Privasi jeung Ngalindungan Data Pribadi Edisi Jawa Barat 0
Privasi jeung Ngalindungan Data Pribadi Penulis: Devie Rahmawati, Rizki Ameliah, Rangga Adi Negara, Indriani Rahmawati Tim Riset: Mila Viendyasari, Rienzy K. R., Tim Literasi Digital Desain: Gina A. R. 1
Privasi jeung Ngalindungan Data Pribadi Penulis Devie Rahmawati Rizki Ameliah Rangga Adi Negara Indriani Rahmawati Tim Riset Mila Viendyasari Rienzy K. R. Tim Literasi Digital Desain Gina A. R. 2
Diterbitkan oleh: Kominfo, Jakarta 2021. Dilarang mengutip atau memperbanyak sebagian atau seluruh isi buku ini dalam bentuk apa pun (seperti cetak, fotokopi, mikrofilm, CD- ROM, dan rekaman suara) tanpa izin tertulis dari penerbit. Sanksi Pelanggaran Pasal 113 Undang-undang Nomor 28 Tahun 2014 tentang Hak Cipta (1) Setiap Orang yang dengan tanpa hak melakukan pelanggaran hak ekonomi sebagaimana dimaksud dalam Pasal 9 ayat (1) huruf i untuk Penggunaan Secara Komersial dipidana dengan pidana penjara paling lama 1 (satu) tahun dan/atau pidana denda paling banyak Rp100.000.000,00 (seratus juta rupiah). 2) Setiap Orang yang dengan tanpa hak dan/atau tanpa izin Pencipta atau pemegang Hak Cipta melakukan pelanggaran hak ekonomi Pencipta sebagaimana dimaksud dalam Pasal 9 ayat (1) huruf c, huruf d, huruf f, dan/atau huruf h untuk Penggunaan Secara Komersial dipidana dengan pidana penjara paling lama 3 (tiga) tahun dan/ atau pidana denda paling banyak Rp500.000.000,00 (lima ratus juta rupiah). (3) Setiap Orang yang dengan tanpa hak dan/atau tanpa izin Pencipta atau pemegang Hak Cipta melakukan pelanggaran hak ekonomi Pencipta sebagaimana dimaksud dalam Pasal 9 ayat (1) huruf a, huruf b, huruf e, dan/atau huruf g untuk Penggunaan Secara Komersial dipidana dengan pidana penjara paling lama 4 (empat) tahun dan/ atau pidana denda paling banyak Rp1.000.000.000,00 (satu miliar rupiah). (4) Setiap Orang yang memenuhi unsur sebagaimana dimaksud pada ayat (3) yang dilakukan dalam bentuk pembajakan, dipidana dengan pidana penjara paling lama 10 (sepuluh) tahun dan/ atau pidana denda paling banyak Rp4.000.000.000,00 (empat miliar rupiah). Isi di luar tanggung jawab Percetakan 3
Daftar Eusi Pangartian Palanggaran Privasi di Internét Ngajaga Privasi Murangkalih Ngalindungan Data Pribadi di Internét Ngatur Setélan Privasi di Média Sosial 4 3 4 6 8 10 12
PANGARTIAN Unggal jalma gaduh nu namina hak asasi manusia keur ngalindungan dirina. Hal ieu aya dina Undang Undang Dasar 1945, pasal 28 G anu disada: "Tiap jelema berhak ka panyalindungan diri pribadi, kulawarga, jeung harta benda nu aya dina kahormatan, martabat kakuasaanana, jeung rasa panyalindungan ti ancaman kasieunan keur ngalakukeun atawa teu ngalakukeun hiji hal nu kaasup ka hak asasi". jeung berhak ka aman Panyalindungan ieu ogé kaasup ngalindungan data pribadina. Dumasar ti Peraturan Menteri Komunikasi jeung Informatika (Menkominfo) Nomer 20 Tahun 2016 ngenaan Panyalindungan Data Pribadi dina Sistem Éléktronik, arti Data Pribadi nyaéta data khusus anu disimpen, dirawat, jeung dijaga kaleresan jeung dilindungan karahasiaanana. Teras, Data Perseorangan Tertentu nyaéta tiap katerangan anu bener jeung nyata anu aya némpél jeung bisa diidéntifikasi, ku langsung atawa henteu langsung, ka masing-masing individu anu panggunaanna sesuai jeung ketentuan peraturan. Unggal jalma pastina gaduh hak privasi atas data pribadi nu milikna, nyaéta hak keur bisa ngatur, ngubah, ngelola jeung ngahapus data pribadi anu milikna jeung mutuskeun iraha, kumaha jeung keur naon data éta dipasihkeun ka pihak Iain. Sumber: is personaldataprivate-data 5
