RANGKUMAN BAHASA SUNDA KELAS VI PANGAJARAN 1. A. Pariwara. 1. Pariwara sarua hartina jeung pengumuman atawa berita. 2. Pariwara bisa dicandak tina radio, televisi, majalah, koran, internét, jsb. 3. Tujuan tina pariwara nyaéta keur nepikeun béja atawa kajadian ka jalma réa anu teu kaburu nyaksian kana éta kajadian sacara langsung. 4. Sanajan tujuannana sarua, tangtu aya bédana antara pariwaran tina radio jeung pariwara tina televisi. Warta ( berita ) tina radio mah ngan ukur kakuping sorana, ari warta ( berita ) tina televisi mah salian aya sorana, kajadiannan ogé bisa katingali sacara langsung, jadi bakal leuwih jelas tibatan tina radio. B. Kecap serepan tina basa asing. 1. Kecap serepan anu asalna tina basa Walanda contona: émbér, baskom, dasi, anduk, saku, kosmetik, parfum 2. Kecap serepan anu asalna tina basa Arab contona: kopéah, masjid, musola, kitab, madrasah 3. Kecap serepan anu asalna tina basa Cina contona:
loténg, tahu, soun, bapaw, tauco 4. Kecap serepan anu asalna tina basa Sangsekerta contona: bumi, angkasa, nagara, kota, sagara C. Harti Kecap
Kosmétik = alat - alat kecantikan sabangsa bedak, lipensetip, minyak rambut, jsb.
Parfum = seuseungitan sabangsa minyak sengit.
Ekspor = ngirim barang ka luar negri, sabalikna tina impor.
Eksportir = jalma anu ngirimkeun atawa ngajual barang ka luar negri.
Lokasina = tempatna, perenahna
Gawé bareng = kerjasama
Ilaharna = umumna B.SUNDA/ Kls VI Page 1
Polibég = kantong pelastik rada kandel, biasa sok dipakémelak binih, umumna warnana hideung.
Dirajang = disiksik maké péso rajang ( péso gedé )
Sato gegeremet = serangga Misalah = ngagécol D. Ngaran Patukangan 1. Anjun = tukang nyieun barang tina taneuh 2. Baramaén = tukang ngamén atawa tukang baramaén. 3. Bengkong = tukang nyunatan 4. Dalang = tukang ngalalakonkeun carita wayang 5. Kamasan = tukang nyieun perhiasan tina emas atawa perak 6. Kuncén = tukang ngajaga kuburan 7. Malim = tukang naklukeun (menjinakan) sato galak. 8. Merebot = tukang nakol bedug 9. Modin = tukang adan 10. Palédang = tukang nyieun parabot tina kaléng atawa tambaga. 11. Pamatang = tukang moro sato ngagunakeun tumbak 12. Palika = tukang teulem 13. Pamayang = tukang ngala lauk 14. Nayaga = tukang nabeuh gameulan 15. Paraji = tukang nulungan nu ngalahirkeun. 16. Panday = tukang nyieun parabot tina beusi 17. Sarati = tukang meruhkeun sato galak 18. Sindén = juru kawih atawa tukang ngawih dina wayang golék B.SUNDA/ Kls VI Page 2
