data Data Ajén Budaya Kat. (1) 1. GT-15:175/2 Maca kudu jeung ngartina 2. GT-15:176/3 Tukang norah jadi tukang (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) kode sabab dibayar 3. GT-15:179/1 Kalér-kulon
378 No. Kode Data Data (1) 4. GT-15:179/3 Kidul-wétan 5. GT-15:180/5 Kanyaah kolot 6. GT-15:180/10 Risét 7. GT-15:180/10 Datacollecting 8. GT-15:183/4 Pasrah ka Gusti 9. GT-15:183/4 Rasiah Pangeran 10. GT-15:184/5 Buku Palmistry (2) (3) Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
Kat. (10) Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.99 di luhur, katitén aya lima ajén téori, hiji ajén ékonomi, dua ajén agama, jeung hiji ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni jeung ajén kawasa. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon aya anu ngébréhkeun téori maca, saperti dina data GT-15:175/2. Ieu data ngébréhkeunpamadegan Ine yén upama maca kudu bari jeung ngartina. Sacara téori, téhnik maca saperti kieu kaasup téhnik maca gemet (membaca intensif), nya éta maca hiji hal sangkam maham kana eusi jeung maksudna. Data séjén anu ngandung ajén téori nya éta GT-15:179/1 jeung GT-15:179/3. Ieu dua data ngébréhkeun téori ngeunaan pongpok-pongpok angin. Data GT-15:179/1 nétélakeun arah kalér kulon, nya éta arah aya di antara kaléh kulon (barat laut). Data séjén nya éta GT-15:179/3 anu ngébréhkeun arah kidul wétan, nya éta arah anu aya di antara kidul jeung belah wétan (tenggara). Data ngeunaan panalungtikan aya dina dua data GT-15:180/10. Ine anu mindeng ngumpulkeun data (data collecting) keur panalungtikanna di luar negri mangrupa pangaweruh keur nu maca yén dina hiji risét, panalungtik kudu ngumpulkeun rupa-rupa data keur bahan panalungtikanana. Dina data GT- 15:184/5, ayana buku Palmistry anu dibeuli ku Ine ti Paris mangrupa buku ramalan anu ngagunakeun gurat-gurat dina dampal leungeun minangka média ramalanna. Ieu buku ogé jadi barang anu penting dina ieu carita.
379 Lantaran bisa ngalempengkeun deui pamadegan jeung logika Ine ngeunaan jodo. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi dina ieu carpon aya dina data GT-15:176/3 ngeunaan tukang norah anu jadi jadi tukang kode sabab dibayar. Ieu hal patali jeung kabutuhan hirup, lantaran pakasaban jadi tukang norah teu bisa diandelkeun, lantaran di lemburna keur usum judi palaku Emod maca peluang séjén ku cara neguh angka anu bakal kaluar. Upama teguhanan meneran, manéhna bakal meunang komisi ti nu pasang. 3) Ajén Solidaritas Ajén solidaritas dina ieu carpon aya dina data GT-15:180/5. Ieu data ngébréhkeun kanyaah kolotna Ine anu geus satékah polah nyakolakeun manéhna di jurusan psikologi, nepi ka junun jadi psikolog. Ayeuna, kolotna ogé anu bur-ber natambakeun manéhna sangkan meunang jodo. Tina gambaran éta kajadian, katitén kanyaah kolot anu moal laas jeung salawasna miharep kabagjaan keur anakna. 4.2.16 "Aya Méga Bodas Ayang-ayangan" (GT-16) 4.2.16.1 Struktur Carita GT-16 a. Téma Téma carpon GT-16 nya éta kamanusaan. Ieu téma nyoko kana rupa- rupa rasa cinta. Cinta ka lalaki, cinta indung, jeung cinta ka adi. Rasa cinta ka lalaki digambarkeun tina puseur sawangan anu béda jeung konsén cina dina umumna. Palaku Asti, awéwé anu siga "frigid", tiis, jeung teu bisa ngaréspon sakur stimulus atawa perhatian-perhatian Dinan ka manéhna. Padahal, manéhna bisa ngarasakeun bungah upama deukeut jeung Dinan, ngarasa sono mun jauh, jeung ngarasa timburu upama Dinan deukeut jeung awéwé séjén. Rasa anu saméméhna can pernah karasa ku Asti ka lalaki séjén.
380 Béda jeung gambaran cinta ka indung jeung adina, anu leuwih ti rasa nyaahna ka Dinan. Sanajan teu bisa dibandingkeun, tapi aya hubunganna. Idah nungguan jeung ngaragangan Asti salaku lanceuk, sangkan leuwih tiheula kawin. Tapi, Asti anu masih hayang sorangan, tétéla ngaraheutkeun haté indungna. Ieu hal ngabalukarkeun Asti ngarasa égois. Manéhna ngarasa teu masalah hirup sorangan, tapi tétéla jadi hahalang pikeun kabagjaan Idah jeung ngaraheutkeun haté indungna lantaran ningali anakna dirunghal.Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. Dinan mah teu engeuheun, yéh harita Asti ngarasa haténa sabenerna geus kaeusian ku Dinan, sarta embung leungiteun... (191/1) "Ibu mah bungah teu bungah Mamih rék nanyaan Idah gé... Naha Asti teu karunya ka Ibu... Deudeuh Ibu, geuning Asti téh ngajuwetkeun manah Ibu..." (195/1) Deudeuh teuing Idah, boa Idah téh kasiksa ku Tétéh. Ngadagoan Tétéh. Padahal Idah geus boga pangeunteupan haté, geus waktuna paheuyeuk-heuyeuk leungeun jeroning rumah tangga. Naha Asti maké jadi hahalang? (159/4) Tina sawatara cutatan di luhur, katitén rupa-rupa rasa cinta jeung kanyaah anu karasa ku hiji jalma dina kahirupanna. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon GT-16 ngagunakeun galur campuran. Ieu galur matalikeun mangsa "ka tukang" jeung waktu "kiwari" anu tuluy lumangsung ti mimiti nepi ka ahir carita. Ieu carita dimimitian ku gambaran kagiatan palaku Asti anu keur ngobrol jeung indungna (A). Dina sela-sela wangkonganna, pangarang ngébréhkeun eusi haté Asti jeung pangalaman-pangalaman anu geus kaliwat jeung Gofar anu ku Asti mindeng diantep (D1). Carita maju deui kana wangkonganna jeung Ibu ngeunaan rasa guligahna Ibu, mun kudu
ningali Asti dirunghal ku Idah (B). Lantaran sakur anu karasa ku Asti teu bisa dikedalkeun ka indungna, pangarang malikkeun carita ka mangsa Asti keur deukeut jeung Dinan (D2). Asti ngarasa yén karepna anu masih kénéh hayang sorangan tétéla salah, lantaran nguciwakeun Idah jeung indungna (C). Pangarang mungkas carita ku tékad Asti anu hiji waktu manéhna kudu mopohokeun Dinan sarta ngambah kahirupan anu leuwih bagja (E). Flash back loba dipaké keur nyusun galur mundur, ogé pikeun méré gambaran ngeunaan kajadian-kajadian anu geus kaalaman ku palaku (D2). Upama dipolakeun, ieu galur bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- D1 ---------- B ---------- D2 ---------- C ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun palaku Asti anu ngalaman rupa-rupa kajadian dina hirupna anu masih ngarasa hayang bébas. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Asti anu digambarkeun ngarandapan rasa jeung rumasa dina haté ogé pikiranna. 381
382 2) Palaku Dina carpon GT-16, aya 14 urang palaku, nya éta Asti (GT-16:185/1), Idah (GT-16:186/2), Yayat (GT-16:186/7), Ibu (GT-16:186/7), Mamih (GT- 16:187/2), baraya Yayat (GT-16:187/2), bapa (GT-16:188/11), ibuna Iwan (GT-16:188/4), Iwan (GT-16:188/5), Dinan (GT-16:189/8), Tita (GT- 16:192/6), Gofar (GT-16:192/8), Amalia (GT-16:191/2), jeung Dikdik (GT- 16:194/3). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Asti mangrupa palaku utama. Palaku tambahanna nya éta Idah, Yayat, Ibu, Mamih, baraya Yayat, bapa, ibuna Iwan, Iwan, Dinan, Tita, Gofar, Amalia, jeung Dikdik. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis nya éta Asti, Idah, jeung Ibu. Sedengkeun Dinan, mangrupa palaku antagonis anu nganyerikeun haté Asti. Sanajan Dinan teu digambarkeun boga watek goréng atawa kasar saperti palaku antagonis dina umumna, tapi ku inditna Dina tina kahirupan Asti, geus jadi gambaran yén Dinana mangrupa lawan Asti dina rongkahna perasaan Asti. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya saurang palaku basajan jeung tilu urang palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Idah anu ti mimiti nepi ka ahir carita kagambarkeun mikanyaah jeung ngaragangan lanceukna sanajan manéhna geus boga pisalakieun. Palaku kompléks dina ieu carpon nya éta Asti,Ibu, jeungDinan. Asti watekna dinamis, ti mimiti carita digambarkeun manéhna ngarasa hayang sorangan jeung nyorangan, teu hayang micinta jeung dipicinta sasaha, tapi sanggeus sadar yén kahayangna nyorangan téh mangrupa hal anu égois lantaran nganyerikeun haté indungna jeung
ngahahalang kabagja adina, Asti nyadar yén hirup mah teu bisa sorangan jeung teu bisa salawasna nyorangan. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Asti, Idah, Ibu jeung Dinan mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Yayat, Mamih, baraya, Yayat, bapa, ibuna Iwan, Iwan, Tita, jeung Gofar kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Latar anu tempat, waktu, jeung sosial anu aya dina carpon GT-16 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.86 Data Latar GT-16 No. Kode Data Data (1) 1. GT-16:185/1 2. GT-16:186/2 3. GT-16:187/2 Bandung 4. GT-16:187/2 5. GT-16:189/3 Kamar Ibu (imah (2) (7) Isuk-isuk Poé Minggu Langensari Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4)
Asti) 6. GT
16:192/1 Harita 7. GT
16:192/1 Ayeuna 8. GT
16:192/1 Kamari 9. GT
16:189/2 Masarakat menengah
10. GT
16:192/9 Kantor 11. GT
16:190/4 12. GT
16:190/4 Salabintana Poé Minggu
383
384 (a) Tempat Aya lima latar tempat dina carpon GT-16 ieu, nya éta Bandung (GT-16:187/2) nya éta tempat baraya-baraya Yayat, Langensari (GT- 16:187/2) nya éta tempat indungna Yayat,kamar Ibu (GT-16:189/3) nya éta tempat Ibu anu tadina rék nyiapkeun kaperluan ténis keur bapa, Kantor (GT-16:192/9) nya éta tempat Asti jeung Gofar digawé, Selabintana (GT- 16:190/4) nya éta tempat Asti jeung Dinan ngojay. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon nya éta aya lima latar, nya éta isuk- isuk (GT-16:185/1) waktunya éta waktu Asti ngalamun di buruan. Teu disebutkeun sacara éksplisit yén éta kajadian lumangsung isuk-isuk, tapi ngaliwatan gambaran ayana cai reumis anu ngagarenclang katojo poyan, geus ngagambarkeun kaayaan isuk-isuk. Latar poé Minggu (GT-16:186/2) ngawengku waktu isuk-isuk, basa idah amitan indit jeung Yayat. Latar harita (GT-16:192/1) nya éta waktu basa Dinan masih deukeut jeung Asti. Latar ayeuna (GT-16:192/1) nya éta waktu Asti ngarasa sorangan sanggeus ditinggalkeun ku Dinan. Kamari (GT-16:192/6) nya éta waktu basa ceu Tita lanceukna Gofar ménta ucing ka Asti. Latar poé Minggu (GT-16:190/4) anu ieu mangrupa waktu Asti jeung Dinan ngojay tilu taun ka tukang. (c) Sosial Aya hiji data anu ngagambarkeun latar sosial dina ieu carpon. Data GT-16:189/2 ngébréhkeun status sosial di kalangan menengah, sabab kabiasaan ténis dina poé Minggu tara dilakukeun ku masarakat kalangan handap. 4.2.16.2 Unsur Semiotik GT-16 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-16 ngawengku opat ikon jeung sapuluh indéks. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon.
385 a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-16 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.87 Analisis Unsur Ikon GT-16 No. Kode Data Réferent (1) 1. GT-16:193/3 Pangeunteupan (2) (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) Pangeunteupan mangrupa tanda tina ayana jalma anu bisa dijadikeun batur haté anu matak nengtremkeun haté. Dina ieu kontéks, Asti anu ngarasa keur hayang sorangan nétélakeun yén hiji waktu manéhna rék néangan hiji lalaki (pangeunteupan). Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-16:191/3 Ngiuhan ... Asti geus ngaku tadi. Hiji waktu rék néangan pangeunteupan, pikeun merenahkeun haté saendengna. Ngiuhan dina ieu kontéks mangrupa tanda tina kaayaan lalaki (Dinan) anu ngahaja néangan batur awéwé (Asti) keur mapalérkeun rasa tugenah jeung
386 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-16:196/1 Kalakay 4. GT-16:196/5 Méga bodas ayang-ayangan Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) bébéndéna (Amalia). Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Ku kituna téh haténa buru-buru nyindekkeun, Dinan ngan saukur ngadon ngiuhan. Kalakay mangrupa daun garing nu murag tina tangkalna lantaran katebak angin atawa lantaran geus kolot. Dina ieu kontéks, mangrupa tanda tina jalma anu teu boga pamadegan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Asti mah lain kalakay nu kokoléangan katebak angin. Tapi Asti nu bedang. Méga bodas nu ayang-ayangan mangrupa tanda tina ayana harepan Asti keur mangsa nu bakal datang sarta impian-impian nu bakal diwujudkeun jeung hiji lalaki, siga méga anu teu pegat, salawaasna ayang- ayangan di langit. Ieu katitén dina
387 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) cutatan di handap. Panon Asti neuteup langit nu paul. Aya méga bodas ayang- ayangan... beresih jeung béngras. 2. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-16 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, aktualisasi, sora, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.88 Analisis Unsur Indéks GT-16 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-16:185/3 Bébas (2) (3) (4) Réngkak paripolah (5) Bébas dina ieu kontéks mangrupa kabébasan dumasar pamadegan Asti. Manéhna hayang bébas saperti manuk galéjra anu bisa kamamana jeung eunteup dina dahan anu kuat. Haté Asti ogé hayang bébas bisa miboga rasa ka saha waé nepi ka pancegna panggih jeung hiji lalaki anu nguatkeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... haté Asti hayang saperti manuk galéjra, nu bisa bébas kamamana. Hayang boga pangeunteupan
388 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-16:188/9 Gogodég 3. GT-16:189/7 Éong-éongan 4. GT-16:189/11 Ngarasa atoh mun panggih Tipe (4) Réngkak paripolah Sora Aktualisasi Interprétasi (5) nu kuat dahanna, nu iuh sabudeureunana, nu gomplok daunna. Gogodeg dina ieu kontéks mangrupa tanda tina ayana rasa kuciwa anu dirasakeun indungna Asti ka Asti lantaran Asti katingalina masih betah nyorangan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Indung Asti gogodeg, socana ngembeng. Sora ucing anu kadéngé ku Asti jadi hiji tanda sora anu bisa mulangkeun panineungan Asti jeung Dinan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Si Maniséong-éongan nyampeurkeun lahunan Asti... Baheula, Kang Dinan sok ngagelendeng mun Asti nyoo ucing téh. Rasa atoh anu karandapan ku Asti lamun panggih jeung Dinan, nandakeun ayana rasa cinta anu nyamuni dina haté Asti. Ieu katitén dina cutatan di handap. ...na haté mah atoh ari papanggih téh.
No. Kode Data Réferent (1) (3) 5. GT-16:190/1 Reugreug (2) 6. GT-16:190/4 Kalangkang méga 6. GT-16:190/4 Kalangkang méga 7. GT-16:191/1 Teu méréan Tipe (4) Aktualisasi Aktualisasi Interprétasi (5) Rasa reugreug anu karasa ku Asti nandakeun yén haténa mémang ngarasa tengtrem upama deukeut Dinan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sakapeung mah Asti sok ngarasa héran naha bet tara bisa némbongkeun kasono? Ngan haté Asti reugreug. Reugreug kacida. Kang Dinan aya di gigireun. Kalangkang méga anu katingali ku Asti dina beungeut cai di kolam renang, nandakeun kaayaan cuaca anu béngras. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Dina cai anu hérang ngagenclang, dina kalangkang méga bodas jeung langit paul, dina hiliwirna angin ririh. Haté Asti anu teu méréan lantaran timburu sabab Asti ningali Dinan ngobrol jeung mojang geulis. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Da basa Dinan ngobrol jeung hiji mojang geulis nu harita saruakeur ngojay, haté Asti teu méréan. 389
390 No. Kode Data Réferent (1) (3) 8. GT-16:191/3 Ambleng (2) 9. GT-16:193/2 Hanjakal 10. GT-16:196/4 Beureum beungeut Tipe (4) Réngkak paripolah Aktualisasi Gejala fisik Interprétasi (5) Dinan anu ambleng (ngampleng) tara nepungan Asti lantaran geus panggih deui jeung Amalia. Ieu katitén dina cutatan di handap. Tapi sanggeus panggih deui jeung Amalia, Dinan langka aya di gigireun Asti. Lila-lila mah ambleng. Rasa hanjakal anu karandapan ku Asti dilantarankeun geus kumawani miharep Dinan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Hanjakal geus kungsi miharep Dinan. Hanjakal geus kungsi miharep sagalana ti manéhna ... Beungeut Asti anu nyiak beureum lantaran éra ku Ibu sabab ngagerencem ngaluarkeun kalimah anu mirip jeung kalimah anu kungsi diucapkeun ku Dinan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Asti ngabalieur, beungeutna karasa panas. Boa bareureum
391 4.2.16.3 Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.89 Data Ajén Sosial GT-16 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-16:185/1 Cai reumis katojo (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) (8) poyan 2. GT-16:185/3 Micinta sagala nu éndah
3. GT
16:185/3 Can wawuh jeung
4. GT-16:195/2 kadeudeuh nu éndah Indung hariwang ka anak
5. GT-16:194/2 Frigid 6. GT-16:195/2 Égois lantaran betah kénéh nyorangan 5. GT-16:194/2 Frigid 6. GT-16:195/2 Égois lantaran betah kénéh nyorangan
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran, tilu ajén kaéndahan, jeung dua ajén moral. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon aya dina data GT-16:194/2, anu nétélakeun kaayaan psikologis Asti anu frigid, teu bisa ngaréspon sakur stimulus anu dibikeun atawa diébréhkeun ka manéhna, malah nepi ka teu bisa ngaéksprésikeun sagala rasa anu aya dina haténa. Manéhna teu bisa ningalikeun kabungah jeung katugenahna, ngan cukup ku cicing. Éta dianggap bener ku manéhna sabab teu hayang nganyerikeun haté sasaha. Tapi, ku cicingna Asti, sabenerna matak ngabingungkeun, malah matak nganyerikeun haté batur.
392 2) Ajén Kaéndahan Ajén kaéndahan dina ieu carpon témbong dina ungkara-ungkara basa meunang pangarang anu diréka. Saperti dina data GT-16:185/1 anu ngébréhkeun latar isuk-isuk ngaliwatan ungkara "cai reumis katojo poyan". Éta ungkara dijelaskeun dina dua data GT-16:185/3 ngeunaan kaéndahan. Anu hiji konsép kaéndahanna patali jeung kaayaan alam anu éndah sacara fisik, dina anu hiji deui, konsép kaéndahanna dipapandékeun kana carita cinta anu éndah. 3) Ajén Moral Ajén moral dina carpon aya dina data GT-16:194/2 anu ngébréhkeun kahariwang indung ka anakna anu rék dirunghal ku adina. Dina data GT-16:195/2 nétélakeun sipat égois Asti anu mentingkeun kahayang jeung kabungahna sorangan anu teu ngaraskeun kana kabagja indung jeung adina. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya opat ajén budaya. Tabél 4.90 Data Ajén Budaya GT-16 No. Kode Data Data (1) 1. GT-16:194/2 Frigid 2. GT-16:193/2 Kanyaah lalaki 3. GT-16:195/2 (2) (3) Indung nyaah/hariwang ka anak Ajén Budaya T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
Katerangan (10) 4. GT-16:195/5 Lanceuk nyaah ka Adi
393 Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.105 di luhur, katitén aya hiji ajén téori jeung tilu ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén ékonomi, agama, seni jeung kawasa. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon aya dina data GT-16:194/2 ngeunaan kaayaan psikologis Asti anu frigid, teu bisa ngaréspon sakur stimulus anu dibikeun atawa diébréhkeun ka manéhna, malah nepi ka teu bisa ngaéksprésikeun sagala rasa anu aya dina haténa. Manéhna teu bisa ningalikeun kabungah jeung katugenahna, ngan cukup ku cicing. Éta dianggap bener ku manéhna sabab teu hayang nganyerikeun haté sasaha. Tapi, ku cicingna Asti, sabenerna matak ngabingungkeun, malah matak nganyerikeun haté batur. 2) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta GT-16:193/2, GT- 16:195/2, jeung GT-16:195/5. Data GT-16:193/2 ngébréhkeun kahayang Asti narima kanyaah ti lalaki anu teu laas-laas. Data GT-16:195/2 ngébréhkeun kanyaah indung jeung kahariwangna lantaran anak panggedéna dirunghal. Dina data GT-16:195/5 ngébréhkeun ayana kanyaah lanceuk ka adi. Asti ahirna sadar yén kaputusanna hayang nyorangan tétéla ngahalangan kabagja Idah. Asti jangji yén manéhna kudu bagja keur kabagjaan adi jeung kolotna. Kitu deui sabalik, adi jeung indungna ngaragangan jeung ngajénan Asti salaku salaku lanceuk jeung salaku anak. Anu leuwih gedéna mah perkara silih ajénan jeung papada awéwé. 4.2.17 "Ngobor" (GT-17) 4.2.17.1 Struktur Carita GT-17 a. Téma Téma carpon GT-17 nya éta kaadilan sosial, ieu téma nyoko kana gambaran kahirupan pamuda lembur anu kakurangan lapangan kerja, nepi ka
394 aya anu garawé di kota keur néangan kipayah. Tapi, keur anu masih kénéh hayang hirup di lembur, maranéhna bisa tetep ngalumangsungkeun hirupna sanajan basajan. Ieu carpon miboga gambaran kamanusaan, salaku mahluk sosial anu miboga ajén solidaritas, ciri mandiri urang lembur anu teu weléh rempeg dina ngalakukeun hiji kagiatan. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, carpon GT-17 kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku Idon anu disampeur ngobor ku Tohir (A). Tuluy arindit ka imah Oyon (B). Geus kitu, arindit ngobor ka sawah (C). Lantaran di sawah teu meunang belut, antukna Idon jeung batur-baturna ngala lauk di balongna Oyon, tuluy dipurak jeung liwet di imah Oyon (D). Carita dipungkas ku bapana Oyon basa subuh-subuh ngahudangkeun Oyon yén lauk pesenan Bapa Wadana aya nu maok. Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun lalampahan Idon jeung babaturanna dina hiji peuting.
(c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Idon. Kajadian-kajadian anu kaalaman ku Idon, Oyon, Iing, Karno, jeung Atang diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon GT-03, aya 19 urang palaku, nya éta Ema (GT-17:197/1), Ceuk Unasih (GT-17:197/1), Si Ujang (GT-17:197/2), Abah (GT-17:197/2), Idon (GT-17:197/3), Tohir (GT-17:197/5), Si Késih (GT-17:198/7), bibina Si Késih (GT-17:198/12), Si Oyon (GT-17:199/12), Si Karno (GT-17:199/14), Mama Ajengan (GT-17:200/6), santri (GT-17:200/6), Mantri (GT-17:203/2), Anang (GT-17:202/3), Atang (GT-17:203/9), Iing (GT-17:203/10), Mang Kusén (GT-17:205/11), Euis (GT-17:206/1), jeung Bapa Wadana (GT- 17:207/8). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Idon (GT-17:197/3) mangrupa palaku utama. Sedengkeun Ema (GT-17:197/1), Ceuk Unasih (GT- 17:197/1), Si Ujang (GT-17:197/2), Abah (GT-17:197/2), Tohir (GT- 17:197/5), Si Késih (GT-17:198/7), bibina Si Késih (GT-17:198/12), Si Oyon (GT-17:199/12), Si Karno (GT-17:199/14), Mama Ajengan (GT- 17:200/6), santri (GT-17:200/6), Mantri (GT-17:203/2), Anang (GT- 17:202/3), Atang (GT-17:203/9), Iing (GT-17:203/10), Mang Kusén (GT- 17:205/11), Euis (GT-17:206/1), jeung Bapa Wadana (GT-17:207/8) mangrupa palaku tambahan. 395
396 (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Idon, Si Oyon, Si Karno, Anang, Atang, Iing, jeung Mang Kusén. Lantaran nyaritakeun ngeunaan kahirupan pamuda lembur anu basajan, dina ieu carpon euweuh palaku antagonisan. Palaku-palaku séjénna, lantaran ngan disebut saliwat-saliwat ku palaku-palaku protagonis di luhur. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya tilu urang palaku anu miboga watek basajan, nya éta Si Oyon, Si Karno, Anang, Atang, Iing, jeung Mang Kusén. Éta para palaku miboga watek anu basajan, resep ulin, resep ngawangkong, ngaraketkeun tali silaturahmi jeung babaturan, sarta pada-pada miboga kahayang anu réalistis. Kahayang anu basajan jeung réalistis, saperti hayang boga kabogoh atawa hayang boga gawé anu matuh. Palaku-palaku basajan teu miboga watek anu matalikeun jeung émosi atawa eusi pamikiran anu bakal mangaruhan palaku séjénna. Palaku Idon kaasup palaku kompléks anu watekna mekar kalawan dinamis. Pangna kitu, manéhna anu mimiti boga pamadegan anu ilahar saperti batur-baturna, tapi digambarkeun miboga pola pikir anu leuwih jembar. Éta hal katitén tina pamikiranna ngeunaan gawé di kota jeung lobana pagawéan di lembur. Lian ti éta, Idon ogé miboga karumasa (ngarasa dosa), basa manéhna apaleun yén lauk anu didahar téh lauk ceungceuman Bapa Wadana. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Idon, Si Oyon, Si Karno, Anang, Atang, Iing, jeung Mang Kusén mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Ema, Ceuk Unasih, Si Ujang, Abah, Mama Ajengan, Santri, Mantri, Euis, jeung Bapa Wadana kaasup palaku nétral anu ngan saukur
aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara langsung kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.91 Data Latar GT-17 No. Kode Data Data (1) 1. GT-17:197/1 2. GT-17:197/1 3. GT-17:197/1 Warung 4. GT-17:198/12 Babakan Situ 5. GT-17:198/16 Peuting 6. GT-17:199/10 Ngobor 7. GT-17:199/12 Pamuda gawé ka (2) (7) Imah Jalan Latar Tpt. Wkt. Sos. (4) (6) (5)
dayeuh 8. GT-17:199/15 Dayeuh (Jakarta) 9. GT-17:200/4 10. GT-17:200/6 Bulan tukang 11. GT-17:200/6 Désa Tengah peuting 12. GT-17:200/6 Lumbung désa 13. GT-17:201/1 14. GT-17:204/5 Babakan Kinim 15. GT-17:205/11 Balong Si Oyon 16. GT-17:206/7 Imah si Oyon Enggon
(a) Tempat Aya sabelas latar tempat dina ieu carpon GT-17, nya éta Imah (GT- 17:197/1) anu mangrupa imah Idon. Latar jalan (GT-17:197/1) jeung warung (GT-17:197/1) mangrupa tempat Ema meuli ubar. Ilaharna, keur ngabasakeun warung anu aya di sisi jalan, cukup ku nyebutkeun jalan. 397
398 Babakan Situ (GT-17:198/12) nya éta tempat asal dulurna Késih (anak bibina) anu rék ngawin Késih.Latar Jakarta (GT-17:199/15) nya éta kota tempat Karno gawé geus tilu taun. Latar enggon (GT-17:200/4) nya éta tempat Emana Idon norojol nanyakeun rék kamana rék ka manana ka Idon. latar désa (GT-17:200/6) nya éta tempat Idon disangka ngabedahkeun balong Mama Ajengan.Latar lumbung désa (GT-17:201/1) nya éta tempat Idon saré basa dihukum sapeuting di désa. Babakan Kinim (GT-17:204/5) nya éta tempat ngobor anu kasohor belutna garedé. Latar balong Si Oyon (GT-17:205/11) mangrupa latar utama konflik ieu carita. Pangna kitu, lantaran di éta balong Idon sabalad ngarala lauk anu bapana Oyon kalawan teu bébéja heula. Latar imah si Oyon (GT-17:206/7) nya éta tempat murak lauk emas ti balongna Oyon. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya tilu nya éta, peuting (GT- 17:198/16) nya éta waktu Idon diajak ngobor ku babaturanna.Latar bulan tukangn GT-17:200/6) jeung tengah peuting (GT-17:200/6) nya éta waktu Idon dituduh ngabedahkeun balong Mama Ajengan bari diabringkeun ka désa nepi ka dikerem sapeuting di dinya. (c) Sosial Aya dua latar sosial dina ieu carpon. Data GT-17:199/10 nya éta ngébréhkeun ayana kabiasaan urang lembur di wewengkon pasawahan. Keur para pamuda atawa lalaki di pilemburan, ngobor jadi kagiatan hiburan sanggeus capé gawé sapopoé. Dina carpon, lantaran ngoborna waktu keur caang bulan, maranéhna teu meunang belut hiji-hiji acan. Antukna ngala lauk di balong bapana Oyon. Data GT-17:199/12 ngébréhkeun kaayaan pamuda anu gawé ka dayeuh lantaran kurangna lapangan kerja di lembur. Ieu hal dialaman ku palaku Karno, anu leuwih milih gawé di Jakarta salila mangtaun-taun tibatan cicing di lembur siga Idon jeung batur-baturna nu lian. tuluy
399 4.2.17.2 Unsur Semiotik GT-17 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-17 ngawengku lima ikon, tilu indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-17 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.92 Analisis Unsur Ikon GT-17 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) (6) (5) (4) 1. GT-17:198/2 Samping kebat (2) (3) (7) Ikon anu nyitrakeun sacara langsung ka awéwé, lantaran ilaharna dipaké ku awéwé, upama dipaké ku lalaki, biasana dipaké harudum peuting- peuting upama rék néng paraji. Dina ieu kontéks, bisa katitén dina cutatan di handap. ... Sup Tohir, diharudum samping kebat. "Rék néang paraji, euy?" ... "Samping indung déwék ieu téh." 2. GT-17:202/8 Leumpeuh yuni 2. GT-17:202/8 Leumpeuh yuni payaan lamun meunang kareuwas. Ieu katitén dina cutatan di handap.
400 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 3. GT-17:202/9 Sapanyeupahan 4. GT-17:203/3 Eusi aseupan 5. GT-17:206/5 Makan besar Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4)
(7) "Bener, déwék mah leumpeuh yuni!" Sapanyeupahan mangrupa tanda tina lilana waktu anu diibaratkeun kana lilana nyeupah, kurang leuwih antara sapuluh nepi ka lima belas menit. Ieu katitén dina cutatan di handap.
Ngan ukur sapanyeupahan meureun leumpang téh geus nepi ka imah Si Oyon. Eusi aseupan nyitrakeun sacara langsung kana béas. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Atuh da boro- boro mayar Mantri, keur eusi aseupan gé teu cukup. Makan besar mangrupa tanda tina situasi dahar ngariung anu teu biasa lantaran deungeun sanguna lauk. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Wah.., makan besar euy!" ceuk Iing bari ngawadahan lauk kana ember.
401 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-17 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, jeung zat. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.93 Analisis Unsur Indéks GT-17 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-17:205/1 Caang bulan (2) (3) Zat (4) (5) Caang bulan mangrupa gambaran kaayaan bulan mangsa tanggal opat belas anu keur meujeuhna mabra. Ieu hal ngabalukarkeun kagiatan ngobor Idon jeung batur-baturna bedo. Éta hal bisa katitén dina cutatan di handap. 2. GT-17:202/5 Leuleus tuur Gejala fisik ... Da belut mah ari caang bulan téh tara kaluar. Mun tas hujan ngaririncik heug poék bulan, belut téh mayakpak wé na kotakan. Leuleus tuur mangrupa tanda tina kaayaan fisik salaku réspon anu dibalukarkeun lantaran ningali parawan mandi minangka stimulus anu diolah jadi émosi. Éta hal bisa katitén dina cutatan di handap. "Sok leuleus tuur euy déwék mah ari ningali nu mandi téh!"
402 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (4) 3. GT-17:204/10 Sial teu mandi Réngkak paripolah (2) (3) (5) Sial lantaran teu mandi mangrupa indéksikal tina ayana kajadian anu tumiba ka hiji jalma lantaran teu ngalaksanakeun kabiasaan anu samistina dilakukeun. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-17 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.94 Analisis Unsur Simbol GT-17 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. GT-17:198/16 Lalaki (2) (3) (4) Simbol jalma gedé kawani jeung mandiri, anu sakuduna teu borangan atawa sieunan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Da borangan pisan Si Éta mah lalaki- lalaki. 4.2.17.3 Analisis Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial.
403 Tabél 4.95 Data Ajén Sosial GT-17 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) (4) 1. GT-17:202/13 Silaturahmi 2. GT-17:205/6 Teu tanggung jawab 3. GT-17:206/2 Maok banda nu (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8)
(9) kolot sorangan Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran jeung ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Tina data GT-17:206/2, katitén aya pasualan anu diébréhkeun ku pangarang ngeunaan hubungan antara dibenerkeun atawa henteu upama maok barang atawa naon waé anu milik kolot sorangan. Naon waé alesanna, anu ngaranna mawa atawa ngadahar hiji hal salian ti milik sorangan kalawan teu bébéja heula, teu bisa disebut bener. 2) Ajén Moral Dina data GT-17:205/6 némbongkeun ayana ajén moral anu goréng ngeunaan sikep palaku Idon jeung ababturanna anu teu tanggung jawab sanggeus maok lauk anu bapana Oyon. Data GT-17:202/13 ngébréhkeun ayana niat hadé silaturahmi para pamuda anu boga paniatan rék ngobor ka Karno anu geus tilu taun gawé di Jakarta. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya tujuh ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda.
404 Tabél 4.96 Data Ajén Budaya GT-17 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-17:199/10 Ngobor 2. GT-17:205/1 Caang bulan 3. GT-17:202/12 Ngariung di balé (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) imah 4. GT-17:203/2 Mantri 5. GT-17:203/3 Teu boga jang mayar mantri 6. GT-17:203/3 Teu cukup jang
7. GT-17:203/3 dahar Salaku rakyat leutik nu dicekék
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél 4.112 di luhur, katitén aya dua ajén téori, tilu ajén ékonomi, lima ajén agama, jeung dua ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni, agama, jeung ajén kawasa. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon aya dina data GT-17:203/2 anu ngébréhkeun ngeunaan cara berobat di lembur ku cara datang ka mantri. Data GT-17:205/1 ngébréhkeun yén upama caang bulan, tara aya belut anu némbongan, jadi ngobor ogé moal aya hasilna. 2) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta aya dina data GT- 17:199/10 anu ngébréhkeun ayana gambaran raketna tali duduluran di pilemburan. Ieu hal diwakilan ku palaku Idon jeung babaturanna. Dina data GT-17:202/12, ngébréhkeun cara masarakat pilemburan ngaraketkeun tali duduluran ngaliwatan cara ngariung bari ngawangkong dina balé-balé.
Kabiasaan ngawangkong peuting-peuting dina balé-balé imah geus jadi ciri urang lembur upama keur rinéh. 4.2.18 "Mama Haji" (GT-18) 4.2.18.1 Struktur Carita GT-18 a. Téma Téma carpon GT-18 nya éta réligi, ieu téma nyoko kana gambaran insafna hiji jalma, anu asalna bedegong, galak, jeung wanian ka sasaha jadi jalma anu bageur sarta akuan. Upama nilik kana eusi caritana, némbongkeun sisi kamanusaan anu jembar. Sipat Sukri anu diébréhkeun miboga watek goréng, sacara manusiawi bisa dianggap wajar. Tuluy, Sukri anu insaf lantaran sadar yén hirupna manusa di alam dunya téh alatan ayana panangtayungan Pangéran, mangrupa sisi kamanusaan anu dipimilik ku unggal jalma. Unsur réligina ditembrakkeun tina mimiti hal basajan nepi ka hal anu kompléks. Aya gambaran ngeunaan kabiasaan Haji Sukur anu teu weléh ngurilingan kampung wanci subuh, niatna keur ngahudangkeun anu talibra kénéh. Sanajan ceuk basana mah bari olah raga. Aya deui gambaran situasi anu kuat jeung leuwih sérius, nya éta waktu Sukri didatangan ku gorombolan tuluy nyumput di para masjid nepi ka salametna. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur mundur (flash-back), nya éta galur carita anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Kuring anu ngalamun basa dibéjaan Mama Haji maot, dina lamunana pinuh ku rupa-rupa carita ngeunaan Sukri anu insap jadi Mama Haji. Carita dimimitian ku gambaran palaku Kuring anu reuwas lantaran Mama Haji maot (D1). Kuring ngalamun, ngaliwatan lamunna, nu maca bisa apal saha ari Mama Haji. Saméméh jadi Mama Haji, ngaranna Sukri, 405
406 jalma Bengal jeung wanian (A). Galur maju kana kabiasaan-kabiasaan Sukri anu sok mawa karep sorangan upama aya katugenah atawa aya hiji hal anu ngabalukarkeun manéhna ngambek (B). Tapi, ti saprak manéhna salamet tina kepungan gorombolan, manéhna tuluy babalik pikir jadi jalma bageur anu akuan ka sasaha, malah bisa naék haji ka Mekah nepi ka disebut Mama Haji (C). Sanggeus lila pada mikolot ku urang lembur, kacaritakeun Mama Haji maot (D2). Carita dipungkas ku inditna kuring ngalayad Mama Haji bari ngaungkarakeun kacindekan ngeunaan jasa-jasa Mama Haji, urang lembur geus pasti leungiteun (E). Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén saperti di handap. D1 ----------- A ----------- B ----------- C ----------- D2 ----------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga dua galur (sub-galur). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun galur carita Sukri ti mimiti bengal nepi ka babalik pikir. Galur séjén nya éta carita kuring jeung bapana anu ngabandungan lampah hirup Sukri ti baheula nepi ka maot. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu anggang. Carita anu dipidangkeun kaasup lila. Lantaran diébréhkeun ku palaku anu teu ngabandungan kajadianna sacara langsung, tapi nyaritakeun deui lamunan tina carita kolotna. Palaku kuring apal ngeunaan Sukri téh ti bapana, ku pangarang ditembrakeun dina lamunan, ngalamunkeun dongéng bapana.