PANGARTIAN Naon waé anu kaasup data pribadi? Ieu sajumlah contohna: NAMI LENGKEP ALAMAT IP ALAMAT EMAIL RIWAYAT MÉDIS NOMER KARTU IDÉNTITAS PANGHASILAN DATA LOKALISASI Indonésia ogé dugi ka ayeuna teu acan gaduh Undang-Undang khusus ngenaan Panyalindungan Data Pribadi, atanapi aya sajumlah undang-undang anu geus aya unsur panyalindungan data pribadi di jerona. Ngenaan ka data pribadi dina média éléktronik, Undang-Undang jeung Transaksi Informasi Éléktronik (UU ITE) pasal 26 nyebutkeun: "Kecuali ditentukeun lain ku Peraturan Perundang-undangan, ngagunakeun tiap liwat média éléktronik nu nyangkut ka data pribadi kudu dilakukeun jeung perjangjian jelema nu bersangkutan". inpormasi Sumber: is-personaldataprivate-data 6
PALANGGARAN PRIVASI DI INTÉRNÉT Kadang, urang teu sadar bahwa urang geus "ngabuka" data pribadi urang atawa réréncangan urang di internét, khususna dina média sosial. Éta kaasup kana salah sahiji contoh palanggaran privasi di internét. Lain éta hungkul, panyadia layanan aplikasi média sosial ogé bisa ngalakukeun palanggaran privasi pangguna maké cara mikeun data panggunana ka pihak katilu. Sababaraha contoh ieu tiasa waé méré gambaran ngenaan rupa-rupa kasus palanggaran privasi di internét: Di Facebook, nandaan réréncangan dina hiji postingan, boh dina tulisan, tautan wéb, foto atawa video bisa ngakibatkeun postingan éta muncul dina linimasa réréncangan urang. Lamun ieu dilaksanakeun teu izin, bisa disebat ngalanggar privasi réréncangan urang éta. Nyebarkeun foto pribadi atawa kulawarga dina média sosial teu maké izin anu boga ogé bisa dikategorikeun kana palanggaran privasi. Panyadia layanan transportasi online nyanggakeun mitra jeung palangganna bisa saling terang nomer telepon, anu kuduna ngan digunakeun keur kaperluan komunikasi pas prosés transaksi dilakukeun. Atanapi geus kajadian sajumlah kasus anu datana digunakeun saatos prosés eta réngsé. 7
PALANGGARAN PRIVASI DI INTÉRNÉT Sababaraha contoh ieu tiasa waé méré gambaran ngenaan rupa-rupa kasus palanggaran privasi di internét: Sering ogé urang manggihan di WhatsApp Group aya jelema anu ngasupkeun jelema lain ka grup eta atanapi teu izin sateuacanana. Hal ieu nyebabkeun nomer telepon jelema éta kasebar tanpa izin, artina éta ngalanggar privasina. Peretasan akun média sosial ogé sering kajadian, nu biasana sakalian jeung pencurian data jeung panipuan. Pangguna média sosial kadang teu taliti ngizinkeun aplikasi pihak katilu keur bisa nyandak data pas pangguna keur ngagunakeun aplikasi éta. Pihak katilu ieu teras bisa manfaatkeun aksés nu maranéhna gaduh keur meunangkeun informasi profil si pangguna dugi ka réréncanganana. 8