PANGAJARAN 2 A. Kecap Rajékan Kecap rajekan nyaéta kecap anu disebut dua kali boh engangna boh wangun dasarna, aya ogé anu sok ditambah rarangkén deui, boh rarangkén hareup, atawa rarangkén tukang. Kecap Rajékan diantarana: 1. Kecap Rajekan Dwipurwa asalna tina dua kecap nyaéta "dwi" anu hartina "dua" jeung "purwa" anu hartina "mimiti atawa awal". contona: Mobil jadi momobilan, motor jadi momotoran, tajong jadi tatajong, sépak jadi sésépak, teunggeul jadi teuteunggeul. 2. Kecap rajékan dwimadya asalna tina dua kecap nyaéta "dwi" anu hartina "dua" jeung "madya" anu hartina "tengah," jadi kecap rajékan dwimadya nyaéta kecap anu dirajék engang tengahna. Contona: sapeuting jadi sapeupeuting, sapoe jadi sapopoé. 3. Kecap rajékan dwilingga atawa dwimurni nyaéta kecap anu dirajék wangun dasarna bari teu ngarobah sorana. Conto kecap rajekan dwimurni: mobil-mobil, motor-motor, jalma-jalma, buku - buku 4. Kecap rajekan dwiréka nyaéta kecap anu diréka - réka. Conto kecap rajekan dwireka: pulang-pelong, luak-lieuk, tual-toel, bulak - balik 5. Kecap rajékan trilingga nyaéta kecap anu dirajék atawa disebut tilu kali wangun dasarna. Contona: tang-ting-tung, dat-dit-dut, trang-tréng-trong, bla - blig - blug, dar - dér - dor B. Kecap Sabalikna nyaéta kecap anu miboga harti sabalikna / lawan kecap Conto kecap sabalikna : 1. Gedé sabalikna leutik / alit 2. Alus sabalikna goréng / butut 3. Ditolak sabalikna ditarima 4. Sepi sabalikna ramé 5. Bersih sabalikna kotor 6. Lila sabalikna sakeudeung ( sebentar ) B.SUNDA/ Kls VI Page 3
7. Jangkung sabalikna pendék 8. Panjang sabalikna pondok 9. Loba sabalikna saeutik 10. Mahal sabalikna murah 11. Béda sabalikna sarua 12. Kolot sabalikna budak 13. Jauh sabalikna deukeut C. Kecap Sasaruaan nyaéta kecap anu miboga harti sarua Conto : Gedé = badag = ageung ( besar ) 1. Leutik = alit 2. Alus - saé 3. Ayeuna = kiwari 4. Gampang = babari = gampil 5. Hésé = susah 6. Baréto = baheula ( dahulu ) 7. Sepi = jempling D. Bituna Rasa 1. Hideung lestreng 2. Konéng enay 3. Héjo ngagedod 4. Herang ngagenclang 5. Bodas nyacas 6. Beureum euceuy E. Babasan 1. Hampang leungeun = sok tunggal teunggeul ka batur 2. Hampang birit = sok daēk ditutah titah 3. Atah anjang = langka nganjang, jarang nganjang 4. Lēsang kuras = nu teu bisa nyekel duit 5. Peujit korēseun = babari lapar 6. Laēr gado = sok kabitaan ku dahareun batur 7. Epēs mēēr = babari ceurik 8. Hējo tihang = sok pundah pindah pagawēan B.SUNDA/ Kls VI Page 4
F. Ngaran anak sato 1. Begog = anak monyét 2. Belo = anak kuda 3. Bilatung = anak ucing 4. Bocokok = anak buhaya 5. Buncit = anak beurit 6. Burayak = anak lauk 7. Buruy = anak bangkong 8. Cémé = anak embé ( kambing ) 9. Ciak = anak hayam 10. Cingok = anak bogo 11. Enéng = anak munding 12. Hileud = anak kukupu 13. Kicik / kirik = anak anjing 14. Ménél = anak gajah 15. Orok = anak jelema 16. Pedēt = anak sapi 17. Pitik = anak meri 18. Piyik = anak japati 19. Utek - utek = anak reungit PANGAJARAN 3 A. Kecap Panganteur. 1. Am dahar béréwék soéh 2. Berebet lumpat beretek lumpat 3. Brak dahar sup asup 4. Trét nulis breg hujan 5. Brus mandi gék diuk 6. Celengok nyium cep tiis 7. Regot nginum clak tumpak 8. Torojol datang cong nyembah 9. Dug saré gantawang nyarékan 10. Geleser maju jol datang B.SUNDA/ Kls VI belewer malédog blug labuh bray muka, beunta, caang bring arindit cakakak seuri cléng ngacleng crub ancrub jep jempé, jep jempling hing ceurik reg eureun Page 5