407 (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama Sukri (Mama Haji). Kajadian-kajadian anu karandapan ku Sukri salila sababaraha taun ti mimiti masih kénéh bengal nepi ka balik deui ka lembur sanggeus babalik pikir jadi jelema bageur diébréhkeun tina puseur sawangan kuring. 2) Palaku Dina carpon GT-18, aya 12 urang palaku, nya éta Mama Haji/Sukri (GT-18:208/1), Rasdi (GT-18:208/1), Kuring (GT-18:208/1), Ambu Sukri/Hj. Zenab (GT-18:209/5), Bangsat (GT-18:210/2), Atang (GT-18:211/5), Suha (GT-18:212/6), Mang Muhtar (GT-18:212/6), Gorombolan (GT-18:213/3), Mang Saad (GT-18:213/3), Mang Wirya (GT-18:215/4), jeung bapa kuring (GT-18:215/3). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Mama Haji jeung kuring mangrupa palaku utama. Sanajan euweuh paguneman anu sacara langsung ngébréhkeun prosés interaksi antara Mama Haji jeung Kuring, tapi ngaliwatan pertélaan Kuring ngeunaan Mama Haji anu jadi objék utama, lantaran ieu dua alaku hirup dina mangsa anu béda. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta kuring jeung bapa. Sedegkeun anu kaasup kana palaku antagonis nya éta Sukri, bangsat, jeung gorombolan. Sanajan palaku Sukri ahirna robah jadi palaku protagonis, tapi anu jadi puseur implengan pangarang nya éta kana sipat antagonisna Sukri saméméh jadi Mama Haji. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya opat urang palaku anu miboga watek basajan jeung saurang palaku anu watekna
408 kompléks sarta mekar kalawan dinamis. Palaku anu miboga watek basajan nya éta kuring, bangsat, gorombolan, jeung bapa kuring. Anu watekna kompléks sarta mekar kalawan dinamis nya éta Sukri anu jadi Mama Haji Sukur. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Mama Haji, kuring, gorombolan, jeung bapa mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Rasdi, Ambu Sukri, bangsat, Atang, Suha, Mang Muhtar, Mang Saad, jeung Mang Wirya kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.97 Data Latar GT-18 No. Kode Data (1) 1. GT-18:208/1 2. GT-18:208/3 (2) Data (7) Subuh Salembur geus pada apal yén Sukri bengal Latar Tpt. Wkt. Sos. (5) (6) (4)
3. GT-18:209/2 Kebon Sukri 4. GT-18:210/2 5. GT-18:211/1 6. GT-18:211/1 Garduh ronda 7. GT-18:211/5 8. GT-18:212/6 Usum panén 9. GT-18:213/3 10. GT-18:213/4 Dapur 11. GT-18:213/3 Wanci isa 12. GT-18:213/4 Nyieun Imah Sukri Sawah panyumputan waktu usum gorombolan Peuting Jalan
409 No. Kode Data Data (1) 13. GT-18:214/2 14. GT-18:215/2 Kota 15. GT-18:215/2 Opat bulan 16. GT-18:215/2 17. GT-18:215/2 Malem Juma'ah (2) (7) Para masjid Tanah suci/Mekah Latar Tpt. Wkt. Sos. (4) (6) (5)
(a) Tempat Aya salapan latar tempat dina ieu carpon GT-18, nya éta kebon Sukri (GT-18:209/2) anu mangrupa tempat Sukri ngintip bangsat. Latarjalan (GT-18:211/1) mangrupa tempat Sukri ngagusur bangsat. Digarduh ronda (GT-18:211/1), bangsat disungkrukeun ku Sukri ka hareupeun ronda anu keur sararé. Latar sawah (GT-18:211/5) nya éta tempat Sukri nalian meri kana rérénténg awi lantaran ngacak-ngacak pabinihanana. Latar imah Sukri (GT-18:213/3) nya éta tempat Sukri didatangan gorombolan. Latar dapur (GT-18:213/4) mangrupa tempat Sukri nyumput. Di para masjid (GT-18:214/2), Sukri nyumput lantaran sieun gorombolan. Latarkota (GT-18:215/2) mangrupa tempat Sukri titrah sanggeus salamet tina serangan gorombolan. Latar tanah suci/Mekkah (GT-18:215/2) mangrupa tempat transformasi Sukri jadi Mama Haji Sukur anu bageur jeung akuan ka sasaha. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya genep nya éta, Subuh (GT- 18:208/1) nya éta waktu matuh Mama Haji ngurilingan lembur. Latar peuting (GT-18:210/2) nya éta basa Sukri néwak bangsat. Latar usum panén (GT-18:212/6) nya éta waktu Sukri nyarékan Si Suha lantaran nyieun empit-empitan tina tangkal paré anu masih kénéh aya paréan.Wanci isa (GT-18:213/3) mangrupa waktu basa gorombolan ngaburudul ti lebah kebon sukri Opat bulan (GT-18:215/2) nya éta lilana Sukri jeung kulawarga bubuara di kota ti mimiti ngontrak imah nepi ka
410 kabeuli imah.Malem Juma'ah (GT-18:215/2) nya éta waktu matuh urang lembur sok sukuran di masjid, ngariung bari sholawatan. (c) Sosial Aya dua latar sosial dina ieu carpon. Data GT-18:208/3 ngébréhkeun status sosial Sukri di masarakat anu dipikasieun lantaran Bengal jeung wanian. Data GT-18:213/4 ngagambarkeun kaayaan teu aman dina mangsa gorombolan. Harita kaayaan lembus salawasna harénghéng nepi ka loba anu ngungsi. 4.2.18.2 Unsur Semiotik GT-18 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-18 ngawengku opat ikon, tujuh indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-18 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.98 Analisis Unsur Ikon GT-18 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (3) 1. GT-18:208/3 Disalib (2) Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Dina ieu kontéks, disalib mangrupa tanda tina hiji kaayan jalma anu ditalian dina tangkal lantaran ngalakukeun hiji kasalahan. Ieu katitén dina cutatan di handap. (7) ... Mun néwak bangsat tara ngarusiahkeun ka batur, ku sorangan baé di katukangkeun leungeunn, atawa
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. GT-18:213/3 Urang leuweung 2. GT-18:213/3 Urang leuweung 3. GT-18:215/2 Lembur singkur 4. GT-18:216/4 Ngali 411 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) (7) dicangcang dina tangkal arba gedé kawas nu disalib. ieu kontéks nya éta jalma-jalma (gorombolan) anu anus ok nyumput di leuweung. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Hiji waktu keur usumna urang leuweung nu ngaranjah ka lembur- lembur, wanci Isa harita téh, burudul gorombolan ti kebon Sukri, dor-dor ngajedoran imah Sukri... Lembur singkur dina ieu kontéks lain mangrupa hiji tempat anu jauh tina karaméan, tapi mangrupa tanda tina dipopohokeunna hiji hal anu goréng, diganti ku cara mukir anyar anu leuwih hadé. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Balik ti Mekah ngaran Sukri dikubur di lembur singkur, nu aya ngan Haji Sukur... Ngali nyitrakeun sacara langsung kana kuburan. Sabab anu rék dikali nya éta kuburan keur Alm. Mama Haji. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Jung geura ngalayad. Bapa mah rék ngali.
412 2. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-18 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, barang, jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.99 Analisis Unsur Indéks GT-18 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-18:209/1 (2) (3) (4) (5) Jiga monyét Gejala fisik Dina ieu kontéks, jiga monyét mangrupa indéksikal tina beungeut anu méhong lantaran beungeut anu dihideungan harangasu ku Pa Sukri. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-18:210/2 Sarung hideung Barang ... Pék diméhongan ku harangasu, blég jiga monyét mandahna. Sarung hideung anu dipaké ku Pa Sukri dina ieu kontéks mangrupa indéksikal tina kaayaan manéhna anu keur nyumput ngadodoho bangsat wanci peuting. Pangna kitu, sangkan teu katingali ku nu keur didodoho. Ieu katitén dina cutatan di handap. Peuting ét aAmbu Sukri teu nyahoeun yén salakina ti wanci isa candekul di kebon nu harieum ku rungkun bari diharudum ku sarung hideung... 3. GT-18:213/2 Tuur Gejala fisik Tuur nyoroncod angrupa tanda ngoroncod gejala fisik lantaran ayana kasieun, dina ieu kontéks kaalaman ku Mang Muhtar anu dicarékan ku Sukri. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 4. GT-18:214/2 Beungeut pias 4. GT-18:214/2 Beungeut pias 5. GT-18:214/1 Sora bedil 6. GT-18:216/4 Ngawadahan béas kana baskom 7. GT-18:216/5 Sora iteuk Tipe (4) Sora Réngkak paripolah Sora 413 Interprétasi (5) ... Mang Muhtar teu némbalan kalah ngeleper hareupeun hawu, tuurna mungguh nyoroncod... mangrupa balukar tina rasa sieun Sukri anu keur nyumput di para masjid sabab sieun dibedil ku gorombolan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Sukri keur nyempod di para masjid, istigfar sababaraha balikan, beungeutna pias, awakna ngadégdég siga nu nirisan... Sora bedil anu kadéngé dina ieu kontéks asalna tina sora bedil gorombolan nu ngabedil ngararat balong néangan Sukri. Ieu katitén dina cutatan di handap. Teu kungsi lila kadéngé sora bedil didérédédkeun nyapu balong sakurilingna. Ngawadahan béas kana baskom mangsa aya nu kapapaitan, nandakeun yén rék aya anu ngalayad bari nyambungan, saperti anu dilakukeun ku Kuring dina ieu kontéks carita basa Mama Haji ngantunkeun. Ieu katitén dina cutatan di handap. Kuring ngawadahan béas kana baskom, léos indit bareng jeung batur nu sarua rék ngalayad. Sora iteuk anu biasana kadéngé nandakeun yén aya Mama Haji nu ngahudangkeun solat subuh. Ieu katitén dina cutatan di handap.
414 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) Matak dédéngéeun, iteukna diketruk-ketruk kana jajalaneun... truk... truk... truk... c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-18 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.100 Analisis Unsur Simbol GT-18 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (3) 1. GT-18:215/2 Tanah suci (2) (4) Tanah suci/Mekah mangrupa simbol sampurnana rukun Islam, jalma nu ka tanah suci jadi haji. 4.2.18.3 Analisis Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Ajén sosial anu aya dina carpon GT-18, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.101 Data Ajén Sosial GT-18 No. Kode Data Data (1) 1. GT-18:208/2 Mun teu sepor sok (2) (3) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) Katerangan (8) 2. GT-18:214/2 3. GT-18:214/2 Ngadu'a sangkan salamet 2. GT-18:214/2 3. GT-18:214/2 Ngadu'a sangkan salamet
4. GT-18:215/2 Munggah haji 5. GT-18:215/2 Bageur jeung akuan
415 No. Kode Data Data (1) 6. GT-18:215/2 Nyieun masjid 7. GT-18:215/2 Sukuran 8. GT-18:215/2 Sholawat sarébu (2) (3) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) Katerangan (8) kali 9. GT-18:215/4 Khusnul khotimah
Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran, hiji ajén moral, jeung dalapan ajén kaagamaan. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén kaéndahan. 1) Ajén Bebeneran Data GT-18:208/2 ngébréhkeun ayana ajén bebeneran ngeunaan kabiasaan leumpang isuk-isuk, anu ku palaku disebut sepor (tina sport; olahraga). Ieu hal geus jadi kabiasaan palaku Mama Haji, nepi ka lamun teu leumpang isuk-isuk téh sok nyareri awak. 2) Ajén Moral Ajén moral aya dina data GT-18:215/2 anu ngébréhkeun ngeunaan sipat bageur jeung akuanna Sukri sanggeus jadi Mama Haji Sukur. 3) Ajén Kaagamaan Ajén kaagamaan nyampak dina dua data GT-18:214/2 anu ngébréhkeun ngeunaan jalma anu ngan ménta tulung ngan ka Alloh. Ieu hal diwakilan ku palaku Sukri basa keur nyumput ti para gorombolan di para masjid. Harita Sukri ngan bisa istigfar jeung ménta sangkan manéhna jeung kulawarga ogé pangebonna disalametkeun. Lima data GT-18:215/2 ngéréhkeun kahadéan-kahadéan Mama Haji Sukur, ti mimiti munggah haji, bageur jeung akuan ka sasaha, nyieun masjid, nepi ka ngayakeun sukuran unggal malem juma'ah, jeung maca sholawat sarébu balikan. Dina GT-18:215/4, ngébréhkeun kaayaan Mama Haji anu maot kalawan khusnul khotimah.
416 b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon GT-18, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.102 Data Ajén Budaya GT-18 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 1. GT-18:208/3 Sukri anu wanian 2. GT-18:208/1 Sepor tos sholat (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) 3. GT-18:211/5 Pabinihan Sukri panglegana Istigfar 3. GT-18:211/5 Pabinihan Sukri panglegana Istigfar 4. GT-18:214/2 5. GT-18:215/2 Alhamdulillah 6. GT-18:215/2 Munggah haji 7. GT-18:215/2 Sukri jadi jalma bageur
8. GT-18:216/4 Ngajak solat subuh 9. GT-18:216/4 Ngalayad
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya hiji ajén téori, hiji ajén ékonomi, tilu ajén agama, hiji ajén kawasa, jeung dua ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon patali jeung kaséhatan. Mama Haji anu getol leuleumpangan sanggeus sholat subuh, ku manéhna disebut yén éta téh olah raga. Ieu hal katitén dina data GT-18:208/1. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi aya dina data GT-18:211/5 anu ngagambarkeun legana pabinihan Sukri. Pangna miboga ajén ékonomi, geus bisa kasawang yén upamana Sukri boga pabinihan anu disebut panglegana di antara pabinihan-pabinihan batur-batur salemburna, hartina sacara status sosial
ékonomi, Sukri mangrupa jalma anu boga sawah panglegana. Ieu hal jadi salah sahiji indicator hiji jalma mikawanoh ajén ékonomi. 3) Ajén Agama Data anu miboga ajén agama nya éta GT-18:214/2, anu ngébréhkeun kaayaan sumerah Sukri basa keur nyumput. Dina dua data GT-18:215/2, ngébréhkeun Sukri anu jadi jelema bageur sanggeus balik munggah haji. Data séjénna nya éta GT-18:216/4 anu ngébréhkeun niat hadé Mama Haji anu unggal isuk ngahudangkeun urang lembur ku cara ngetruk-ngetruk iteukna kana jajalaneun. 4) Ajén Solidaritas Ajén-ajén solidaritas dina ieu carpon nya éta nyampak dina data GT-18:215/2 anu ngébréhkeun parobahan sikep jeung sipat Sukri tina anu asalna Bengal jadi jalma bageur anu akuan ka sasaha. Data GT-18:216/4 ngébréhkeun ayana solidaritas di masarakat pilemburan, upama aya nu maot ilaharna sok ngalayad bari nyambungan ku béas. 4.2.19 "Tatangga" (GT-19) 4.2.19.1 Struktur Carita GT-19 a. Téma Téma carpon GT-19 nya éta kaadilan sosial, ieu téma nyoko kana gambaran status sosial palaku anu aya dina ieu carpon. Palaku Érni anu beunghar, pinter, jeung gawé di hiji pausahaan natangga jeung Éma, pamajikan Aming anu ngan jadi ibu rumah tangga sabab teu boga atikan anu luhur bari asalna ti lembur. Kaayaan anu kontras saperti di luhur mangrupa anggapan palaku Éma kana kahirupan Érni anu ngan dicipta-cipta jeung dipapantes ku manéhna. Sacara sosial, dina ieu carpon jalma anu boga gelar jeung kalungguhan dina pagawéan dianggap boga status sosial anu luhur. Tina ieu carpon, pangarang miharep anu beunghar bisa inget ka nu kurang mampuh. Beunghar dina ieu kontéks kawilang jembar, lantaran 417
418 patali jeung beunghar élmu ogé beunghar kapribadian sarta jiwa sosial dina dirina. Sedengkeun kontéks kurang mampuh nyoko kana suwungna pangabisa atawa élmu pangaweruh anu dipibanda ku hiji jalma. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, carpon GT-19 kaasup kana galur maju/mérélé. Pangna kitu, lantaran dina ieu carpon pangarang ngébréhkeun susunan galur sacara sistematis ti mimiti, tengah, nepi ka tungtung carita. Carita dimimitian ku palaku kuring anu keur nyérangkeun buruan imah Bu Érni bari ngalamun ngeunaan manéhna anu ngarasa teu boga pangarti jeung kahayang manéhna nganjang ka imah Bu Érni (A). Galur maju kana kaayaan kuring anu ngawangkong jeung salakina ngeunaan Bu Érni (B). Kalawan idin salakina, kuring nganjang ka imah Bu Érni (C). Di imah Bu Érni, kuring ngarasa yén pamadeganna salila ieu ngeunaan kaayaan Bu Érni téh nyalahan (D). Carita dipungkas ku balik deuina kuring ka imah, bari bisa nyindekkeun yén sipat jeung paripolah hiji jalma teu saukur katingali tina gelar atawa kaayaan luarna wungkul, tapi tina kapribadianana. Upama dipolakeun, wangun galur carpon dumasar runtuyan waktuna bisa katitén saperti ieu di handap. A ---------- B ---------- C ---------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Kuring anu sibuk kana persepsina kana rupa-rupa kaayaan tatanggana.
(c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanna, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku kuring anu nganjang ka imahna Bu Érni boga pamadegan ngeunaan kaayaan jalma anu ku manéhna dianggap béda sacara sosial. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur pemikiran. Ieu galur patali jeung eusi carita anu karandapan ku palaku utama kuring. Eusi-eusi pamikiran jeung persepsi kana kaayaan sosial diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. Kaasup cara mikir kuring anu basajan jeung pola pikir Érni anu kompléks. 2) Palaku Dina carpon GT-19, aya 13 urang palaku, nya éta Bu Érni (GT- 19:217/3), Kuring/Éma (GT-19:217/4), Aming (GT-19:219/3), Cep Edwin (GT-19:218/2), Barudak (GT-19:219/6), Si Munah (GT-19:221/5), Mang Sukri (GT-19:221/5), Pa Kapala (GT-19:223/5), Salaki Érni (GT-19:223/5), Wiwin (GT-19:224/1), Tince (GT-19:224/4), Elly (GT-19:224/4), jeung Tika (GT-19:224/4). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Bu Érni (GT-19:217/3) jeung Kuring/Éma (GT-19:217/4) mangrupa palaku utama. Anu kaasup kana palaku tambahanna nya éta Aming (GT-19:219/3), Cep Edwin (GT- 19:218/2), Barudak (GT-19:219/6), Si Munah (GT-19:221/5), Mang Sukri (GT-19:221/5), Pa Kapala (GT-19:223/5), Salaki Érni (GT-19:223/5), Wiwin (GT-19:224/1), Tince (GT-19:224/4), Elly (GT-19:224/4), jeung Tika (GT-19:224/4). 419
420 (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanna, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Bu Érni, Kuring, jeung Aming. Sedengkeun anu kaasup kana palaku-palaku antagonis Wiwin, Tince, Elly, jeung Tika anu mangrupa palaku-palaku anu miboga sipat goréng. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya hiji urang palaku anu miboga watek basajan jeung dua urang palaku anu watekna kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta Aming, salaki Éma. Palaku anu watekna kompléks nya éta kuring jeung Bu Érni. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Bu Érni, kuring, jeung Aming. mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun Cep Edwin, Barudak, Si Munah, Mang Sukri, Pa Kapala, Salaki Érni, Wiwin, Tince, Elly, jeung Tika kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.103 Data Latar GT-19 Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 1. GT-19:217/1 Natangga 2. GT-19:217/3 (2) Sataun (7) (4) (5)
Latar No. Kode Data Data Tpt. Wkt. Sos. (1) 3. GT-19:219/4 Rohangan paranti (2) (7) (4) (5) (6) dahar Tabuh tilu soré Tempat saré barudak 4. GT-19:219/6 5. GT-19:219/6 6. GT-19:219/7 Rohangan tamu 7. GT-19:220/4 Kahirupan di lembur 8. GT-19:222/4 9. GT-19:223/5 Ciamis 10. GT-19:224/1 Universitas Pacabakan Pasosoré
11. GT-19:224/6 Kahirupan Érni salaku wanita karir
12. GT
19:225/3 Dapur
(a) Tempat Aya genep latar tempat dina carpon GT-19 ieu, nya éta GT-19:219/4 anu mangrupa tempat kuring maturan salakina dahar di rohangan paranti dahar. Data GT-19:219/6 nétélakeun tempat saré barudak, dina data GT- 19:219/7 ngébréhkeun latar rohangan tamu tempat kuring ngalamun. Latar GT-19:223/5 nya éta tempat salakina gawé di Ciamis. Data GT-19:224/1 nya éta tempat Bu Érni jeung Wiwin pada-pada kuliah di Universitas Pacabakan. Latar GT-19:225/3 nya éta tempat kuring ngaléos ka dapur rékneundeun piring urut urab. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima nya éta, GT-19:217/3 mangrupa lilana waktuna kuring jadi tatangga Bu Érni. Data GT-19:219/6 nya éta waktu basa salaki kuring balik gawé.Latar GT-19:222/4nya éta waktu kuring nganjang ka imahna Bu Érni. 421
422 (c) Sosial Aya tilu latar sosial dina ieu carpon, nya éta GT-19:217/1, GT- 19:220/4, jeung GT-19:224/6. Data GT-19:217/1 mangrupa tradisi sosial dina kahirupan sapopoé. Data GT-19:220/4 mangrupa gambaran kahirupan di lembur anu basajan. Pangarang ngébréhkeun gambaran rumah tangga di lembur anu ilaharna salaku patani. Béda jeung kahirupan rumah tanga di kota, anu salaki jeung pamajikanna loba anu digarawé, nepi ka heureutna waktu panggih jeung kulawarga. Saperti dina data GT-19:224/6 anu ngébréhkeun kahirupan Bu Érni salaku wanita karir. 4.2.19.2 Unsur Semiotik GT-19 Unsur semiotik anu aya dina carpon GT-19 ngawengku opat ikon jeung genep indéks. Teu kapanggih unsur simbol dina ieu carpon. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon GT-19 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.104 Analisis Unsur Ikon GT-19 No. Kode Data Réferent (1) 1. GT-19:217/4 Suwung ku (2) (3) élmu walurat ku pangabisa Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) Suwung ku élmu walurat ku pangabisa mangrupa tanda tina kurang pangarti jeung pangaweruh. Ieu katitén dina cutatan di handap. Enya, pimanaeun kuring mah wanoh jeung awéwé pantar Bu Érni? Rumasa sorangan mah suwung ku élmu walurat ku pangabisa...
No. Kode Data Réferent (1) 2. GT-19:223/2 Gering (2) (3) 3. GT-19:224/2 Ngasongkeun susuguh nu geus ngajagrag 4. GT-19:224/4 Luhur kuta gedé dunya 423 Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Gering dina ieu kontéks lain dilantarankeun ayana panyakit dina jero awak, ti lantaran aya rasa katugenah dina jero haté. Ieu katitén dina cutatan paguneman di handap. Interprétasi (7) "Na kasawat naon ibu téh? Abong nu atah anjang, dugi ka teu terang tatangga teu damang." ... "Ah henteu, mung ieu wé nuju teu genah rasa." ... Ngasongkeun susuguh nu geus ngajagrag sabenerna tanda komunikasi basa-basi minangka panyelang obrolan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Nyaritana ngarandeg, nyelang ngasongkeun susuguh nu ngajagrag ti tadi... Luhur kuta gedé dunya mangrupa tanda tina kaayan hiji jalma anu beunghar. Luhur kuta (makuta), miboga harti boga kalungguhan/jabatan, gedé dunya miboga harti beunghar.
424 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Lah, sadayana wé taya pisan nu hijieun. Pada-pada aradigung adiguna, rasa manéh boga kolot luhur kuta gedé dunya. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon GT-19 aya anu mangrupa indéks gejala alam jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.105 Analisis Unsur Indéks GT-19 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. GT-19:219/3 Resep (2) (3) ngalamun (4) Réngkak paripolah (5) Kuring jadi resep ngalamun lantaran mikiran jeung ngabandingkeun awéwé kampung anu teu miboga atikan jeung awéwé kota anu atikanna luhur. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. GT-19:219/4 Nangkarakkeu n piring Réngkak paripolah "Ti iraha Ema sok resep ngalamun?" Nangkarakkeun piring anu nangkub dina luhur méja, mangrupa tanda tina rék dahar. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data Réferent Tipe (1) (2) (3) (4) 3. GT-19:221/1 Tara ningali datang jeung mulangna srangéngé Réngkak paripolah 4. GT-19:221/4 Andalemi Réngkak paripolah 5. GT-19:221/4 Resep tatanya Réngkak paripolah 425 Interprétasi (5) ... Awak nguniang muru rohangan paranti dahar, dituturkeun ku Kang Aming. Leungeun hiding nangkarakkeun piring nu tadi dipasang nangkub. Tara ningali datang jeung mulangna srangéngé sabab sapopoé di imah waé, tara kaluar. Tara ningali datang jeung mulangna srangéngé Sedeng kuring? Unggal poé ngan ngotok ngowo jero imah. Sakapeung mah tara-tara acan nyaksén datang jeung mulangna srangéngé. Andalemi mangrupa sikep anu sabenerna kudu dipiboga ku awéwé. Lantaran kodrat awéwé kudu tarapti, mandiri, jeung teu réwél.Ieu katitén dina cutatan di handap. Sakapeung, cenah kuring téh kudu jadi awéwé andalemi, tong réwél. Resep tatanya miboga tujuan sangkan leuwih ngaraketkeun tali silaturahmi jeung sangkan leuwih bisa mekarkeun wawasan atawa pangaweruh. Ieu katitén dina cutatan di handap.
426 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) 6. GT-19:222/6 Cangra Gejala alam Sakapeung, cenah ari jadi awéwé kudu resep tatanya, nambah kanyaho, ulah kuuleun,sumuhun dawuh. Langit anu cangra dina ieu kontéks dijadikeun tanda rék aya sémah anu biasana tara nganjang. Ieu katitén dina cutatan di handap. "Uluuuuh.. Bu Aming. Panginten atuh mani cangra kieu, da badé sumping tamu." 4.2.19.3 Analisis Ajén-inajén Sosial Budaya a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.106 Data Ajén Sosial GT-19 No. Kode Data Data Ajén Sosial Katerangan (1) 1. GT-19:218/3 Atikan jeung kalungguhan (2) (3) Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) (8) 2. GT-19:221/1 Pamajikan cicing di imah 2. GT-19:221/1 Pamajikan cicing di imah 3. GT-19:221/4 Awéwé kudu andalemi 3. GT-19:221/4 Awéwé kudu andalemi
427 Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén aya hiji data anu ngandung ajén bebeneran, hiji ajén moral, jeung opat ajén kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina data GT-19:221/4 patali jeung aturan étika wanoja Sunda anu andelemi. Salaku awéwé, geus sakuduna sagalana hadé tata jeung hadé basa, lungguh tur bisa ngurus diri jeung kulawarga. Ieu hal dianggap nyusahkeun ku palaku kuring lantaran ngarasa teu bébas. 2) Ajén Moral Ajén moral aya dina data GT-19:218/3 anu ngébréhkeun hubungan atikan jeung kalungguhan di masarakat, anu mingkin luhur atikan hiji jalma, mingkin dianggap luhur ogé status sosialna. Dina data GT-19:221/1 nétélakeun peran jeung fungsi wanoja salaku indung jeung salaku pamajikan anu boga kawajiban ngurus imah jeung anak. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya opat belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.107 Data Ajén Budaya GT-19 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) (3) 1. GT-19:217/1 Natangga 2. GT-19:219/7 Ngalamun teu (2) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9)
(10) matak olok duit 3. GT-19:220/2 Sarjana 4. GT-19:220/2 Gedé dunya 5. GT-19:221/4 Awéwé kudu andalemi
6. GT
19:221/4 Awéwé kudu reseptatanya
428 No. Kode Data Data Ajén Budaya Katerangan (1) 7. GT-19:222/2 Salaki ngarti kana (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) kahayang pamajikan 8. GT-19:222/3 Pamajikan tuhu ka salaki 8. GT-19:222/3 Pamajikan tuhu ka salaki Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén aya tilu ajén téori, dua ajén ékonomi, jeung genep ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ajén seni, agama, jeung kawasa. 1) Ajén Téori Ajén téori dina ieu carpon aya dina dua data GT-19:221/4 jeung GT-19:220/2. Dua data GT-19:221/4 ngébréhkeun étika jeung aturan tatakrama awéwé anu kudu bisa tatanya sangkan loba kabisa tapi tetep andalemi. Dina data GT-19:220/2 ngébréhkeun ayana data atikan dina gambaran salakina kuring anu boga gelar sarjana. Gelar Strata-1 dina ieu carpon miboga kalungguhan anu luhur. Ieu hal patali jeung mangsa ieu carpon ditulis. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi dina ieu carpon aya dina data GT-19:219/7 jeung GT-19:220/2. Data GT-19:219/7 ngagambarkeun yén sagala hal butuh duit, iwal ngalamun anu gratis. Ceuk pamikiran heureut palaku kuring, ngalamun teu matak ngarugikeun sasaha. Jadi, ayana duit salaku tolak ukur keur ngajén hiji hal anu aya patalina jeung untung sarta rugi, bisa ditétélakeun yén duit miboga kalungguhan anu kacida penting keur lumangsungna kahirupan. 3) Ajén Solidaritas Data GT-19:217/1, GT-19:222/2, jeung GT-19:222/3 ngébréhkeun ayana ajén solidaritas dina ieu carpon. Palaku kuring anu hayang natangga
429 jeung Bu Érni lantaran dianggap pinter jeung siga anu alus budi mangrupa gambaran kalungguhan hiji jalma di masarakat, salian ti salaku mahluk individu anu miboga galur hirup jeung kahirupan sorangan, tapi ogé salaku mahluk sosial, anu salila hirupna teu bisa sorangan jeung nyorangan. Éta hal aya dina data GT-19:217/1. Konsép solidaritas séjén témbong dina data GT-19:222/2, anu ngébréhkeun ayana rasa nyaah salaki jeung sipatna anu surti kana kahayang pamajikan. Palaku Aming, anu ngaraskeun kana kakesel pamajikanna ngotok ngowo di imah ngarasa perlu ngajarkeun cara sosialisasi jeung masarakat sabudeureunna. Dina data GT-19:222/3 ngébréhkeun kanyaah jeung kasatiaan pamajikan ka salaki. Kuring kakara wani nganjang ka Bu Érni sanggeus diidinan ku salakina. 4.2.20 "Aki Sasmita" (SKKS-01) 4.2.20.1 Struktur Carita SKKS-01 a. Téma Téma carpon SKKS-01 nya éta kadaulatan rakyat atawa téma ngeunaan perjoangan rahayat ngalawan sikep otoriter parapamingpin. Ieu tema katitén tina eusi carita nu ngagambarkeun perjoangan rahayat ka pangusaha jeung wakil rahayat salaku tamengna. Rahayat satékah polah merjoangkeun hakna kana jangji ti pangusaha nu can kénéh ditedunan nya éta pembayaran sésa tanah nu can dilunasan. Sikep pangusaha matak ngarugikeun masarakat. Tanah nu mangrupa tempat néangan pakasaban sapopoéna dibeuli paksa ku pangusaha, bari jeung teu dilunasan langsung. Rahayat merjoangkeun hakna nepika lilana 10 taun. Ieu dii handap mangrupa cutatan nu ngagambarkeun perjoangan rahayat salila sapuluh taun. "... Ceuk abdi maenya, kira-kira waé sapuluh taun katukang disaruakeun sareng ayeuna..." (17/1) Tina téma nu diébréhkeun pangarang miharep sangkan pangusaha,wakil rahayat jeung rahayat sauyunan babarengan ngokolakeun
430 nagara keur kapentingan balarea,lain kapentingan golongan. Tapi nu kajadian pangusaha jeung wakil rahayat ngan sakur ngabibita, méré jangji-jangji teu dibarengan ku bukti. Antukna rahayat leutik mingkin sangsara. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar runtuyan waktu ieu carpon kaasup kana galur mundur (flash back), nya eta galur anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Aki Sasmita anu peuting harita keur ngalamun, dina lamunana pinuh ku rupa-rupa carita nu geus kalarung. Carita dimimitian ku gambaran palaku "Aki Sasmita" nu hayang geura nyaho kumaha kaputusan ngeunaan tanah anu keur jadi pacengkadan. Galur bras kana sabab musabab tanah rahayat rek dibeuli ku pangusaha ti kota. Carita maju kana perjoangan rahayat anu hakna can dilunasan, nepika ahirna bras deui ka peuting ayeuna nu bakal dipatotoskeun kumaha hasilna. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katiten saperti di handap. D1 mangrupa mangsa peuting ayeuna basa Aki Sasmita ngalamun. A, B jeung C mangrupa waktu lumangsungna kajadian- kajadian nu kaalaman ku Aki Sasmita saméméh jeung sanggeus datangna pangusaha ti kota. D2 mangrupa waktu perjoangan rahayat nungtut hakna ka pangusaha jeung wakil rahayat.E mangrupa ahir carita nu ngagambarkeun kuciwana Aki Sasmita kana hasil kaputusan nu kudu ditarima. D1 ----------- A ----------- B ----------- C ---------- D2 ----------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diebrehkeun ku cara
nembongkeun saurang palaku Aki Sasmita anu ngalaman rupa-rupa pasualan hirup ti mangsa ka mangsa. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kriteria kepadatana, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diebrehkeun ku palaku utamana sacara langsung. Kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan nu dalit jeung inti carita. Palaku Aki Sasmita nu ngimpleng ka tukang kana kajadian saméméh jeung sanggeus datangna pangusaha ti kota, perjoangan rahayat nu nungtut hakna ka pangusaha, jeung hasil kaputusan nu matak nguciwakeun keur Aki Sasmita ogé rahayat mangrupa kajadian anu raket patalina. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita nu karandapan ku palaku utama Aki Sasmita. Kajadian-kajadian nu tumiba ka Aki Sasmita ti mimiti ngimpleng ka mangsa kamari nepika mangsa kiwari diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon SKKS-01, aya 14 urang nya eta Aki Sasmita (SKKS- 01:9/1), pamajikan Aki Sasmita (SKKS-01:9/2), barudak ngora (SKKS- 01:9/4), Samudi (SKKS-01:10/1), Insinyur Pertanian (SKKS-01:11/1), Pak Kuwu (SKKS-01:11/2), Jang Karsa (SKKS-01:11/4), Pa Endang Udin (SKKS-01:11/4), pamajikan Endang (SKKS-01:11/6), indung jang Karsa (SKKS-01:12/1), wakil rahayat (SKKS-01:12/1), wakil pangusaha(SKKS- 01:13/4), Jang Kadar (SKKS-01:15/8), jeung buta héjo (SKKS-01:12/2). Dalapan urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana lima urang palaku ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. 431
432 (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanna, Aki Sasmita mangrupa palaku utama. Tilu belas palaku sejenna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama nya eta (SKKS-01:10/1), (SKKS-01:11/1), (SKKS-01:11/2), (SKKS-01:11/4), jeung (SKKS-01:13/4). Sedengkeun para palaku anu ngan salaku panglengkep carita atawa ngarojong carita kalawan teu langsung nya éta (SKKS-01:9/2), (SKKS-01:9/4), (SKKS- 01:11/6), (SKKS-01:12/1), (SKKS-01:12/1), (SKKS-01:15/8), jeung (SKKS-01:12/2). (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanana, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Aki Sasmita, pamajikanana, barudak ngora, Samudi, jang Karsa, Pa Endang Udin, pamajikan Endang, indung Jang Karsa, jeung wakil rahayat. Sedengkeun nu kaasup kana palaku-palaku antagonis nya éta Pa Kuwu, gegedén, konglomerat, jeung buta héjo. Palaku Aki Sasmita mangrupa palaku protagonis lantaran digambarkeun miboga sipat nu hadé, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Kahadéan-kahadéan Aki Sasmita bisa katitén dina sawatara cutatan ieu di handap. "Apa mah teu hayang boga anak beurat beunghar tina duit nu teu kakesangan, hayang soteh boga anak jujur anu pangger iman, henteu mentingkeun diri sorangan jeung salawasna ngaragap angen batur," pokna. (12/5) "... Ulah unggut kalinduan dina kajujuran. Keun baé batur beunghar, urang henteu ge, ari kudu pecat iman mah. Ajak pamajikan kana hirup beresih."(12/6) "Keun baé, entong sok kacemekan ku barang saeutik. Urang geus kudu nganuhunkeun kana ni'mat anu geus dipasihkeun ku Anjeunna. Tanah sakitu mah keun bae atuh. Batur mah ngawakafkeun tanah nepi ka hektaran. Ari urang, keun atuh aya
433 wae milik urang rawatan, henteu mah nyanggakeun ka Nu Kagungan."(15/2) Tina sawatara cutatan diluhur bisa katiten yen Aki Sasmita miboga sipat nu hadé, pengkuh kana iman, jujur, tur wijaksana. Salian ti Aki Sasmita, palaku protagonis liana nya eta Samudi, manéhna mangrupa jalma nu teu kumeok méméh dipacok, terus usaha merjoangkeun tanah rahayat. "Ayeuna mah jaman réformasi, Ki, teu kudu sieun. Urang kabeh bisa ngadoni ka Wakil Rahayat, yen tanah urang can dibayar lunas ku nu meuli."(14/1) Palaku protagonis lianna nu miboga sipat hadé nya éta jang Karsa jeung Pa Endang Udin. Manéhna duaan nepi ka dibérok lantaran terus nungtut merjoangkeun hak rahayat. ... Tapi basa dikerewed,disebut pangwangunan, sarerea ngeleper... (11/4) jang Karsa jeung Pa Endang Udin ngahalang-halang subversive, Salian palaku protagonis, dina ieu carpon aya ogé palaku antagonis, nya eta Pa Kuwu, Insinyur Pertanian, wakil pangusaha, jeung buta héjo. Najan teu dicaritakeun sacara jelas sipat antagonis Pa Kuwu, Insinyur, jeung gegedén tapi bisa katilik tina sikepna nu ngarojong ka pangusaha pikeun ngawangun lapangan golf nu saenyana éta tanah rahayat the mangrupa ladang sapopoé pakasaban rahayat. "...Pa Kuwu ngajakan ngariung ka sakumna urang lembur. Cenah tanah maranehna rék dibeuli."(11/2) ... tapi wawakil pangusaha tea unggal ditagih duit sesana, cukup ku engké gé tangtos diwartosan... (13/4) Lantaran palaku-palaku sejen ngan saliwat-saliwat disebutkeunna, teu kapaluruh protagonis jeung antagonisna.