NGAJAGA PRIVASI MURANGKALIH Murangkalih jadi salah sahiji kelompok anu rentan kena palanggaran privasi di internét, khususna dina média sosial. Teu jarang barayana anu ngalakukeun palanggaran privasi si murangkalih, misalna kolot atawa kulawargi lainna. Hal ieu kusabab kirangna kasadaran kolotna ngenaan ngajaga privasi murangkalih, khususna pas ngunggah foto murangkalih dina média sosial. Ieu sajumlah hal nu kudu diperhatoskeun sateuacan ngunggah foto murangkalih: Teu Nganggo Pakéan (Baju) Murangkalih Batur Idéntitas Pribadi Hindarkeun ngunggah foto murangkalih dina kaayaan teu nganggo pakéan. Foto-foto éta teu pantes dikonsumsi publik. Ulah kajadian foto éta disalahgunakeun ku pihak lain. Leuwih saé teu nyebarkeun atawa mikeun tag ka foto murangkalih batur dina média sosial. Sateuacan unggah foto murangkalih batur, nyuhunkeun izin kolotna heula. Idéntitas murangkalih leuwih saé teu dibagikeun keur umum. Saperti nami lengkep, alamat jeung sakolana téh inpormasi anu rentan atawa gampil disalahgunakeun. 9
NGAJAGA PRIVASI MURANGKALIH Ieu sajumlah hal nu kudu diperhatoskeun sateuacan ngunggah foto murangkalih: Ngérakeun Gering Kagiatan Nu Teu Aman Nunjukkeun kalemahan, kasieunan, atawa ngérakeun hal ti lainna murangkalih bisa mawa pangaruh ka kahirupanana engké. Foto-foto nu saé kitu leuwih disimpen keur koleksi pribadi. anjeun Pikirkeun, hoyong jalma teu lain ningalikeun foto dina anjeun lusuh, kaayaan teu leuleus Paké berdaya? ieu standar sateuacan ngunggah murangkalih gering. foto anu Ulah ngunggah foto keur murangkalih ngalakukeun kagiatan anu teu biasa kusabab bisa nimbulkeun kontroversi. Sumber: Parenting & Popsugar 10
NGALINDUNGAN DATA PRIBADI DI INTERNÉT Aya sajumlah hal nu kudu diperhatoskeun keur ngajaga kaamanan data urang di internét. Ieu diantarana: Ngagunakeun password atawa kata sandi anu hésé keur akun-akun urang di internét, misalnya akun email, média sosial, aplikasi, toko online jeung lainna. Ulah ngagunakeun password anu gampang katebak saperti tanggal lahir, nami pasangan, nami sakola jeung lainna. Rubah ogé password anu rutin (misalna dua bulan sakali). Ulah ngabagikeun inpormasi, khususna data pribadi seueur teuing dina média sosial. Data éta bisa dipaké ku jelema nu teu tanggung jawab. Perhatoskeun alamat URL ti situs anu urang aksés, jeung pas online. Ulah kajadian kajebak ku situs palsu nu maksudna nyuri data urang. Lamun hoyong masang aplikasi anyar di handphone atawa komputer urang, perhatoskeun aksés anu dinyuhunkeun ku aplikasi éta. Ulah kajadian aplikasi éta bisa ngakses data urang nu teu perlu keur ngagunakeun aplikasi éta. Keur tiap akun, leuwih sae lamun urang ngagunakeun password anu béda ogé, supaya lamun aya akun urang anu password-na dibajak, teu bakal nyebabkeun akun lain gampang dibajak ogé. 11
NGALINDUNGAN DATA PRIBADI DI INTERNÉT Aya sajumlah hal nu kudu diperhatoskeun keur ngajaga kaamanan data urang di internét. Ieu diantarana: Hargaan privasi jalma lain, ulah ngabagikeun data pribadi batur tanpa izin ti nu gaduh. Hati-hati lamun ngagunakeun WI-Fi di tempat umum, ulah pernah ngabagikeun data anu penting komo deui ngalakukeun transaksi biaya (ngasukpeun data kartu kredit, ngalakukeun e-banking lainna) pas handphone atawa komputer urang kahubung jeung koneksi publik. jeung Lamun narima tautan (link) situs wéb ti email, pesen singkat jeung lainna, yakinkeun heula bahwa link eta ngarah ka situs nu urang tuju. Lain ka situs palsu nu umumna gaduh maksud keur phising. Setél atawa atur privasi dina tiap akun média sosial anu urang gunakeun. Putuskeun saha waé anu bisa ngaksés profil jeung postingan urang. 12
NGATUR SETÉLAN PRIVASI DI MÉDIA SOSIAL Facebook Dina Facebook, urang bisa ngagunakeun alat nu aya keur ngatur privasi urang misalna saha anu bisa nempo postingan urang, saha nu bisa ngirim pertemanan ka urang, saha nu bisa nempo profil urang jeung lainna. Urang ogé bisa ngatur ngenaan saha nu bisa posting di linimasa urang, kumaha lamun aya nu nandaan (tagging) urang jeung lainna. Ngatur setélan privasi dina Facebook 13