11. Jetot nyiwit rét ngarérét jrut turun 12. Jung nangtung segruk ceurik léos indit 13. Leguk nginum les leungit orolo Utah 14. Térékél naék pes pareum réngkénék ngigel 15. Pok ngomong prak digawé rap dibaju B. Conto kalimat anu ngandung pola kalimah ( S - P - O) = ( J- C- O ) 1. Subjek dina basa sunda disebutna jejer. 2. Predikat dina basa sunda disebutna caritaan. 3. Obyek dina basa sunda disebutna obyék. 4. Keterangan dina basa sunda disebutna katerangan. Katerangan aya dua nyaéta: Katerangan waktu Katerangan tempat Conto kalimah anu ngandung pola kalimah jejer, caritaan ( J - C ) 1. Andi keur lulumpatan. 2. Budi keur dibaju. 3. Nani keur mandi. Contoh kalimah anu ngandung pola kalimah jejer, caritaan, obyek ( J- C - O ) 1. Rina mésér tahu. 2. Andi nendang bal. 3. Ibu nyeuseuh baju. Conto kalimah anu ngandung pola kalimah jejer, caritaan, obyék, katerangan ( J-C-O- Kt) 1. Bibi nuju ngagoréng témpé di dapur. 2. Aki nuju melak cau di kebon. 3. Bapa nuju ngala lauk di balong. Conto kalimah anu ngandung pola kalimah jejer, caritaan, obyék, katerangan ( J-C-O- Kw) 1. Santi mésér mobil poé Salasa. 2. Karin ngirim surat ka akina poé Kemis. C. Kalimah aktif jeung pasif. 1. Conto kalimah aktif: Budi nendang bal di lapangan. Ibu keur ngagorēng tahu. B.SUNDA/ Kls VI Page 6
Wawan keur ngala lauk di balong. 2. Conto kalimah pasif: Bal ditendang ku Budi di lapangan. Sangu keur digorēng ku ibu. Lauk diala kuWawan di balong. C. Babasan 1. Kandel kulit beungeut hartina teu boga kaéra 2. Kurung batok hartina resep cicing di imah 3. Murag bulu bitis hartina resep indit - inditan / teu betah cicing di imah PANGAJARAN 4. A. Pupuh Mijil Aduh Gusti anu maha suci Sim abdi rumaos Pangna abdi dumugi ka késrék Rek ka sepuh parantos ngusi Takabur sareng di, Tega nundung sepuh Aduh gusti nu kawasa Jisim abdi ageung dosa Pangna abdi gering nangtung Rek ka sepuh wantun nundung B. Pupuh Mijil Mesat ngapung putra sang arimbi Jeung mēga geus awor Beuki lila beuki luhur baē Larak - lirik ningali ka bumi Milari sang rai Pangeran Bimanyu Watek Pupuh Mijil ngagambarkeun rasa sedih/kasedih, tapi masih kēnēh aya harepan Guru lagu jeung guru wilang dina Pupuh Mijil nyaēta : 1. Baris kahiji 10 -i 2. Baris kadua = 6 -o 3. Baris katilu = 10 - e 4. Baris kaopat = 10 - i 5. Baris kalima = 6 - i 6. Baris kagenep = 6 - u B.SUNDA/ Kls VI Page 7