434 (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon aya lima urang palaku nu miboga watek basajan, sedengkeun taya palaku nu watekna kompleks. Palaku nu miboga watek basajan nya eta Aki Sasmita, pamajikanana, Samudi, Jang Karsa, jeung Pa Endang Udin. Sanajan Aki Sasmita kaasup kana palaku utama, tetela watekna mah basajan jeung statis. Ieu katiten tina mimiti dibukana carita nu ngagambarkeun sikep Aki Sasmita nu tenang, wijaksana nepi ka ahir carita. Palaku wawakil pangusaha miboga watek nu goréng, sabab milu ngarojong kana pangwangunan eta lapangan nu can bérés dilunasan ka rahayat. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Aki Sasmita, pamajikana, Samudi, Jang Karsa, Pa Endang Udin mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun barudak ngora, Insinyur Pertanian, Pa Kuwu, pamajikan Endang, indung Jang Karsa jeung buta héjo kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.108 Data Latar SKKS-01 No (1) 1. 2. 3. 4. Kode Data (2) SKKS-01:9/1 SKKS-01:9/1 SKKS-01:9/5 SKKS-01:9/5 Data (3) Dina Korsi Désa Lapangan Golf Désa Heulangruyuk Latar Tpt. Wkt. (5) (4)
Sos. (6)
435 No Kode Data (1) 5. (2) SKKS-01:9/5 6. SKKS-01:9/5 7. 8. SKKS-01:10/2 SKKS-01:10/4 9. SKKS-01:11/1 10. SKKS-01:11/2 11. SKKS-01:11/4 12. SKKS-01:11/4 13. SKKS-01:11/6 14. SKKS-01:12/1 15. SKKS-01:13/2 16. SKKS-01:13/2 17. SKKS-01:13/4 Data (3) Éra geus kolot Baretona jalma ngarti Ayeuna Ka kota Sapuluh taun ka tukang Saminggu Engkéna Di éta tempat rékréasi Ti dapur Ayeuna Heuleut sabulan Baréto Satengah taun Di tukangeun jaruji beusi Latar Tpt. Wkt. (5) (4)
Sos. (6)
18. SKKS
01:13/4
(a) Tempat Aya salapan latar tempat dina carpon SKKS-01 ieu, nya éta dina korsi (SKKS-01:9/1), désa (SKKS-01:9/1), lapangan golf (SKKS-01:9/5), Désa Heulangruyuk (SKKS-01:9/5), ka kota (SKKS-01:10/4), tempat rékréasi (SKKS-01:11/4), ti dapur (SKKS-01:11/6), tukangeun jaruji beusi (SKKS-01:13/4). (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya genep, nya éta ayeuna (SKKS- 01:10/2), sapuluh taun ka tukang (SKKS-01:11/1), saminggu (SKKS- 01:11/2), engkéna (SKKS-01:11/4), baréto (SKKS-01:13/2), jeung satengah taun (SKKS-01:13/4). Ayeuna jeung sapuluh taun ka tukang nya éta waktu nu nuduhkeun kaayaan alam harita nu masih kénéh seger. Saminggu nuduhkeun waktu sanggeus katatamuan insinyur ti kota. Engkena nuduhkeun waktu yen urang lembur bakal diajak gawé. Jeung
436 baréto mangrupa waktu nuduhkeun kaayaan tanah nu can dijieun tempat rékréasi. (c) Sosial Dumasar kana tabél diluhur, aya dua latar sosial dina ieu carpon. Éra geus kolot nya éta cara mikir nu nuduhkeun kaayaan Aki Sasmita nu geus kolot (SKKS-01:9/5) Aki Sasmita ngarumasakeun diri yén manéhna geus kolot kukituna manehna cukup ku ngadu'akeun ti tukang. Sedengkeun barétona jalma ngarti (SKKS-01:9/5) mangrupa cara mikir ogé ti sawangan masarakat nu miharep Aki Sasmita sangkan milu aub kana démonstrasi sabab Aki Sasmita barétona mangrupa jalma ngarti. 4.2.20.2 Unsur Semiotik SKKS-01 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-01 ngawengku dua ikon, tilu indéks, jeung opat simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-01 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.109 Analisis Unsur Ikon SKKS-01 No. Kode Data Réferent (1) 1. SKKS-01:14/3 Getas (2) (3) harupateun Tipe Img. Dgm. Mfr. (5) (4) (7) Interprétasi (8) Sagala hal kudi dipikiran kalawan asak meh teu kaduhung di ahir. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. "Kadé, Ujang, ulah getas harupateun, bisi kaduhung di ahir."
437 No. Kode Data Réferent (1) (3) 2. SKKS-01:15/16 Pacikrak ngalawan merak (2) Tipe Img. Dgm. Mfr. (5) (4) Interprétasi (7) Nuduhkeun rahayat moal bisa meunang ngalawan konglomerat. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. (8) "Paingan saur Aki, urang téh kawas pacikrak ngalawan merak". b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-01 aya anu mangrupa indéks gejala alam. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.110 Analisis Unsur Indéks SKKS-01 No. Kode Data Referent Tipe Interpretasi (1) 1. SKKS-01:9/1 (2) (3) Langit angkeub (4) Gejala alam (5) Langit angkeub mangrupa tanda tina kaayaan nuduhkeun rék hujan. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-01:9/1 Angina ngagelebug ngoyageun daun Gejala alam Langit angkeub, haleungheum pihujaneun... Biasana pihujaneun sok dibarengan ku angina. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Angin ngagelebug ngoyagkeun sagala daun. Aki Sasmita angger diuk...
438 No. Kode Data Referent Tipe Interpretasi (1) (4) 3. SKKS-01:10/2 Kalakay maruragan Gejala (2) (3) alam (5) Balukar tina angina nu gedé, kalakay milu maruragan. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Ayeuna mah lain ukur daun aroyag, kalakay ogé mimiti maruragan, da angin beuki rosa ngagelebugna... c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon SKKS-01 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.111 Analisis Unsur Simbol SKKS-01 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. SKKS-01:9/1 (2) (3) Langit (4) Bagian alam kasajagatan nu posisina aya di luhur bumi. Dina ieu carpon nuduhkeun yen langit angkeub nuduhkeun pihujaneun. Ieu katiten dina cutatan di handap. Langit angkeub, ngaheungheum pihujaneun... 2. SKKS-01:9/2 Jandela Bagian imah pikeun lawang asup hawa. Dina ieu carpon pamajikan Aki Sasmita nitah sangkan Aki Sasmita nutupan jandéla. Ieu katiten dina cutatan di handap. "Akang, sanés tutup jandela teh angin"
439 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (3) 3. SKKS-01:11/4 Gunung (2) (4) Mangrupa babagian eusi bumi anu wangunna gedé, biasana diwangun ku tatangkalan, atawa gunung kapur. Ieu katiten dina cutatan di handap. 4. SKKS-01:13/2 Tanah ... Gunung anu ngalingkung, pasir anu bulitsir, jeung jukut anu hejo lembok narik ati nu beunghar. Mangrupa bagian eusi bumi, gunana pikeun tempat ngawangun imah, melak rupa-rupa tatanen. Dina carpon ieu tanah mangrupa hal nu jadi matak pacengkadan antara rahayat jeung pangusaha lapangan golf. Ieu katiten dina cutatan di handap. Baréto gé kitu, abrul-abrulan nyaksian tanahna diurugan taneuh,terus dibuldoser... 4.2.20.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-01 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.112 Data Ajén Sosial SKKS-01 No (1) 1. 2. 3. Kode Data (2) SKKS-01:9/5 SKKS-01:10/4 SKKS-01:12/2 Data (3) Dipihormat Gunung ngalingkung, pasir bulitsir, jukut héjo ngalémbok Jadi jalma teu meunang sarakah Ajen Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (7) (4) (5) (6)
Kat.
(8)
440 No (1) 4. 5. 6. 7. Kode Data (2) SKKS-01:12/5 SKKS-01:12/6 SKKS-01:15/2 SKKS-01:16/7 Data (3) Teu mentingkeun diri sorangan Ajak pamajikan hirup beresih Nganuhunkeun kana ni'mat anu dipasihkeun ku Anjeunna Basa lemes dianggit soméah daréhdéh Ajen Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (7) (4) (5) (6)
Kat. (8) Dumasar kana tabél di luhur, katiten aya tilu ajen bebeneran, hiji ajen kaendahan, dua ajen moral, sarta hiji ajen agama. 1) Ajén Bebeneran Dina ajén bebeneran, data-data nu dipidangkeun raket patalina dina kahirupan sapopoe yen jalma teu meunang sarakah, teu mentingkeun diri sorangan, sarta kudu ngajak jalma kana hirup nu beresih. Tilu hal diluhur kacida pentingna dina ngajalankeun kahirupan sangkan leuwih hadé. Data SKKS-01:12/2 ngébréhkeun yén jalma sarakah lain jalma anu bener. Dina data SKKS-01:12/5, ngébréhkeun pamadegan sangkan teu mentingkeun diri sorangan. Data SKKS-01:12/6 ngébréhkeun kawajiban salaki pikeun ngajak pamajikan hirup beresih. 2) Ajén Kaéndahan Dina data SKKS-01:11/4 ngébréhkeun kaendahan alam nu kacida éndahna nu digambarkeun nya éta gunung ngalikung, pasir bulitsir, jukut héjo lémbok.
3) Ajén Moral Ajén moral nu aya dina data SKKS-01:9/5 nu ngébréhkeun yén Aki Sasmita mangrupa jalma nu dipihormat. Data liana nya éta SKKS-01:16/7 nu ngébréhkeun yén wakil rahayat teh éstu basa lemesna dianggit, soméah tur daréhdéh. 4) Ajén Kaagamaan Ajén agama aya dina data SKKS-01:15/2 nu mangrupa sikep réligius ti palaku utama nya éta Aki Sasmita nu nganuhunkeun kana ni'mat nu dipaparinkeun ku Gusti Nu Maha Agung. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya dalapan ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.113 Data Ajén Budaya SKKS-01 No Kode Data (1) 1. SKKS-01:10/3 (2) 2. SKKS-01:10/3 3. SKKS-01:11/2 4. SKKS-01:11/4 5. SKKS-01:12/1 6. SKKS-01:13/3 7. SKKS-01:12/1 Data (3) Ajén Sosial T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (7) (8) (9) Resik jeung subur Sagala nu dipelak teu burung jadi Tanah maranéhna rék dibeuli Ladang bisa dipaké meuli sawah ditempat séjén Lamun dibutuhkeun nagara Dadagangan Ngan bisa ngupahan Dibahanan payung hiji sewing
8. SKKS
01:17/14
441 Kat.
(10)
442 Dumasar kana tabél diluhur katitén aya dua ajen téori, tilu ajén ékonomi, hiji ajén kakawasaan, jeung dua ajén solidaritas. Dina ieu carpon teu kapanggih ayana ajén agama jeung ajén seni. 1) Ajén Téori Ajén téori nu kapanggih luyu jeung kaayaan alam di desa Heulangruyuk nu alamna resik jeung subur, nepi ka sagala rupa nu dipelak teu burung jadi (SKKS-01:10/3). 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi nyaritakeun ngeunaan pangolo ti pangusaha nu rék meuli tanah yen dina hasil duit tanah nu dijual téh bisa dibeulikeun deui kana sawah (SKKS-01:11/4) jeung bisa dipaké dadagangan (SKKS- 01:13/1). Najan ahirna nu dadagangan di sakuriling tempat rékréasi téh teu payu, sabab gegedén teu daraék barang beuli jajanan di luar tempat rékréasi. 3) Ajén Kawasa Data nu miboga ajén kawasa nya éta SKKS-01:12/1, nu ngébréhkeun yén milik pribadi upama dibutuhkeun ku nagara teu beunang dikorétkeun. Ieu hal nuduhkeun yén masarakat teu bisa kukumaha upama nagara boga kawasa, contona basa tanah rakyat dipénta keur kapentingan nagara. 4) Ajén Solidaritas Data nu miboga ajén solidaritas aya dua, nya éta SKKS-01:11/1 nu ngébréhkeun kajadian basa pamajikan Endang Udin, jeung indungna Jang Karsa ceurik balilihan ménta tulung ka Aki Sasmita sangkan nulungan Endang Udin, jeung Jang Karsa nu dikerewed. Tapi Aki Sasmita teu bisa kukumaha ngan bisa ngupahan. Data nu kadua nya éta SKKS-01:17/14 nu ngébréhkeun kahadéan ti pamajikan Aki Sasmita nu mahanan payung ka Jang Karsa, Jang Kadar, Samudi, jeung Endang Udin, sabab peuting harita hujan beuki gedé. Ieu hal nuduhkeun ajen solidaritas nu luhur sangkan nu sémah teu kahujanan.
4.2.21 "Surat Keur Ka Sawarga" (SKKS-02) 4.2.21.1 Struktur Carita SKKS-02 a. Téma Téma carpon SKKS-02 nya eta kamanusaan. Ieu tema nyoko kana gambaran hirup "abdi" nu éstu mikanyaah "abah" najan "abah" téh geus taya dikieuna, tapi papatah abah éstu nerap ka palaku "abdi" salila hirupna, nu ahirna éta papatah téh nganteurkeun kahirupan "abdi" kana kahirupan nu mandiri. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep sangkan nu jadi anak kudu mikanyaah kolot. Najan kolot geus tilar dunya, tapi piwuruk-piwurukna kudu pageuh dicekel sangkan hirupna leuwih nanjeur. Ieu di handap mangrupa cutatan nu ngagambarkeun éta téma "... Mugi-mugi abdi sareng barudak tiasa ngeunteung ka abah anu ngalakonan hirup di dunya téhestu ku kecap asal cekap..."(24/1) Ras emut ka barudak abdi téh, kapan parantos duaan nu dibantun ku abdi... (23/6) "Hirup mah sing gedé kanyaah. Kanyaah mah dibikeunan téh lain béak, kalah ngagedéan..." (23/7) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur mundur (flash-back), nya éta galur carita anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Andi anu harita keur ngalamun bari nyieun surat, dina lamunana pinuh ku carita nu geus kalarung. Carita dimimitian ku gambaran palaku abdi anu keur nginget-nginget mangsa manehna mimiti datang ka lembur abah (mitohana). Galur bras kana sabab-musabab manéhna bisa datang ka lembur abah ku cara panggih jeung pun lanceuk nya éta budakna abah. Carita maju kana pangalaman- 443
444 pangalaman abdi di lembur abah nu matak pikabetaheun. Tuluy carita dipungkas ku mangsa kiwari nu ngebrehkeun kahirupan abdi geus sagala cukup balukar tina nyekel pageuh piwuruk-piwuruk abah. D1 mangrupa mangsa peuting ayeuna basa abdi nulis surat. A mangruapa waktu abdi ti mimiti panggih jeung pun lanceuk, B mangrupa mangsa-mangsa "abah" méré gambaran ngeunaan kahirupan. C mangrupa waktu hirup di lembur abah. D2 mangrupa mangsa abah tilar dunya nepi ka mangsa abdi ngarorok tur mikanyaah putra-putra abah nepi ka mandiri. Sedengkeun E mangrupa mangsa kiwari basa abdi nulis surat keur abah nu di sawarga. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katiten saperti di handap. D1 ------------ A ---------- B ------------- C ------------ D2 -------------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kriteria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku abdi anu ngalaman rupa-rupa pangalaman hirup ti mangsa ka mangsa. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kriteria kepadatana, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diebrehkeun ku palaku utamana sacara langsung. Kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan nu dalit jeung inti carita. Palaku "abdi" nu ngimpleng ka tukang kana pangalaman saméméh jeung sanggeus tilarna "abah" nu mangrupa mitohana, mangrupa galur carita nu raket pisan patalina. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita nu karandapan ku palaku utama abdi.
Pangalaman- pangalaman nu karandapan ku abdi ka ti mimiti ngimpleng ka mangsa kamari nepika mangsa kiwari diebrehkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon SKKS-02, aya lima urang palaku nya éta Abdi (SKKS-02:19/1), Abah (SKKS-02:19/1), Ema (SKKS-02:23/7), pun lanceuk (SKKS-02:20/2), jeung putra abah nu aralit (SKKS-02:21/3). Tilu urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana ngan disebut ku palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonan. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanna, abdi jeung Abah mangrupa palaku utama. Dua palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama nya éta (SKKS-02:23/7). Sedengkeun para palaku anu ngan salaku panglengkep carita atawa ngarojong carita kalawan teu langsung nya éta (SKKS-02:20/2) jeung (SKKS-02:21/3). (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanana, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya eta abdi, pun lanceuk, Abah, Ema, jeung budak abah nu aralit. Sakabeh palaku dina ieu carpon mangrupa palaku protagonis lantaran digambarkeun miboga sipat nu hadé, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Kahadéan-kahadéan Abdi jeung abah bisa katiten tina cutatan ieu di handap. "... Ari parantos asak di ka abdikeun. Katampi pisan ku abdi téh lahir batin." (19/3) Ras emut ka barudak abdi téh, kapan parantos duaan nu dibantun ku abdi... (23/6) "Manga geura tuang endén, tuh aya goréng lauk emas, kénging ngala ti balong. Aya sambel, ieu aya lauk asin deuih. Tah éta mah écéng kénging ngala ti balong. Kieu tuang di kampung mah teu aya nu saé..."(21/2) 445
446 Dina cutatan di luhur katitén yén abdi miknyaah ka Abah, kitu Abah mikanyaah pisan ka abdi. Kanyaah Abah kagambar tina sikepna nu soméah ka abdi nu salaku minantuna, méré pangalaman-pangalaman di pilemburan nu matak pikaresepeun ka abdi, ogé sok mamatahan ka abdi nepi ka abdi jadi jalma bener. Kanyaah abdi ka kulawarga abah ogé kabukti basa abdi ngarorok budak abah nu aralit. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon sakabéh palaku miboga watek basajan, euweuh palaku anu miboga sipat kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta abah, abdi, jeung ema. Sanajan abdi palaku utama, tétéla watekna mah basajan jeung statis. Ieu katitén tina mimiti abdi panggih jeung abah, basa abah geus tilar dunya, watekna angger bageur mikanyaah ka abah. Ieu bisa katitén tina cutatan di handap ... Mugi-mugi abdi tiasa ngeunteung ka abah anu ngalakonan hirup di dunya téh estu ku kecap asal cekap... (24/2) Abdi salaku palaku anu watekna teu mekar kalawan dinamis, teu matak ngabalukarkeun statisna eusi carita. Ieu hal lantaran watek-watek para palaku anu basajan diébréhkeun dina eusi carita anu kompléks. Kajadian- kajadian anu kaalaman ku para palaku miboga hubungan anu dalit ngawangun hiji carita anu gembleng. Jadi, sanajan euweuh palaku anu kompléks tur dinamis, ieu carpon miboga carita anu alus. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, abdi, Abah, jeung Ema mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun pun lanceuk jeung budak abah nu aralit mangrupa palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita.
3) Latar Latar tempat, waktu, jeung sosial anu aya dina ieu carpon bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.114 Data Latar SKKS-02 No. (1) 1. Kode Data Data (3) SKKS-02:19/1 Dina hawu (2) Latar Tpt. Wkt. (4) (5) Sos. (6) Kahirupan basajan di kampung Ti huma SKKS-02:19/3 3. SKKS-02:19/4 Di pasir 4. SKKS-02:20/5 5. SKKS-02:20/4 Cipalebuh 6. SKKS-02:20/4 Di walungan 7. SKKS-02:21/4 Dina hiji dinten 8. 9. SKKS-02:22/1 Dinten sanes 10. SKKS-02:22/1 Cilauteureun 11. SKKS-02:22/1 12. SKKS-02:22/8 13. SKKS-02:22/8 Ka Bandung 14. SKKS-02:22/8 Rumah sakit Sakali-kalina 15. SKKS-02:22/9 2. SKKS-02:19/1 Jaman kapengker Santolo Taun-taun dipapay
(a) Tempat Aya sapuluh latar tempat dina carpon SKKS-02 ieu, nya eta di hawu (SKKS-02:19/1) anu mangrupa tempat di dapur paranti abah meuleum sampeu bari sideang, di kampung (SKKS-02:19/1) mangrupa lembur abah, ti huma (SKKS-02:19/3) mangrupa tempat abah melak sampeu, di pasir (SKKS- 02:19/3) mangrupa tempat abah melak sagala rupa anu bisa di tuang, Cipalebuh (SKKS-02:20/4) mangrupa walungan tempat mandi, di walungan (SKKS-02:20/4) tempat marandi urang lembur, Cilauteureun (SKKS-02:22/1) tempat abdi diajak ku abah ka laut, Santolo (SKKS-02:22/1) tempat abdi diajak abah ka basisir, ka Bandung (SKKS-02:22/8) tempat abdi dumuk sok 447
448 dianjangan ku abah, rumah sakit (SKKS-02:22/8) tempat waktu abah tatamba lantaran gering. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima, nya éta jaman baheula (SKKS- 02:20/5) waktu abah jeung ema mulih ka kalanggengan, dina hiji dinten (SKKS-02:21/4) waktu abdi diajak ku abah ka huma, dinten sanes (SKKS-02: 22/1) waktu abdi diajak ku abah ka laut, taun-taun dipapay (SKKS-02:22/8) mangsa abdi salila hirup rumah tangga jeung "pun lanceuk", sakali-kalina (SKKS-02:22/9) mangrupa mangsa abdi nganjangan deui ka lembur nalika abah répot. (c) Sosial Data SKKS-02:19/1 ngébréhkeun latar sosial masarakat pilemburan anu basajan, leubeut ku ajén-inajén ngeunaan kahirupan. 4.2.21.2 Unsur Semiotik SKKS-02 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-02 ngawengku dua ikon, genep indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-02 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.115 Analisis Unsur Ikon SKKS-02 No. (1) 1. Kode Data Réferent (2) (3) SKKS-02:23/5 Nabung dina diploma Tipe Img. Dgm. Mfr. (4) (6) (5) Interprétasi (7) Nabung dina diploma nyitrakeun yén palaku boga élmu hasil sakola diploma. Ieu katitén dina cutatan di handap.
449 No. (1) Kode Data (2) Réferent (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Interprétasi (7) 2. SKKS-02:20/3 Ombak sagedé gunung
"Abah, abdi mah teu acan tiasa nabung nanaon, panginten abdi mah nabung téh dina diploma baé..." Ombak anu sagedé gunung mangrupa gambaran tina ombak anu kacida gedé di Laut Kidul. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Na aya ombak mani tingsurungkuy sagedé-gedé gunung... b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-02 aya anu mangrupa indéks zat/barang, gejala fisik, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.116 Analisis Unsur Indéks SKKS-02 No. Kode Data (1) 1. Réferent (3) (2) SKKS-02:19/3 Nya seungit sareng pulen Tipe (4) Zat atawa barang Interprétasi (5) Lantaran sampeu téh dibeuleum dina hawu maké keretas, ku kituna ngajadikeun sampeu seungit jeung pulen. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Beuleum sampeu anu seungit sareng pulen, tadi siang ditatanggung ku Abah ti huma.
450 No. Kode Data (1) 2. Réferent (3) SKKS-02:20/1 Hanaang (2) Tipe (4) Gejala fisik 3. SKKS-02:20/6 Tara aya nu Aktualisasi nyebat kampung 4. SKKS-02:20/4 Batu Barang 5. SKKS-02:21/3 Neda ngalimed Rengkak paripolah 6. SKKS-02:21/4 Giak Rengkak paripolah Interprétasi (5) Kaayaan di basisir anu panas ngabalukarkeun abah ngarasa hanaang. Ieu katiten dina cutatan di handap. ... Panasna basisir henteu ditolih, salira hanaang ditahan-tahan... Ku sabab Bandung mah kota, tara aya nu nyebut kampung. Ieu katiten dina cutatan di handap. Tara aya nu nyebat kampung ka Bandung mah, sadayana oge ngebatna teh upami hanteu kota nya dayeuh Bandung. Sabab di walungan taya rohangan pikeun mandi nu buni, ahirna abdi nyusud walungan néangan batu gedé keur nyumput. Ieu katitén tina cutatan di handap ... Milarian batu ageung nu ngajarentul saageung leuit, kanggo nyingkur... Sabab ku abah jeung ema disadiakeun goreng lauk emas, sambel, asin, angeun kacang, abdi neda ngalimed mani ni'mat. Ieu katiten dina cutatan di handap. Dina kastrol aya angeun kacang. Abdi teh ngalimed neda mani ni'mat... Sabab abdi diajak ku abah ka huma, abdi giak. Ieu katiten tina cutatan di handap.
451 No. Kode Data (1) (2) Réferent (3) Tipe (4) Interprétasi (5) Dina hiji dinten abdi diajak ka huma ku abah teh, magar bilih hoyong uninga. Abdi giak... c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon SKKS-02 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.117 Analisis Unsur Simbol SKKS-02 No Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. (2) SKKS-02:19/1 (3) Bulan purnama (4) Bulan purnama mangrupa simbol tina kabagjaan, sabab bulan purnama anu mambra digambarkeun bisa nyaangan kahirupan Abah di kalanggengan. ... Damel naon abah ayeuna naha nuju ngalanglang serang,atanapi nuju calik dina mabrana bulan purnama bari mangkék paréranggeuyan di pipir leuit?... 4.2.21.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-02 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun genep ajén sosial.
452 Tabél 4.118 Data Ajén Sosial SKKS-02 No. Kode Data Data (1) 1. SKKS-02:20/4 2. SKKS-02:23/2 Nyuhunkeun (2) (3) Baluligir Ajen Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) Kat. (8) dihapunten mah budak ka sepuh
3. SKKS
02:20/4 Milarian panyumputan
4. SKKS
02:21/3 Ku abdi didu'akeun
5. SKKS-02:23/7 Hirup mah sing 6. SKKS-02:23/8 gede kanyaah Sing saha nu mikanyaah mahluk di bumi bakal dipikanyaah ku nu di langit
Dumasar kana tabél di luhur, katiten ata dua ajen bebeneran, tilu ajen moral, jeung dua ajen agama. Sedengkeun ajen kaendahan mah teu kapaluruh. 1) Ajén Bebeneran Tina dua ajen bebeneran di luhur tetela data (SKKS-2:23/7) sarta (SKKS-02:23/8) ngébréhkeun kanyaah abdi ka kulawarga abah. Kitu deui kanyaah abah ogé ka abdi salaku minantu kacida gedé. Kanyaah abdi nu gedé kabukti basa abah geus maot, abdingurus dua budak abah nu laleutik kénéh nepi ka bisa hirup mandiri. Kanyaah abdi ka kulawarga kalintang gedena. Najan kulawarga abdi hirupna basajan, teu weléh bisa ngurus tur mikanyaah budak-budak abah nepi ka jumeneng. 2) Ajén Moral Ajen moral dina data SKKS-02:23/2 ngébréhkeun sikep moral nu ngandung rasa hormat budak ka kolot. Éta hal lumrah diterapkeun dina kahirupan masarakat, yén geus kawajibanana budak kudu hormat ka kolot.
Dina ieu carpon cara ngahormat abdi ka abah katitén basa saméméh abah maot, abah ménta dihampura ka abdi upama aya kasalahan, tapi abdi nu rumasa geus meunang kanyaah nu gedé ti abah, sabalikna ménta dihampura. Éta hal nuduhkeun ajén moral nu gedé ku cara ngahormat jalma saluhureun. Sedengkeun data SKKS-02:20/4 ngébréhkeun kabiasaan sapopoé masarakat di walungan nu nyareuseuh, ngaruru. Pikeun masarakat di eta tempat, kabiasaan ngarebak bari buligir téh mangrupa hal nu geus biasa dilakonan, tapi pikeun abdi mah éta hal matak éra jeung ragab. Abdi nu miboga ajén moral nu hadé, teu wani ibak bari buligir, sabab teu biasa. Ku kituna abdi mah nyusud heula walungan néangan panyumputan nu buni nepi ka manggihan batu gedé nu sing jarentul. 3) Ajén Kaagamaan Ajén kaagamaan nu kapanggih dina ieu carpon aya dina data (SKKS-02:21/3) ngebrehkeun pangdu'a ti abdi pikeun palaputra abah nu aralit sangkan meunang atikan nu luhung, bisa hirup mandiri, nepika bisa mikanyaah jalma rea nu ngabutuhkeun kanyaahna. Pangdu'a ti abdi nu ihlas balukar tina kanyaahna ka kulawarga abah. Kanyaah abdi ka abah mangrupa aktualisasi tina kanyaah abah nu ihlas, di dinya aya hubungan timbal balik silih pikanyaah, nepi ka abdi ngadu'a kalayan suhud ka budak-budak abah sangkan jaradi jalma nu mandiri. b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon SKKS-02, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. 453
454 No. (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. Tabél 4.119 Data Ajén Budaya SKKS-02 Kode Data Data (2) (3) SKKS-02:24/1 Bekel hirup SKKS-02:24/1 Du'a abdi SKKS-02:24/1 Muji sukur ka Ajén Sosial T É A Sn. K Sl. (9) (4) (5) (6) (7) (8)
Nu Maha Agung
SKKS
02:24/2 Mahlukna nu takwa
SKKS
02:21/2 Mangga geura tuang
SKKS-02:22/1 Ku abah baé ditatangggung, ulah ku nu sanés
1) Ajén Ékonomi Dumasar kana tabél di luhur, ajén ekonomi aya dina data SKKS- 02:24/1 nu ngébréhkeun yén putra abah nu laleutik téh kiwari geus miboga bekel pikeun hirup nu mandiri. Éta hal kahontal ku sabab dirojong ku tarékah abdi ngurus jeung ngadu'akeun budak-budak abah nepi ka ahirna jadi jalma nu mandiri, nu bisa nyukupan sagala kabutuhan hirupna. 2) Ajén Agama Ajén agama katitén dina data SKKS-02:24/1 ngébréhkeun dua abdi nu rerencepan téh tétéla diijabah ku Gusti Allah. Abdi nu ngadu'akeun palaputra abah sangkan jadi jalma mandiri, harita du'a na ngabukti kalayan rido ti Gusti Allah. Ajén agama saterusna aya dina data SKKS-02:24/1 ngebrehkeun yen abdi muji sukur ka Nu Maha Agung kana sagala pangalaman salila hirup nu geus karandapan, nepika bisa ngarojong kana kahirupan palaputra abah nepika bisa hirup mandiri. Ajen agama nu liana nya eta SKKS- 02:24/2 ngebrehkeun salila hirupna, abdi miharep jadi jalma nu takwa, tumut kana agama, pangger kana iman. Sangkan mangsa kahareupna bisa Kat. (10)
panggih deui jeung abah dina kabagjaan, kani'matan nu geus dijanngjikeun ku Gusti Allah. Dina carpon ieu bisa katiten yen abdi mangrupa jalma nu mindeng ngucap sukur kana sagala rupa ni'mat nu karandapan. 3) Ajén Solidaritas Ajén solidaritas nu kapanggih dina ieu carpon aya dina data SKKS- 02:21/2 ngébréhkeun kulawarga abah anu nitah dahar, ti dinya katitén yén kulawarga abah miboga ajén solidaritas nu luhur. Pamungkas, ajén solidaritas kapanggih dina data (SKKS-02:22/1) ngebrehkeun rasa kanyaah abah ka abdi nalika angkat ka Cilauteureun. Abah nu harita nananggung pibekeleun, teu meunang ditanggung ku nu lain, sedengkeun jalan ka Cilauteureun kacida jauh. Éta hal mangrupa bukti yén abah miboga rasa kanyaah nu gedé, tur miboga ajén solidaritas nu luhur. 4.2.22 "Dongéng Sakotrét" (SKKS-03) 4.2.22.1 Struktur Carita SKKS-03 a. Téma Téma carpon SKKS-03 nya éta kamanusaan, ieu tema nyoko kana gambaran palaku manéhna nu mikacinta Walangsungsang. Tarékah merjoangkeun cintana dibuktikeun ku mindeng nepungan Walangsungsang najan manehna geus diistrenan ku Raja Pakuan. Sedengkeun tarekah Walangsungsang dina merjoangkeun cintana ka manehna dibuktikeun ku ngalakonan tapadrawa-tantrayana nya eta tapa sututup mangsa sarta tapa merangan birahi. Tina téma nu diébréhkeun, pangarang nétélakeun yén kanyaah atawa rasa cinta kudu diperjoangkeun dibarengan ku ayana pangorbanan ti pribadi séwang-séwang. Ieu hal katitén dina cutatan di handap. "Eulis, sabarining kitu... najan katingal ayeuna mah mingkin pamohalan kudu rangkep jeung Enung, tapi inyana kudu terang kana adat akang. Moal reuntas memeh dituar akang mah."(31/2) 455
456 ieu ka hareup nepika hiji mangsa bentang "... Ti semet nepungkeun asih kuring ka manehna, Karajaan Pakuan bakal tumpur Saumur hunjur wuluku!"(31/3) "Kuring ti semet ieu kahareup sumpah arék ngeumbingan waktu jeung rek ngalampahkeun Tapadrawa- Tantrayana!"(31/3) tangtu ku pameuli Ieu téma diébréhkeun ku palaku utama nya éta manéhna jeung Walangsungsang. Manéhna jeung Walangsungsang ngabéjérbéaskeun sagala rasa jeung pangalaman anu karandapan ngaliwatan puseur sawangan jalma kadua anu ngajén situasi dumasar pamadeganana. b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur mundur (flash-back), nya éta galur carita anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Manéhna anu harita keur ngalamun, dina lamunana pinuh ku carita nu geus kalarung. Carita dimimitian ku gambaran palaku manéhna anu keur nginget- nginget mangsa manehna sok manggihan Walangsungsang bubunian. Galur bras kana sabab musabab manéhna bisa manggihan Walangsungsang ku cara bubunian. Carita maju kana pangalaman- pangalaman manehna diistrenan ku Raja Pakuan nepika Walangsungsang ragrag supata. Tuluy carita dipungkas ku mangsa kiwari nu ngebrehkeun yen manehna geus sadar kana lamunana. D1 mangrupa mangsa ayeuna basa manehna ngalamun di kamar hotél Atlas di Slany. A, B jeung C mangrupa waktu lumangsungna kajadian-kajadian anu kaalaman ku manehna ti mimiti leutik nepi ka gedé tur ngaraketkeun jangjina silih mikaasih. D2 mangrupa mangsa manéhna diistrenan ku Raja Pakuan nepika Walangsungsang ragrag supata.
Sedengkeun E mangrupa mangsa kiwari nalika manehna sadar geus jauh ngimpleng caritaan. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén saperti di handap. D1 ----------- A --------- B ------------ C ----------- D2 ------------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal lantaran galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku "manéhna" anu ngalaman rupa-rupa pangalaman hirup. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatana, ieu carpon miboga galur anu padet. Carita anu dipidangkeun kaasup gancang. Lantaran diebrehkeun ku palaku utamana sacara langsung. Kajadian-kajadian anu ditembrakkeun dina ieu carita miboga hubungan nu dalit jeung inti carita. Palaku "manéhna" nu ngimpleng ka tukang kana basa ngaraketkeun tali kaasih Walangsungsang, mangrupa galur carita nu raket patalina. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup kana galur peruntungan. Ieu galur patali jeung eusi carita nu karandapan ku palaku utama manehna. Pangalaman- pangalaman nu karandapan ku manehna ti mimiti ngimpleng mangsa kamari nepika mangsa kiwari diébréhkeun sacara langsung ku nu ngarandapanna. 2) Palaku Dina carpon SKKS-03, aya opat urang palaku nya eta manehna (SKKS-03:25/1), Walangsungsang (SKKS-03:28/2), Raja Pakuan (SKKS- 457 jeung
458 03:28/2), Hyang Hantiga (SKKS-03:32/1). Tilu urang palaku mere pangrojong kana eusi katut galur carita, sedengkeun saurang palaku mangrupa bagian tina eusi pangalaman nu dilakonan. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, manehna jeung walangsungsang mangrupa palaku utama, sedengkeun dua palaku sejenna, mangrupa palaku tambahan anu ngarojong kana eusi carita. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanana, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta manehna, Walangsungsang, jeung Hyang Hantiga. Sakabeh palaku dina ieu carpon mangrupa palaku protagonis lantaran digambarkeun miboga sipat nu hadé, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Kahadéan-kahadéan manéhna jeung Walangsungsang bisa katitén tina cutatan ieu di handap. Sérédét haténa asa ditanjéng ku seuseukeut hinis ningal cimata anu ngembeng dina kongkolak panon nu mandé ruyuk.(26/5) .... Ngadéngé ngagoak maratan langit. (31/1) jawaban Walangsungsang, haté manéhna "...geus puguh karajaan mah korsina teu bisa didiukan ku Akang, cik atuh urusan pribadi mah ... pan inyana gé apal kumaha perasaan akang ka Enung..! Lebah tahta mah teu dijadikeun nyeri, tapi urusan Eulis mah béda deui caritana." (30/3) Tina cutatan di luhur katitén yén manéhna jeung Walangsungsang miboga sipat nu hadé dina merjoangkeun cintana. Walangsungsang nu kanyenyeria ku Raja Pakuan, teu bisa ngantep "manéhna" kitu baé jadi pamajikanana. Najan tahta karajaan nu dicangking ku Raja Pakuan teu dijadikeun kanyeri, tapi lebah urusan cinta jeung manéhna teu bisa ngantep kitu baé. Éta hal ngébréhkeun yén Walangsungsang éstu mikacinta manéhna. Sedengkeun manéhna nu mangpuluh windu teu bisa
459 nepungan Walangsungsang di tutugan Gunung Gedé, harita teu bisa kumawasa basa nempo Walangsungsang nu harita rambay cimata. Jelas pisan katitén yén antara manéhna jeung Walangsungsang silih pikanyaah jeung mikacinta tan wates wangen. Sampeurkeun baé ayeuna mah. Lelemu sina amarahna.(32/3) leumpeuh Cutatan di luhur mangrupa pangéling ti Hyang Hantiga ka Raja Pakuan. Hyang Hantiga méré pangéling nu bener ka Raja Pakuan pikeun nembongkeun sikep nu hadé dina nyanghareupan Walangsungsang. Pangéling nu bener éta mangrupa ciri yén Hyang Hantiga mangrupa jalma nu wijaksana tur miboga sikep nu hadé. Salian ti palaku nu protagonis, aya ogé palaku nu antagonis, nya éta Raja Pakuan. Ieu hal bisa ditilik tina pedaran Walangsungsang di handap ieu. "...geus puguh karajaan mah korsina teu bisa didiukan ku Akang, cik atuh urusan pribadi mah ... pan inyana gé apal kumaha perasaan akang ka enung..! Lebah tahta mah teu dijadikeun nyeri, tapi urusan Eulis mah béda deui caritana." (30/3) Atra pisan penampilan antagonis nu dilakonan ku Raja Pakuan, yén manéhna geus ngarebut tahta karajaan Walangsungsang ogé ngarebut "manéhna" nu mangrupa awéwé nu dipikacintana. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon sakabéh palaku miboga watek basajan, euweuh palaku nu miboga sipat kompléks. Palaku anu miboga watek basajan nya éta manéhna, Walangsungsang, Raja Pakuan, Hyang Hantiga. Manéhna nu miboga watek basajan, tétéla miboga sipat nu kompléks. Katitén dina paripolahna nu sawaktu-waktu bisa robah. Lantaran kanyaahna ka Walangsungsang kacida gedé, manéhna nurut waé diistrenan ku Raja Pakuan tétéla mindeng sumput salindung nepungan
460 Walangsungsang di tutugan Gunung Gede. Eta hal nuduhkeun yen sipat manehna sawaktu-waktu bisa robah atawa kompléks. Di handap ieu cutatan pedaran nu nuduhkeun eta hal. Manehna tuturubun mapay seke papanggungan. Satepina ka handap, manehna luak-lieuk inggiseun polahna bubunian manggihan Walangsungsang aya nu nganyahoankeun. Sarupa halna jeung Walangsungsang, najan manehna miboga sipat nu hade, tapi nalika awewe nu dipikacinta ku manehna diistrenan ku Raja Pakuan sipatna langsung robah, amarahna ngagugudag nepika bisa ngaragrageun supata. "Yeuh angin..! dengekeun Walangsungsang menit ieu ragrag supata.. demi alam Mandalawangi, demi Gunung Gede... demi karuhun jeung getih Surajanma! Anu sakeclak ngancik lebah urat diri.. ti semet ieu ka hareup nepi ka hiji mangsa bentang nepungkeun asih ka manehna... Karajaan Pakuan bakal tumpur saumur hunjur wuluku...!"(31/3) Supata nu diragrageun ku Walangsungsang diluhur mangrupa tanda yén manéhna teu bisa narimakeun awewe nu dipikacintana diistrenan ku Raja Pakuan. Kajadian-kajadian anu kaalaman ku para palaku miboga hubungan anu dalit ngawangun hiji carita anu gembleng. Ditambah sipat para palaku anu dinamis, kukituna ieu carpon miboga carita anu hadé. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, manehna, Walangsungsang, jeung Raja Pakuan mangrupa palaku anu netral. Ieu palaku bener-bener imajiner anu ngan hirup dina dunya fiksi. Sedengken palaku Hyang Hantiga mangrupa palaku tipikal anu ngan saeutik dipintonkeun kaayaan individualitasna.