Ngatur saha waé nu bisa nempo postingan urang dina Facebook Ngatur tag ti réréncangan urang di Facebook 14
NGATUR SETÉLAN PRIVASI DI MÉDIA SOSIAL Instagram Instagram Dina Instagram, urang bisa ngatur setélan keur nentukeun privasi urang. Sajumlah hal nu bisa diatur nyaéta: PRIVASI JEUNG KAAMANAN PRIVASI AKUN AKUN ANU DIBLOKIR STATUS KAGIATAN/A KTIVITAS NGABAGIKE UN ULANG KA CARITA KONTROL CARITA 15
NGATUR SETÉLAN PRIVASI DI MÉDIA SOSIAL KONTROL KOMENTAR FOTO NGENAAN ANJEUN AKUN TERTAUT DATA AKUN AUTENTIKASI DUA-FAKTOR UNDUHAN DATA SINKRONISAS I KONTAK 16
NGATUR SETÉLAN PRIVASI DI MÉDIA SOSIAL PRIVASI AKUN AKUN Ngatur postingan urang bisa ditempo ku sasaha atawa sababaraha panutur (follower) waé. AKUN ANU DIBLOKIR Nentukeun akun-akun khusus teu bisa nempo postingan urang. STATUS AKTIVITAS Nempokeun status aktif urang ka pangguna lainna. KONTROL KOMENTAR Ngatur saha nu bisa komentar dina postingan urang. 17
NGATUR SETÉLAN PRIVASI DI MÉDIA SOSIAL Youtube Dina Youtube urang bisa ngubah setélan privasi video jeung ngelola aksés penayanganana. Sajumlah pilihan nu aya nyaéta: Video jeung playlist publik bisa ditempo jeung dibagikeun ku sasaha waé. Video dibagikeun ku nu gaduh link-na. jeung playlist tidak publik bisa ditempo Video jeung playlist pribadi ngan bisa ditempo ku Anjeun jeung pangguna nu Anjeun pilih. 18 jeung
MÉDIA SOSIAL 19
Daftar Eusi Média Sosial jeung Aplikasina Panggunaan Sajumlah Média Sosial Facebook Twitter Instagram 20 19 20 25 25 28 31
MÉDIA SOSIAL JEUNG APLIKASINA Bentuk manfaat aplikasi anu paling gedé di jaman internét ayeuna nyaéta pemanfaatan aplikasi média sosial. Média sosial nyaéta aplikasi nu ngagunakeun internét anu tiap ti panggunana bisa komunikasi nyiptakeun kontén inpormasi jeung ngabagikeun jeung ogé narima inpormasi ti pangguna lainna. jeung nu lainna Ciri-ciri Media Sosial User Generated Content Halaman Profil Pangguna Kabuka Ayana fitur keur pangguna nyiptakeun kontén jeung nyebarkeunna. Aya menu profil anu nyieun pangguna nunjukkeun inpormasi ngenaan manéhna. Nyieun tiap jelema bisa nyieun akun. Interaksi jeung Pangguna Lain Tanda Waktos dina Tiap Postingan Ayana fitur keur interaksi jeung pangguna lain misalna like, komentar, sharing (bagikeun) jeung lainna. Tiap postingan aya tanda waktosna supaya bisa terang iraha ngalakukeun posting. 21
Sababaraha ciri ti média sosial nyaéta nyieun tiap jelema keur nyieun akun, ayana halaman profil keur tiap pangguna nu nunjukkeun data pangguna, fitur keur nyiptakeun kontén jeung ngabagikeunana, interaksi jeung pangguna lain nu bisa dilakukeun ti mikeun komentar jeung tombol like, aya tanda waktos dina tiap postingan, jeung lainna. 22
MÉDIA SOSIAL JEUNG APLIKASINA Ayeuna aya ratusan aplikasi média sosial nu aya di bisa internét. dikelompokkeun nyaéta: Umumna aplikasi-aplikasi éta Jejaring Sosial Blogging Aplikasi Berbagi Video Facebook, Linkedin, Google+, Path, jeung lainna. Blogspot, Wordpress, Tumblr, jeung lainna. Youtube, Metube, Vimeo, jeung lainna. 23
MEDIA SOSIAL SAMO APLIKASINYO Umumna aplikasi-aplikasi éta bisa dikelompokkeun nyaéta: Aplikasi Berbagi Gambar Micro- Blogging Kolaborasi Flickr, Pinterest, Picassa, jeung lainna. Twitter Wikipedia, Google Drive, Slideshare, jeung lainna. 24