A. Harti Kecap 1. Sibanyo hartina ngumbah leungeun 2. Sibeungeut hartina ngumbah beungeut 3. Siduru hartina ngahaneutan awak di hareupeun hawu / tungku 4. Sidakep hartina ngalipet panangan di hareupeun dada 5. Sidéngdang hartina diuk dina bangku bari ngayunkeun suku B. NgaranKekembangan. 1. Aléwoh kembang waluh ( labu ) . Bolotot kembang cabé 2. Bosongot kembang bako . Dingdet kembang sampeu 3. Jantung kembang cau . Ulated kembang bawang 4. Mérékényényén kembang jéngkol . Sari kembang salak 5. Olohok kembang kadu . Pendul kembang peuteuy 6. Ringsang kembang pare ( padi ) 7. Suligarkembangkalapa C. Sora Sasatoan. 1. Sora anjing= ngagogog 2. Sora hayam bikang = kokotak 3. Sora hayam jago = kongkorongok 4. Sora embé = ngabérélé 5. Sora maung = ngagaur 6. Sora kuda = ngahiem 7. Sora reungit = ngahieung 8. Sora bangbara (lebah ) = ngahiung 9. Sora meri /éntog = ngawékwék 10. Sora manuk = récét PANGAJARAN 5. A. GAYA BAHASA Conto gaya bahasa 1. Gaya bahasa Kadalon = gunana keur ngantebkeun caritaan. Conto : Maju ka hareup Mundur ka tukang. B.SUNDA/ Kls VI Page 8
2. Gaya bahasa Rautan = ungkara basa anu dipaké gaganti kecap séjénna atawa patula patali jeung sopan santun. Conto : Murangkalih téh ( kirang pisan ) maksudna bodo. Si Udin mah kaganggu emutanana ( gélo ). 3. Gaya bahasa Mijalma = ungkara anu mapandékeun barang paéh kana barang hirup. Conto : ombak paudag - udag sora suling mani ngabangingik. 4. Gaya bahasa Lalandian = mapandékeun barang anu mibanda sifat sarua. Conto : Si léhér beton ( Mike Tyson ) Si Raja Dangdut ( Oma Irama ) 5. Gaya bahasa Ngumpamakeun = ngabandingkeun barang nu geus disebut saméméhna jeung barang deui. Conto : Kawas kuda renggong Lumpatna tarik kawas peucang. B. KECAP SULUR . Kecap sulur nyaéta kecap anu dipakē pikeun gaganti kecap barang. Conto : abdi diajar nari jaipongan. Nu disebut kecap sulur dina kalimah di luhur nyaéta abdi. C. KALIMAH LANGSUNG / KALIMAH TEU LANGSUNG. Kalimah langsung ciri - cirinya makē tanda " ... " Conto : Ceuk Dadang," Kuring mah teu resep ka budak bangor!" Kalimah teu langsung. Ciri - cirina maké , yén ... Conto : Bapa nyarios, yén abdi kudu getol diajar. PANGAJARAN 6. A. KALIMAH TRANSITIF jeung INTRANSITIF. Kalimah transitif= kalimah anu caritaannana ( prédikat ) ngabutuhkan obyék. Conto : Andi dahar jambu. Susan nulis surat. Kalimah intransitif = kalimah anu caritaannana teu merlukeun obyék. Conto = Dési seuseurian Dadang lulumpatan. B. KALIMAH REFLEKTIF dan RESIPROKRATIF. Conto kalimah Réfléktif (ngalakukeun hiji pagawéan anu hubunganana jeung diri sorangan) = nyangsara manéh, seuri sorangan. B.SUNDA/ Kls VI Page 9