461 2) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.120 Data Latar SKKS-03 No Kode Data (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. (2) SKKS-03:25/1 SKKS-03:25/1 SKKS-03:25/2 SKKS-03:26/1 SKKS-0326/1 SKKS-03:27/3 SKKS-03:28/6 SKKS-03:29/6 SKKS-03:29/1 9. 10. SKKS-03:29/2 11. SKKS-03:29/2 12. SKKS-03:29/2 SKKS-03:29/3 13. 14. SKKS-03:30/3 15. SKKS-03:31/3 16. SKKS-03:33/3 17. SKKS-03:34/5 (a) Tempat Data (3) Lemburna Slany, Cekoslowakia Unggal poé Gunung Gede Wanci sariak layung Ieu tempat Sareureuh budak Ponclot gunung Kancana Curug Seureuh Ka handap Tadi beurang Ti harita Calubak Sindhunata Tatar Pakuan Tadi siang Hiji mangsa Ka hareup Kamar hotel Latar Tempat Waktu Sosial (5) (4) (6)
Aya salapan latar tempat dina carpon SKKS-03 nya éta lemburna, anu mangrupa tempat anu dipikahayang pikeun geura balik. Slany Cekoslowakia mangrupa hotél tempat kiwari manehna ngimpleng lamunan, Gunung Gedé mangrupa tempat manehna jeung Walangsungsang mindeng panggih, ieu tempat mangrupa Gunung Gedé, Ponclot Gunung Kancana mangrupa tempat Walangsungsang ngalakonan tapa, Curug Seureuh nya éta tempat Walangsungsang ngadagoan manéhna,
462 handap nya éta tempat panggih jeung Walangsungsang, jeung calubak Sindhunata Tatar Pakuan anu mangrupa tempat hulu cai Tatar Pakuan, yén di dinya tempatna manéhna jeung Walangsungsang sok panggih. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima latar, nya eta unggal poe (SKKS-03:25/2) ngebrehkeun kabiasaan lalaki nu dipikacintana sok silanglang mandi dina haneutna panonpoe Asia. Wanci sariak layung (SKKS-03:26/1) mangsa basa manehna nepi di tutugan Gunung Gede, gunung angkeuhan rasana. Wanci sareureuh budak (SKKS-03:28/6) mangrupa mangsa bérésna hajat ngistrénan "manéhna" ka Raja Pakuan. Tadi beurang (SKKS-03:29/2) mangrupa mangsa "manéhna" diistrénan ku Raja Pakuan. Ti harita (SKKS-03:29/2) mangrupa mangsa manéhna bisa manggihan Walangsungsang tilu kali bulan purnama deui. Tadi siang (SKKS-03:30/3) mangrupa mangsa teu datangna Walangsungsang ka hajatan ngistrénan manéhna ka Raja Pakuan, hiji mangsa (SKKS-03:31/3) mangrupa mangsa nalika Walangsungsang jeung manéhna bisa dipanggihkeun deui, jeung ka hareup (SKKS-03:33/3) mangrupa mangsa Walangsungsang bakal ngaping rundayan Raja Pakuan. 4.2.22.2 Unsur Semiotik SKKS-03 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-03 ngawengku dalapan ikon, geneh indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-03 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis.
463 Tabél 4.121 Analisis Unsur Ikon SKKS-03 No. Kode Data (1) 1. SKKS-03:25/3 (2) Réferent (3) Pakupis roroesan nyuay- nyuay ramat mangsa Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Ngupamakeun hayang Interprétasi (7) kaluar tina kaayaan ayeuna nu keur karandapan. Ieu katiten tina cutatan di handap Sukmana sakapeung pakupis rororesan nyuay-nyuay ramat mangsa... 2. SKKS-03:25/4 Urat-uratna tingrarudat ngempur hurung Ngupamakeun panonpoe nu karek bijil warnana beureum koneng. Ieu katiten tina cutatan di handap ... Biwirna renyu nahan imut mapag mata poe anu urat-uratna tingarudat ngempur hurung beureum koneng siga kembang dadap Afrika sumedang mangkak... 3. SKKS-03:30/5 Ngagulung dua guruntul hate 3. SKKS-03:30/5 Ngagulung dua guruntul hate jajaka jeung wanoja nu keur pasosono. Ieu katiten dina cutatan di handap. Sora curug mingkin nyéah, ngina rosa lilintungan ngagulung dua guruntul hate anu keur samagaha dibeulit ku rante darmaanu geus ditotol ku bentang ku tungtung seuseukeut Kudu jeung Tangtu...
464 No. Kode Data Réferent (1) (3) 4. SKKS-03:31/1 Ngagoak maratan langit (2) 5. SKKS-03:31/2 Moal reuntas méméh dituar 6. SKKS-03:32/1 Sabeunyeur mata holang anu nengtet tina mataholang 7. SKKS-03:33/2 Gulidagna Sindhunata Gunung Gede Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Ngupamakeun teu wasa kudu ngarandapan kanyataan nu aya. Ieu katiten tina cutatan di handap. Interprétasi (7) ... Ngadéngé jawaban Walangsungsang haté manehna ngagoak maratan langit... Ngupamakeun sikep moal éléh saméméh bajoang. Ieu katitén tina cutatan di handap. ...tapi inyana kudu apal kana adat akang, moal reuntas memeh dituar akang mah. Ngupamakeun yen jalma teh ngan saukur bagian leutik tina gedena alam dunya. Ieu katiten dina cutatan di handap. ... Kapan urang teh kabeh oge ngan saukur sabeunyeur mata holang nu nengtet tina mata holang... Ngupamakeun kakuatan nu gede ibarat gulidagna hulu cai. Ieu katiten tina cutatan di handap. Ajian Danurweda nu dijantur ku Raja Pakuan, pangaruhna lir gulidagna sindunata Gunung Gede anu mukpruk embun- embunan Walangsungsang tina geburna panas amarah...
465 No. Kode Data Réferent (1) 8. SKKS-03:30/5 Ngagebur (2) (3) Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Ngupamakeun napsu Interprétasi (7) cika-cikaan birahi nu keur ngagebur. Ieu katiten tina cutatan di handap. ... Panon Walangsungsang mimiti ngagebur cika-cikaan kahuru ku seuneu birahi anu mimiti ngalentaban ragana... b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-03 aya anu mangrupa indéks gejala alam, réngkak paripolah, jeung zat/barang. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.122 Analisis Unsur Indéks SKKS-03 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. SKKS-03:25/1 Meuraykeun kerak (2) (3) és (4) Gejala alam (5) Sabab di Slany, Cekoslowakia usum salju,balukarna loba kerak es nu narapel na jandela. Ieu katiten dina cutatan di handap. Napas anu kaluar tina sela-sela jajantung anu nguyung hayang buru- buru balik ka lemburna, teu wasaeun meuraykeun kerak es nu narapel dina kaca jandela kamar hotelna Slany, Cekoslowakia.
466 No. Kode Data Réferent Tipe (1) 2. SKKS-02:25/4 Biwirna renyu (2) (3) nahan imut (4) Réngkak paripolah 3. SKKS-02:26/1 Ngabelenyéh seuri Rengkak paripolah 4. SKKS-03:26/4 Selengseng ambeu campaka 4. SKKS-03:26/4 Selengseng ambeu campaka Interprétasi (5) Bagja ku sabab geus nepi ka tempat nu dipikahayang, Nusantara. Ieu katiten dina cutatan di handap. ...biwirna renyu nahan imut mapag mata poe anu urat-uratna tingarudak ngempur hurung beureum konéng siga kembang dadap Afrika sumedeng mangkak. Mata poé Nusantara, mata poé haténa. Sabab manéhna geus nepi ka tutugan Gunung gedé, manéhna ngabelenyéh seuri. Ieu katitén dina cutatan di handap. Biwirna ngabelenyéh seuri barang manéhna nepi ka lebah tutugan Gunung Gedé... Sabab manehna mapatkeun rajah, antukna kaambeu rupa- rupa kembang nu seungit. Ieu katiten dina cutatan di handap ... purun lungsur mun digentra. Ieu wayah keur tunggara. Mantra. Bajra. Gentra. Candra ! Selengseng ambeu campaka, nyambuang ambung tanjung, sek kamuning ngadalingding, pelenghir seungit malati...
467 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 5. SKKS-03:31/4 Ngorejat tina (2) (3) pulesna (4) Réngkak paripolah (5) Sabab Walangsungsang geus ngaragrageun supatana, ngabalukarkeun bumi Mandalawangi ngariyeg nepika Raja Pakuan ngorejat waktu sare. Ieu katiten tina cutatan di handap. 6. SKKS-03:33/4 Lemah Mandalawangi ririegan Gejala alam Bumi Mandalawangi ngariyeg ciciren nyakseni sumpah Walangsungsang anu bakal jadi mamala rundayan sekeselerna. Raja anu nembe diistrenan, ngorejat tina pulesna... Sabab Walangsungsang ngucapkeun jangji nu kacida beuratna, ngabalukarkeun Raja Pakuan milu ngungudag amarahna. Ieu katiten dina carpon di handap. Walangsungsang nyaritana teu kebat sabab lemah Mandalawangi kaburu ririyegan semu monteng bari dibarung ku angin lilintungan anu nyaksian jangji nu dikedalkeun ku Walangsungsang kacida beuratna. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon SKKS-03 bisa katitén dina tabél ieu di handap.
468 Tabél 4.123 Analisis Unsur Simbol SKKS-03 No Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. SKKS-03:26/4 Kembang campaka, tanjung, (2) (3) kamuning, malati (4) Campaka mangrupa simbol hiji hal anu matak ngirut. Kembang tanjung mangrupa simbol panineungan. Kembang kamuninganu mangrupa simbol kanyaah atawa kadeudeuh. Kembang malati miboga simbol beresihna asih jeung simbol mistis tina kosmologi Sunda anu sok mindeng digambarkeun salaku tanda ayana karuhun. Dina ieu carpon ngébréhkeun waktu basa manéhna mapatkeun rajah, pelenghir seungit rupa-rupa kekembangan. Selengseng ambeu campaka, nyambuang ambung tanjung, sek kamuning ngadalingding, pelenghir seungit malati... 4.2.22.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-03 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial.
Tabél 4.124 Data Ajén Sosial SKKS-03 No. (1) Kode Data (2) Data (3) Ajen Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7) SKKS 03 32/1 Tong 1. ngahukum jelema
2. SKKS 03 32/1 Teu gampang jadi raja
3. 4. 5. SKKS 03 32/5 Rerencepan SKKS 03 26/1 Alam endah SKKS 03 34/1 Astagfirullah
Dumasar tabél di luhur bisa katiten aya dua ajen bebeneran, hiji ajen kaendahan, hiji ajen moral sarta hiji ajen kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran dina ieu carpon aya dina data (SKKS-03:32/1) ngebrehkeun yén salaku raja teu meunang ngahukuman jalma nu ngeundeuk-ngeundeuk tahta. Eta hal di tuduhkeun keur Walangsungsang nu harita geus ragrag supata ka rundayan Raja Pakuan. (SKKS-03:32/1) mangrupa ajen bebeneran nu ngebrehkeun teu gampang jadi raja sabab loba dodojana. 2) Ajén Kaéndahan Ajén kaéndahan aya dina data (SKKS-03:26/1) ngébréhkeun éndahna sabudeureun Gunung Gedé nu harita keur dipapayan ku manéhna rék nepungan Walangsungsang. 3) Ajén Moral Ajén moral aya dina data (SKKS-03:32/5) nu ngebrehkeun kabiasaan nu dilakonan ku Walangsungsang jejung manehna nalika panggih sok rerencepan. Éta hal nuduhkeun ajen moral nu kurang hade, sabab manehna geus diistrenan ku Raja Pakuan, sakuduna eta kabiasaan 469 Kat. (8)
470 teh dieureunan. Tapi kusabab kanyaahna gedé ka Walangsungsang, kitu deui Walangsungsang ka manéhna éta paripolah téh tumuluy dilakonan. 4) Ajén Kaagamaan Pamungkas, ajén kaagamaan aya dina data SKKS-03:34/1 anu ngébréhkeun kasadaran ti maneéhna nu ngucap istigfar sabab geus kamalinaan teuing dina ngumbar lamunan sakitu panjangna. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya opat belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.125 Data Ajén Budaya SKKS-03 No. (1) 1. 2. Kode Data Data (2) (3) SKKS 03 32/5 Ngaragangan SKKS 03 33/4 Lemah mandala wangi ririyegan Ajén Sosial T É A Sn. K Sl. (9) (4) (5) (6) (7) (8)
3. SKKS 03 33/5 Angin anu ngabula-bali ngangkat kirikil jeung keusik
Dumasar kana data anu kapanggih, katiten aya tilu ajen tiori, hiji ajen kakawasaan, sarta hiji ajen solidaritas. 1) Ajén Téori Ajén téori anu kapanggih aya dina data (SKKS-03:33/4) anu ngébréhkeun kaayaan lemah Mandalawangi anu ririyegan balukar tina ngagedurna amarah Raja Pakuan kana paripolah Walangsungsang sabab geus supata kalintang beuratna. Data ajen téori saterusna nya éta (SKKS- Kat. (10)
03:33/5) nu ngebrehkeun gedena angin nu ngagolak nepika ngabula-bali ngangkat karikil jeung keusik nu méré sora tingparalak tingsaléor teu puguh déngé. Eta hal balukar tina ngagugudagna amarah Raja Pakuan ka Walangsungsang nu ngajangji supata kacida beuratna. 2) Ajén Solidaritas Ajen solidaritas aya dina data (SKKS-03:32/5) nu ngébréhkeun solidaritas Raja Pakuan ka manéhna ku cara ngaragangan teu nyingkab ajian halimunana, sabab nyingkahan sangkan manehna teu ngarasa éra ku pamolahna sok nepungan Walangsungsang rerencepan. 4.2.23 "Mulang" (SKKS-04) 4.2.23.1 Struktur Carita SKKS-04 a. Téma Téma dina ieu carita nya éta ngeunaan kahirupan. Ieu carita téh direumbeuy ogé ku téma réligi. Ieu carita nyaritakeun kahirupan kuring nu salila hirupna jauh ti Pangéran. Téma dina ieu carita méré gambaran ka nu maca kumaha kahirupan jalma nu jauh ti pangéran. Ieu téma bisa katitén tina cutatan di handap. "Kacida beuratna haté rék ninggalkeun ieu tempat téh. Kuring keur betah, keur suhud digawé..." (36/1) Ayeuna, poé ieu , dina mangsa kuring kudu ninggalkeun kabetah, rasa lewang jeung laip téh awor dina haté. Sihoréng dunya barana téh teu salawasna kawasa... (39/2) b. Fakta Cerita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar runtuyan waktuna, galur dina ieu carita nya éta galur mundur. Ieu hal nyoko kana carita nu disodorkeunana. Dimimitian tina carita kuring nu diriung ku kulawarga, tatangga, jeung koléga. Tuluy 471
472 nyaritakeun kahirupan kuring nalika sangsara, néangan pagawéan nepi ka kuring jadi jalma jegud. Ieu carita balik deui kana carita awal, nya éta kuring nu rék dianteurkeun ka tempat kalanggengan. Saupama dibagankeun, ieu galur téh saperti di handap. D1 ------ A ------ B ------ C-------- D2 ------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Dumasar kana jumlahna, galur dina ieu carita miboga galur tunggal, nya éta nyaritakeun kahirupan kuring. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Dumasar kepadatanana, galur dina ieu carita kaasup galur padet, nya éta galur nu midangkeun carita sacara gancang. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur dina ieu carita kaasup galur peruntunga, lantaran patali jeung carita anu ngébréhkeun kaayaan nasib anu tumiba /karandapan ku palaku utama. 2) Palaku Palaku dina ieu carita aya salapan, nya éta Sémah (SKKS- 04:35/1),Tatangga (SKKS-04:35/1), Sémah Awéwé (SKKS-04:35/1), Pamajikan (SKKS-04:35/1), Sémah Lalaki (SKKS-04:35/1), Budak Kuring (SKKS-04:35/1), Kuring (SKKS-04:35/2), Indung (SKKS-04:36/2), jeung Adi Beuteung (SKKS-04:37/1). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, palaku dina ieu carita ngawengku palaku utama jeung palaku tambahan. Palaku utama dina ieu carita nya éta Kuring (SKKS-04:36/2), jeung Indung (SKKS-04:35/2). Ari palaku tambahanana nya éta sémah (SKKS-04:35/1), tatangga (SKKS-04:35/1), Sémah awéwé (SKKS-04:35/1), pamajikan (SKKS-04:35/1), sémah lalaki
473 (SKKS-04:35/1), budak kuring (SKKS-04:35/1), jeung adi beuteung (SKKS-04:37/1). (b) Dumasar Penampilan Dumasar penampilanana, palaku dina ieu carita ngawengku palaku protagonis jeung palaku antagonis. Palaku protagonis dina ieu carita nya éta tatangga (SKKS-04:35/1), sémah awéwé (SKKS-04:35/1), Pamajikan (SKKS-04:35/1), sémah lalaki (SKKS-04:35/1), jeung indung (SKKS- 04:36/2). Ari palaku antagonisna nya éta kuring. Ieu hal katitén tina kalakuan kuring salila hirup nu sok ngagunakeun duit pikeun ngalancarkeun sagala urusanana. ... Basa si cikal teu katarima di hiji SMA ku sabab peunteunna leutik, ahirna mah bisa asupka dinya. Sabab naon? Sabab boga jampéna! Terus basa adi beuteung nabrak jelema nepi ka hanteuna, Alhamdulillah teu tulus ditibanan hukuman panjara.. (37/1) (c) Dumasar Watek Dumasar wangun watekna, palaku dina ieu carita ngawengku palaku basajan jeung palaku kompléks. Palaku basajan nya éta SÉMAH (SKKS-04:35/1), tatangga (SKKS-04:35/1), sémah awéwé (SKKS- 04:35/1), pamajikan (SKKS-04:35/1), sémah lalaki (SKKS-04:35/1), budak kuring (SKKS-04:35/1), indung (SKKS-04:36/2), jeung adi beuteung (SKKS-04:37/1). Ari palaku kompléksna nya éta Kuring (SKKS- 04:35/2). Dumasar mekar henteuna watek, palaku dina ieu carita ngawengku palaku statis jeung palaku dinamis. Palaku statis nya éta sémah (SKKS- 04:35/1), tatangga (SKKS-04:35/1), sémah awéwé (SKKS-04:35/1), pamajikan (SKKS-04:35/1), sémah lalaki (SKKS-04:35/1), budak kuring (SKKS-04:35/1), indung (SKKS-04:36/2), jeung adi beuteung (SKKS- 04:37/1). Ari palaku dinamisna nya éta Kuring (SKKS-04:35/2).
474 (d) Dumasar Pencerminan Palaku Dumasar pencerminanana palaku dina ieu carita ngawengku palaku tipikal jeung palaku nétral. Palaku tipikal nya éta kuring (SKKS-04:35/2), pamajikan (SKKS-04:35/1), jeung indung (SKKS-04:36/2). Ari palaku nétralna nya éta sémah (SKKS-04:35/1),tatangga (SKKS-04:35/1), sémah Awéwé (SKKS-04:35/1), sémah lalaki (SKKS-04:35/1), budak kuring (SKKS-04:35/1), jeung adi beuteung (SKKS-04:37/1). 3) Latar Latar dina ieu carita ngawengku latar tempat, waktu, jeung sosial. Pikeun maluruh dimana tempatna, iraha waktuna, jeung latar sosial naon waé nu aya, ieu di handap diébréhkeun dina wangun tabél. Tabél 4.126 Data Latar SKKS-04 No. Kode Data (1) 1. SKKS-04:35/1 2. SKKS-04:35/1 3. SKKS-04:35/1 4. SKKS-04:35/1 5. SKKS-04:35/1 6. SKKS-04:35/2 7. SKKS-04:35/2 8. SKKS-04:35/2 SKKS-04:35/2 9. 10. SKKS-04:35/2 11. SKKS-04:35/2 12. SKKS-04:36/1 13. SKKS-04:36/1 14. SKKS-04:36/1 15. SKKS-04:36/1 16. SKKS-04:36/2 17. SKKS-04:36/2 18. SKKS-04:36/2 19. SKKS-04:40/2 (2) Data (3) Ti tadi Gigireun Sasalaman Di buruan Di dapur Beurang Di jero imah Dariukna Di luar Poé ieu Ayeuna Di imah babaturan Unggal poé Di hiji pausahaan Harita Unggal bulan Sawatara taun Baheula Manceran Latar Tpt. Wkt. Sos. (5) (6) (4)
(a) Tempat Aya tujuh latar tempat dina ieu carpon, nya éta gigireun, di buruan, di dapur, di jero imah, di luar, di imah babaturan, jeung di hiji pausahaan. Gigireun nya éta tempat pamajikan kuring émok bari pada ngarangkul ku sémah awéwé. Buruan nya éta tempat nyadiakeun korsi keur sémah. Dapur mangrupa tempat popolah barangasakan. Jero imah mangrupa tempat ngambeu kekembangan anu ngahiliwir ti palebah téras. Imah babaturan mangrupa tempat ngarereb basa keur néangan gawé. Hiji pausahaan mangrupa tempat kuring ditarima gawé. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carita nya éta ti tadi, beurang, poé ieu, ayeuna, unggal poé, harita, unggal bulan, sawatara taun, manceran, jeung baheula. Tadi mangrupa lilana waktu pamajikan diuk di gigireun kuring. 3) Sosial Latar sosial dina ieu carita mangrupa gambaran kaayaan masarakat anu pinuh ku rasa solidaritas. Ieu hal kagambar basa kuring maot, loba anu ngalayad. Aya ogé gambaran ngeunaan robahna status soaial kuring ti nu asalna sangsara, jadi jalma jugala. 4.2.23.2 Unsur Semiotik SKKS-04 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-04 ngawengku genep ikon, tujuh indéks, jeung tilu simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-04 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. 475
476 No. Kode Data (1) 1. SKKS-04:35/1 (2) 2. SKKS-04:35/2 3. SKKS-04:36/1 Tabél 4.127 Analisis Unsur Ikon SKKS-04 Réferent (3) Pakpikpek Tipe Img. Dgm. Mtf. (4) (6) (5) Interprétasi (7) Mangrupa gambaran tina riweuhna digawé. Ieu katitén tina cutatan di handap. Teu gugur teu angin ... Kadéngé téh di dapur gé keur pakpikpek nu popolah da sora pakakas mani brongbrang. Mangrupa paribasa keur hiji hal nu ujug- ujug kajadian, teu puguh lantarananana. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Kuring jeung maranéhna reureujeungan geus puluhan taun, kari- kari ayeuna teu gugur teu angin kuring indit. Pait peuheur Mangrupa kekecapan keur nuduhkeun yén bagja jeung susahna kahirupan geus kalakon. Ieu katitén tina cutatan di handap.
477 No. Kode Data (1) (2) 5. SKKS-04:38/2 Réferent (3) Lir lauk-lauk nu hirup di balong Tipe Img. Dgm. Mtf. (6) (5) (4) Interprétasi (7) ... Bruh-bréh lalakon mangsa-mangsa ka tukang. Pait peuheurna tur amis maduna hirup datang narémbongan deui... Mangrupa gambaran tina kahirupan manusa. Ieu katitén tina cutatan di handap. 6. SKKS-04/38/3 Haté kosong molongpong "Ema, hirup di alam dunya mah lir lauk- lauk nu hirup di balong. Mun éta balong diawuran parab ku nu bogana, lauk-lauk téh bakal paheula-heula nyapluk parab... Mangrupa indéksikal tina kahirupan kuring nu ditingalkeun ku indung. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Peurih pisan geuning paturay jeung nu dipiasih téh. Hirup asa keueung, haté kosong molongpong. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-04 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, aktualisasi, barang, jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap.
478 No. Kode Data (1) 1. SKKS-04:35/1 (2) 2. SKKS-04:36/1 3. SKKS-04:36/1 4. SKKS-04/36/1 5. SKKS-04:38/3 Tabél 4.128 Analisis Unsur Indéks SKKS-04 Réferent Tipe Interprétasi (3) (4) (5) Brongbrang Sora Mangrupa indéksikal tina pakakas anu didiaradu. Ieu katitén tina cutatan di handap. Ijazah Barang ... Kadéngé téh di dapur gé keur pakpikpek nu popolah da sora pakakas mani brongbrang. Mangrupa bukti bérésna sakola. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Bekelna ngan ukur salambar ijazah STM jeung pakéan dua pangadeg... Bagja Aktualisasi Mangrupa indéksikal tina meunang pagawéan. Ieu katitén tina cutatan di handap. Utrak-atrok Réngkah Paripolah ... Kacida bagjana hate kuring harita sanajan ngan ukur jadi pagawé leutik. Mangrupa gambaran tina paripolah hiji jalma nu nénéangan pakasaban ka ditu k adieu. Ieu katit'en tina cutatan di handap. Alum Gejala fisik ... Alhamdulillah, utrak-atrok unggal poé téh henteu gaplah... Mangrupa indéksikal tina kahirupan kuring. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Kuring héran ku indung, siga nu teu bagja nempo kuring jadi jelema. Paromanna alum baé nepi ka pupusna...
479 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 6. SKKS-04:39/2 (2) (4) Maleukmeuk Gejala (3) fisik (5) Mangrupa indéksikal tina kateusugemaan. Ieu katitén tina cutatan di handap. 7. SKKS-04:40/1 Beunta Réngkak paripolah ... Kacipta deui para diréktr kelas teri, beungeutna- beungeutna maleukmeuk ngandung kahanjelu lantaran teu kabagéan order... Mangrupa indéksikal tina rsa kuring anu sadar deui. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Geuning nembé ayeuna panon abdi beunta deui, awas deui ka maranéhna nu hirup ngan dugi ka neda... c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon SKKS-04 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.129 Analisis Unsur Simbol SKKS-04 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. SKKS-04:37/1 (2) Panjara (3) (4) Mangrupa hiji tempat pikeun jalma-jalma nu meunang hukuman Ieu katitén tina cutatan di handap. ti pangadailan. 2. SKKS-04:40/2 Panonpoé ... Terus basa adi beuteung nabrak jelema nepi ka henteuna, Alhamdulillah teu tulus ditibanan panajara... Mangrupa sumber cahaya nu nyaangan alam dunya. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Panonpoé geus rék manceran, waktu piinditeun kuring beui deukeut, da cenah nu mapagkeun téh engke bada lohor...
480 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 3. SKKS-04:40/3 (2) Karéta (3) (4) Mangrupa salah sahiji alat transportasi. Dina ieu carita, maksud karétana nya éta alat nu dipaké nganteurkeun mayit. Ieu katitén tina cutatan di handap. Karéta nu ditumpakan ku kuring téh laju alon pisan, kawas nu méré kasempetan pikeun kuring ngucapkeun pileuleuyan ka sakur nu jajap jeung kaliwatan... 4.2.23.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-04 a. Ajén Sosial Data jén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun lima ajén sosial. Tabél 4.130 Data Ajén Sosial SKKS-04 No. Kode Data (1) 1. SKKS-04:36/2 (3) Data (4) Ngadu'akeun Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8) Kat. (9) 2. SKKS-04:37/1 3. SKKS-04:37/8 Muji sukur 4. SKKS-04:37/9 5. SKKS-04:37/1 Solat Jampé Alhamdulillah
Tina tabél di luhur, katitén ayana ajén moral jeung opat ajén kaagamaan. Ajén moral. Data SKKS-04:37/1 ngébréhkeun ayana maksud ngupamakeun duit kana jampé, anu bisa ngaréngsékeun sagala pasualan jeung ngalancarkeun sagala hahalang. Ti dinya, témbong ayana ajén moral anu goréng ngeunaan paripolah nyogok keur kalancaran usaha anu dilakukeun ku kuring.
Dina opat data ngeunaan ajén kaagamaan, kagiatan wajib saperti sholat jeung ngadu'a ka Alloh mangrupa ébréhan ngeunaan luhungna ajén-inajén kaagamaan anu diipuk ku indung keur kamaslahatan hirup anakna. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya sapuluh ajén budaya anu diwincik kana dua ajén. Tabél 4.131 Data Ajén Budaya SKKS-04 No. Kode Data Data Ajén Budaya (1) 1. SKKS-04:35/1 2. SKKS-04:35/1 3. SKKS-04:36/1 (2) 4. SKKS-04:36/2 5. SKKS-04:36/1 6. SKKS-04:38/1 7. SKKS-04:38/4 8. SKKS-04:40/2 9. SKKS-04:40/2 10. SKKS-04:40/3 (3) Ngarangkul Ngaheruk Anugerah ti Gusti Ngadu'akeun Gusti Allah Maha Wenang Nabi Sulaéman Ngupahan Ngajajapkeun Adan Inna lillahi wa inna ilaihi rojiun T É A Sn. K Sl. (9) (4) (5) (6) (7) (8)
1) Ajén Agama Ajén agama nyampak dina data SKKS-04:36/1 mangrupa rasa sukur ka Pangéran. Data SKKS-04:36/2 mangrupa kabiasaan ngadu'a. Data lianna SKKS-04:37/1, SKKS-04:38/1, SKKS-04:40/2, jeung SKKS- 04:40/3 mangrupa kayakinan-kayakinan umat Islam ngeunaan ayana Alloh anu Maha Wenang. Data adan ogé mangrupa tanda ayana ajén agama dina ieu carpon. Konsép agama séjénna aya dina data ngeunaan nabi Sulaéman anu beunghar tapi masih tetep takwa ka Alloh. Dina ieu carpon, amanatna 481 Kat. (10)
482 nyampak dina ajén agama yén sagala anu asalna ti Alloh bakal balik deui ka Alloh (Inna lillahi wa inna ilaihi rojiun). 2) Ajén Solidaritas Dua data SKKS-04:35/1 anu nétélakeun paroman jeung réngkak paripolah anu ngébréhkeun sungkawa. Data SKKS-04:38/4 ogé ngébréhkeun réngkak paripolah anu nétélakeun sungkawa jeung nguatkeun sangkan méntalna kuat. Data SKKS-04:40/2 ngébréhkeun solidaritas dina ngalayad atawa nganteurkeun mayit ka kuburan. 4.2.24 "Wasiat ti Pa Mantri" (SKKS-05) 4.2.24.1 Struktur Carita SKKS-05 a. Téma Téma dina ieu carita nya éta kamanusaan. Ieu hal nyoko kana carita kahirupan Pa Mantri, jeung guru-guru séjénna. Téma dina ieu carita miharep sangkan hirup téh kudu salawasna gotong royong, silih asah, asuh, jeung silih pikanyaah. Salawasna ngajalankeun adat kabiasaan nu hadé. Ieu hal katitén tina cutatan di handap. "Syukur! Bapa reugreug meureun pangsiun téh! moal marojéngja. Ngan peupeujeuh sakali deui, sipat-sipat urang anu hadé, omat ulah leungit. Gotong royong, sosial, silih tulungan, silih bélaan jeung babaturan, silih tutupan kagoréngan, sillih geuing, kadé ulah leungit." (47/2) b.Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, galur dina ieu carita nya éta galur maju. Dimimitian éska nu ditarima ku Pa Mantri di kantor Kapala Dinas, ngobrol jeung babaturanana di jero kantor, sarta méré wejangan ka anak buahna di kantor sakola. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén di handap.
A ---------- B --------------- C --------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina jumlah galurna, ieu carita téh miboga galur tunggal. Ieu hal lantaran nyaritakeun saurang palaku nu ngalaman pasualan dina hirup. c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanana, ieu carita miboga galur anu padet. Caritana dicaritakeun kalayan gancang. Lantaran miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, ieu carita téh miboga galur pamikiran. Disebut galur pamikiran lantaran nyaritakeun perasaan ogé hal nu kudu jadi pamikiran para palaku. 2) Palaku Palaku dina ieu carita aya 12 urang, nya éta Kapala Desa (SKKS- 05:41/1), Pa Mantri (SKKS-05:41/4), Kaur (SKKS-05:42/7), Rustan (SKKS- 05:42/8), Cép Wowo (SKKS-05:42/12), Pa Teguh (SKKS-05:42/14), Asep (SKKS-05:45/2), Bu Halimah (SKKS-05:45/6), Bu Cucun (SKKS-05:45/8), Bu Euis (SKKS-05:45/10), Murid (SKKS-05:46/2), jeung Mang Dana (SKKS- 05:46/7). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, palaku dina ieu carita ngawengku palau uatama jeung palaku tambahan. Palaku utama dina ieu carita nya éta Pa Mantri (SKKS-05:41/4). Ari palaku tambahanana nya éta Kapala Desa (SKKS-05:41/1), Kaur (SKKS-05:42/7), Rustan (SKKS-05:42/8), Cép Wowo (SKKS-05:42/12), Pa Teguh (SKKS-05:42/14), Asep (SKKS- 05:45/2), Bu Halimah (SKKS-05:45/6), Bu Cucun (SKKS-05:45/8), Bu 483
484 Euis (SKKS-05:45/10), Murid (SKKS-05:46/2), jeung Mang Dana (SKKS-05:46/7). (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanana, palaku dina ieu carita ngawengku palaku protagonis jeung palaku antagonis. Palaku protagonis dina ieu carita nya éta Pa Mantri (SKKS-05:41/4), Kaur (SKKS-05:42/7), Rustan (SKKS-05:42/8), Cép Wowo (SKKS-05:42/12), Asep (SKKS-05:45/2), Bu Halimah (SKKS-05:45/6), Bu Cucun (SKKS-05:45/8), Bu Euis (SKKS-05:45/10), Murid (SKKS-05:46/2), jeung Mang Dana (SKKS- 05:46/7). Ari palaku antagonisna nya éta Pa Teguh (SKKS-05:42/14). Ieu hal katitén tina omongan Pa Teguh nu hayang ngasupkeun anakna jadi pagawé maké duit. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangunna watekna, palaku dina ieu carita méh kabéhanana miboga watek anu basajan. Hartina sipatna statis, gampang dipikawanoh jeung gampang diinget. Ditilik tina mekar henteuna watek, palaku dina ieu carita méh kabéhanana mangrupa palaku statis nya éta sacara ésénsial ieu palaku téh teu ngalaman parobahan. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Dumasar pencerminanana, palaku aya palaku tipikal jeung palaku nétral. Palaku tipikal nya éta Pa Mantri (SKKS-05:41/4). Ari palaku nralna nya éta Kapala Desa (SKKS-05:41/1), Kaur (SKKS-05:42/7), Rustan (SKKS-05:42/8), Cép Wowo (SKKS-05:42/12), Pa Teguh (SKKS- 05:42/14), Asep (SKKS-05:45/2), Bu Halimah (SKKS-05:45/6), Bu Cucun (SKKS-05:45/8), Bu Euis (SKKS-05:45/10), Murid (SKKS-05:46/2), jeung Mang Dana (SKKS-05:46/7).
485 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.132 Data Latar SKKS-05 No. Kode Data (1) 1. SKKS-05:41/2 2. SKKS-05:42/5 3. SKKS-05:42/14 4. SKKS-05:44/4 5. SKKS-05:44/8 6. SKKS-05:44/13 7. SKKS-05:45/9 (2) 8. SKKS-05:46/1 9. SKKS-05:46/4 10. SKKS-05:46/7 11. SKKS-05:46/10 12. SKKS-05:47/2 Data (3) Ayeuna Rohangan Kapala Dinas Rohangan Bendahara Paksakeun Kantor Dinas Kantor Sakola Kapala sakola anu dipilih heula Sawelas taun Takol loncéng Pukul sapuluh Nyumbang penjaga Gotong royong Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4)
(a) Tempat Latar tempat dina ieu carita nya éta di rohangan Kapala Dinas, rohangan Bendahara, Kantor Dinas, jeung Kantor sakola. Rohangan Kapala Dinas mangrupa tempat Pa Mantri narima SK ti provinsi. Rohangan bendahara nya éta tempat Pa Mantri ngobrol jeung Pa Teguh ngeunaan jadi kapala sakola jaman ayeuna mah bisa maké duit. Kantor sakola mangrupa tempat Pa Mantri amitan jeung mapagahan ka guru-guru. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carita nya éta ayeuna, sawelas taun, jeung pukul sapuluh. Ayeuna mangrupa latar tempat anu jembar, manrupa mangsa ayeuna, mangsa pa Mantri rék pangsiun. Sawelas taun mangrupa
486 lilana Pa Mantri aya di éta sakola. Pukul sapuluh nya éta waktuna siswa arasup deui ka kelas sanggeus istirahat. (c) Sosial Latar sosial dina ieu carita nya éta paksakeun, disaring heula, nyumbang penjaga, jeung gotong royong. Latar sosial anu kagambar nya éta ngeunaan masarakat di lingkungan atikan. Dunya atikan anu teu leupas tina perkara siswa, guru, prosés ngajar jeung ngatik siswa, kepala sakola, jeung pangsiunan. Dunya atikan anu masih kénéh aya oknum anu sok ngandelkeun duit sogokan keur naék jabatan. Tapi, latar sosial anu paling kuat nya éta ngeunaan karakter kapala sakola anu dipikareueus ku guru- guru jeung siswa. 4.2.24.2 Unsur Semiotik SKKS-05 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-05 ngawengku tilu ikon, salapan indéks, jeung dua simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-05 ngan aya ikon métaforis. Tabél 4.133 Analisis Unsur Ikon SKKS-05 No. (1) 1. Kode Data (2) SKKS-05:44/1 Data (3) Ngadarah daging Tipe Img. Dgm. Mfr. (6) (5) (4) Mangrupa paribasa nu dipaké keur nuduhkeun hiji hal/kabiasaan nu geus moal bisa dipisahkeun. Ieu katitén tina cutatan di handap. Interprétasi (7) "Hésé ngabasmina, Kang! Sabab geus lila teuing, geus ngadarah daging. Hésé mupusna...
487 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-05 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, aktualisasi, sora, jeung barang. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.134 Analisis Unsur Indéks SKKS-05 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. SKKS-05:41/1 (2) (3) Éska (SK) (4) Barang (5) SK mangrupa surat kaputusan salaku bukti yén Pa Mantri geus pangsiun. Ieu katitén tina cutatan di handap. 2. SKKS-05:41/1 Ratug Gejala fisik Éska pangsiun nu karék katarima ti Kapala Dinas maih dikekewek dina leungeunna... Ratug mangrupa tanda tina aya rasa kasieun jeung kahariwang alatan geus narima surat SK pangsuiun. Ieu katitén tina cutatan di handap. 3. SKKS-05:41/7 Hanjelu ... Tacan wani muka. Haténa ratug, teu puguh rasa. Aktualisasi Hanjelu mangrupa indéksikal tina rasa hanjakal, lantaran bet ngajukeun pangsiun saméméh waktuna. Ieu katitén tina cutatan di handap. 4. SKKS-05:42/9 Seuri konéng Réngkak paripolah Tuluy surat pangsiun téh diilo, mani imeut naker. Bet aya rasa hanjelu dina dasar haténa... Seuri konéng mangrupa indéksikal tina ayana katugenah, lantaran ngarasa teu puguh pilampaheun saenggeus pangsiun. Ieu katitén tina cutatan di handap. "Iraha rék nuturkeun?" tanyana bari seuri konéng.