MÉDIA SOSIAL JEUNG APLIKASINA Dumasar ti laporan insight "we are social" jeung Hootsuite ngenaan "Digital in Southeast Asia" anu dikaluarkeun Januari 2020, layanan média sosial anu paling seueur digunakeun di Indonésia nyaéta YouTube. in 2020 Atanapi, dumasar riset ti Tirto.id anu dilaksanakeun taun 2017 ngenaan Generasi Z, nyaéta generasi anu lahir dina bentang waktos taun 1996 dugi ka 2010, layanan média sosial anu paling populér digunakeun nyaéta Instagram. 25
PANGGUNAAN SAJUMLAH MÉDIA SOSIAL FACEBOOK Facebook nyaéta média sosial anu gaduh pangguna paling seueur ayeuna nu nepi ka leuwih ti 2 milyar pangguna aktip di dunia, ogé di Indonesia. Henteu ngan keur panggunaan pribadi, Facebook oge bisa digunakeun ku loba pihak keur salah sahiji média bisnis atawa organisasi. Dina Facebook urang bisa ngabagikeun tulisan, foto, video, tautan atawa link situs, jeung lainna. Urang ogé bisa interaksi jeung pangguna facebook lainna ti ngaréspon postingan (like, love, sedih jeung lainna), komentar, ngabagikeun jeung lainna. Lamun nyieun status, urang ogé bisa ngalakukeun hal ieu: Nandaan (tagging) réréncangan ngagunakeun simbol "@" teras ditambihan ku nami réréncangan urang. Ngagunakeun hésték "#' keur topik anu relevan jeung postingan urang, supaya lamun dipencét bakal ka topik nu sarupa. Ngajadwalkeun post, urang bisa ngalakukeun jadwal post, supaya status urang teu langsung muncul pas urang nyieunna atanapi bisa diatur waktosna. 26
PANGGUNAAN SAJUMLAH MÉDIA SOSIAL Dina Facebook urang ogé bisa nyieun Halaman (Facebook Page) nu bisa digunakeun keur kapentingan organisasi atawa usaha. Urang bisa nyuhunkeun jelema supaya resep (like) halaman urang jeung bagikeun inpormasi ngenaan organisasi usaha urang di halaman éta, kaasup ogé nyieun béwara kagiatan (event) anu bisa langsung dibagikeun ka jelema-jelema nu urang ajak. Anu kudu diperhatoskeun pas ngelola postingan di Facebook nyaéta kumaha meunangkeun interaksi ti pamirsa, supaya pamirsa hoyong mere like, komentar atawa ngabagikeun (share) postingan urang. Bagian anu penting ti Halaman Facebook nyaéta Foto Profil jeung Foto Sampul. Ukuran anu disarankeun keur foto profil nyaéta 180 x 180 pixel (minimal 160 x 160 pixel). Foto Profil éta bakal ditingalikeun dina ukuran 170 x 170 pixel di komputer, 128 x 128 pixel di smartphone. Samentawis, ukuran keur foto sampul nu disarankeun nyaéta 851 x 315 pixel (minimal 399 x 150 pixel), bakal ditingalikeun dina ukuran lebar 820 pixel jeung tinggi 312 pixel di Halaman Anda di komputer, jeung lebar 640 pixel jeung tinggi 360 pixel dina smartphone. 27
PANGGUNAAN SAJUMLAH MÉDIA SOSIAL Engagement atawa interaksi ka pamirsa di Facebook ogé salah sahiji hal nu penting keur diperhatoskeun. Keur ngabangun ieu hal-hal nu kudu diperhatoskeun: • Posting nu berkala, sahenteuna 1-2 kali sadinten • Foto/Gambar interaksi éta, pikaresepeun dibandingkeun ngan téks hunngkul jeung umumna bakal meunangkeun interaksi nu leuwih loba bakal leuwih Waktos nu paling pas keur posting di Facebook nyaéta pas waktosna tuang siang jeung 5 dugi ka 7 peuting • Naroskeun patarosan keur mancing komentar ti pamirsa. 28