Conto kalimah Résiprokatif ( ngalakukeun hiji pagawéan pabales - bales ) = patarik - tarik, patonjok - tonjok, paciwit - ciwit C. KECAP BILANGAN Kecap bilangan aya dua: 1. kecap bilangan utama = hiji, dua, tilu, sarébu, sajuta .... 2. kecap bilangan tingkatan = kahiji, kalima, kasapuluh , kasarebu. ..... D. Conto Surat Bandung, 2 Januari 2019 Kahatur Ibu Guru Wali Kelas VIA SD Talenta Bandung Sinareng hormat, Sinarengan ieu serat, simkuring badé ngawartosan, kumargi pun anak, Budi Mulia, murid Kelas VIA, SD Talenta, aya kaperyogian kedah ka Jakarta kanggo ngahadiran acara nikahkeun lanceukna dina dinten Senén, 4 Januari 2019, simkuring nyuhunkeun izin supados pun anak dipasihan izin henteu lebet sakola. Kumargi éta acara keluarga téh teu kinten pentingna, simkuring miharep Ibu Walikelas tiasa masihan izin ka pun anak. Serat ti simkuring dicekapkeun sakitu, hatur nuhun kana perhatosanana. Hormat simkuring, Amir Hamzah E. BAGIAN SURAT a. Titimangsa surat ( tanggal jeung tempat ) Bandung, 22 Agustus 2018 b. Ngaran jeung tempat anu dituju. Kahatur Nani di Garut. c. Salam bubuka d. Eusi surat e. Panutup surat f. Salam panutup ( Hatur nuhun ) g. Ngaran jeung tanda tangan. B.SUNDA/ Kls VI Page 10
F. KECAP PANUDUH BILANGAN. 2. Awi saleujeur 16. Uyah sahuntu, sagandu. 3. Bawang sasihung 17. Béas sacanggeum, sakilo 4. Bilik sagebig 18. Cai sacangkir, saémbér 5. Cau saturuy, sasikat 19. Daun sakompét, saponggol 6. Gula sagandu, sabonjor 20. Hayam,manuk sajodo 7. Jahé sarémpang 21. Peuteuy sapapan 8. Kalapa sahulu, samanggar 22. Kembang sagagang 9. Kertas sacewir, salambar, sarim 23.Konéngsasolor 10. Manusa / jelema sajodo 24. Munding sarakit 11. Nangka sanyamplung 25. Pakéan sapangadeg 12. Papan salambar 26. Paré sageugeus, sapikul 13. Roko sabatang, sabungkus 27. Salak samanggar 14. Samak saheulay 28. Samping sakodi 15. Sawah sakotak 29. Suluh sahurun 16. Taneuh / kesik sakibik G. BIANTARA . BAGIAN BIANTARA : 1. Salam bubuka = Wilujeng enjing 2. Bagian bubuka = ibu miwah ... 3. Bagian eusi 4. Bagian panutup 5. Salam panutup = Hatur nuhu PIDATO 1. Pidato nyaéta ungkapan pikiran atanapi perasaan anu ditujukeun keur balaréa (orang banyak) keur nepikeun hal hal anu aya di sabudeureunana ( di sekitarnya ), dihareupeun anu ngadangukeunana bisa ngarti jeung paham naon anu diomongkeunana. 2. Ciri - ciri pidato: Ngagunakeun bahasa lisan anu jadi alat komunikasina. B.SUNDA/ Kls VI Page 11
Anu ngadangukeunana lobaan. Waktuna ogé aya aturanana, teu sakahayang. Tempatna ogé atos direncanakeun atanapi ditangtukeun. Pidato téh dilakukeunana ku saurang. 3. Cara pidato anu bener: a. Saméméh pidato kudu disiapkeun heula bahan anu bakal dibéwarakeunana. b. Kedah gaduh kabiasaan nyarios anu bener. c. Ngagunakeun bahasa anu bener, disaluyukeun jeung kaayaan anu rék ngadangukeun pidato. d. Kudu merhatikeun saha anu rék ngadangukeun pidatona. e. Kudu wibawaan dina pidatona jeung terang kana situasi. f. Perhatikeun waktu anu dipaké. g. Kudu pinter maca situasi. h. Jieun situasi anu bisa ngahibur ( ngabodor ). i. Nada mun urang nyarios kudu bervariasi, ulah monoton, ambéh nu ngadangukeun teu bosan. j. Gunakeun pakéan anu sopan. B.SUNDA/ Kls VI Page 12