488 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 5. SKKS-05:44/5 (2) (3) Seuri maur (4) Réngkak paripolah (5) Seuri maut mangrupa indéksikal tina ayana rasa rumasa. Ieu katitén tina cutatan di handap. 6. SKKS-05:46/1 Aya nu ngeclak Gejala fisik Rustan seuri maur. Manéhna cengkat. Asa geus kumpul deui pangadananana ayeuna mah. Mangrupa indéksikal tina kasedih para guru, lantaran bakal leungiteun pamingpin panutan. Ieu katitén tina cutatan di handap. 7. SKKS-05:46/9 Harus Sora Katémbong tina juru-juru panon guru awéwé aya nu ngeclak. Harus mangrupa indéksikal tina locéng anu ditakol, anu nandakeun yén barudak anu keur istirahat kudu asup deui ka kelas . Ieu katitén tina cutatan di handap. 8. SKKS-05:47/8 Arunggeuk Réngkak paripolah Locéng ditakol. Mani harus kadéngé ka kantor. Mangrupa indéksikal tina kasapukan guru-guru kana papatah kapala sakola. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Anak buahna arunggeuk bari nyusutan cipanon. c. Simbol Unsur simbol anu aya dina carpon GT-01 bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.135 Analisis Unsur Simbol SKKS-05 No. (1) 1. SKKS-05:43/9 Kode Data (2) Réferent (3) Duit Interprétasi (4) Duit mangrupa simbol kakawasaan mangsa kiwari, anu sagala bisa dikawasa jeung dibeuli ku duit.
489 No. (1) Kode Data (2) Réferent (3) Interprétasi (4) Ieu katitén tina cutatan di handap. "Sanés ku duk, Kang! Ku duit!" témbalna bari nyalakatak seuri. 4.2.24.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-05 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.136 Data Ajén Sosial SKKS-05 No. Kode Data Data (1) 1. SKKS-05:42/17 Alhamdulillah 2. SKKS-05:44/2 3. SKKS-05:46/1 (2) (3) Lahaola hampang leungeun Insya'alloh 4. SKKS-05:47/1 5. SKKS-05:43/12 Duit keur nyogok 4. SKKS-05:47/1 5. SKKS-05:43/12 Duit keur nyogok Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (4) (5) (6) (7)
Katerangan (8) Tina tabél di luhur, katitén ayana ajén bebeneran, moral, jeung kaagamaan. 1) Ajén Bebeneran Data SKKS-05:46/1 ngébréhkeun ajén bebeneran ngeunaan papatah pa Mantri anu ngalarang guru-guru hampang leungeun upama aya murid anu ngalanggar aturan atawa réngkak paripolahna teu luyu jeung sikep salaku siswa. 2) Ajén Moral Ajén moral kagambar dina data SKKS-05:43/12, anu ngébréhkeun ayana oknum kapala sakola anu hayang naék jabatan cukup ku méré duit
490 sogokan. Snajan pada-pada apal yén éta téh mangrupa hal anu goréng, tapi angger loba anu ngalakukeun. 3) Ajén Kaagamaan Data SKKS-05:42/17, SKKS-05:44/2, jeung SKKS-05:47/1 mangrupa ungkara-ungkara anu dilisankeun ku palaku salaku gambaran yén dina sagala rupa réngkak paripolah jalma teu leupas tina rido Nu maha Kawasa. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya dalapan ajén budaya anu diwincik kana lima ajén anu béda-béda. Tabél 4.137 Data Ajén Budaya SKKS-05 No. Kode Data Data Ajén Budaya Keterangan (1) 1. SKKS-05:42/11 Mekah 2. SKKS-05:43/12 Duit dipaké (2) (3) T É A Sn. K Sl. (4) (5) (6) (9) (7) (8)
(10) nyogok 3. SKKS-05:44/9 Motor cicilan Kabéh pagawé 4. SKKS-05:45/4 nagri bakal pangsiun
5. SKKS-05:46/10 Gajih penjaga sakola anu leutik 6. SKKS-05:43/12 Subhat 7. SKKS-05:43/12 Doraka 8. SKKS-05:47/4 Leungiteun sosok pamingpin
1) Ajén Téori Dina data SKKS-05:45/4 katitén aturan ngeunaan pagawé nagri anu pasti bakal pangsiun, luyu jeung aturan anu geus ditangtukeun ku nagara.
491 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi nyampak dina data SKKS-05:43/12 jeung SKKS- 05:44/9 anu ngébréhkeun ayana oknum guru jeung kapala sakla anu milih ngagunakeun duit keur naék jabatan. Ieu hal patali jeung ajén kawasa, basa Pa Rustan keukeuh kana pamadeganna yén aturan mah bisa dirémpak ku duit. Data SKKS-05:46/10 nétélakeun yén gajih penjaga sakola kacida leutik, lantaran kitu kudu dibantuan jeung dirojong ku guru-guru sangkan pangabutuh sapopoéna kacumponan. 3) Ajén Agama Data SKKS-05:42/11 ngébréhkeun sacara langsung kana agama Islam, anu salah sahiji rukunna nya éta indit munggah haji ka baitullah. Dua data SKKS-05:43/12 nétélakeun hukum suap anu leuwih gedé dorakana batan subhat. Boh anu nyogokna, boh anu disogokna, sarua pada-pada doraka. 4) Ajén Solidaritas Dina data SKKS-05:47/4, ajén solidaritas digambarkeun dina situasi tempat gawé. Sakola lain saukur tempat ngajar jeung diajar ngeunaan téori atawa matéri, tapi ogé ngeunaan kahirupan, silih talingakeun jeung silih pikanyaah. 4.2.25 "Handapeun Langit Hideung" (SKKS-06) 4.2.25.1 Struktur Carita SKKS-06 a. Téma Téma dina ieu carita nya éta kamanusaan. Ieu hal nyoko kana kahirupan masarakat di kampung kuring nu masih percaya kana ayana jalma nu munjung, nyaritakeun kahirupan sapopoé, tur ayana kabiasaan masarakat
492 ngawangkong nu can puguh bebenerananan. Ieu hal katitén tina cutatan di handap. Tepas imah téh rada lega, lampitna hérang balas didariukan tatangga- tatangga nu sok ngahaja ngalayung pasosoré... (48/3) "Ieuh, di lembur urang mah saréréa ogé geus tarerangeun, yén Gan Wiria téh munjung," pokna (50/1) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Galur dina ieu carita, nya éta galur maju. Ieu galur dimimitian ku tatangga nu daratang ka imah kuring keur ngiuhan. Ti dinya bijil omongan ngeunaan Gan Wiria nu disangka Munjung. Teu lila jol si Ujang, anak Nyi Anah bari huhujanan. Soréna si Ujang panas, tuluy diubaran ka dukung peutingna. Si ujang dimandian tengah peuting, awakna teu disimbutan. Isuk-isukna si ujang tilar dunya. Upama dibagankeun, ieu galur téh saperti di handap. A ---------- B --------------- C --------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Dumasar jumlah galurna, ieu carita miboga galur sub-galur. Nya éta carita anu nyaritakeun dua carita tapi masih patali nu hiji jeung nu séjénna. c) Dumasar Kritéria Kepadatan Dumasar kepadatanana, ieu carita miboga galur padet. Nya éta midangkeun carita sacara gancang tur kajadianan dalit. (d) Dumasar Eusi
Dumasar eusina, galur ieu carita téh nya éta galur pemikiran. Dina ieu carita pondok, dicaritakeun kumaha pamikiran masarakat ngeunaan pasualan kahirupan nu karandapanana. 2) Palaku Palaku dina ieu carita aya sabelas, nya éta (SKKS-06:48/1) Ijah, (SKKS-06:48/4) Bi Mamah, (SKKS-06:49/5) Nyi Anah, (SKKS-06:49/7) Si Ujang, (SKKS-06:49/9) Cép Entu, (SKKS-06:49/8) Juragan Wiria, (SKKS- 06:50/7) Ki Ja'I, (SKKS-06:50/7) Si Uju, (SKKS-06:50/7) Nyi Erum, (SKKS- 06:53/6) Pa Samhari, jeung Ceuk Idah (SKKS-06:54/2). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, palaku dina ieu carita aya palaku utama jeung tambahan. Palaku utamana nya éta Ijah (SKKS-06:48/1), Bi Mamah SKKS-06:48/4), Nyi Anah (SKKS-06:49/7), jeung Si Ujang (SKKS- 06:49/9). Ari nu tambahannana nya éta (SKKS-06:49/7) Nyi Anah, (SKKS-06:49/9) Si Ujang, (SKKS-06:49/8) Cép Entu, (SKKS-06:50/7) Juragan Wiria, (SKKS-06:50/7) Ki Ja'I, (SKKS-06:50/24) Si Uju, (SKKS- 06:51/7) Nyi Erum, (SKKS-06:53/6) Pa Samhari, jeung Ceuk Idah (SKKS-06:54/2). (b) Dumasar Penampilan Dumasar penampilanana aya protagonis jeung antagonis. Palaku protagonis nya éta (SKKS-06:48/1) Ijah, (SKKS-06:49/7) Nyi Anah, (SKKS-06:49/9) Si Ujang, (SKKS-06:49/8) Cép Entu, jeung (SKKS- 06:49/7) Juragan Wiria. Ieu palaku bisa katitén tina cutatan di handap. "Muga-muga baé enya jeung Cép Entu, hariwang sotéh bisi teu aya," ceuk Nyi Anah..." (49/9) Peuting éta kuring milu ngemitan. Kira kira pukul dalapan jol GanWiria, bojona, jeung Cép Entu, putra nu kari hij-hijina. Ningali simbut budak nyinglid téh Ceuk Idah ngarongkong ti dituna mah rék menerkeun meureun. (54/2). 493
494 Palaku antagonis dina ieu carita nya éta (SKKS-06:48/4) Bi Mamah, (SKKS-06:51/6) Nyi Erum, jeung (SKKS-06:53/2) Pa Samhari. Ieu hal katitén tina kalakuan Bi Mamah jeung Nyi Erum nu sok ngagogoréng Gan Wiria, sarta Pa Samhuri (dukun). "Ari Nyai, geus réa nu manggihan," ceuk Bi Mamah. "apan pamajikanan sakitu reunceumna emas-emasna," Nyi Anah mencrong kana beungeut Bi Mamah." (50/4). (c) Dumasar Watek Dumasar wangun watekna, palaku dina ieu carita watakna basajan. Ieu hal katitén tina babari kapanggihna/dipikawanohna watek-watek palaku.Dumasar mekar henteuna watek palaku, dina ieu carita ngawengku palaku statis jeung palaku dinamis. Palaku statis nya éta (SKKS-06:48/1) Ijah, (SKKS-06:48/4) Bi Mamah, (SKKS-06:49/9) Si Ujang, (SKKS- 06:49/12) Cép Entu, (SKKS-06:49/8) Juragan Wiria, (SKKS-06:50/7) Ki Ja'I, (SKKS-06:50/7) Si Uju, (SKKS-06:51/6) Nyi Erum, (SKKS-06:53/2) Pa Samhari, jeung (SKKS-06:54/2) Ceuk Idah. Sedengkeun palaku dinamisna nya éta , (SKKS-06:49/8) Nyi Anah. Ieu hal katitén tina sipat Nyi Anah nu babari kapangaruhan ku omongan tatangga-tatanggana. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Dumasar pencerminanana, palaku dina ieu carita ngawengku palaku tipikal jeung palaku nétral. Palaku tipikal nya éta Palaku statis nya éta (SKKS-06:49/8) Nyi Anah, (SKKS-06:48/1) Ijah, (SKKS-06:48/4) Bi Mamah, (SKKS-06:49/9) Si Ujang, jeung (SKKS-06:49/12) Cép Entu. Ari palaku nétral nya éta (SKKS-06:49/12) Juragan Wiria, (SKKS-06:50/7) Ki Ja'I, (SKKS-06:50/7) Si Uju, (SKKS-06:51/2) Nyi Erum, jeung (SKKS- 06:53/2) Pa Samhari, jeung (SKKS-06:54/2). 3) Latar
495 Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.138 Data Latar SKKS-06 No. (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Kode Data (2) SKKS-06:48/2 SKKS-06:48/3 SKKS-06:48/3 SKKS-06:48/4 SKKS-06:48/4 SKKS-06:49/9 SKKS-06:50/1 SKKS-06:50/7 SKKS-06:50/7 SKKS-06:51/8 SKKS-06:52/14 SKKS-06:52/14 SKKS-06:53/2 SKKS-06:54/2 SKKS-06:54/2 SKKS-06:55/3 SKKS-06:55/3 SKKS-06:55/3 SKKS-06:55/4 Data (3) Kampung Ngalayung Pasosoré Sababaraha poé rérés tandur Di tepas Gigireun Munjung Pakalongan Gunung Kromong Hujan nu munjung Isuk-isuk Dapur Dukun Peuting Pukul dalapan Tengah peuting Di buruan Pukul dua peuting Tabuh dalapan Latar Tpt Wkt Sos (4) (6) (5)
(a) Tempat Latar tempat dina ieu carita nya éta kampung, di tepas, gigireun, Pakalongan, Gunung Kromong jeung di buruan. Ieu hal katitén tina cutatan di handap. "Kampung kuring téh teu kaasup kampung gedé, sabab paling réa ogé imah-imah nu aya di dinya téh ngan ukur pupuluhan suhunan..." (48/2). "... Kuring ogé keur ngalangseu di tepas, bari ngageberan awak ku hihid..." (48/4).
496 "...manéhna ngésod ka gigireun kuring bari ngarongkong seupaheun.'(49/9). (b) Waktu Waktu dina ieu carita nya éta pasosoré, sababaraha poé rérés tandur, isuk-isuk, peuting, pukul dalapan, tengah peuting, pukul dua peuting, jeung tabuh dalapan. Ieu hal katitén tina cutatan di handap. "... Tepas imah téh rada lega, lampitna hérang balas didariukan tatangga-tatangga nu sok ngahaja ngalayung pasosoré..." (48/3). "Isukna, isuk kénéh pisan Nyi Anah geus norojol ka dapur..." (52/14). (c) Sosial Latar sosial dina ieu carita nya éta munjung, hujan nu munjung, jeung dukun. Ieu hal katitén tina cutatan di handap. "Ieuh, di lembur urang mah saréréa ogé geus tarerangeun, yén Gan Wiria téh munjung" pokna. (50/1). "... Sugan mah hujan nu munjung ieu mah..." (51/8). 4.2.25.2 Unsur Semiotik SKKS-06 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-06 ngawengku opat ikon, tujuh indéks, jeung dua simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-06 ngan aya anu mangrupa ikon métaforis wungkul. Tabél 4.139 Analisis Unsur Ikon SKKS-06 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr.
(1) 1. 2. 3. 4. (2) SKKS-06:48/4 SKKS-06:49/1 SKKS-06:49/1 SKKS-06:53/4 (3) Siga keur udag- udagan Asa dirérab Tiis Kawas ruhak (4) (5) 497 (6) Dina ieu carita, (7) mega jeung angin diumpamakeun keur silih udag. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Poé keur meujeuhna nongtoréng, sanajan kitu sagumpluk mega ngabelegbeg beulah kidul, katiup angin siga keur udag-udagan... Mangrupa istilah nalika urang ngarasa kapanasan. Ieu kecap biasa dilarapkeun upama kaayaan hiji jalma nu aya di hareupeun seuneu. Ieu katitén tina cutatan di handap. "Alah, mani asa dirérab!" Omongna... Mangrupa hiji kecap nu biasana dilarapkeun kana kaayaan cai. Dina ieu carita, kecap tiis dilarapkeun kana kaayaan nu iuh. Ieu katitén tina cutatan di handap. "... Sugan baé di dieu mah rada tiis." Mangrupa kecap nu nuduhkeun barang anu panas. Ieu kecap dipaké pikeun
498 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) mapandékeun awak Ujang anu panas. ... Saluar awakna panas mani kawas ruhak, ambekanana jiga nu ampeg. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-06 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.140 Analisis Unsur Indéks SKKS-06 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. (2) SKKS-06:48/4 (3) Ngageberan awak (4) Réngkak paripolah (5) Pagawéan kuring lantaran ngarasa hareudang. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Kuring ogé geur ngalangseu di tepas, bari ngageberan awak ku hihid... 2. SKKS-06:50/6 Geleger guludug Gejala alam Mangrupa hiji gejala alam nu nuduhkeun keur hujan badag. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Sabot kitu geleger
No. (1) 3. 4. 5. 6. Kode Data Réferent (2) (3) SKKS-06:50/8 Paralak-paralak SKKS-06:52/3 Mucicid SKKS-06:53/4 Geuneuk SKKS-06:54/5 Noroktok Tipe (4) Sora Gejala fisik Gejala fisik Gejala fisik 499 Interprétasi (5) guludugti kajauhan... Mangrupa sora nu asalna tina luhureun suhunan. Ieu sora téh ciri ayana hujan. Ieu katitén tina cutatan di handap. Paralak-paralak hujan mimiti turun, baradag pisan, geleger guludug tarik pisan... Mangrupa indéksikal tina awak nu kahujanan. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Geus kitu mah léos waé manéhna balik bari nungtun budakna nu bajuna jibreg jeung mucicid kabulusan. Mangrupa kausalitas tina kaayaan awak anu keur gering. Ieu katitén tina cutatan di handap. Kuring gura-giru ka imahna, enya baé budak téh panas mani nyebrét. Beungeutna mani geuneuk... Mangrupa indéksikal tina kaayaan awak ujang anu tiris. Ieu katitén tina cutatan di handap. "Naha maké entong
500 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 7. (2) SKKS-06:55/4 (3) Jejeritan jeung jujungkelan (4) Réngkak paripolah (5) disimbutan, karunya ieuh, sakitu noroktokna tiriseun," ceuk Ceuk Idah. Mangrupa indéksikal tina kaayaan émosi anu teu kakontrol lantaran Si Ujang maot. Ieu katitén tina cutatan di handap. Saeunggeus dimandian budak téh kalah beuki kacida, isukna, kira-kira tabuh dalapan budak téh maot. Kuring mapalér Nyi Anah nu jejeritan jeung jujungkelan di buruan... c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon ngan aya hiji simbol, nya éta simbol tina kaayaan tempat anu pinuh ku panyiksa jeung kanyeri. Ieu bisa katitén dina tabél di handap. Tabél 4.141 Analisis Unsur Simbol SKKS-06 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. SKKS-06:53/ (2) (3) Cai kembang tujuh rupa (4) Cai kembang tujuh rupa mangrupa simbol ayana itungan
501 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) tujuh anu dianggap sakral dina wengkuan kosmologi Sunda, Dina ieu carpon kembang tujuh rupa dipaké ku dukun keur ngamandian Si Ujang. Ieu katitén tina cutatan di handap. 2. SKKS-06:54/1 Duit ... engké peuting bapaka dieu deui bari mawa lodong keur mandi Si Ujang, caina cai kembang tujuh rupa keur panyinglar... Mangrupa simbol tina panuhun atawa rasa kaingetan. Ieu katitén tina cutatan di handap Méméh indit Pa Samhari dibahanan duit ku Nyi Anah keur meuli kembang basana. 4.2.25.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-06 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tilu ajén sosial. Tabél 4.142 Data Ajén Sosial SKKS-06 No. Kode Data Data (1) 1. SKKS-06:48/3 2. SKKS-06:56/1 3. SKKS-06:56/2 Malakal (3) (4) Ngémploh Rido Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8)
Katerangan (9) maot Tina tabél di luhur katitén ayana ajén sosial kaéndahan jeung agama. Éta ajén kapanggih dina cutatan di handap. 1) Ajén Kaéndahan
502 Ajén kaéndahan témbong dina data SKKS-06:48/3, anu ngagambarkeun sawah anu héjo ngémploh. 2) Ajén Kaagamaan Data ajén kaagamaan nyampak dina SKKS-06:56/1, anu ngagambarkeun ridona Ceuk Idah basa rék méré ongkos keur ngubaran Si Ujang ka klinik. Data SKKS-06:56/2, ngébréhkeun ayana kayakinan yén anu nyabut nyawa jalma téh nya éta Malakal Maot kalawan hakékatna Gusti Alloh SWT. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya lima beas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.143 Data Ajén Budaya SKKS-06 No. Kode Data Data Ajén Budaya Keterangan (1) 1. SKKS-06:56/1 2. SKKS-06:56/2 Malakal maot 3. SKKS-06:54/2 (2) (3) Rido Gan Wiria ngalongok Ngemitan 4. SKKS-06:54/2 5. SKKS-06:55/4 Mapalér T É A Sn. K SI. (9) (4) (5) (6) (7) (8)
(10) 1) Ajén Agama Data ajén kaagamaan nyampak dina SKKS-06:56/1, anu ngagambarkeun ridona Ceuk Idah basa rék méré ongkos keur ngubaran Si Ujang ka klinik. Data SKKS-06:56/2, ngébréhkeun ayana kayakinan yén anu nyabut nyawa jalma téh nya éta Malakal Maot kalawan hakékatna Gusti Alloh SWT. 2) Ajén Solidaritas
Ajén solidaritas nyampak dina dua data data SKKS-06:54/2 jeung SKKS-06:55/4. Dua data SKKS-06:54/2 ngébréhkeun ayana solidaritas Gan Wiria jeung Ceuk Idah ka kulawarga Nyi Anah basa Si Ujang keur gering. Data SKKS-06:55/4 ngébréhkeun ayana solidaritas salaku papada tatangga anu boga kawajiban silih talingakeun, kaasup silih pikanyaah upama aya salah sahiji anu kamusibahan. 4.2.26 "Hama" (SKKS-07) 4.2.26.1 Struktur Carita SKKS-07 a. Téma Téma dina ieu carita nya éta kamanusaan. Ieu hal nyoko kana kahirupan masarakat désa nu pagawéanana ngolah taneuh. Téma dina ieu carita téh miharep sangkan masarakat leuwih sadar kana kajadian nu lumangsung. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan nu ngagambarkeun téma di luhur. ...Isuk-isuk Ua Istri geus gogorowokan. Kakara mulang ti sawah kulon... (57/3) ...Can sepuh-sepuh teuing Ua téh. tapi tatangga mah sok nyarebut Ua Sepuh waé, bubuhan Ua Pameget dipisepuh ku saréréa... (60/2) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, galur dina ieu carita nya éta galur maju. Dimimitian tina kahandeueulan Ua Istri kana kaayaan sawah anjeunna nu kakeunaan ku hama. Ieu kajadian dicaritakeun ka dulur- dulurna. Tina éta obrolan Ua Istri mutuskeun nyieun sawahna jadi balong pikeun dipelakan lauk jeung lélé. Ieu kaputusan Ua téh teu hasil, lantaran balongna anggeur kakeunaan ku hama. 503 rasa
504 Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina ieu carpon bisa katitén di handap. A ---------- B --------------- C --------- D ---------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina jumlah galurna, ieu carita téh miboga galur tunggal. Ieu hal lantaran nyaritakeun saurang palaku nu ngalaman pasualan dina hirup. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanana, ieu carita miboga galur anu padet. Caritana dicaritakeun kalayan gancang. Lantaran miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. (d) Dumasar Eusi Dumasar kana eusina, ieu carita miboga galur peruntungan. Ieu hal lantaran ngébréhkeun kaayaan nasib anu tumiba/karandapan ku palaku. Ieu hal katitén tina wabah hama nu kaalaman ku Ua. 2) Palaku Palaku dina ieu carita aya 12 urang nya éta Ua Istri (SKKS-07:57/1), Indung Kuring (SKKS-07:57/4), Kuring (SKKS-07:57/4), Beurit (SKKS- 07:58/3), Kungkang (SKKS-07:58/5), Bi Asih (SKKS-07:58/5), Kang Dadang (SKKS-07:59/7), Ua Pameget (SKKS-07:60/3), Ceu Mirah (SKKS-07:61/1), Ceu Nining (SKKS-07:61/1), Bayawak (SKKS-07:61/5), jeung Mang Ipan (SKKS-07:61/6). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, palaku dina ieu carita ngawengku palau uatama jeung palaku tambahan. Palaku utama dina ieu carita nya éta Ua Istri (SKKS-07:57/1), Kuring (SKKS-07:57/4). Ari palaku tambahanana nya éta Indung Kuring (SKKS-07:57/4), Bi Asih (SKKS-07:58/3), Kang Dadang (SKKS-07:59/7), Ua Pameget (SKKS-07:60/3), Ceu Mirah
(SKKS-07:61/3), Ceu Nining (SKKS-07:61/5), jeung Mang Ipan (SKKS- 07:61/6). (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina penampilanana, palaku dina ieu carita ngawengku palaku protagonis jeung palaku antagonis. Palaku protagonis dina ieu carita nya éta Ua Istri (SKKS-07:57/1). Ieu hal katitén tina cutatan di handap. ... Najan saréréa pada terang Ua téh pangjugalana di lembur kuring mah, tapi da tara ningalikeun anjeun. Ka sawah ka kebon tara tinggaleun... (60/2). Palaku séjénna nu kaasup protagonis nya éta Indung Kuring (SKKS-07:57/4), Kuring (SKKS-07:57/4), Bi Asih (SKKS-07:58/5), Kang Dadang (SKKS-07:59/7), Ua Pameget (SKKS-07:60/3), Ceu Mirah (SKKS-07:61/1), Ceu Nining (SKKS-07:61/1), jeung Mang Ipan (SKKS- 07:61/6). (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangunna watekna, palaku dibagi kana palaku basajan jeung palaku kompléks. Palaku basajanna nya éta Indung Kuring (SKKS- 07:57/4), Beurit (SKKS-07:58/3), Kungkang (SKKS-07:58/5), Bi Asih (SKKS-07:58/5), Kang Dadang (SKKS-07:59/7), Ua Pameget (SKKS- 07:60/3), Ceu Mirah (SKKS-07:61/1), Ceu Nining (SKKS-07:61/1), Bayawak (SKKS-07:61/5), jeung Mang Ipan (SKKS-07:61/6). Éta palaku téh disebut palaku basajan lantaran sipatna statis, gampang dipikawanoh jeung gampang diinget. Ieu hal katitén tina watek palaku-palaku di luhur nu relatip stabil. Ari nu kompléksna nya éta Ua Istri (SKKS-07:57/1) jeung Kuring (SKKS-07:57/4). Disebut kompléks lantaran miboga watek nu sawaktu- waktu bisa barobah, tur sipatna dinamis. Ieu hal katitén tina watek Ua nu bageur tapi sakapeung sok gogorowokan nunjukeun kakeuheulna. 505
506 ...Isuk-isuk Ua Istri geus gogorowokan. Kakara mulang ti sawah kulon...(57/3) ... Najan saréréa pada terang Ua téh pangjugalana di lembur kuring mah, tapi da tara ningalikeun anjeun. Ka sawah ka kebon tara tinggaleun... (60/27). Ditilik tina mekar henteuna watek, palaku dibagi jadi palaku statis jeung palaku dinamis. Palaku statis nya éta Indung Kuring (SKKS- 07:57/4), Beurit (SKKS-07:58/3), Kungkang (SKKS-07:58/5), Bi Asih (SKKS-07:58/5), Kang Dadang (SKKS-07:59/7), Ua Pameget (SKKS- 07:60/3), Ceu Mirah (SKKS-07:61/1), Ceu Nining (SKKS-07:61/1), Bayawak (SKKS-07:61/5), jeung Mang Ipan (SKKS-07:61/6). Ari nu dinamis nya éta Ua Istri (SKKS-07:57/1) jeung Ua Istri (SKKS-07:57/1). (d) Dumasar Pencerminan Palaku Dumasar pencerminanana, palaku aya palaku tipikal jeung palaku nétral. Palaku tipikal nya éta Ua Istri (SKKS-07:57/1) jeung Ua Istri (SKKS-07:57/1). Ari palaku nétral dina ieu carita nya éta Indung Kuring (SKKS-07:57/4), Bi Asih (SKKS-07:58/5), Kang Dadang (SKKS- 07:59/7), Ua Pameget (SKKS-07:60/3), Ceu Mirah (SKKS-07:61/1), Ceu Nining (SKKS-07:61/1), jeung Mang Ipan (SKKS-07:61/6). 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.144 Data Latar SKKS-07 No. (1) Kode Data (2) Data (3) Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4)
No. (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 507 Kode Data (2) SKKS-07:57/1 SKKS-07:57/1 SKKS-07:57/3 SKKS-07:58/3 SKKS-07:58/4 SKKS-07:58/4 SKKS-07:58/5 SKKS-07:58/5 SKKS-07:58/6 SKKS-07:59/6 SKKS-07:60/1 SKKS-07:60/3 SKKS-07:60/4 SKKS-07:60/4 SKKS-07:61/1 SKKS-07:61/3 SKKS-07:61/4 SKKS-07:61/6 SKKS-07:61/6 SKKS-07:62/3 Data (3) Sababaraha Poé Ambek-ambekan Isuk-isuk Hama beuki mahabu Ayeuna Tilu usum Samingu deui Di luar Gara-gara Éyang Sepuh Nyobaan melak lélé dumbo Sabulan Di Subang Kamari Keukeuh Dipelakan lélé dumbo Sisi balong Ngawakwak Unggal peuting Di balong Dibedahkeun Latar Tpt. Wkt. Sos. (6) (5) (4)
(a) Tempat Latar tempat dina ieu carita aya opat, nya éta di di luar (SKKS- 07:58/5), di Subang (SKKS-07:60/3), sisi balong (SKKS-07:61/3), jeung di balong (SKKS-07:61/6).Ieu hal katitén tina cutatan di handap. ...Bubuhan ngariung imah téh , mun aya nu ngobrol di luar sok langsung tingtorojol,...(58/5). ...Mang Ipan, nu imahna sisi balong, nyaritakeun unggal peuting ngadéngé nu gogojoboran di balong ... (61/6) ... réngsé ngabedahkeun, Ua Istri damelna ngan ngalungsar waé dinasaung sisi balong ... (62/4) (b) Waktu
508 Waktu nu digunakeun dina ieu carita nya éta sababaraha poé, isuk- isuk, ayeuna, tilu usum, samingu deui, sabulan, kamari, jeung unggal peuting. Ieu hal katitén tina cutatan di handap. ... Enya ayeuna mah nyawah téh, geus tilu usum ngan gagal waé ... (58/4) ... Nyieunna gé ampir sabulan digawéan ku sapuluh urang ... (60/1) ... Komo kamari, méméh pemilu anjeunna keukeuh ngabéla partéy kameumeutna ... (60/4) ... Mang Ipan, nu imahna sisi balong, nyaritakeun unggal peuting ngadéngé nu gogojoboran di balong ... (61/6) ... Pasosoré, réngsé ngabedahkeun, Ua Istri damelna ngan ngalungsar waé dina saung sisi balong ... (62/4) (c) Sosial Latar sosial dina ieu carita ngawengku: ambek-ambekan (SKKS- 07:57/1), hama beuki mahabu (SKKS-07:58/3), gara-gara Éyang Sepuh (SKKS-07:58/6), nyobaan melak lélé dumbo (SKKS-07:59/8), keukeuh (SKKS-07:60/4), dipelakan lélé dumbo (SKKS-07:61/1), ngawakwak (SKKS-07:61/4), jeung dibedahkeun (SKKS-07:62/3). 4.2.26.2 Unsur Semiotik SKKS-07 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-07 ngawengku tilu ikon, salapan indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-07 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.145
(1) 1.
Analisis Unsur Ikon SKKS
07 Tipe
Kode Data Data
Img. Dgm. Mtf.
(2)
SKKS
07:57/1 Si
(4)
Monyong SKKS
07:57/5 Cawéhwér
SKKS
07:59/2 Pelok
SKKS
07:61/6 Gogojobo-
ran 509 Interprétasi (7) Si Monyong mangrupa citraan tina beurit nu sungutna monyong sarta sok ngaruksak/jadi hama kana paré. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Ngambek sotéh ka Si Monyong, nu sok miheulaan panén... Cawéhwér mangrupa gambaran tina sora jelema anu cempréng. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... kudu dikumahakeun atuh! Mangka lain duit leutik-leutik nu dipaké modal téh," soantenna nu cawéhwér beuki tarik waé. Pelok mangrupa hiji hal anu leutik. Dina ieu konteks, pélok mangrupa gambaran budak anu masih kénéh leutik Ieu katitén tina cutatan di handap. Gandéng! Budak sagedé peloksok ngagokan obrolan kolot!... Gogojoboran mangrupa gambaran tina sora mahluk nu keur ngojay di cai. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Mang Ipan, nu imahna
510 Tipe No. Kode Data Data Interprétasi Img. Dgm. Mtf. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) 5. SKKS-07:62/1 Bolécék sisi balong, nyaritakeun unggal peuting ngadéngé nu gogojoboran di balong... Bolécék mangrupa gambaran tina tato dina awak. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Paingan ari marab sok asa beuki saeutik waé. Kitu gé, huluna loba nu bolécék garetihan... b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-07 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, aktualisasi, jeung corétan. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.146 Analisis Unsur Indéks SKKS-07 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. (2) SKKS-04:57/1 (3) Baketut (4) Gejala fisik (5) Indéksikal tina kaayaan sawah nu ku hama. Ieu katitén tina cutatan ieu di handap. 2. SKKS-04:57/1 Gugurunu Réngkak paripolah Geus sababaraha poé Ua Istri ambek- ngan damelna ambekan. Semuna baketut baé... Indéksikal tina kaayaan sawah nu ku hama. Ieu katitén tina cutatan ieu di handap. 3. SKKS-07:57/1 Ngambek ... Remen pisan kaperego gugurunu nyalira... Aktualisasi Indéksikal tina kakeuheul Ua
No. (1) 4. 5. 6. 7. Kode Data (2) SKKS-07:57/2 SKKS-07:57/3 SKKS-07:57/3 SKKS-07:57/5 511 Réferent Tipe Interprétasi (3) (4) (5) Istri kana kaayaan sawah nu beak ku beurit. Ieu katitén tina cutatan ieu di handap. Handeudeul ... Lain ngambek ka tatangga, rayi-rayina. Sok atawa ka komo ka putrana nu du amah, lain pisan. Ngambek sotéh ka sok Si Monyong, miheulaan panén... tina nu Aktualisasi Aktualisasi kaayaan sawah nu beak ku beurit. Ieu katitén tina cutatan di handap. Teu bisa ngabibisani. Saréréa gé, nu nyawah mah tangtu ngarasakeun. Ngan milu Istri mah meureun Ua handeueulna ti nu lian... leuwih Gogorowokan Réngkak paripolah Mangrupa kalakuan Ua Istri sabada balik ti sawah, balukar tina kaayaan sawahna nu beak ku hama. Ieu hal katitén tina cutatan ieu di handap. ... Isuk-isuk Ua Istri geus gogorowokan. Kakara mulang ti sawah. Sigana beuki lega waé tapak beurit téh. Tapak Corétan Mangrupa tina ayana sato nu jadi hama. Ieu katitén tina cutatan di handap. indéksikal ... Isuk-isuk Ua Istri geus gogorowokan. Kakara mulang ti sawah. Sigana beuki lega waé tapak beurit téh. Mededes Gejala Indéksikal tina kaayaan paré
512 No. Kode Data (1) (2) 8. SKKS-07:58/5 9. SKKS-07:58/7 10. SKKS-07:59/8 11. SKKS-07:62/1 12. SKKS-07:63/7 Réferent (3) Harapa Ngéwa Molototan Gegejrét Kerung Tipe Interprétasi (4) fisik (5) nu ku hama. Ieu katitén tina cutatan di handap. Gejala alam ... Kami mah geus bingung kudu kumaha ngabasmi beurit sakitu téh. Éta paré nu mararontodna ka mededesna... tina Mangrupa hama nu ngahakanan pare. Ieu katitén tina cutatan ieu di handap. nepi indéksikal ... Geuning usum kamari, saminggu deui rék panén der kungkang. Lapur, pibuateun téh harapa... Aktualisasi Indéksikal tina kalakuan Ua Istri nu keukeuh. Ieu katitén tina cutatan di handap. Réngkak paripolah ... Kuring milu nambalang. Sok ngéwa tuda ari Ua Istri geus nyarios kitu téh. Indéksikal omongan tina kuring nu ngalawan Ua Istri. Ieu katitén tina cutatan di handap. Ringkak paripolah ... Kitu-kitu gé gedé jasana! Can bukti deuleu, korupsina ge! Ua Istri tangka molototan. Indéksikal tina kakeuheul Ua Istri kana kaayaan lélé. Ieu katitén tina cutatan di handap. Ringkak paripolah ... Ua Istri tangka gegejrét bakat ku keuheul meureun... Indéksikal tina kateupanujuan Ua ka kuring, anu matalikeun urusan para refermis. Ieu katitén dina cutatan di tatanén ka
513 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) handap. 13. SKKS-07:63/9 Ngagoak Réngkak paripolah "Hama naon ari manéh, bet los-los ka kaum réformis...," taar Ua mani kerung. Ngagoak mangrupa indéksikal tina rasa nyeuri lantaran ceuli Kuring anu dipurilitkeun ku Ua. Ieu katitén tina cutatan di handap. ... Tarik pisan ayeuna mah. Kuring ngagoak. Lambey Ua beuki ngawet. c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon ngan aya hiji simbol, nya éta simbol tina ayana jalma-jalma anu ngaruksak sistem nagara. Ieu bisa katitén dina tabél di handap. Tabél 4.147 Analisis Unsur Simbol SKKS-07 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. (2) SKKS-07:58/7 (3) Hama nagara (4) Hama nagara mangrupa simbol tina kahirupan nu ngaruksak kana tatanan nagara. Ieu mangrupa gambaran tina kaayaan di kampung kuring nu salah sahiji pajabatna korupsi. Ieu katitén tina cutatan di handap. téh ... Mana kitu gé hama paré léngsér. ngaganti hama nu geus Bédana, itu mah hama nagara, ari ieu mah hama nu ngaruksak patani...