PANGGUNAAN SAJUMLAH MÉDIA SOSIAL TWITTER Twitter nyaéta média sosial anu nyadiakeun paguneman nu gancang maké postingan nu diwatesan 280 huruf hungkul. Tiap jelema bisa nuturkeun (follow) jelema lain supaya bisa nempo tweet-na dina linimasa (timeline) urang. Salain éta, urang bisa nempo topik nu paling diobrolkeun dina hiji waktos khusus liwat trending topics maké hésték anu digunakeun. Sadayana tweet nu diposting sifatna publik kecuali lamun urang protect (dinyalindungkeun) tweet urang. Privasi Tweet • Nyalindungkeun Tweet Abdi Tweet anjeun ayeuna dilindungan: ngan jelema nu anjeun izinkeun bakal narima Tweet anjeun. Tweet anjeun salanjutna teu bakal katempo ku publik. Tweet anu diposting sateuacanana meureun masih tiasa katempo ku publik. 29
Sajumlah istilah penting anu perlu dipikanyaho dina ngagunakeun Twitter nyaéta: Tweet Retweet (RT)/ Quote Tweet Tulisan anu urang posting di jeung maksimal 280 Twitter huruf. Urang bisa tweet naon waé misalna opini, inpormasi, humor, obrolan jeung nu lainna. Salain tulisan, urang oge bisa nambihkeun foto jeung video (maksimal 140 detik). Retweet nyaéta tindakan keur neruskeun tweet batur supaya tiasa dibaca ku follower urang. nyaéta Tweet Quote nambihkeun komentar/tulisan urang dina Retweet éta. Mention (@) Reply Nandaan urang. jelema dina tweet Tweet anu dipaké keur bales tweet jelema lain. 30
Sajumlah istilah penting anu perlu dipikanyaho dina ngagunakeun Twitter nyaéta: Following Followers Following nyaéta pangguna twitter urang tuturkeun. Liwat following jelema lain, urang bakal bisa nempo tweet ti jelema éta dina linimasa urang. lainna anu Jelema anu nuturkeun urang di Twitter. HashTags (#) Trending Topic Fungsina supaya pangguna lain anu nempo bisa milarian topik sarupa nu ditulis jelema lain. Intina ngalompokkeun hiji atawa sajumlah kata supaya gampang dipilarian. Nyaéta hiji atawa sajumlah topik nu keur seueur diomongkeun dina twitter, biasana topik dina hashtag anu sarua bakal jadi Trending Topic lamun aya lonjakan tweet dina waktos anu singkat. 31
PANGGUNAAN SAJUMLAH MÉDIA SOSIAL INSTAGRAM Instagram nyaéta aplikasi keur ngabagikeun foto jeung foto, video, video nu nyieun pangguna nyandak nerapkeun filter digital jeung ngabagikeun pangguna nu lain, khususna keur follower. Salain keur posting foto, video, ayeuna Instagram ogé gaduh fitur Stories jeung IGTV. Stories nyaéta foto/video nu bakal muncul dina profil urang, atanapi ngan aya keur 24 jam. IGTV nyaéta fitur anyar nu nyieun pangguna keur ngunggah video format vertikal. Tingkat popularitas panjang dina Instagram ogé naék pesat ayeuna, khususna keur pangguna internét di Indonésia, komo deui barudak remaja. 32
Ukuran foto/video sing diunggah Urang tiasa ngunggah foto atawa video di Instagram, jeung fitur nu aya ayeuna, urang oge tiasa ngunggah sajumlah foto/video sakaligus dina hiji postingan. Keur video, kudu diperhatoskeun bahwa durasi nu bisa diposting di Instagram nyaéta 03-60 detik tiap videona. Keur dimensi foto/video nu disarankeun nyaéta: Format bentukna square/persegi dina ukuran lebar 1080px x tinggi 1080px. Ieu format paling idéal jeung format standar Instagram anu disarankeun. standar instagram Format vertikal instagram bentukna persegi panjang vertikal dina ukuran lebar 1080px jeung tinggi maksimal 1350px. Format ieu meuni saé nampilkeun gambar dina smartphone. Atanapi teu katingali saé dina profil kusabab bagian luhur jeung bawahna kapotong (kapaksa dijadikeun persegi). persegi Format panjang dina ukuran lebar maksimal 1080px jeung tinggi minimal 566px. Format ieu saé keur nampilkeun gambar dina Intagram teu pati saé dina website atanapi smartphone. Dina profil ogé teu ideal kusabab bagian kiri jeung kanan infografis tipe ieu bakal kapotong supaya jadi persegi. horizontal bentukna 33