514 4.2.26.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-07 a. Ajén Sosial Data jén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.148 Data Ajén Sosial SKKS-07 No. Kode Data (1) 1. SKKS-07:61/5 (3) Data (4) Ampun Gusti Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (8) (5) (9) (7) Kat. (9) 2. SKKS-07:62/3 Alhamdulillah
Tina tabél di luhur, kapanggih ayana data sosial kaagamaan nu nyangkaruk dina ieu carita. Ajén Kaagamaan Ajén kaagamaan nyampak dina Ampun Gusti (SKKS-07:61/5) jeung Alhamdulillah (SKKS-07:62/3). Data SKKS-07:61/5 ngébréhkeun kahanjakal lantaran Ua Istri ningali laukna paraéh, tapi teu bisa kumaha sabab sanajan saréatna lantaran aya bayawak, hakékatna mah lantaran Alloh SWT. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya lima ajén budaya anu diwincik kana opat ajén anu béda-béda. Tabél 4.149
515 Data Ajén Budaya SKKS-07 No. Kode Data Data Ajén Budaya Kat. T É A Sn. K Sl. (9) (4) (5) (6) (1) 1. SKKS-07:57/2 Ngajuta 2. SKKS-07:58/1 3. SKKS-07:60/1 Karunya 4. SKKS-07:61/5 Ampun Gusti 5. SKKS-07:62/3 Alhamdulillah (3) (2) (7) (8)
Sarempak tanam
(10) Dumasar tabél di luhur, kapanggih aya hiji téori, hiji ékonomi, dua agama, hiji ajén kawasa, jeung hiji ajén solidaritas. 1) Ajén Téori Data SKKS-07:58/1 ngébréhkeun ayana solusi pikeun nyingkahan hama anu mahabu, nya éta ku cara sarempak tanam, atawa melak parena babarengan. Tapi, lantaran di lembur mah upama aya anu ngurus sawah téh silih bantuan gawé, upama melak jeung panénna babarengan, aya kamungkinan kurang anu gawé mantuan lantaran pada-pada ngurus sawahna séwang-séwangan. 2) AjénAgama Ajén agama nyampak dina Ampun Gusti (SKKS-07:61/5) jeung Alhamdulillah (SKKS-07:62/3). Data SKKS-07:61/5 ngébréhkeun kahanjakal lantaran Ua Istri ningali laukna paraéh, tapi teu bisa kumaha sabab sanajan saréatna lantaran aya bayawak, hakékatna mah lantaran Alloh SWT. 3) Ajén Solidaritas Data SKKS-07:60/1 ngébréhkeun rasa mangkarunyakeun ka Ua anu nyieun balong gedé salila sabulan keur melak lélé dumbo, tapi teu kapaké.
516 4.2.27 "Nu Mulang ti Panyabaan" (SKKS-08) 4.2.27.1 Struktur Carita SKKS-08 a. Téma Tema carpon SKKS-08 nya éta réligi, ieu téma nyoko kana kakawasaan Pangéran kana nangtukeun nasib jeung takdir jalma, gambaran kaagamaan jeung kapercayaan palaku kana agama jeung ajawan nu aya dina agama. Ieu téma kaagamaan katitén tina kagiatan anu lumangsung sarta dina palaku nyanghareupan kahirupan dibarengan ku ajaran jeung kapercayaanana kana agama. Tina téma ieu pangarang miharep sangkan dina nyanghareupan hirup jalma kudu sumerah ka Pangéran, sarta kudu sujud sukur narima ni'mat, nasib, jeung takdir ti Pangéran sanajan henteu saluyu jeung pangharepan, ku sabab naon anu dipikahayang can tangtu hadé keur manéhna. Ieu di handap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun téma. ... Ngan munajat ka Gusti, muga-muga dipaparin milik leuwih ti kitu. Nya lumayan usaha téh dibarengan pareng jeung keyeng mah. (67/6) ... Harita kuring sujud bari ngagukguk ceurik ngucapkeun sukur ka Pangéran. Horéng Panangan Anjeunna hakékatna mah nu nyandak lokét kuring téh, sangkan kuring leupas tina balai ... (67/1) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna ieu carpon kaasup kana galur campuran, nya éta carita anu ngagabungkeun antara galur maju jeung galur mundur dina caritaanana. Dimimitian ku galur maju datangna Ahmad ti panyabaan, di tengah carita nya éta galur mundur anu nyaritakeun pangalaman Ahmad di panyabaan, jeung ahir carita nya éta galur maju anu sadatangna Ahmad salamet, Ahmad jeugn kulawarga ngalaksanakeun sukuran.
E Mangrupa mangsa Ahmad datang ka imah ti panyabaan. DI mangrupa mimitina konflik nya éta kareuwas boh Ahmad atawa kulawargana nalika ninggali Ahmad balik padahal geus disangka maot ku kulawargana. A, B jeung C mangrupa mangsa ka tukang nalika Ahmad kacopétan jeung digawé di panyabaan, sarta kasalahpahaman kulawarga Ahmad anu nganggep Ahmad geus maot lantaran idéntitas Ahmad aya dina mayit anu ruksak. D2 mangrupa ahir carita yén sabenerna Ahmad can maot, salila sababaraha bulan ka tukang téh aya di panyabaan nya éta usaha keur anak-pamajikan. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina carpon bisa katitén saperti di handap. E -------- D1 -------- A -------- B -------- C -------- D2 (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon miboga leuwih ti hiji galur (Sub-galur). Ieu hal dilantaranan galur caritana loba, anu némbongkeun saurang palaku Ahmad anu balik ti panyabaan, tuluy nyaritakeun Ahmad basa dipanyabaan, ahirna nyaritakeun kahirupan jaman kiwari. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanana, ieu carpon miboga galur anu padet nya éta midangkeun carita sacara gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu dicaritakeun dina ieu carpon miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Ahmad anu mulang ti panyabaan, nyaritakeun kajadian Ahmad di panyabaan, sarta hasil Ahmad tepungna danang jeung kulawargana. 517
518 (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup galur peruntungan. Ieu galur patali jeung carita anu ngébréhkeun kaayaan nasib anu tumiba anu karandapan ku palaku utama Ahmad. Naon anu jadi nasib anu karandapan ku Ahmad dina kahirupan, boh kasusah boh kasenang. Ahmad anu pareng jeung keyeng ngahontal kahirupan anu bagja. 2) Palaku Dina Carpon SKKS-08, aya dua belas urang palaku, nya éta Ahmad (SKKS-08:65/3), Imas (SKKS-08:64/1), Tukang béca (SKKS-08:64/1), Mang Amil (SKKS-08:65/12), Pulisi (SKKS-08:66/2), Si Nyai (SKKS-08:66/4), Kondéktur (SKKS-08:66/6), Tukang copét (SKKS-08:67/1), Mang Kuwu (SKKS-08:67/3), Si Ujang (SKKS-08:68/4), Ema (SKKS-08:68/5), jeung Bapa (SKKS-08:68/6). Dalapan urang palaku méré pangrojong kana eusi galur carita, sésana opat urang palaku utama minangka bagian tina pangalaman anu dilakonkeun. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kana kalungguhanna, Ahmad, Imas, jeung Mang Kuwu mangrupa palaku utama. Anu sacara langsung ayana paguneman sacara langsung ngébréhkeun prosés interaksi antara palaku. Dalapan palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi caritaan, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama nya éta, SKKS-08:65/12, SKKS-08:66/21, SKKS- 08:67/3 jeung SKKS-08:66/6. Para palaku anu ngan salaku panglengkep carita atawa pangrojong carita kalawan teu langsung nya éta SKKS- 08:66/2, SKKS-08:68/4, SKKS-08:68/5, SKKS-08:68/6, jeung SKKS- 08:64/1.
519 (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina Penampilan, hampir sakabéh palaku dina ieu carpon kaasup kana palaku protagonis, iwal tukang copét nu nyokot lokét Ahmad basa dina mobil. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Tiluan maot sapada harita, sababaraha urang tatu. Malah cenah, nu maot téh aya nu ruksak pisan awakna, nepi ka hésé kanyahoan saha-sahana. Harita kuring sujud bari ngagukguk ceurik ngucapkeun sukur ka Pangéran. Horéng Panangan Anjeunna hakékatna mah anu nyandak lokét kuring téh, sangkan kuring leupas tina balai. (67/1) (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon sakabéh palaku utama nya éta Ahmad, Imas, jeung Mang Kuwu miboga watek basajan, euweuh palaku anu watekna kompléks. Sakabéh palaku utama watekna basajan jeung statis ti mimiti caritaan nepika ahirna caritaan. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Ahmad, Imas, jeung Mang Kuwu mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun sakabéh palaku tambahan kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.150 Data Latar SKKS-08 No. (1) 1. 2. Kode Data (2) SKKS-08:64/1 SKKS-08:64/2 Data (7) Tilu minggu Buruan imah Latar Tpt. Wkt. (5) (4)
Sos.
520 No. Kode Data (1) SKKS-08:64/2 3. SKKS-08:64/1 4. SKKS-08:65/14 5. SKKS-08:66/4 6. SKKS-08:66/5 7. SKKS-08:66/4 8. 9. SKKS-08:67/7 10. SKKS-08:68/4 11. SKKS-08:68/7 (2) Data (7) Hareupeun panto Salat magrib Kamar Saminggu Terminal Usaha Kamari Ladang késang Tengah peuting Latar Tpt. Wkt. (5) (4)
Sos.
(a) Tempat Aya opat tempat dina SKKS-08, nya éta buruan imah (SKKS- 08:64/2) anu mangrupa latar mimiti ahmad ti panyabaan, hareupeun panto (SKKS-08:64/2) anu mangrupa anjogna ahmad nepina di imah, kamar (SKKS-08:65/14) anu mangrupa rohangan di mana pamajikan Ahmad nyokot bukti yén Ahmad geus maot, jeung Terminal (SKKS-08:66/5) anu mangrupa tempat Ahmad naék tutumpakan keur ngahontal tempat nu ditujuna nya éta imah. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya lima latar, nya éta tilu minggu (SKKS-08:64/1) anu mangrupa lilana waktu Ahmad dipanyabaan, waktusalat magrib(SKKS-08:64/1) anu mangrupa waktu datangna Ahmad ka imahna, saminggu (SKKS-08:66/4) anu mangrupa lilana waktu Ahmad di Jakarta, kamari (SKKS-08:67/7) anu mangrupa waktu kajadian anu geus kaliwat nalika Ahmad di panyabaan , jeung tengah peuting (SKKS- 08:68/7) anu mangrupa datangna Ahmad di imah sarta waktu sukuran Ahmad di imahna. (c) Sosial Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén yén aya dua latar sosial dina ieu carpon. éta dua latar sosial aya nu mangrupa kabiasaan hirup,
521 saperti usaha anu mangrupa kawajiban Ahmad salaku salaki dina nganapkahan pamajikan (SKKS-08:66/4) jeung cara mikir saperti ladang kesang hasil usaha Ahmad kudu dibikeun ka pamajikan (SKKS-08:68/4). 4.2.27.2 Unsur Semiotik SKKS-08 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-08 ngawengku dua ikon, salapan indéks, jeung hiji simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-08 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.151 Analisis Unsur Ikon SKKS-08 Tipe No. Kode Data Réferent Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) 1. (2) SKKS-08:64/4 (3) Jajantungna asa didudut (4) (5) (6) Ngumpamakeun kareuwas jeung kahariwang Ahmad kana kajadian anu katingali jeung karasa nalika imahna ramé ku nu ngaji. Ieu katitén dina cutatan di handap. (7) ... Tapi barang sadar yén anu ngagerendeng ngaji téh keur tahlilan, jajantungna asa didudut, sukuna ngeleper. Guprak koperna ragrag
No. (1) 1. 522 Tipe No. Kode Data Réferent Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) 2. (3) SKKS-08:68/7 Ditumbu (2) (4) (5) (6) (7) Ditumbu ilaharna dibasakeun kana barang anu ditumbu/disambung keun. Dina ieu kontéks, ditumbu nya éta kagiatan anu saenggeus kagiatan nu saméméhna. Ieu katiten dina cutatan di handap. ... Diluluguan ku Mang Amil tahlilan diganti ku sukuran, ditumbu nanggap lalakon nu karék mulang. b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-08 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, aktualisasi, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.152 Analisis Unsur Indéks SKKS-08 Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (2) (3) SKKS-08:64/1 Dodongkoan nganuhunkeun (4) Réngkak paripolah (5) Ngumpamakeun katumarima tukang béca ku sabab leuwihna mayar ongkos ti Ahmad (konsumén). Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. (1) 2. 3. 4. 5. 6. 523 Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (2) (3) (4) (5) ... Rurusuhan, teu inget kana pamulang ti tukang béca, teu ngarérét acan waktu tukang béca dodongkoan nganuhunkeun... SKKS-08:65/1 Molotot teu Gejala fisik Lantaran ninggali hal anu ahéng. ngiceup- ngiceup Ieu katitén dina cutatan di handap. SKKS-08:65/1 Kocéak Sora ... Pamajikanana anu kabeneran kaluar ti kamar, barang ngarérét kana panto, ngajengjen molotot teu ngiceup-ngiceup... Sora ngocéak balukar tina pamajikan Ahmad ninggali hal anu ahéng nya éta ninggali Ahmad anu dianggep geus maot. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kocéak, bru, bari sasambat ka salakina, hadéna nu pangdeukeutna rikat nampanan. SKKS-08:66/1 Maot Gejala fisik Lantaran mobil anu ditumpakanana ku Ahmad tabrakan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Surat ti Kantor Polisi Jakarta nu ngabéjakeun yén Ahmad maot alatan mobil nu ditumpakanana tabrakan. SKKS-08:66/4 Usaha mucekil Aktualisasi Usaha Ahmad anu mucekil lantaran bisnis anu dijalankeunana lancar. Ieu katitén dina cutatan di handap. SKKS-08:66/6 Ngalelemu malah ngaririhan Réngkak Paripolah ... Jaba ti usaha mucekil lantaran nu nyokot kriditan mayar, loba deui nu pesen barang, babakuna baju bordélan ajangeun lebaran... Palaku kondéktur anu ngarasa karunya ningali kaayaan Ahmad anu kaleungitan duitna. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. (1) 7. 8. 9. 524 Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (2) (3) (4) (5) SKKS-08:66/6 Keukeuh mugen Réngkak Paripolah Teu kurang-kurang kondéktur ngalelemu malah ngaririhan supaya jadikeun rék mulang mah, soal ongkos cenah, teu kudu dipikiran. Palaku Ahmad anu tetep embung narima pitulung kondéktur ku lantaran embung nyusahkeun sarta kahayangna néangan bekel keur kulawargana di imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. SKKS-08:67/2 Tingharuleng Réngkah paripolah ... Kuring keukeuh mugen, kajaba teu ngeunah teu kudu ngongkos, naon anu rék dibikeun ka pamajikan keur balanja... Indéksna sakabéh palaku anu aya di imah Ahmad tingharuleng ninggali kakawasaan Pangéran jeung dongéng Ahmad. Ieu katitén dina cutatan di handap. SKKS-08:67/3 Ka dieu Aktualisasi penunjuk Ngadéngé dongéng Ahmad, saréréa tingharuleng... Mangrupa kecap panunjuk kana tempat anu dituju ku Pulisi nalika ngirimkeun idéntitas Ahmad. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Meunang katerang ti Pulisi, KTP nu dikirimkeun ka dieu téh kapanggih tina lokét mayit nu ruksak téa... c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon ngan aya hiji simbol, nya éta simbol tina barang-baang anu berharga. Ieu bisa katitén dina tabél di handap.
525 Tabél 4.153 Analisis Unsur Simbol SKKS-08 No. (1) 1. Kode Data (2) SKKS-08:66/6 Réferent (3) Duit, surat- surat, KTP Interprétasi (4) Duit mangrupa alat pembayaran nu sah dina ngalakukeun hal anu patali jeung ékonomi sarta kabutuhan hirup. Dina ieu kontéks, duit mangrupa hal anu dianggap berharga. Surat-surat anu dimaksud ilaharna mangrupa surat berharga kendaraan. KTP ogé ogé mangrupa simbol idéntitas anu penting salaku warga nagara. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Mangkaning sakabéh duit jeung surat- surat kaasup KTP, aya dina lokét... 4.2.27.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-08 a. Ajén Sosial Data jén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.154 Data Ajén Sosial SKKS-08 No. (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Kode Data (3) SKKS-08:64/1 SKKS-08:64/4 SKKS-08:64/4 SKKS-08:66/6 SKKS-08:66/6 SKKS-08:67/1 SKKS-08:67/1 SKKS-08:67/1 SKKS-08:68/7 Data (4) Salat magrib Ngaji Tahlilan Munajat ka Gusti Dipaparin milik Sujud Sukur Pangéran Sukuran Ajén Sosial Bnr End Mrl (7) (9) (5)
Agm (8)
526 Dumasar tabél di luhur, bisa katitén aya hiji anu ngandung ajén bebeneran, dua ajén moral, jeung dalapan ajén agama. 1) Ajén Bebeneran jeung Ajén Kaagamaan Ajén bebeneran dina ieu carpon patali jeung ajén agama dina data SKKS-08:67/1 anu mangrupa pasualan anu diébréhkeun ku pangarang ngeunaan yén jalma téh percaya kana ayana Pangéran anu nagtukeun nasib jeung takdir jalma. Ku kituna, salaku jalma kudu bisa sujud jeung sukur ka Pangéran. Éta bisa katitén dina cutatan ieu di handap. ... Tiluan maot sapada harita, sababaraha urang tatu. Malah cenah, nu maot téh aya nu ruksak pisan awakna, nepi ka hésé kanyahoan saha-sahana. Harita kuring sujud bari ngagukguk ceurik ngucapkeun sukur ka Pangéran. Horéng Panangan Anjeunna hakékatna mah anu nyandak lokét kuring téh, sangkan kuring leupas tina balai. (67/1) Tina cutatan di luhur, bisa katitén hubungan antara ajén bebeneran jeung ajén agama, yén Pangéran téh aya anu mangrupa ajén bebeneranana, sarta saupama jalma percaya ayana Pangéran tangtu jalma bakal miboga agama sarta nyaho ajaran-ajaranana. Dina ieu carita Ahmad percaya yén takdir jeung nasib ditangtukeun ku Pangéran sarta sikep Ahmad kana hal éta sukur jeung sujud kana naon anu jadi takdir jeung nasibna. 2) Ajén Bebeneran jeung Ajén Moral Salian ti hubungan ajén bebeneran jeung ajén agama, aya ogé patalina ajén moral jeung ajén agama, katitén dina data SKKS-08:66/25. Ieu data ngébréhkeun hubungan ajén moral kana kalakuan anu hadé anu dipiboga ku jalma patali jeung kalakuan anu diparéntahkeun nurutkeun agama. Anu dicaritakeun yén Ahmad munajat ka Gusti nalika meunang musibah, éta mangrupa kalakuan anu hadé nurutkeun agama jeung masarakat.
Data SKKS-08:66/6 anu mangrupa cutatan dipaparin milik, yén Ahmad miharep ka Pangéran muga-muga musibah anu kaalamanana ngadatangkeun milik anu leuwih ti kitu. 3) Ajén Kaagamaan Data ajén agama anu sacara husus aya dina data salat magrib (SKKS-08:64/1), ngaji (SKKS-08:64/4), tahlilan (SKKS-08:64/4), sujud (SKKS-08:67/1), sukur (SKKS-08:67/1), jeung sukuran (SKKS-08:68/7). Ieu data ngébréhkeun kapercayaan anu diagem anu nyoko kana ajaran agama anu diparéntahkeun ka jalma ku Pangéran. Ieu data mangrupa ajaran agama anu dipercaya jeung dilaksanakeun ku Ahmad jeung para palaku séjénna dina kahirupanana. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya opat belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.155 Data Ajén Budaya SKKS-08 No. Kode Data Data Ajén Budaya (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. (2) SKKS-08:64/1 SKKS-08:64/4 SKKS-08:65/4 SKKS-08:65/1 SKKS-08:65/6 SKKS-08:66/4 SKKS-08:66/4 7. SKKS-08:66/4 8. SKKS-08:66/6 9. 10 SKKS-08:67/1 11. SKKS-08:67/1 12. SKKS-08:67/1 (3) Salat magrib Tahlilan Lailaha ilalloh Istigfar Ngusapan Allah Rohman- Rohim Usaha mucekil Melang Munajat ka Gusti Sujud Sukur Pangéran T (4)
É A (5)
Sn. K (7)
(8)
527 Sl. (9)
528 No. Kode Data Data Ajén Budaya (1) (2) 13. SKKS-08:67/2 14. SKKS-08:67/5 15. SKKS-08:68/7 (3) Muji kaagungan Pangéran Alhamdulillah, nuhun Gusti Sukuran T (4) É A (5) (6)
Sn. K (7) (8) Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur aya lima ajén teorina, hiji ajén ékonomi, dua belas ajén agama, jeung dua ajén solidaritas. 1) Ajén Téori Ajén téori patali jeung ajén agama nya éta ngeunaan tahlilan, sujud, sukur, jeung Pangéran. Dina ieu carita ngeunaan ajén téori yén Ahmad mikawanoh ayana téori jeung konsép dina prosés ngajén alam sabudéureun anu patali jeung kapercayaan kana kaagamaan. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi ngan aya hiji nya éta data usaha mucekil (SKKS- 08:66/4). Katitén dina ieu cutatan Ahmad ngalaman karaharjaan dina usaha bisnisna, nepi ka bisa mangaruhan kana kaayaan ékonomi kulawargana jadi leuwih senang. 3) Ajén Agama Ajén agama dina ieu carpon réa pisan nya éta ngeunaan sikep jeung kalakuan Ahmad kana agama boh dina ngalaksanakeun ibadah anu geus matok nya éta solat, boh ibadah séjénna anu nangtukeun sikep Ahmad dina hirupna anu teu jauh tina ajaran agama nya éta Islam. 4) Ajén Solidaritas Ajén solidaritas dina ieu carpon aya dua nya éta nya éta dina data SKKS-08:65/6 jeung data SKKS-08:66/4 ieu ngébréhkeun kanyaah jeung kacinta Ahmad ka anak jeung pamajikanana. Sl. (9)
4.2.28 "Nu Datang Wanci Sareupna" (SKKS-09) 4.2.28.1 Struktur Carita SKKS-09 a. Téma Téma carpon SKKS-09 nya éta kaadilan sosial, ieu téma nyoko kana gambaran status sosial palaku anu aya dina ieu carpon. Jalma anu boga kalungguhan luhur anu boga kakawasaan nyepeng sagalana jeung anu mangaruhan jalma sahandapeunana. Ieu carpon némbongkeun gambaran jalma anu marebutkeun korsi jabatan kumaha carana pasti ditedunan asal kahontal kahayangna. Ayana béda status antara Danang jalma leutik anu jadi pagawé leutik jeung anu jadi gegeden jeung pingpnan anu boga kakawasaan anu hakiki. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep nu boga jabatan kudu bisa ngarangkul jeung adil ka nu sahandapeunana. Ieu di handap mangrupa salasahiji cutatan anu ngagambarkeun kakawasaan hiji jalma anu nyepeng nasib karyawanna atawa bawahanana. ... Ti mimiti gawé di pausahaan swasta, tuluy kaluar, ku sabab remen henteu sapagodos jeung pingpinan. Saenggeus kaluar ngalamar jadi pagawé nagri, milu tésting, katarima. Geus katarima, mimilikan téh bet pareng jadi tukang migawé pagawéan batur, salah sahijina nulis buku keur promosi jabatan pa Arman. Saleuheung dipénta tulung ku pa Arman, maké dibéré imbalan nu pantes. Ka dieunakeuna mah éstuning kerja bakti... (75/6) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runruyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur campuran, nya éta carita anu ngagabungkeun antara galur maju jeung galur mundur dina caritaanana. Dimimitian ku galur maju katitén tina cutatan taun ieu mangsa Danang sakulawarga geus pindah ka imah anyarna, di tengah carita nya éta galur mundur anu nyaritakeun Danang dititah nulis buku ku pa Arman. Jeung ahir carita nya éta galur maju anu 529
530 nyaritakeun pa Arman nepungan Danang jeung kulawargana ka imah anyarna anu teu kahaja papanggih jeung pamajikan Danang di toko buku. E Mangrupa mangsa Danang sakulawarga geus pindah ka imah anyarna. DI mangsa Danang di imah ukur duaan jeung anakna ku lantaran pamajikan jeung anak awéwéna keur indit ka toko buka. A, B jeung C mangrupa mimitina konflik nya éta anu nyaritakeun Danang dititah nulis buku ku pa Arman pikeun sarat diangkatna jabatan pa Arman jadi kapala kantor nepi ka pa Arman dipecat ku lantaran dituding korupsi. D2 mangrupa ahir carita nya éta patepung deui antara Danang jeung pa Arman anu dipikasonona, sanajan pa Arman geus lain dunungana di kantor tapi anjeunna tetp nyaah ka Danang jeung kulawarga. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina carpon bisa katitén saperti di handap. E -------- D1 -------- A -------- B -------- C -------- D2 (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon miboga leuwih ti hiji galur (Sub-galur). Ieu hal dilantaranan galur caritana loba, anu némbongkeun saurang palaku Danang anu balik pindah imah lantaran jasa dununganan anu baheula nya éta pa Arman, tuluy nyaritakeun di kantor Danang anu kapalan masih ku pa Arman nepi ka dipecatna pa Arman jadi kapala kantor aklatan dituding korupsi, ahirna nyaritakeun kahirupan jaman kiwari anu tepungna deui Danang jeung pa Arman. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanana, ieu carpon miboga galur anu padet nya éta midangkeun carita sacara gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu dicaritakeun dina ieu carpon miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Palaku Danang anu mulang pindah ka imah anyarna, nyaritakeun kajadian antara raketna
531 Danang jeung Pa Arman kapala kantorna, sarta hasil ahirna Danang ditepungkeun deui jeung Pa Arman. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup galur peruntungan. Ieu galur patali jeung carita anu ngébréhkeun kaayaan nasib anu tumiba anu karandapan ku palaku utama Danang sakulawarga jeung Pa Arman. Naon anu jadi nasib anu karandapan ku Danang jeung Pa Arman dina kahirupan, boh kasusah boh kasenang. 2) Palaku Dina Carpon SKKS-09 aya dua belas urang palaku, nya éta Irfan (SKKS-09:69/2), Irma (SKKS-09:69/2), Fenty (SKKS-09:69/2), Danang (SKKS-09:69/1), Réréncangan Danang (SKKS-09:70/6), Pamajikan Danang (SKKS-09:71/2), Pa Arman (SKKS-09:71/1), Bu Guru (SKKS-09:70/7), Pingpinan (SKKS-09:71/6), Pa Sasmita (SKKS-09:73/6), Mira (SKKS- 09:75/6), jeung Ganda (SKKS-09:75/6). (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, Danang, pamajikan Danang, jeung pa Arman mangrupa palaku utama. Anu sacara langsung ayana paguneman sacara langsung ngébréhkeun prosés interaksi antara palaku. Salapan palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi caritaan, boh sacara langsung boh teu langsung. Anu ngarojong palaku utama nya éta, Irfan (SKKS-09:69/2), Irma (SKKS- 09:69/2) jeung Fenty (SKKS-09:69/2). Para palaku anu ngan salaku panglengkep carita atawa pangrojong carita kalawan teu langsung nya éta Réréncangan Danang (SKKS-09:70/6), Bu Guru (SKKS-09:70/7), Pingpinan (SKKS-09:71/6), Pa Sasmita (SKKS-09:73/6), Mira (SKKS- 09:75/6), jeung Ganda (SKKS-09:75/6).
532 (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina Penampilan, hampir sakabéh palaku dina ieu carpon kaasup kana palaku protagonis, iwal pingpinan anu ngarasa kalungguhanan luhung nepi ka sagala anu diparéntahkeunana kudu kalangsana sarta sakabéh pagawé kudu turut kana paréntah jeung kahayangna, antukna saupama karyawan atawa pagawéna henteu turut bakal ngabalukarkeun dipecat. (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon sakabéh palaku utama nya éta Danang, pamajikan Danang, jeung pa Arman miboga watek basajan, euweuh palaku anu watekna kompléks. Sakabéh palaku utama watekna basajan jeung statis ti mimiti caritaan nepika ahirna caritaan. Iwal ti Irfan anu miboga watek statis ku sabab Irfan budak kénéh acan can panceg kapribadianana. Watek Irfan gumantung sikep palaku anu hubungan langsung jeung manéhna. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Licik Papap mah, ari ka Irfan sareng Tétéh sakola tara kenging bolos, sanaos hujan ogé kedah mios wé. Papap licik," Panon budak ngadilak, biwirna kurawed. Leuh kumaha ngécéskeunana ari nu kieu? (70/6) "Coba mun Papap teu bolos, panginten ngiringan dipotrét teras lebet kana koran, teras bu Guru sareng réréncangan Irfan ningali," biwirna anu jadi nyéréngéh.(70/7) tadina kuraweud téh robah (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Danang, pamajikan Danang, jeung pa Arman mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun sakabéh palaku tambahan kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita.
533 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.156 Data Latar SKKS-09 No. (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. Kode Data (2) SKKS-09:69/1 SKKS-09:69/2 SKKS-09:69/2 SKKS-09:70/1 SKKS-09:70/1 SKKS-09:70/13 SKKS-09:71/1 SKKS-09:71/2 SKKS-09:71/6 SKKS-09:71/5 SKKS-09:71/7 SKKS-09:73/6 SKKS-09:73/6 SKKS-09:73/7 SKKS-09:73/7 SKKS-09:74/3 SKKS-09:76/6 SKKS-09:77/2 SKKS-09:78/2 SKKS-09:75/6 Latar Data Tpt. Wkt. Sos. (5) (4) (7) (6) Di imah Solat Asar Gigireun tempat koran Taun ieu Préstasi Kamar Pajabat Wakil Kapala Pingpinan Jalma leutik Ngamprah imah Lima bulan Kantor Ayeuna Kamari Luar Imah Pangadilan Mingkin Seuseut Magrib Kantor Puseur
(a) Tempat Aya tujuh tempat dina SKKS-09, nya éta di imah (SKKS-09:69/1) anu mangrupa imah anyar Danang jeung kulawarga, gigireun tempat koran (SKKS-09:69/2) anu tempat diukna Irfan anak bungsu Danang, kamar (SKKS-09:70/13) anu mangrupa kamar Irfan basa ninggali indung jeung lanceukna datang ti toko buku, kantor (SKKS-09:73/6) anu mangrupa tempat gawéna Danang jeung pa Arman sarta babaturanana, Luar Imah (SKKS-09:74/3) nalika Danang mapag pamajikanana jeung anak
534 awéwéna, Pangadilan (SKKS-09:76/6) tempat pa Arman disidang lantaran dituding korupsi, jeung Kantor Puseur (SKKS-09:75/6) anu mangrupa tempat pelantikan pajabat ésélon. (b) Waktu Latar waktu dina ieu carpon aya genep latar, nya éta solat asar (SKKS-09:69/2) anu mangrupa waktu Danang ngalaksanakeun solat, taun ieu (SKKS-09:70/1) nuduhkeun kaayaan mangsa carita carpon, lima bulan (SKKS-09:73/6) lilana waktu ti saenggeus mikeun hasil buku ka pa Arman, ayeuna (SKKS-09:73/7) anu mangrupa waktu lunasna imah Danang , kamari (SKKS-09:73/7) anu mangrupa waktu nu geus kaliwat, jeung magrib (SKKS-09:78/2) anu mangrupa waktu pa Arman balik ti imah Danang. (c) Sosial Dumasar kana tabél di luhur, bisa katitén yén aya genep latar sosial dina ieu carpon. éta dua latar sosial aya nu mangrupa kabiasaan hirup,sawangan hirup, jeung status sosialna, saperti préstasi (SKKS- 09:70/1) sawangan Danang kana kamampuh anakna, pajabat (SKKS- 09:71/1) mangrupa kalungguhan hiji jalma, wakil kapala (SKKS-09:71/2) mangrupa kalungguhan pa Arman saméméh diangkat jadi kapala, pingpinan (SKKS-09:71/6) mangrupa status sosial, jalma leutik (SKKS- 09:71/5) mangrupa sawangan Danang kana kaayaan kulawargana, ngamprah imah (SKKS-09:71/7) mangrupa kabiasaan hirup Danang anu sok ngamprah atawa nginjeum duit, jeung mingkin seuseut (SKKS- 09:77/2) mangrupa cocoba Ahmad nalika usaha di pangumbaraan. 4.2.28.2 Unsur Semiotik SKKS-09 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-09 ngawengku tilu ikon, salapan indéks, jeung dua simbol.
No. (1) 1. 2. 3. 535 a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-09 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.157 Analisis Unsur Ikon SKKS-09 Tipe Kode Data Réferent Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (2) SKKS-09:71/2 (3) Teu gugur teu angin (4) (5) (6) Ngupamakeun (7) euweuh tanda naon- naon ka kulawarga Danang lantaran kadatang gegeden ka imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. SKKS-09:71/5 Haté norowéco ... Boh kuring, boh pamajikan, bubuhan teu gugur teu angin ujug-ujug kasumpingan gegeden... Ngupamakeun kapanasan Danang basa kadatangan gegeden ka Imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Haté norowéco ku rupa-rupa kapanasaran téh diantep wéh, teu sing kedal... SKKS-09:72/13 Dada asa aya Danang ngupamakeun nu nonjok dadana ditonjok, ku lantaran dipapancénan ngetik buku dina waktu anu samporét. Ieu katitén dina cutatan di handap.
536 No. (1) 4. 5. Kode Data (2) SKKS-09:73/4 SKKS-09:75/6 Réferent (3) Haté nu rumeuk ngadadak caang Tingtérékél Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) Meg, dada asa aya nu nonjok. Na ieu jelema, ku asa ngagampangkeun naker, nulis buku kudu anggeus jero dua minggu? Henteu lieur mah? Ngupamakeun haté Danang anu asalna cangcaya jadi yakin ku lantaran aya sumanget ti pamajikan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Teu nyangka, kekecapan pamajikan téh jadi pangjurung sumanget. Haté nu tadina rumeuk téh ngadadak caang... Tingtérékél ilaharna dibasakeun kana pagawéan jelema naék tatangkalan. Dina ieu kontéks, tingtérékél ngandung harti Babaturan Danang anu usaha pikeun meunangkeun jabatan anu luhung. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Dina waktuna batur saangkatan tingtérékél naék jabatan, kuring mah nambleg wé...
No. (1) 6. 7. 8. Kode Data (2) SKKS-09:75/6 SKKS-09:76/6 SKKS-09:77/2 Réferent (3) Potrét Tigubrag Cai nu napel dina curuk, cai laut nu sakitu upluk- aplakna 537 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) Potrét mangrupa gambar tiruan nu aslina, ieu potrét mangrupa potrét babaturan Danang. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Matak pantes Si Bungsu ngarasa héran nangenan potrét dina koran, kapan dina éta potrét téh aya sababaraha urang babaturan... Tigubrag ilaharna dibasakeun nalika jelema labuh atawa murag ti luhur ka handap. Dina ieu kontéks, tigubrag téh nalika pa Arman diturunkeun tina kalungguhan kapala. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Imah can kungsi dioméan, Bapa tigubrag mantén...
Ngupamakeun babandingan antara ukuran dunya jeung ahérat ku cai. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Ukuran dunya mah cai nu napel dina curuk, sedeng ahérat mah cai laut nu sakitu upluk-aplakna...
538 No. Kode Data (1) 9. (2) SKKS-09:77/4 10. SKKS-09:78/3 11. SKKS-09:75/1 Réferent (3) Béar Reupreupan Asa dibalédog congcot Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) Béar ilaharna dibasakeun kana béas. Dina ieu kontéks, béar téh kana paroman pa Arman nu karék balik ti pangadilan lantaran dituduh korupsi. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Paromanna mingkin béar...
Ngupamakeun kaayaan hirup ka hareupna anu teu kasawang kelemengna, sanajan pasualan gedé geus tiliwatan. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Geuleuyeung angkat. Poé beuki reupreupan, tapi hujan geus mimiti raat. Danang ngarasa bungah lantaran jelema anu dipikasonona datang ka imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Atuda mani asa dibaledog congcot, nu dipikasono norojol datang. Ieu bener- bener ondangan Alloh.
539 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-09 aya anu mangrupa indéks gejala alam, aktualisasi, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.158 Analisis Unsur Indéks SKKS-09 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) 1. SKKS-09:69/1 (3) Asa cuang cieung (4) Réngkak paripolah (5) Danang ngarasa keueung lantaran di imah ukur duaan jeung Si Bungsu. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-09:69/2 Teu genah pikiran Aktualisasi Asa cuang cieung di imah ukur duaan jeung Si Bungsu téh, komo dina kaayaan hujan ngaririncik kawas kieu. Danang anu ngarasa teu genah haté basa ningali berita, lantaran pamajikan jeung anakna can bailk ka imah. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. SKKS-09:70/6 Ngadilak Réngkak Paripolah ... Atuda mun lain kuis jeung gosip ngeunaan artis, nya berita anu matak teu genah pikiran... Ngadilak mangrupa simbol sikep ayana kaambek jeung kakuciwa jelema. Ieu mangrupa kaambek Irfan ka Danang anu nyangka Bapana bolos tina pagawéan. Ieu katitén dina cutatan di handap.
540 No. Kode Data (1) (2) 4. SKKS-09:69/3 5. SKKS-09:71/2 6. SKKS-09:73/6 Réferent (3) Eureun langganan Iris lantaran hujan terus- terusan Dibenum Tipe Interprétasi (4) (5) Réngkak paripolah ... Licik Papap mah, ari ka Irfan sareng Tétéh sakola tara kenging bolos, sanaos hujan ogé kedah mios wé. Papap licik," Panon budak ngadilak, biwirna kurawed... Pamikiran Danang anu leuwih mentingkeun kabutuhan anu utama. pangabutuh Danang jeung kulawarga nambahan, antukna leuwih milih henteu langgan kana majalah. Ieu katitén dina cutatan di handap. Enya, kapan geus lila eureun langganan majala, atuda duitna réa kacocéng ku kabutuhan sakola barudak... Gejala alam Mangrupa kajadian di imah Danang, imahna anu iris lantaran hujan anu terus-terusan. Ieu katitén dina cutatan di handap. Aktualisasi ... Najan hujan teu ngagebrét, ari ku terus- terusan mah teu burung nembus kana lalangit, bubuhan kenténg bocor ampir sakurilingna... Diangkatna kalungguhan pa Arman ti wakil kapala jadi kapala. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Pa Arman dibenum jadi kapala kantor, ngagentos pa Sasmita anu marén alatan pangsiun...
c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon aya dua simbol, éta bisa katitén dina tabél di handap. Tabél 4.159 Analisis Unsur Simbol SKKS-09 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) 1. SKKS-09:72/14 Sarjana Sarjana mangrupa simbol jelema anu geus lulus kuliahna dina strata kahiji. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-09:77/2 Ahérat ... Piraku sarjana cicing ditempat kieu?... Ahérat mangrupa simbol tempat kahirupan saeunggeus dunya anu langsung. Ieu mangrupa babandingan pa Arman antara bumi jeung ahérat téh béda. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Ti dinya, Bapa jadi manggih babandingan antara dunya jeung ahérat... 4.2.28.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-09 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.160 Data Ajén Sosial SKKS-09 No. Kode Data (1) 1. SKKS-09:69/2 2. SKKS-09:71/1 (3) Data (4) Solat asar Korupsi Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8)
541 Kat.
(9)
542 No. Kode Data Data Ajén Sosial (1) 3. SKKS-09:75/1 4. SKKS-09:76/6 (3) 5. SKKS-09:76/6 6. SKKS-09:76/6 7. SKKS-09:77/1 8. SKKS-09:77/2 9. SKKS-09:77/2 10. SKKS-09:77/2 11. SKKS-09:78/2 (4) Alloh Jabatan téh amanat Ngemban amanat téh beurat Sumerah pasrah ka Gusti Jalma pinter Béda antara dunya jeung ahérat Ati-ati milih titincakan Sanggeus maot aya kahirupan Diduakeun ku Bapa, sing saréhat, sing saralamet Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8)
1) Ajén bebeneran Dumasar kana tabél di luhur, bisaa katitén aya dalapan data anu ngandung ajén bebeneran tina prosés ngajén alam sabudeureun nya éta korupsi, Alloh, jabatan téh amanah, ngemban amanat téh beurat, jalma pinter, bédana antara dunya jeung ahérat, ati-ati milih titincakan, jeung saengeus maot aya kahirupan. Dina ieu carita yén éta data ngébréhkeun ajén bebeneran anu nyata jeung aya di lingkungan masarakat. 2) Ajén Moral Data ajén sosial moral nya éta aya dina data SKKS-09:71/1 nya éta korupsi anu mangrupa kalakuan nu goréng nurutkeun masarakat, sanajan dina carita Pa Arman dituding henteu ngalakukeun korupsi, jeung data SKKS-09:78/2 nya éta Pa Arman anu miharep sangkan Danang sakulawarga diséhatkeun jeung disalamétkeun dina hirupna. Kat. (9)
543 3) Ajén Kaagamaan Data ajén kaagamaan katitén dina data SKKS-09:69/2 nya éta solat anu mangrupa hal anu diwajibkeun, kitu ogé anu dilaksanakeun ku Danang salaku hamba Alloh, SKKS-09:74/1 nya éta dina agama islam ayana kakawasaan Alloh, SKKS-09:76/6 anu mangrupa sikep Danang anu miboga agama tangtuna sumerah ka Gusti, data anu patali jeung ajén bebeneran nya éta SKKS-09:77/2 ieu data patali jeung ajén bebeneran nya áta bédana antara dunya jeung ahérat dumasar agama, jeung SKKS- 09:77/2 anu percaya ayana kahirupan geus maot. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya tujuh belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.161 Data Ajén Budaya SKKS-09 No. Kode Data Data Ajén Budaya Kat T É A Sn. K Sl. (1) 1. SKKS-09:69/2 Salat asar 2. SKKS-09:70/8 Dirangkul 3. SKKS-09:71/1 Korupsi 4. SKKS-09:71/5 5. SKKS-09:72/14 Dipaparin cuti 6. SKKS-09:73/2 Dipangmayarkeun 7. SKKS-09:73/2 Dibantuan 8. SKKS-09:73/5 (2) (3) Jalma leutik (4) (5) (6) (7)
(8)
(9) (10)
Pagawéan anggeus dina waktuna Ladang ngahutang 9. SKKS-09:73/7 10. SKKS-09:74/4 Dijajapkeun 11. SKKS-09:75/1 Alloh 12. SKKS-09:75/2 13. SKKS-09:76/6 Pangmésérkeun Sumerah pasrah ka Gusti
14. SKKS
09:77/2 Alhamdulillah
544 No. Kode Data Data Ajén Budaya Kat T É A Sn. K Sl. (1) 15. SKKS-09:77/2 (2) (3) Sanggeus maot aya kahirupan Jalma pinter 16. SKKS-09:77/2 17. SKKS-09:77/2 Maot (4) (5) (6) (7)
(8)
(9) (10)
Dumasar kana data anu kapanggih dina tabél di luhur, katitén ayana tilu ajén téori, dua ajén ékonomi, genep ajén agama, dua ajén budaya kakawasaan, jeung genep ajén budaya solidaritas. 1) Ajén Téori Ajén téori dna ieu carita patali jeung ajén bebeneran, katitén dina data SKKS-09:77/2 ngeunaan téori jalma pinter anu sabenerna, SKKS- 09:77/2 ngeunaan ayana téori jeung bebeneran saenggeus maot aya deui kahirupan di ahérat, jeung SKKS-09:71/1 ngeunaan korupsi anu tangtu disebut kitu téh lantaran boga kalakuan anu goréng. Téori séjén patali jeung ajén agama, anu nétélakeun yén sanggeus hiji jalma maot, bakal aya deui kahirupan anu abadi, nya éta ahhérat. Ieu hal ditandeskeun dina data ngeunaan kritéria jalma pinter. Jalma pinter lain jalma anu loba nyangking gelar, tapi anu bisa ngalwungkeun haté jeung uteukna nepi ka ngarasa yakin yén sanggeus jalma maot, bakal aya deui kahirupan. 2) Ajén Ékonomi Ajén ékonomi katitén dina data jalma leutik (SKKS-09:71/5) jeung ladang ngahutang (SKKS-09:73/7). Éta data ngagambarkeun kaayaan ékonomi kulawarga Danang mangsa masih kénéh jadi jama sangsara. Tapi, manéhna boga motivasi sangkan bisa menyat tina kahirupanna, nepi ka jadi jalma beunghar. Hanjakalna ajén ékonomi bisnis anu aya dina pamikiranna teu luyu jeung aturan moral ogé kaagamaan anu salila ieu diajarkeun ku indungna. lantaran harta, manéhna mopohokeun Pangéran.
3) Ajén Agama Data ajén agama katitén dina data SKKS-09:69/2 nya éta solat anu mangrupa kawajiban, kitu ogé anu dilaksanakeun ku Danang salaku hamba Alloh, SKKS-09:74/1 nya éta dina agama Islam ayana kakawasaan Alloh, SKKS-09:76/2 anu mangrupa sikep Danang anu miboga agama tangtuna sumerah ka Gusti, data SKKS-09:76/2 anu percaya ayana kahirupan geus maot, jeung data SKKS-09:77/2 nya éta sukur Danang ka Alloh jeung ayana kayakina yén saeunggeus maot aya kahirupan deui di ahérat. 4.2.29 "Bulan Mabra di Madinah" (SKKS-10) 4.2.29.1 Struktur Carita SKKS-10 a. Téma Téma carpon SKK-10 nya éta kamanusaan, ieu téma nyoko kana gambaran kacinta jeung kanyaah "kuring" ka nu jadi anak "Jalu" jeung minantu "Eulis". Hubungan antara indung jeung anak bakal kacipta saupama duanana pada silih pikanyaah jeung silih ajénan kahayang masing-masing. Ieu carpon némbongkeun gambaran hubungan anu teu harmonis antara bésan jeung anakna "Eulis" lantaran henteu nurut kahayangna anu kawin jeung Jalu jalma teu boga. Nepi ka Eulis maot, indungna can bisa narima jeung mikanyaah deui ka Eulis ogé ka Jalu anu jadi minantuna. Tapi dina ahir carita, mangsa bésan balik munggah haji, bésan ngarasa salah jeung ménta hampura ka "kuring" jeung Jalu, sarta Jalu diaku ku bésan. Panyangka "kuring" éta mangrupa kakawasaan Pangéran, muka jalan kasadaran ka bésan waktu di Madinah. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep salaku kolot kudu bisa ngarojong jeung narima anu jadi kahayang anak, salila éta henteu ngalanggar hukum, boh hukum agama boh hukum nagara. Ieu dihandap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. 545
546 ... Disiram ku kanyaah, taya barang kinasihan. Éstu kawas nanggeuy endog beubeureumna. Dijieun bebelahan nyawa, sisirihan tulang téh lain bohong. Kari-kari bet milih nyaah ka batur bari teu nurut kana kahayang kolot. Kaharti lamun kolotna kacida ngarasa kuciwana, nepi ka luas 'ngabuang' Eulis tina jajaran kulawargana. (81/1) ...Bulan mabra, tembus kana jajantungan. Kuring anu keur tungkul bari diusapan ku hareugeueun nyaksian Si Jalu 'indungna'.(84/6) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur maju, nya éta carita anu ngaruntuy ti mimiti nepi ka ahir caritaan. Carita dimimitian ku Kuring anu henteu bisa poho ka Eulis anu geus maot, inget ku bageur jeung soléhna Eulis nu daék dibawa sangsara ku salakina, padahal Eulis teu dipika rido ku indungna nepi Eulis 'dibuang' tina jajaran kulawarga. Ahir carita anu pikasediheun tapi bagja, nya éta sadarna bésan nepi ka ngaku Jalu anakna. A Mangrupa mangsa Kuring anu henteu bisa poho ka Eulis anu geus maot, inget ku bageur jeung soléhna Eulis nu daék dibawa sangsara ku salakina. B, C, D, mangrupa rasa kuciwa jeung keuheul Kuring ka Bésan lantaran henteu mikanyaah Eulis, nepi ka Eulis 'dibuang' tina jajaran kulawarga ku kolotna. E Mangrupa Ahir carita anu pikasediheun tapi bagja, nya éta sadarna bésan nepi ka ngaku Jalu anakna sok sanajan Eulisna mah geus maot. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina carpon bisa katitén saperti di handap. A -------- B -------- C -------- D -------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon miboga leuwih ti hiji galur (Sub-galur). Ieu hal dilantaranan galur caritana kadang-kadang
aya carita anu geus kaliwat ngaliwatan sawangan jalma séjén, anu némbongkeun saurang palaku Kuring inget jeung nyawang mangsa ka tukang nya éta mangsa Eulis hirup kénéh. (c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanana, ieu carpon miboga galur anu padet nya éta midangkeun carita sacara gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu dicaritakeun dina ieu carpon miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Konflik antara palaku Kuring jeung bésan ti mimiti nepi ka ahir carita anu silih ngahampura tina kasalahan masing-masing. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup galur peruntungan. Ieu galur patali jeung carita anu ngébréhkeun kaayaan nasib anu tumiba anu karandapan ku palaku utama antara kulawarga Kuring jeung kulawarga bésan nu henteu harmonis. Naon anu jadi masalah antara kulawarga Kuring jeung bésan aya dina kahirupan anu nyata, nya éta antara kolot jeung anak anu boga kahayang anu béda. 2) Palaku Dina carita SKKS-10 aya genep palaku, nya éta Eulis (SKKS- 10:79/1),Kuring (Mamah) (SKKS-10:79/1), Si Jalu/salaki Eulis (SKKS- 10:79/3), Tatangga anyar (Pamajikan) (SKKS-10:80/1), Tatangga anyar (Salakina) (SKKS-10:80/1), Bésan Istri/kolot Eulis (SKKS-10:80/2), jeung Bésan pameget/ kolot Eulis (SKKS-10:80/2). Opat urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana dua palaku anu ngan ngalengkepan eusi carita. (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, Kuring, Eulis, Jalu, Besan istri jeung pameget mangrupa palaku utama. Anu sacara langsung ayana paguneman sacara langsung ngébréhkeun prosés interaksi antara palaku. 547
548 Dua palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi caritaan, boh sacara langsung boh teu langsung. Palaku tambahan nya éta Tatangga anyar (pamajikan) jeung Tatangga anyar (salakina) katitén dina data SKKS-10:80/1. (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina Penampilan, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Kuring, Eulis, jeung Jalu jeung Tatangga anyar . Sedengkeun anu kaasup kana palaku antagonisnya éta bésan istri jeung pameget (kolot Eulis). Palaku kuring mangrupa palaku protagonis lantaran ngagambarkeun miboga sipat nu hadé ka anak jeung bésan, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Minangka pangdeudeukeut, unggal rék lebaran kuring sok ngahaja ngadatangan bésan bari mawa oléh-oléh keur Eulis. Biasana mawa lawon pibajueun jeung mukena... (80/5) Tina cutatan di luhur, bisa katitén yén palaku Kuring miboga sipat hadé lantaran nyaah jeung ngajénan Eulis salaku minantuna jeung bésanna. Salian ti palaku Kuring, palaku protagonis lianna nya éta Eulis, salaku palaku utama miboga sifat anu hadé nya éta soleh jeung bageur. Palaku protagonis lain nya éta tatangga anyar Kuring, boh salaki atawa pamajikanana, sanajan ngan saliwat dicaritakeunana. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Ngagugulung tatangga anu keur bulan alaeun. Tatangga anyar kakara pindah saminggu, nepungan basa lebaran, nu katingal tét bet jelegedegna Eulis. Kulit konéng, buuk pondok, awak leutik tapi ngeusi. Jangkung henteu pendék henteu. Ah naha atuh harita gauk kuring ceurik bari ngeukeuweuk budak nu keur kakandungan munggaran. Budak olohok teu ngartieun, tapi basa diharéwosan ku salakina, manéhna jadi malik ngusapan, bangun nu hayang némbongkeun milu béla sungkawa. (80/1)
Salian palaku protagonis, dina ieu carpon aya palaku antagonis, nya éta Besan/kolot Eulis. Cutatan anu ngébréhkeun kaantagonisanana bisa katitén dina cutatan di handap. ... Disiram ku kanyaah, taya barang kinasihan. Éstu kawas nanggeuy endog beubeureumna. Dijieun bebelahan nyawa, sisirihan tulang téh lain bohong. Kari-kari bet milih nyaah ka batur bari teu nurut kana kahayang kolot. Kaharti lamun kolotna kacida ngarasa kuciwana, nepi ka luas 'ngabuang' Eulis tina jajaran kulawargana. (83/1) (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon sakabéh palaku utama nya éta kuring, Eulis, Jalu, jeung bésan miboga watek anu kompléks. Watek para palaku barobah boh Kuring nu asalna keuheul jeung kuciwa ka bésan jadi bisa ngahampura kasalahan bésan, kitu ogé boh bésan asalna henteu ngaku jeung nyaah ka Jalu (salaki Eulis) jadi nyaah lantaran sadar kana kasalahanana. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Kakeuheul téh beuki lila beuki jero, nepi ka eumbung panggih- panggih acan. Lamun pareng pasalandog ogé, tara loba carita da sok kalah hayang ceurik. Duka ku naon atuh, bet jadi asa mangnyeurikeun, asa teungteuingaun. Boa teuing Eulis mah geus teu aya gantar kakaitan. Ka kolot sorangan téa atuh saha anu henteu nyaah. (80/3) ...Bulan mabra, tembus kana jajantungan. Kuring anu keur hareugeueun nyaksian Si Jalu tungkul bari diusapan ku 'indungna'. Nuhun Gusti. (84/6) (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Kuring, Jalu, Eulis, jeung bésan mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun palaku tambahan nya éta tatangga anyar kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 549
550 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.162 Data Latar SKKS-10 Latar No. Kode Data Data Tpt Wkt Sos (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. (2) (7) SKKS-10:79/1 SKKS-10:79/3 SKKS-10:80/1 SKKS-10:80/1 SKKS-10:80/4 Wiridan SKKS-10:81/1 Welasan taun SKKS-10:81/2 Lima taun kaliwat Cimol Poéan lebaran Saminggu Pisaminggueun deui kana lebaran Tanah suci Kudu geus beresih lahir-batin Opat puluh poé 8. 9. SKKS-10:81/2 SKKS-10:81/4 10. SKKS-10:83/2 11. SKKS-10:83/7 Masjid di Madinah 12. SKKS-10:83/8 Panginten ageung dosa ka Ceuceu Bulan opat belas 13. SKKS-10:84/4 (4)
1) Tempat Aya tilu tempat dina carpon SKKA-10, nya éta Cimol (SKKS- 10:79/3) anu mangrupa tempat balanja kuring jeung Eulis, Tanah Suci (SKKS-10:81/2) anu mangrupa tempat basa bésan munggah haji, jeung Masjid Madinah (SKKS-10:83/7) anu mangrupa tempat ngadu'a bésan basa di Tanah Suci. 2) Waktu Latar waktu dina carpon SKKS-10 aya tujuh, nya éta lima taun kaliwat (SKKS-10:79/1) mangrupa lilana waktu Eulis maot, poéan lebaran
551 (SKKS-10:79/1) mangrupa waktu (Kuring) ngagugulung nu keur kakandungan, saminggu (SKKS-10:79/1) mangrupa lilana tatangga anyar datang, welasan taun (SKKS-10:81/1) mangrupa lilana kolot ngurus anak, pisaminggueun deui ka lebaran (SKKS-10:81/2) anu mangrupa lilana waktu saméméh lebaran, opat puluh poé (SKKS-10:83/2) mangrupa lilana munggah haji bésan, jeung bulan opat belas (SKKS-10:84/4) mangrupa waktu bésan balik hajiansarta ngaku Jalu anak. 3) Sosial Latar sosial dina carpon SKKS-10 aya tilu, nya éta dina data SKKS-10:80/4 nya éta wiridan anu jadi kabiasaan anu dilakukeun ku Kuring, data SKKS-10:81/4 nya éta kudu beresih lahir batin mangrupa kayakinan kuring pikeun saha waé anu rék munggah haji, jeung data SKKS-10:83/8 mangrupa sawangan bésan istri kana hal anu kajadian ka manéhna. 4.2.29.2 Unsur Semiotik SKKS-10 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-10 ngawengku 12 ikon, dalapan indéks, jeung tilu simbol. a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-10 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.163 Analisis Unsur Ikon SKKS-10 Tipe No. Kode Data Réferent Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) 1. (3) SKKS-10:79/1 Beungeut gamuleng (2) (4) (5) (6) (7) Nyitrakeun beungeut Eulis. Ieu katitén dina cutatan di handap.
552 No. Kode Data Réferent (1) (2) (3) 2. SKKS-10:79/2 Saperti endog sapotong 3. SKKS-10:79/3 Bulan madu 4. SKKS-10:79/4 Asa didudut jajantung 5. SKKS-10:79/5 Bulan alaeun Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) ... Beungeut gamuleung Eulis sok kokolebatan... Ngupamakeun gado Eulis saperti endog sapotong. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Tembal Kuring bari nyawél gadona nu kawas endog sapotong Nyitrakeun Eulis jeung salakina anu anyaran kawin, anu sakuduna mah saperti jalma séjénna indit bulan madu, tapi Eulis jeung salakina henteu. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Anggep waé keur bulan madu, bari jalan-jalan ka Paris... Ngagambarkeun rasa Kuring anu ditinggalkeun maot Eulis. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Nu matak basa Eulis nilar téh asa didudut jajantung... Ngupamakeun tatangga anyar anu geus kakandungan waktuna keur ngajuru. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. (1) 6. 7. 8 9. Kode Data Réferent (2) (3) SKKS-10:80/3 Gantar kakaitan SKKS-10:81/1 Disiram SKKS-10:81/1 Kawas nanggeuy endog beubeureumna SKKS-10:82/1 Geuneuk maleukmeuk 553 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) ... Ngagugulung tatangga anu keur bulan alaeun... Ngupamakeun Eulis anu geus tangtu henteu nyalahkeun kolotna deui, geus ngahampura sakabéh dosa kolotna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Boa teuing Eulis mah geus teu aya gantar kakaitan. Ka kolot sorangan téa atuh saha anu henteu nyaah. Ngupamakeun tamplokna kanyaah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Disiram ku kanyaah, taya barang kinasihan... Ngupamakeun kanyaah saperti nanggeuy endog beubeureumna anu pasti dipupusti jeung dijagaan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Disiram ku kanyaah, taya barang kinasihan.Éstu kawas nanggeuy endog beubeureumna... Ngupamakeun kakeuheuljeung kakuciwa Kuring ka bésan.
554 No. Kode Data (1) (2) 10. SKKS-10:83/6 11. SKKS-10:84/4 12. SKKS-10:84/6 Réferent (3) Endog lauk Jalan gedé sasapuan, caang bulan opat belas Tembus kana jajantung Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Ti wangkid ayeuna, Abdi jangji ka Salira, teu aya geuneuk maleukmeuk... Ngupamakeun suku bésan anu ngagempeng beureum. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Jadi sampéan téh ngagempeng beureum sapertos endog lauk... Ngupamakeun silih bébas dosa antara Kuring jeung bésan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Atuh Ceuceu nu dikantun éstu jalan gedé sasapuan, caang opat belas... Ngupamakeun rasa kabungah nepi kana jajantungan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Bulan mabra, tembus kana jajantungan Kuring anu keur hareugeueunnyaksian Si Jalu tungkul bari diusapan ku 'indungna'. Nuhun Gusti
555 b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-10 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, réngkak paripolah, aktualisasi, jeung sora. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap. Tabél 4.164 Analisis Unsur Indéks SKKS-10 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. SKKS-10:79/4 (2) (3) Murubut Cipanon (4) Gejala fisik (5) Nyitrakeun kasédih Kuring basa ninggali tatangga anyar anu sarua jeung dedegan Eulis nepi ka Kuring ceurik. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-10:80/1 Gauk Sora ... Unggal tepung jeung nu ngais orok, nu dedeganana kawas Eulis, Kuring sok murubut cipanon... Indéksikal tina soa ceurik Kuring lantaran sedih inget ka Eulis anu geus maot. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. SKKS-10:80/3 Kakeuheul Réngkak paripolah ... Ah, naha atuh harita Kuring gauk ceurik bari ngeukeuweuk budak nu keur kakandungan... Indéksikal rasa anu aya di Kuring ka bésan lantaran henteu mikanyaah anakna (Eulis). Ieu katitén dina cutatan di handap.
556 No. Kode Data (1) (2) 4. SKKS-10:81/1 5. SKKS-10:81/1 6. SKKS-10:83/4 7. SKKS-10:83/9 Réferent (3) Kedal supata Kuciwa Langsip Jumerit Tipe (4) Réngkak paripolah Réngkah paripolah Gejala fisik Sora Interprétasi (5) Kakeuheul téh beuki lila beuki jero, nepi ka eumbung panggih- panggih acan... Kedalna kakuciwa bésan (kolot Eulis) ka Eulis lantaran Eulis teu nurut kana kahayang kolotna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Da nepi ka luluasan kedal supata nu teu munasabah ogé ku lantaran asa disapirakeun kanyaah... Rasa kolot Eulis ku lantaran Eulis teu nurut kana kahayangna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kaharti lamun kolotna kacida ngarasa kuciwana nepi ka luasa ngabuang Eulis tina jajaran kulawargana. Kaayaan bésan anu jadi langsip ku lantaran kurang napsu kana dahar. Ieu katitén dina cutatan di handap. Naha asa rada langsip salira téh? Kuring nanya. Rada sesah barang teda. témbal bésan... Bésan anu ngaduakeun Kuring sangkan bisa munggah haji. Ieu katitén dina cutatan di handap.
557 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) (2) (3) (4) (5) Harita abdi jumerit, "Ceuceu! Mugi salira geura énggal kénging panyaur... 8. SKKS-10:84/6 Bungah Aktualisasi Indéksikal tina kabungah Kuring ku lantaran Jalu diaku ku indungna (bésan). Ieu katitén dina cutatan di handap. Najan ukur ku kecap pangakuan, haté téh teu wudu bungah... c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon aya tilu simbol, ieu bisa katitén dina tabél di handap. Tabél 4.165 Analisis Unsur Simbol SKKS-10 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) 1. SKKS-10:80/4 (2) Kubur (3) (4) Mangrupa simbol tina témpat ahir anu maot nya éta tempat Eulis anu geus maot. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-10:83/3 Bodas ... Ditebihkeun tina siksa kuburna, sing kenging tempat nu mulya disisi Alloh... Mangrupa simbol tina kulis bésan anu beresih tibarang balik munggah haji. Ieu katitén dina cutatan di handap.
558 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) 3. SKKS-10:81/4 Lunas ... Eukeur mah kulitna bodas, katambah lila tara kaluar-luar. Mangrupa simbol tina bebasna sagala hutang anu dipiboga ku bésan. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Mugi ieu jangji pun dulur nu teu kantos katedunan, dianggap lunas... 4.2.29.3 Analisis Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-10 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.166 Data Ajén Sosial SKKS-10 No. Kode Data Data (1) 1. SKKS-10:80/4 Wiridan (3) (4) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8)
Kat.
(9)
2. SKKS
10:80/4 Ngadua
3. SKKS
10:80/4 Kénging tempat
nu mulya 4. SKKS
10:80/4 Mugi
5. SKKS
10:80/5 diberesihkeun Salat wajib
6. SKKS-10:81/2 Jarah ka Tanah Suci
7. SKKS
10:81/3 Kahayang
8. SKKS-10:81/3 munggah haji Sing jadi haji mabrur
559 No. Kode Data Data (1) 9. SKKS-10:81/3 Munggah haji (3) (4) Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (5) (9) (7) (8) Kat. (9) 10. SKKS-10:81/4 Mamala
11. SKKS
10:81/4 Neneda ka Gusti
12. SKKS
10:82/1 Mugi Gusti ngahampura
13. SKKS
10:82/1 Dosa
dosa
14. SKKS
10:82/1 Ibadah
15. SKKS
10:83/1 Salat munajat
1) Ajén Bebeneran Dumasar data di luhur aya dua ajén sosial anu ngawengku data bebeneran nya éta dina data SKKS-10:81/4 jeung data SKKS-10:82/1 anu mangrupa ajén bebeneran yén anu munggah haji téh kudu ngaberesihkeun dosa lahir-batinna sangkan teu jadi mamala nalika ibadah hajina. 2) Ajén Moral Data ajen moral dina tabél aya lima nya éta dina data SKKS- 10:80/4 anu mangrupa kahayang Kuring sangkan Eulis ditampi disisi Pangéran, data SKKS-10:80/4 mangrupa pangharepan Kuring sangkan dihampura sagala dosa bésan, data SKKS-10:81/3 pangharepan Kuring sangkan besan jadi haji mabrur, data SKKS-10:81/4 anu mangrupa pangharepan Kuring sangkan besan dilancarkeun dina munggah hajina, jeung data SKKS-10:82/1 mangrupa paménta kuring sangkan bésan dihampura dosana, éta data patali jeung ajén agama. 3) Ajén Kaagamaan Data ajén kaagamaan aya salapan, nya éta data SKKS-10:80/4, data SKKS-10:80/4, data SKKS-10:82/1, data SKKS-10:80/5 jeung data SKKS-10:83/1 anu mangrupa kagiatan Kuring patali jeung kaagamaan,
560 data SKKS-10:81/2 jeung data SKKS-10:81/3 mangrupa paréntah agama kana munggah haji anu dilaksanakeun ku besan, data SKKS-10:82/1 anu patali jeung data ajén moral nya éta paménta Kuring sangkan dihampura sagala dosa bésan, data SKKS-10:82/1 mangrupa dosa-dosa anu dipilampah ku besan sangkan henteu ngaganggu dina ngajalankeun ibadahna. b. Ajén Budaya Ajén budaya anu aya dina carpon SKKS-10, bisa katitén tina tabél data ieu di handap. Tabél 4.167 Data Ajén Budaya SKKS-10 No. Kode Data Data Ajén Budaya (1) 1. SKKS-10:79/1 Soléh 2. SKKS-10:80/4 Gusti 3. SKKS-10:80/4 Wiridan 4. SKKS-10:80/5 Ngadatangan 5. SKKS-10:80/5 Dihadiahkeun 6. SKKS-10:81/1 Ngurus 7. SKKS-10:81/3 Munggah haji 8. SKKS-10:81/3 Ngadu'a 9. SKKS-10:81/3 Haji mabrur 10. SKKS-10:81/4 11. SKKS-10:83/1 Nganteurkeun 12. SKKS-10:83/3 Alhamdulillah 13. SKKS-10:84/2 Amin 14. SKKS-10:84/6 Diusapan (2) (3) Ibadah T É A Sn. K Sl. (9) (4) (5) (6) (7) (8)
1) Ajén Téori Dumasar tabél di luhur, aya tilu data budaya anu kawengku kana ajén téori nya éta data SKKS-10:79/1 mangrupa kasolehan Eulis dina hirupna, jeung data SKKS-10:81/3 ngeunaan haji mabrur. Kat. (10)
2) Ajén Agama Data agama dina tabél aya tujuh nya eta data SKKS-10:80/4, data SKKS-10:80/4, data SKKS-10:81/3, data SKKS-10:81/3, data SKKS- 10:81/4, data SKKS-10:83/3, jeung data SKKS-10:84/2 anu mangrupa aya dina carpon patali jeung tokoh Kuring dina kaagamaanana. 3) Ajén Solidaritas Ajén solidaritas aya dina data SKKS-10:80/5,SKKS-10:80/5, SKKS-10:80/1, SKKS-10:82/1, jeung SKKS-10:84/6 anu mangrupa bukti kanyaah Kuring ka Eulis jeung ka bésan. 4.2.30 "Nunun" (SKKS-11) 4.2.30.1 Struktur Carita SKKS-11 a. Téma Téma carpon SKKS-11 nya éta kamanusaan, ieu téma nyoko kana gambaran kacinta jeung kanyaah "Akang" ka nu jadi adi "Nunun". Hubungan antara lanceuk jeung adi bakal kacipta saupama duanana pada silih mikanyaah jeung silih ajénan kahayang masing-masing. Ieu carpon némbongkeun gambaran hubungan anu teu harmonis antara Akang jeung Nunun, ku lantaran duanana miboga sikep anu béda, Akang anu turut jeung getol diajar, sedengkeun Nunun anu babari kapangaruhan ku jaman jeung babaturanana jadi jalma anu hina. Sanajan Nunun jadi jalma anu hina, tapi Akang tetep nyaah jeung hariwng ka Nunun anu mangrupa hiji-hijina adina, sarta Akang beurat kana amanah Ambu pikeun ngajaga Nunun. Tina téma anu diébréhkeun, pangarang miharep sangkan antara lanceuk jeung adi kudu silih pikanyaah jeung silih ajénan, anu jadi adi kudu ngagugu ka na kahayang lanceuk salila éta henteu salah, kitu ogé lanceuk kudu ngadidik jeung ngajaga adi. Ieu dihandap mangrupa sawatara cutatan anu ngagambarkeun éta téma. "... Anu nyatana, maranéhanana balageur. Henteu siga Akang. Akang mah tara kersa ngajak lalajo. Akang mah henteu resep 561
562 nganteur kana pésta. Padahal didinya kasenangan anu henteu aya wates wangenna. Bosen atuh da Nunun mah, ari kudu ngadeluk baé maca buku, ngapalkeun jeung ngurung manéh. Sok sieun kurung batokeun." (88/1) b. Fakta Carita 1) Galur (a) Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar kana runtuyan waktuna, ieu carpon kaasup kana galur mundur, (flash-back), nya éta galur carita anu dimimitian tina mangsa kiwari dituluykeun ku nyaritakeun mangsa kamari. Akang anu peuting keur di pangbérokan ngarasa kasiksa ku babaturan tawanan anu boga napsu anu ngagedur, Akang ngimpleng pangalaman anu geus kaliwat mangsa jeung Nunun, dina implengan pinuh ku rupa-rupa carita anu geus kalarung. Carita dimimitian ku kasiksana diri Akang di pangbérokan, tidinya Akang ngimpleng mangsa masih kénéh jeung Nunun. Galur bras kana sabab-musabab Akang abus ka Pangbérokan. Carita maju mangsa di pangbérokan aya tawanan anyar anu sarua ngalakukeun kagoréngan saperti Nunun jeung lalaki playboy nepi ka Akang boga harepan saupama dibéré umur panjang sarta kaluar tina pangbérokan, Akang hayang tobat jeung ngurus si Utun anu keur dikandung ku Nunun sanajan henteu nyaho saha bapana. D1 Mangrupa mangsa peuting Akang di pangbérokan anu ngimpleng. A, B, jeung C mangrupa waktu lumangsungna kajadian- kajadian anu kaalaman ku Akang basa jeung Nunun kénéh. D2 mangrupa waktu di pangbérokan aya tawanan anyar anu sarua ngalakukeun kagoréngan saperti Nunun jeung lalaki playboy. E mangrupa ahir carita nya éta cita-cita ka hareupna Akang hayang tobat jeung ngurus si Utun anu keur dikandung ku Nunun sanajan henteu nyaho saha bapana. Upama dipolakeun, runtuyan waktu dina carpon bisa katitén saperti di handap.
D1------- A -------- B -------- C -------- D2 -------- E (b) Dumasar Kritéria Jumlah Ditilik tina kritéria jumlah galurna, ieu carpon ngan miboga hiji galur (tunggal). Ieu hal dilantaranan galur caritana diébréhkeun ku cara némbongkeun saurang palaku Akang anu ngalaman rupa-rupa pasualan hirup. c) Dumasar Kritéria Kepadatan Ditilik tina kritéria kepadatanana, ieu carpon miboga galur anu padet nya éta midangkeun carita sacara gancang. Lantaran diébréhkeun ku palaku utamana sacara langsung, kajadian-kajadian anu dicaritakeun dina ieu carpon miboga hubungan anu dalit jeung inti carita. Konflik antara palaku Akang, Nunun, jeung babaturan Nunun nepi ka ahirna Akang ditahan ku lantaran paripolah Nunun jeung babaturan Nunun mangrupa kajadian-kajadian anu raket patalina. (d) Dumasar Eusi Dumasar eusina, galur ieu carpon kaasup galur peruntungan. Ieu galur patali jeung carita anu ngébréhkeun kaayaan nasib anu tumiba anu karandapan ku palaku utama Akang jeung Nunun. Naon anu jadi sabab- musababna Akang ditahan jeung Nunun kakandungan. 2) Palaku Dina carita SKKS-11 aya 12 palaku, nya éta Nunun (SKKS-11:85/1), Akang (SKKS-11:85/1), tawanan (SKKS-11:85/1), Ambu (SKKS-11:85/1), Ama (SKKS-11:85/1), bibi (SKKS-11:86/2), Tina (SKKS-11:87/3), Mirna (SKKS-11:88/3), Babaturan Akang (SKKS-11:89/1), Lalaki playboy (SKKS- 11:89/2), Pulisi (SKKS-11:89/4), jeung Si Utun (SKKS-11:91/5). Tujuh urang palaku méré pangrojong kana eusi katut galur carita, sésana lima palaku anu ngan ngalengkepan eusi carita. 563
564 (a) Dumasar Kalungguhan Dumasar kalungguhanana, Akang jeung Nunun mangrupa palaku utama. Anu sacara langsung ayana paguneman sacara langsung ngébréhkeun prosés interaksi antara palaku. Sapuluh palaku séjénna mangrupa palaku-palaku tambahan anu ngarojong kana eusi caritaan, boh sacara langsung boh teu langsung. Palaku tambahan nya éta tawanan (SKKS-11:85/1), Ambu (SKKS- 11:85/1), Ama (SKKS-11:85/1), bibi (SKKS-11:86/2), Tina (SKKS- 11:87/3), Mirna (SKKS-11:88/3), Babaturan Akang (SKKS-11:89/1), Lalaki playboy (SKKS-11:89/2), Pulisi (SKKS-11:89/4), jeung Si Utun (SKKS-11:91/5). (b) Dumasar Penampilan Ditilik tina Penampilan, anu kaasup kana palaku protagonis dina ieu carpon nya éta Akang, Ambu, jeung Bibi. Sedengkeun anu kaasup kana palaku antagonis nya éta Nunun, Tina, Mirna, Tawanan, Lalaki playboy. Palaku Akang mangrupa palaku protagonis lantaran ngagambarkeun miboga sipat nu hadé ka adina, anu bisa dijadikeun panutan ku nu maca. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. ... Kabéh sisksaan ku Akang ditarima kalawan iklas...(85/1) Palaku protagonis séjén nya éta Ambu anu nyaah ka anakna sok sanajan ninggalkeun maot, jeung Bibi anu nyaah ka Akang jeung Nunun anu geus teu boga indung bapa.. Ieu bisa katitén dina cutatan di handap. Saur Ambu ka Akang "Ujang pangjagakeun Si Nyai. Jaga siga hidep ngajaga diri hidep"... (85/2) ... Dahar diurus ku Bibi. Untung panyawah satia ngiriman béas jeung duit... (86/2)
Salian palaku protagonis, dina ieu carpon ogé aya palaku antagonis, nya éta Nunun, Mirna, Tina, jeung lalaki playboy. Cutatan anu ngébréhkeun kaantagonisanana bisa katitén dina cutatan ieu di handap. ... Nunun kausap sétan, kaolo ku Tina. Nunun kabur wanci asar, basa Akang keur ngagambar denah rencana kota pikeun pendukung proyék ahir... (88/4) (c) Dumasar Watek Ditilik tina wangun watekna, dina ieu carpon sakabéh palaku utama nya éta Akang jeung Nunun moboga waték anu kompléks nya éta watek jeung paripolah anu sawaktu-waktu bisa robah sarta bisa diungkab rupa-rupa kamungkinan sisi kahirupan, kapribadian, jati dirina, jeung dinamis. (d) Dumasar Pencerminan Palaku Ditilik tina pencerminan palakuna, Akang jeung Nunun mangrupa palaku tipikal. Sedengkeun palaku tambahan nya éta Ambu, Bibi, Tina, Mirna, Babaturan Akang, lalaki playboy, tawanan, Pulisi, Si Utun, jeung Ama kaasup palaku nétral anu ngan saukur aya dina eusi carita, teu milu mangaruhan sacara krusial kana guluyurna carita. 3) Latar Pikeun maluruh latar lumangsungna carita ieu carpon, ieu di handap bisa katitén data latar anu diwincik kana tilu rupa latar, nya éta latar tempat, waktu, jeung sosial. Tabél 4.168 Data Latar SKKS-11 No. Kode Data Data Latar Tpt Wkt (1) 1. 2. 3. (2) SKKS-11:85/1 SKKS-11:85/1 SKKS-11:85/2 (7) Pangbérokan Peuting Moal aya hargaan (4) (5) 565 Sos (6)
566 No. Kode Data Data Latar Tpt Wkt (1) 4. 5. 6. 7. 8. (2) SKKS-11:86/2 SKKS-11:86/2 SKKS-11:86/3 SKKS-11:86/4 SKKS-11:86/4 9. SKKS-11:86/5 10. SKKS-11:87/1 11. SKKS-11:87/2 12. SKKS-11:87/2 13. SKKS-11:88/3 14. SKKS-11:88/3 15. SKKS-11:88/4 16. SKKS-11:88/5 17. SKKS-11:89/1 18. SKKS-11:89/4 19. SKKS-11:90/1 20. SKKS-11:90/2 21. SKKS-11:90/2 22. SKKS-11:90/3 23. SKKS-11:90/4 24. SKKS-11:90/4 25. SKKS-11:90/4 26. SKKS-11:91/2 (a) Tempat (7) Mahasiswa SMA Ayeuna Nganteurkeun Nunun Ngerjakeun tugas jeung digawé Tengah peuting Kiwari Sakola Lés Buruan sakola Kelas Wanci asar Pos koboy Bandung Soré Imah Genep bulan Pangadilan Tujuh bulan Harita Wanci haneut moyan Nunun dirogahala Nunun budak kénéh (4)
Aya sapuluh latar tempat dina carpon SKKS-11, tapi jadi salapan latar tempat ku sabab aya nu satempat saperti sakola jeung kelas. Sacara rincina nya éta data di pangbérokan (SKKS-11:85/1) anu mangrupa tempat Akang di tahan lantaran maéhan jalma, SMA (SKKS-11:86/2) anu mangrupa tempat Nunun sakola, sakola (SKKS-11:87/2) mangrupa tempat diajar Nunun, buruan sakola (SKKS-11:88/3) mangrupa tempat ahir Akang nganteurkeun Nunun, kelas (SKKS-11:88/3) anu mangrupa tempat diajar Nunun, pos koboy (SKKS-11:88/5) mangrupa tempat gang Mirna jeung Tina anu aya di Bandung, imah (SKKS-11:90/1) nya éta imah Bibi, Sos (6)
jeung pangadilan (SKKS-11:90/2) mangrupa tempat Akang ditanya ku Jaksa. (b) Waktu Aya salapan latar waktu dina carpon SKKS-11, tapi jadi dalapan latar waktu ku sabab aya nu sawaktu saperti harita jeungwanci haneut moyan. Sacara rincina nya éta peuting (SKKS-11:85/1) anu mangrupa waktu Akang disiksa di Pangbérokan, ayeuna (SKKS-11:86/3) anu mngrupa waktu nyaritakeun Akang di pangbérokan, kiwari (SKKS- 11:87/5) mangrupa waktu ayeuna Akang di pangbérokan, wanci asar (SKKS-11:88/1) mangrupa waktu Nunun kabur, soré (SKKS-11:89/4) anu mangrupa waktu Akang masrahkeun diri ka pangadilan, harita (SKKS- 11:90/2) nya éta wanci haneut asar anu mangrupa datangna tawanan anyar, genep bulan (SKKS-11:90/3) jeung tujuh bulan (SKKS-11:90/4) anu mangrupa lilana Akang di pangbérokan. (c) Sosial Aya tujuh latar sosial dina carpon SKKS-11 nya éta, moal aya hargaan (SKKS-11:85/2) anu mangrupa sawangan hirup ambu, mahasiswa (SKKS-11:85/2) anu mangrupa status Akang waktu masih kuliah, nganteurkeun Nunun (SKKS-11:86/4) jeung ngerjakeun tugas jeung digawé (SKKS-11:86/4) mangrupa kabiasaan Akang, lés (SKKS-11:87/2) kagiatan/kabiasaan Nunun saméméh kaolo ku gang Tina, Nunun dirogahala (SKKS-11:90/4) jeung Nunun budak kénéh (SKKS-11:90/2) anu mangrupa cara mikir Akang. 4.2.30.2 Unsur Semiotik SKKS-11 Unsur semiotik anu aya dina carpon SKKS-11 ngawengku sapuluh ikon, genep indéks, jeung opat simbol. 567
568 a. Ikon Ikon anu aya dina carpon SKKS-11 ngan aya anu mangrupa ikon imagis jeung ikon métaforis. Tabél 4.169 Analisis Unsur IkonSKKS-11 Tipe No. Kode Data Réferent Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) 1. SKKS-11:85/2 Endog Ngupamakeun beubeureumna harga diri Nunun anu teu meunang dibikeun ka nu lain hak. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-11:86/2 Mulang
... Si Nyai téh endog beubeureumna, anu henteu beunang peuray saméméh aya nu hak... Nyitrakeun balikna Ambu ka asal, nya éta maot. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. SKKS-11:86/4 Sepi kapupus
Ambu mulang, henteu lila saenggeus Ama... Nyitrakeun sepina tahanan dina tengah peuting, anu kadéngé ukur sora kérék tahanan séjén. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. (1) 4. 5. 6. Kode Data Réferent (2) (3) SKKS-11:86/5 Iuh linduh SKKS-11:86/5 Nomat apel SKKS-11:87/3 Jurang 569 Tipe Interprétasi Img. Dgm. Mfr. (4) (5) (6) (7) ... Sakapeung mah sepi kapupus ku kérék tahanan anu bisa saré tibra...
Ngupamakén beungeut Nunun anu tengtrem jeung beresih. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Nunun anu iuh linduh, dikurilingan ku bulu panon anu caréntik... Ngupamakeun pipi Nunun anu lucuna. Ieu katitén dina cutatan di handap.
... Pipi Nunun buleud, nomat apel, semu kayas... Jurang biasana dibasakeun kana lamping anu luhur. Dina ieu kontéks, mangrupa jurang anu ancrubna kana paripolah nu dosa/salah. Ieu katitén dina cutatan di handap.
570 No.
(1)
7 8.
Kode Data Réferent
(2)
SKKS
11:88/1 Kurung batokeun
SKKS
11:88/2 Leueur Tipe
Interprétasi Img. Dgm. Mfr.
(4)
(7)
... Awéwé kitu mah sok atoh lamunboga babaturan tigébrus kana jurang anu ku manéhna dipilampah... Ngupamakeun saupama anu tara ulin atawa kuuleun téh sok katelah jalma kuper anu teu teu nyaho kamajuan jaman . Ieu katitén dina cutatan di handap.
"...Ari kudu ngadeluk baé maca buku, ngapalkeun jeung ngurung manéh. Sok sieun kurung batokeun". Ngupamakeun paripolah Nunun anu saperti belut, anu geus teu nurut ka lanceuk sarta hésé ditahingakeunna. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Tapi Nunun geus jadi belut. Leueur...
571 Tipe
Kode Data Réferent
Interprétasi Img. Dgm. Mfr.
(1)
(2)
(4)
(7)
SKKS
11:91/2 Héjo
Héjo biasana dibasakeun kana daun. Dina ieu kontéks,umur Nunun anu leutik kénéh, can nyaho man nu bener jeung salah. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Encan bisa milih mana nu hadé, mana nu goréng. Nunun mah héjo kénéh... 10. SKKS-11:91/6 Runtah
Ngupamakeun Nunun jeung Akang anu boga dosa gedé jeung geus teu boga harga diri, anu jadi runtah di masarakat. Ieu katitén dina cutatan di handap. Najan urang geus jadi runtah, geus moal dilieuk deui ku dulur... b. Indéks Indéks anu aya dina carpon SKKS-11 aya anu mangrupa indéks gejala fisik, aktualisasi, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina data tabél ieu di handap.
572 Tabél 4.170 Analisis Unsur Indéks SKKS-11 No. Kode Data Réferent Tipe Interprétasi (1) 1. SKKS-11:85/1 (2) (3) Iklas (4) (5) Aktualisasi Paripolah Akang anu tumarima kana nasib lantaran ngarasa boga dosa. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Kabéh sisksaan ku Akang ditarima kalawan iklas... 2. SKKS-11:85/1 Huntu caroplok Gejala fisik Akang ditonjokan ku tawanan séjén lantaran henteu daék ngalayanan napsuna anu ngagedur. Ieu katitén dina cutatan di handap. ...Huntugeus caroplok balas ditonjokan... 3. SKKS-11:85/1 Haté ruksak Aktualisasi Indéksikal haté Akang anu geus ruksak lantaran dipibogoh ku sasama. Ieu katitén dina cutatan di handap. 4. SKKS-11:88/4 Nunun kabur Réngkak paripolah ... Haté ruksak, lantaran dipibogoh ku sasama lalaki, sasama tawanan... Indéksikal tina Akang nu sok nyarék Nunun ulin. Nunun kabur lantaran geus kaolo ku Tina. Ieu katitén dina cutatan di handap.
No. Kode Data (1) (2) 5. SKKS-11:91/4 6. SKKS-11:91/6 Réferent (3) Ngarasa salah Tobat Tipe Interprétasi (4) (5) ... Nunun kausap sétan, kaolo ku Tina. Nunun kabur wanci asar, basa Akang keur ngagambar denah rencana kota pikeun pendukung proyék ahir... Aktualisasi Nuduhkeun dosa Akang lantaran henteu bisa ngajaga jeung ngawarah Nunun anu jadi jalma salah. Ieu katitén dina cutatan di handap. Réngkak paripolah ... Akang nu salah, lantaran Akang anu leuwih kolot... Kahayang Akang lantaran ngarasa geus loba dosa nepi ka jadi runtah masarakat. Ieu katitén dina cutatan di handap. Najan urang geus jadi runtah, geus moal dilieuk deui ku dulur, moal diaku deui ku Bibi anu asa diwiwirang, masih kénéh aya waktu keur tobat... 573
574 c. Simbol Simbol anu kapanggih dina ieu carpon aya opat simbol, ieu bisa katitén dina tabél di handap. Tabél 4.171 Analisis Unsur Simbol SKKS-11 No. Kode Data Réferent Interprétasi (1) (2) (3) (4) 1. SKKS-11:85/2 Kristal Ngupamakan harga diri Nunun anu gedé pisan hargana. Ieu katitén dina cutatan di handap. 2. SKKS-11:85/2 Berlian ... Si Nyai téh kristal... Ngupamakeun harga diri Nunun anu gédé pisan hargana. Ieu katitén dina cutatan di handap. 3. SKKSA-11:86/2 Duit ... Si Nyai téh berlian... Duit mangrupasimbol tina alat pembayaran nu sah dina ngalakukeun hal anu patali jeung ékonomi jeung kabutuhan hirup. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Dahar diurus ku Bibi. Untung panyawahan satia ngiriman béas jeung duit... 4. SKKSA-11:90/3 Insinyur Mangrupa simbol tina jalma anu geus lulus sakola luhur. Ieu katitén dina cutatan di handap. ... Henteu kaciri tapak mahasisiwa anu sakeudeung deui jadi insinyur téh...
4.2.30.3 Ajén-inajén Sosial Budaya SKKS-11 a. Ajén Sosial Data ajén sosial dina ieu carpon bisa katitén dina tabél di handap anu ngébréhkeun tujuh ajén sosial. Tabél 4.172 Data Ajén Sosial SKKS-11 Ajén Sosial Bnr. End. Mrl. Agm. (8) No. Data Kode Data (3) (4) (9) (1) (5) 1. SKKS-11:85/1 SKKS-11:85/2 Moal aya hargana 2. 3. SKKS-11:86/1 4. SKKS-11:87/1 5. SKKS-11:87/1 6. SKKS-11:87/3 7. SKKS-11:89/2 8. SKKS-11:89/3 SKKS-11:89/4 9. 10. SKKS-11:90/5 11. SKKS-11:91/5 SKKS-11:91/5 12 13. SKKS-11:91/6 (7) Napsu
Amanat Salah Akang Dosa Jalingkak Cocooan Dirogahala Diculik Haram Hampura Lain jelema hadé Tobat
1) Ajén Bebeneran Ajén bebeneran aya sapuluh, nya éta dina data SKKS-11:85/1 mangrupa napsu tawanan ka Akang, data SKKS-11:85/2 mangrupa Nunun moal aya hargaan saupama geus codék saméméh nikah, data SKKS- 11:87/1, data SKKS-11:87/1, jeung data SKKS-11:91/5 anu mangrupa pangakuan Akang kana bebeneran kasalahanana, data SKKS-11:87/3, data SKKS-11:89/2, data SKKS-11:89/3, data SKKS-11:89/4, jeung data SKKS-11:90/5 anu mangrupa paripolah anu salah nurutkeun masarakat jeung agama. 575 Kat. (9)
576 2) Ajén Moral Ajén moral aya dina data SKKS-11:86/1 mangrupa amanat Ambu sangkan Akang ngajaga Nunun, data SKKS-11:91/5 jeung data SKKS- 11:91/6 mangrupa pangharepan jeung kahayang Akang tobat jeung dihampura sagala kasalahanana. 3) Ajén Agama Data agama aya opat, nya éta dina data SKKS-11:87/1, data SKKS-11:90/5, data SKKS-11:91/5 anu mangrupa haram jeung dosa ngeunaan hiji pagawéan, jeung data SKKS-11:91/6 anu patali jeung data moral nya éta kahayang Akang pikeun tobat tina kasalahanana. b. Ajén Budaya Data ajén budaya dina carpon bisa katitén dina tabél di handap. Aya opat belas ajén budaya anu diwincik kana genep ajén anu béda-béda. Tabél 4.173 Data Ajén Budaya SKKS-11 No. Kode Data Data Ajén Budaya (1) 1. SKKS-11:85/2 Moal aya hargaan 2. SKKS-11:86/2 Ngiriman 3. SKKS-11:87/1 4. SKKS-11:87/5 Ngajajanan, ngajak (2) (3) Salah T É A Sn. K Sl. (9) (4) (5) (6) (7) (8)
lalajo, jeung nganganteur Taktik playboy Playboy 5. SKKS-11:87/8 6. SKKS-11:87/8 7. SKKS-11:88/3 Nungguan 8. SKKS-11:89/2 Istigfar 9. SKKS-11:89/3 Maéhan 10. SKKS-11:89/4 Diculik 11. SKKS-11:90/5 Haram 12. SKKS-11:91/6 Gusti Tobat 13. SSKS-11:91/6
Kat.
(10)
1) Ajén Téori Dumasar tabél di luhur aya genep data téori, opat dta agama, jeung tilu data solidaritas. Data téori aya dina data SKKS-11:85/2 mangrupa jalma moal aya hargaan mun geus codék utamana awéwé. Data SKKS- 11:87/1 mangrupa téori antara salah jeung bener. Dua data SKKS-11:87/8 ngeunaan playboy jeung taktik playboy. Data SKKS-11:89/3 ngeunaan maéhan jalma, jeung data SKKS-11:89/4 ngeunaan Nunun anu diculik. 2) Ajén Agama Data agama dina tabél di luhur aya opat, nya éta dina data SKKS- 11:89/2, data SKKS-11:90/5 anu mangrupa katangtuan haram nurutkeun agama, data SKKS-11:91/6 percaya ayana Gusti, jeung data SSKS-11:91/6 kahayang Akang tobat. 3) Ajén Solidaritas Data anu kawengku kana data solidaritas dina tabél di luhur aya dina data SKKS-11:87/5, data SKKS-11:86/2, jeung data SKKS-11:88/3 anu mangrupa bukti kanyaah Akang ka Nunun salaku adi jeung kulawarga hiji-hijina anu nyésa. 4.3 Hasil Analisis Dumasar kana pedaran analisis data dina buku kumpulan carpon Guriang Tujuh jeung Surat keur ka Sawarga, anu ngawengku analisis struktur, semiotik, jeung sosiologi sastra aspék ajén sosial budaya, ieu di handap mangrupa data anu geus dianalisis. 4.3.1 Struktur Carita Analisis struktur carita dina ieu panalungtikan ngawengku analisis téma, galur, palaku, jeung latar lumangsungna carita. 577
578 4.3.1.1 Téma Hasil analisis téma tina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.174 Data Hasil Analisis Téma No. (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Kode Carpon (2) GT-01 GT-02 GT-03 GT-04 GT-05 GT-06 GT-07 GT-08 GT-09 GT-10 GT-11 GT-12 GT-13 GT-14 GT-15 GT-16 GT-17 GT-18 GT-19 SKKS-01 SKKS-02 SKKS-03 SKKS-04 SKKS-05 SKKS-06 SKKS-07 SKKS-08 SKKS-09 SKKS-10 SKKS-11 Téma Réligi Kamanusaan Patriotisme (3) (4) (5)
Kadaulatan Rakyat (6)
Kaadilan Sosial (7)
Jumlah 3
18 1
8 Kat.
(8)
579 Dumasar kana data dina tabél di luhur, bisa katitén yén téma kamanusaan jeung kaadilan sosial paling loba dipaké ku para sastrawati Sunda Patrem. Prosés kritik kana kajadian-kajadian kamanusaan jeung kahirupan sosial di tatar Sunda digambarkeun ngaliwatan konflik-konflik dina éta dua téma anu dominan. Sanajan kitu, téma séjén saperti téma réligi, jeung kadaulatan rakyat ogé nyampak dina carpon karya sastrawati Sunda Patrem. Dina carpon-carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, tétéla euweuh carpon anu témana patriotisme. 4.3.1.2 Fakta Carita Hasil analisis fakta carita 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, ngawengku galur, palaku jeung watek, jeung latar lumangsungna carita. a. Galur Galur carita anu dianalisis ditilik dumasar runtuyan waktuna, jumlah galurna, kepadatanna, jeung dumasar kana eusina. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.175 Data Hasil Analisis Galur No. Kode Carpon Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar Jumlah Dumasar Kepadatan Dumasar Eusi (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. (2) GT-01 GT-02 GT-03 GT-04 GT-05 GT-06 GT-07 GT-08 GT-09 GT-10 GT-11 GT-12 GT-13 Mj. F-b. Cm. Tgl. S-glr. Pdt. Angg. Prntg. Pnkh. Pmkr. (8) (3) (4) (5) (6) (7) (9) (10) (11)
(12)
580 No. Kode Carpon Dumasar Runtuyan Waktu Dumasar Jumlah Dumasar Kepadatan Dumasar Eusi (1) 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Mj. F-b. Cm. Tgl. S-glr. Pdt. Angg. Prntg. Pnkh. Pmkr. (8) (3) (2) GT-14 GT-15 GT-16 GT-17 GT-18 GT-19 SKKS-01 SKKS-02 SKKS-03 SKKS-04 SKKS-05 SKKS-06 SKKS-07 SKKS-08 SKKS-09 SKKS-10 SKKS-11 (4) (5) (6) (10) (11) (7) (9)
23 Jumlah
11 11
2 7
(12)
4 Dumasar kana data dina tabél di luhur, Sastrawati Sunda Patrem loba ngagunakeun galur campuran jeung galur mérélé pikeun ngagambarkeun guluyurna carita anu variatif. Galur campuran anu kompléks bisa méré informasi ngeunaan eusi carita sangkan leuwih logis. Salian ti éta, lantaran panjangna carpon kawatesanan, dumasar kana jumlahna sastrawati Sunda Patrem leuwih loba maké galur tunggal dibandingkeun sub-galur. Patali jeung éta hal, galur caritana ogé leuwih padet. Dumasar kana eusina, galur peruntungan jeung galur penokohan paling mindeng dipaké keur némbongkeun ésénsi carita dibandingkeun jeung galur pemikiran anu ngajak nu maca neuleuman maksud-maksud anu nyamuni.
581 b. Palaku jeung Watek Palaku jeung watek anu dianalisis ditilik dumasar kalungguhanna, penampilanna, watekna, jeung dumasar kana pencerminan palakuna. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.176 Data Hasil Analisis Palaku jeung Watek Dumasar Kalungguhan Dumasar Penampilan Dumasar Wangun Watek Dumasar Meker Henteuna Watek Dumasar Pencerminan Palaku No. Kode Carpon a m a t U n a h a b m a T a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. SKKS-01 21. SKKS-02 22. SKKS-03 23. SKKS-04 24. SKKS-05 25. SKKS-06 (2) GT-01 GT-02 GT-03 GT-04 GT-05 GT-06 GT-07 GT-08 GT-09 GT-10 GT-11 GT-12 GT-13 GT-14 GT-15 GT-16 GT-17 GT-18 GT-19 (3) 2 2 2 1 1 2 2 1 2 2 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 2 2 2 1 2 (4) 6 3 10 9 18 10 11 12 10 11 6 4 4 7 11 13 18 10 11 13 3 2 7 11 9 (5) 3 5 4 3 7 1 5 4 8 3 4 4 3 4 2 3 7 2 3 9 5 3 5 11 6 (6) 5 0 8 7 0 1 1 2 1 2 0 1 0 0 2 1 0 3 4 5 0 2 4 1 5 (7) 7 3 3 3 6 1 3 2 7 4 4 2 2 3 3 1 3 4 3 5 5 4 8 11 10 (8) 1 2 9 1 1 2 3 4 2 1 0 1 0 1 1 3 1 1 4 0 0 0 1 0 1 (9) 7 3 3 3 6 1 3 2 7 4 4 2 2 3 3 1 3 4 3 5 5 4 8 11 10 (10) 1 2 9 1 1 2 3 4 2 1 0 1 0 1 1 3 1 1 4 0 0 0 1 0 1 (11) 3 3 3 3 7 2 8 6 8 5 4 3 2 4 4 5 7 5 3 5 3 1 3 4 6 (12) 5 2 9 7 12 10 5 7 4 8 2 2 4 4 7 8 12 7 9 9 2 3 6 9 5
582 Dumasar Kalungguhan Dumasar Penampilan Dumasar Wangun Watek Dumasar Meker Henteuna Watek Dumasar Pencerminan Palaku No. Kode Carpon a m a t U n a h a b m a T a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U a m a t U (1) 26. SKKS-07 27. SKKS-08 28. SKKS-09 29. SKKS-10 30. SKKS-11 Jumlah (2) (3) 2 3 3 5 2 54 (4) 10 9 9 2 10 269 (5) 11 12 12 4 3 156 (6) 1 1 0 3 9 69 (9) (8) (7) 6 5 6 3 9 3 3 0 3 3 4 3 2 2 10 124 68 124 (10) 5 9 0 4 10 68 (11) 2 3 3 4 2 121 (12) 9 9 9 3 10 198 Dumasar kana data dina tabél di luhur, katitén ayana kasuluyuan antara palaku jeung norma masarakat Sunda. Para Sastrawati Sunda Patrem loba ngagunakeun palaku-palaku anu méré sugésti positif ka nu maca. Gambaran palaku-palaku anu watekna hadé, jadi picontoeun keur nu maca. Aya ogé palaku-palaku anu jadi pieunteungeun lantaran miboga watek anu goréng. Éta hal katitén tina jumlah palaku protagonis anu leuwih loba tibatan palaku antagonis. c. Latar Latar carita anu dianalisis ngawengku latar tempat, waktu, jeung sosial. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.177 Data Hasil Analisis Latar Latar No. Kode Carpon Tempat Waktu Sosial (1) 1. 2. (2) GT-01 GT-02 (3) 3 7 (4) 3 2 (5) 2 1
Latar No. Kode Carpon Tempat Waktu Sosial (1) 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. (2) GT-03 GT-04 GT-05 GT-06 GT-07 GT-08 GT-09 GT-10 GT-11 GT-12 GT-13 GT-14 GT-15 GT-16 GT-17 GT-18 GT-19 SKKS-01 SKKS-02 SKKS-03 SKKS-04 SKKS-05 SKKS-06 SKKS-07 SKKS-08 SKKS-09 SKKS-10 SKKS-11 Jumlah (3) 11 14 6 11 15 6 16 10 4 6 2 8 13 5 11 9 6 9 9 9 7 4 7 4 4 7 3 10 236 (4) 5 5 4 8 5 3 7 3 1 2 2 3 2 6 3 6 3 7 5 8 10 3 8 8 5 6 7 9 149 (5) 8 3 2 5 2 1 3 3 1 3 1 3 2 1 2 2 3 2 1 0 2 5 4 8 2 7 3 7 89 Dumasar kana data dina tabél di luhur, Sastrawati Sunda Patrem ngagunakeun leuwih loba latar tempat pikeun ngahirupkeun carita sangkan karasa logis. Latar waktu jeung sosial dipaké pikeun tambahan kaayaan sosial masarakat. Latar tempat anu digunakeun ilaharna di imah atawa di 583
584 sabudeureunna, boh di kota boh di kampung. Pangna kitu, lantaran pasualan atawa konflik dina carita teu jauh tina masalah rumah tangga. 4.3.2 Unsur Semiotik Dumasar kana analisis unsur semiotik anu aya dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem ngawengku unsur ikon, indéks, jeung simbol. 4.3.2.1 Ikon Dumasar kana analisis unsur ikon anu aya dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, unsur ikonna aya anu mangrupa ikon imagis, diagramatis, jeung métaforis. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.178 Data Hasil Analisis Unsur Ikon No. Kode Carpon Ikon Imagis Diagramatis Métaforis Jumlah Ikon Unggal Carpon (1) (2) 1. GT-01 2. GT-02 3. GT-03 4. GT-04 5. GT-05 6. GT-06 7. GT-07 8. GT-08 9. GT-09 10. GT-10 11. GT-11 12. GT-12 13. GT-13 14. GT-14 15. GT-15 16. GT-16 17. GT-17 18. GT-18 (3) 3 3 3 2 2 10 5 1 2 1 2 2 1 2 1 (4) 1 (5) 0 2 5 4 8 9 6 4 6 4 1 1 1 4 3 3 3 (6) 3 5 8 6 10 19 11 5 6 6 2 1 1 3 6 4 5 4
No. Kode Carpon Ikon Imagis Diagramatis Métaforis Jumlah Ikon Unggal Carpon (2) (1) 19. GT-19 20. SKKS-01 21. SKKS-02 22. SKKS-03 23. SKKS-04 24. SKKS-05 25. SKKS-06 26. SKKS-07 27. SKKS-08 28. SKKS-09 29. SKKS-10 30. SKKS-11 Jumlah (3) 1 1 1 4 1 2 2 3 55 (4) 1 (5) 3 2 8 4 1 4 1 1 9 10 7 114 (6) 4 2 1 8 5 1 4 5 2 11 12 10 170 a. Ikon Imagis Ditilik tina data dina tabél di luhur, ikon imagis anu jumlahna aya 55 ikon tina 30 carpon, kaitung loba dipaké. Ieu hal patali jeung tujuan logika nulis karya sastra, anu eusina kudu nyitrakeun kana hal-hal anu diacuna. b. Ikon Diagramatis Tina 30 carpon anu dianalisis, ngan aya hiji ikon diagramatis anu kapanggih, nya éta dina carpon GT-13. Ikon diagramatisna ngagambarkeun lobana jalma anu geus diuk dina korsi hoé warisan. c. Ikon Métaforis Unsur ikon métaforis digunakeun leuwih loba tibatan ikon imagis jeung diagramatis. Ieu hal patali jeung wangun karya sastra carpon anu ungkara basana loba anu ngumpamakeun sangkan miboga ajén éstétis salaku karya sastra. 585
586 4.3.2.2 Indéks Dumasar kana analisis unsur indéks anu aya dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, unsur indéksna aya anu mangrupa indéks zat/barang, gejala alam, gejala fisik, sora, corétan, aktialisasi, jeung réngkak paripolah. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.179 Akumulasi Data Analisis Unsur Indéks Tipe No. Kode Carpon g n a r a B / t a Z a l a j e G m a l a k i s i f a l a j e G a r o S n a t é r o C i s a s i l a u t k A k a k g n é R h a l o p i r a p Jumlah Indéks Unggal Carpon (1) (2) 1. GT-01 2. GT-02 3. GT-03 4. GT-04 5. GT-05 6. GT-06 7. GT-07 8. GT-08 9. GT-09 10. GT-10 11. GT-11 12. GT-12 13. GT-13 14. GT-14 15. GT-15 16. GT-16 17. GT-17 18. GT-18 19. GT-19 20. SKKS-01 21. SKKS-02 (3) 1 2 3 2 2 1 1 1 1 2 1 1 (4) 2 2 1 1 1 1 3 (5) 4 2 1 4 3 3 7 1 1 1 1 3 (6) 1 1 1 1 2 1 1 2 (7) 1 (8) 4 2 6 5 2 3 4 1 5 2 2 2 4 (9) 6 5 5 9 4 5 4 2 1 5 1 6 3 1 1 5 (10) 9 7 14 11 14 18 14 15 14 5 2 5 2 4 13 10 3 7 6 3 8 2 1 1 4
587 Tipe No. Kode Carpon g n a r a B / t a Z a l a j e G m a l a k i s i f a l a j e G a r o S n a t é r o C i s a s i l a u t k A k a k g n é R h a l o p i r a p Jumlah Indéks Unggal Carpon (1) 22. SKKS-03 23. SKKS-04 24. SKKS-05 25. SKKS-06 26. SKKS-07 27. SKKS-08 28. SKKS-09 29. SKKS-10 30. SKKS-11 Jumlah (2) (3) 1 1 1 23 (4) 2 1 1 1 16 (5) 3 2 3 1 2 2 1 46 (6) 1 1 1 1 2 16 (7) 1 2 (8) 1 1 3 2 2 1 3 56 (9) 1 3 3 2 5 4 3 3 2 93 (10) 4 9 8 7 11 9 6 8 6 252 Unsur indéks anu minangka gambaran ayana hubungan kausalitas anu kapanggih dina carpon-carpon karya Sastrawati Sunda Patrem nya éta indéks réngkak paripolah. Ieu hal patali jeung konsép "nyata" dina karya sastra. Sangkan carita karasa leuwih nyata, pangarang ngagambarkeunna ngaliwatan déskripsi ngeunaan rigig jeung réngkak paripolah palaku. Ieu hal luyu jeung data dina tabél di luhur. 4.3.2.3 Simbol Dumasar kana analisis unsur simbol anu aya dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, datana bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.180 Data Hasil Analisis Unsur Simbol No. Kode Carpon Jumlah Simbol Kat. (1) 1 2 (2) GT-01 GT-02 (3) 2 5 (4)
588 No. Kode Carpon Jumlah Simbol Kat. (1) GT-03 3 GT-04 4 GT-05 5 GT-06 6 GT-07 7 GT-08 8 9 GT-09 10 GT-10 11 GT-11 12 GT-12 13 GT-13 14 GT-14 15 GT-15 16 GT-16 17 GT-17 18 GT-18 19 GT-19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 (2) SKKS-01 SKKS-02 SKKS-03 SKKS-04 SKKS-05 SKKS-06 SKKS-07 SKKS-08 SKKS-09 SKKS-10 SKKS-11 Jumlah (3) 1 3 4 1 1 1 2 1 1 1 1 1 4 1 1 3 1 2 2 1 2 3 4 48 (4) Tanda simbol anu kapanggih dina carpon-carpon karya sastrawati Sunda Patremmiboga fungsi pikeun méré informasi konvénsional ti pangarang ka nu maca, ogé ti palaku ka palaku séjén dina eusi carita.
4.3.3 Ajén Sosial Budaya 4.3.3.1 Ajén Sosial Dumasar kana analisis ajén sosial anu aya dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, aya anu mangrupa ajén bebeneran, ajén kaéndahan, ajén moral, jeung ajén kaagamaan. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Tabél 4.181 Data Hasil Analisis Ajén Sosial Ajén Sosial No. Kode Carpon Bebeneran Kaéndahan Moral Kaagamaan (1) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. (2) GT-01 GT-02 GT-03 GT-04 GT-05 GT-06 GT-07 GT-08 GT-09 GT-10 GT-11 GT-12 GT-13 GT-14 GT-15 GT-16 GT-17 GT-18 GT-19 SKKS-01 SKKS-02 SKKS-03 SKKS-04 (3) 1 3 3 5 2 4 4 2 1 2 1 1 2 2 1 1 1 1 3 2 2 (4) 1 1 (5) 3 5 3 2 3 2 1 2 3 1 1 (6) 3 1 1 1 2 1 8 1 1 1 4 589 Jumlah Ajén Sosial Unggal Carpon (7) 1 3 9 10 2 8 7 2 1 2 2 1 2 5 2 1 4 10 1 7 6 5 5
590 Ajén Sosial No. Kode Carpon Bebeneran Kaéndahan Moral Kaagamaan (1) 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. (2) SKKS-05 SKKS-06 SKKS-07 SKKS-08 SKKS-09 SKKS-10 SKKS-11 Jumlah (3) 1 1 8 2 10 66 (4) 1 3 (5) 1 2 2 6 3 40 (6) 3 2 2 8 5 9 4 57 Ajén sosial anu kapanggih dina carpon-carpon karya sastrawati Sunda Patrem ngawengku ajén bebeneran anu nyindekel kana rasio hiji jalma luyu jeung konsép kaélmuan, ajén kaéndahan anu nyindekel kana unsur éstétika, ajén moral anu nyindekel kana hadé goréngna sikep hiji jalma di masarakat, jeung kaagamaan anu nyoko kana ajaran agama anu ngajelaskeun sikep, kalakuan, paréntah jeung larangan pikeun umat manusa. Ajén bebeneran, ajén moral, jeung ajén kaagamaan leuwih dominan tibatan ajén-ajén kaéndahan, sabab miboga hubungan anu dalit dina prakna dilaksanakeun di masarakat. 4.3.3.2 Ajén Budaya Dumasar kana analisis ajén budaya anu aya dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem, ajén budayana aya anu mangrupa ajén téori, ajén ékonomi, ajén agama, ajén seni, ajén kawasa, jeung ajén solidaritas. Éta bisa katitén dina tabél ieu di handap. Jumlah Ajén Sosial Unggal Carpon (7) 5 3 2 11 15 17 17 166
No Kode Carpon (1) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 SKKS-01 21 SKKS-02 22 SKKS-03 23 SKKS-04 24 SKKS-05 25 SKKS-06 26 SKKS-07 27 SKKS-08 28 SKKS-09 29 SKKS-10 30 SKKS-11 Jumlah (2) GT-01 GT-02 GT-03 GT-04 GT-05 GT-06 GT-07 GT-08 GT-09 GT-10 GT-11 GT-12 GT-13 GT-14 GT-15 GT-16 GT-17 GT-18 GT-19 Tabél 4.182 Data Hasil Analisis Ajén Budaya Ajén Budaya Téori Ékonomi Agama Seni Kawasa Solidaritas (3) 3 3 1 1 5 1 1 2 3 2 1 1 6 1 2 1 3 2 2 1 1 4 4 2 6 59 (4) 1 3 1 2 5 4 1 8 4 1 2 3 1 1 3 1 2 3 1 3 1 1 2 54 (5) 1 1 3 2 4 3 6 3 2 2 12 6 8 4 57 (6) 2 1 1 1 5 (7) 4 2 2 1 6 1 2 1 1 1 1 1 2 25 (8) 1 13 6 3 3 4 7 6 3 3 3 1 1 3 1 3 2 2 3 2 2 1 4 1 3 1 2 6 5 3 98 591 Jumlah Ajén Budaya Unggal Carpon (9) 9 23 10 7 9 16 12 10 17 10 5 6 5 8 10 4 7 9 8 8 6 3 10 9 5 5 19 20 15 13 298
592 Ajén budaya anu kapanggih dina 30 carpon karya sastrawati Sunda Patrem nya éta ajén téori anu nyoko kana bebeneran sacara ilmiah, ajén ékonomi anu patali jeung logika éfisiénsi matéri, ajén agama anu nyoko kana prinsip jeung aturan-aturan agama, ajén seni anu patali jeung éstétika dina ngajén barang atawa kajadian, ajén kawasa anu patali jeung kasugemaan hiji jalma, jeung ajén solidaritas anu nyoko kana hubungan antarindividu sacara sosial. Tina ieu hal katitén yén dina carpon-carpon karya wanoja pangarang teu saukur miboga ajén-inajén féminis, tapi ogé miboga ajén sosial budaya anu bisa dijadikeun salah sahiji bahan keur picontoeun atawa pieunteungeun keur nu macana. Sanajan upama ditingali tina kuantitas ajén senina, anu ngan lima ajén, tina 298 ajén budaya, tapi lain hartina carpon-carpon ieu teu éndah. Tapi, kaéndahan carpon aya dina wujud wangunna salaku hasil karya seni anu ngagunakeun média basa. 4.4 Pedaran Hasil Analisis 4.4.1 Kasaluyuan Téori Struktur jeung Hasil Analisis Struktur Dumasar kana hasil panalungtikan anu nganalisis struktur téma jeung fakta carita anu ngawengku galur, palaku, jeung latar. Kapanggih yén aya hubungan dalit antara unsur-unsur pangwangun ieu carpon. Upamana waé ngeunaan téma, éksisténsi téma gumantung kana unsur lianna lantaran moal aya téma lamun euweuh unsur pangwangun lianna. Ku kituna, téma bakal jadi ma'na carita upama aya patalina jeung unsur-unsur carita lianna. Téma hiji carita teu bisa dicaritakeun sacara langsung, tapi sacara implisit ngaliwatan eusi carita sacara gembleng. Ieu hal luyu jeung pamadegan Statnton anu nétélakeun yén salaku karya sastra wangun prosa, carpon diwangun ku unsur-unsur minangka strukturna. Éta unsur-unsur miboga hubungan sarta silih pangaruhan. Sakumaha anu ditétélakeun ku Stanton (2012, kc. 45), yén unsur carpon bisa ditilik tina (a) wujud (a) téma, (b) fakta carita, jeung (c) sarana sastra. Lantaran dina ieu panalungtikan diwatesanan ngan nganalisis unsur téma jeung fakta carita, unsur wujud jeung sarana carita teu kapanggih kasaluyuanna.
4.4.1 Kasaluyuan Téori Semiotik jeung Hasil Analisis Semiotik Téori anu digunakeun pikeun nganalisis semiotik nya éta téori anu ditétélakeun ku Charles Sander Pierce ngeunaan hubungan antara tanda jeung acuan (penanda jeung petanda). Peirce (dina Nurgiyantoro, 2010, kc. 42) nétélakeun éta hal kana tilu rupa hubungan, nya éta tanda ikon, tanda indéks, jeung tanda simbol. Nilik kana hasil ieu panalungtikan, tilu unsur semiotik anu ditétélakeun ku Pierce bisa kapanggih dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem. Sanajan sacara kuantitas jumlahna teu saimbang antara unsur ikon, indéks, jeung simbol. Tapi sacara fungsi tina éta tilu unsur, carpon miboga galur carita. Jadi, unsur semiotik anu leuwih loba kapanggih nya éta unsur indéks. Lantaran ieu unsur miboga hubungan kausalitas pikeun mekarkeun carita sarta matalikeun antarkajadian anu lumangsung dina carita. 4.4.1 Kasaluyuan Téori Ajén Sosial Budaya jeung Hasil Analisis Ajén Sosial Budaya Téori ajén sosial anu digunakeun dina ieu panalungtikan nya éta téorina Notonegoro (dina Setiadi jeung Kolip, 2011, kc. 124-126) ngabédakeun ajén sosial kana tilu rupa, nya éta ajén material, ajén vital, jeung ajén karihanian. Dina ieu panalungtikan, diwatesanan kana ajén karohanian anu ngawengku ajén bebeneran, ajén kaéndahan, ajén moral, jeung ajén kaagamaan. Tina hasil analisis, tétéla dina unggal carpon miboga ajén sosial sanajan jumlahna teu saimbang. Ieu hal patali jeung kompléksitas carita jeung konflikna. Dina kanyataanna, hiji individu miboga perasaan anu béda jeung masarakat sacara kelompok. Hal saperti kieu bisa nyababkeun ayana ajén individual, nya éta ajén-ajén anu dipaké ku hiji jalma sacara individu. Ieu ajén individu, dina kamekaranna bisa jadi sajalan jeung masarakat, bisa ogé pagedrug lantaran teu luyu jeung pamadegan kelompok sosial. Hartina, ajén sosial mangrupa ajén koléktif anu dipaké dumasar kasapukan kelompok masarakat. Lantaran kitu, ajén sosial dina carpon ogé teu bisa dipaksakeun sangkan aya, 593
594 sabab gumantung sarta patali jeung lingkungan masarakat anu digambarkeun ku pangarang. Jadi, aya kamungkinan ajén sosial bakal barobah upama kaayaan atawa sistem sosial di hiji masrakatna robah. Béda jeung ajén budaya anu sipatna langgeng, teu gampang barobah atawa gampang kalindih ku ajén budaya séjén. Anggota masarakat miboga ajén salaku hasil tina prosés diajar ti saprak budak nepi ka kolot. Tangtuna waé individu- individu anu aya dina kelompok masarakat bakal ngaluyukeun ajén-inajén anu aya dina konsép pamikiranana jeung konsép ajén sacara sosial di masarakat. Ieu patali ogé jeung kalungguhan manusa salaku mahluk sosial. Dina ieu panalungtikan, ajén budaya anu dianalisis nyoko kana pamadegan Tumanggor (2012, kc.142-143) anu nétélakeun ngeunaan genep rupa ajén budaya, nya éta ajén téori, ajén ékonomi, ajén agama, ajén seni, ajén kawasa, jeung ajén solidaritas. Éta genep ajén bisa kapanggih dina 30 carpon karya Sastrawati Sunda Patrem anu nyoko kana bebeneran sacara ilmiah, ajén ékonomi anu patali jeung logika éfisiénsi matéri, ajén agama anu nyoko kana prinsip jeung aturan-aturan agama, ajén seni anu patali jeung éstétika dina ngajén barang atawa kajadian, ajén kawasa anu patali jeung kasugemaan hiji jalma, jeung ajén solidaritas anu nyoko kana hubungan antarindividu sacara sosial. Tina ieu hal katitén yén dina carpon-carpon karya wanoja pangarang teu saukur miboga ajén-inajén féminis, tapi ogé miboga ajén sosial budaya anu bisa dijadikeun salah sahiji bahan keur picontoeun atawa pieunteungeun keur nu macana. Sanajan upama ditingali tina kuantitas ajén senina, anu ngan lima ajén, tina 298 ajén budaya, tapi lain hartina carpon-carpon ieu teu éndah. Tapi, kaéndahan carpon aya dina wujud wangunna salaku hasil karya seni anu ngagunakeun média basa.
595