PANGGUNAAN SAJUMLAH MÉDIA SOSIAL Filter Foto Saatos milih foto nu bakal diunggah, urang tiasa milihan filter foto nu bisa digunakeun keur ngageulisan foto. Atawa urang ogé bisa ngatur manual, misalna tingkat katerangan, kontras, saturasi, fokus jeung lainna. Caption / Keterangan Foto Saatos milih foto nu bakal diposting, sateuacan diunggah, urang kudu mikeun caption atawa katerangan foto éta. 34
Sajumlah tips supaya nulis caption nu alus nyaéta: Pahaman pamirsa urang, gunakeun basa nu bener pas nulis katerangan foto sesuai jeung pamirsa. Keur ngajak interaksi (engagement), taroskeun patarosan dina akhir. Tulis caption anu bakal mancing follower keur mikeun komentar. lain Gunakeun hashtag gampang milarian postingan urang ngenaan topik hashtag éta. (#) supaya jelema Tepikeun carita urang ngenaan gambar nu diunggah. Carita nu sifatna pribadi bakal leuwih ngundang follower. Tambihan humor, kusabab jelema resep ka carita anu pikaseurieun. 35
KENALAN JEUNG HOAKS 36
Daftar Eusi Pangartian HOAKS Jenis-Jenis HOAKS Jadi Warganét anu Pinter 37 36 37 40 43
PANGARTIAN HOAKS Hoaks (hoax) lumayan seueur diomongkeun ayeuna di dunya siber. Penyebaran hoaks liwat internét lumayan masif jeung gancang, dina riset disebatkeun bahwa hoaks nyebar leuwih gancang dibandingkeun inpormasi anu bener. janten masalah nu Sabenerna, naon sih nu disebat hoaks? Dumasar di Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI), hoaks dihartikeun jadi berita bohong. Salain éta, Merriam-Webster ngahartikeun hoaks jadi tindakan anu nyieun hal nu salah atawa teu asup ka akal jadi dipercanten atawa ditarima jadi hal nu bener. Atawa bisa disimpulkeun bahwa hoaks nyaéta inpormasi nu teu bener nu dibuat siga bener jeung akhirna dipercanten ku jelema lain. Kata hoaks sorangan nu disangka mimitina mulai kasohor digunakeun dina pertengahan dugi ka akhir abad ka-18, asalna ti frasa hocus pocus nyaeta istilah dina dunya sulap/sihir. Dina taun 2017, Masyarakat Telematika Indonesia (MASTEL) ngalaksanakeun survey ngenaan hoaks di Indonesia. Ti hasil survey éta bisa ditempo bahwa jalur sebar hoaks nu paling gedé asalna ti Média Sosial jeung Aplikasi Chatting tinggi dibandingkeun média. (ngobrol), jauh leuwih 38
PANGARTIAN HOAKS Panyebaran lainna saperti radio, media cetak, jeung televisi. Hal ieu nunjukkeun bahwa peran internét dina nyebarkeun hoaks ieu meuni gedé. (KataData, Kominfo, November 2020) Ladang Panyebaran Hoaks (Mastel, 2019) 39
Inpormasi anu sifatna hoaks tiasa muncul dina rupa-rupa bentukna, misalna tulisan, gambar atawa video. Dumasar ti survey Mastel (2019) hoaks nu paling seueur ditarima ku masyarakat Indonésia nyaéta bentukna tulisan. Samentawis éta, dumasar topikna, hoaks ngenaan masalah sosial jeung politik paling seueur ditarima ku masyarakat, ogé ngenaan SARA jeung kasihatan. 40
JENIS-JENIS HOAKS Claire Wardle ti First Draft, hiji projék dina bidang literasi média, ngalompokkeun berita/inpormasi bohong (mis dan disinformasi) dina 7 kategori ieu: 1. Satire atawa Parodi Inpormasi anu dijieun keur nyindir ka hiji kaayaan atawa jelema, biasana dina bentuk ironi, sarkasme, atawa parodi. Satir umumna dijieun tanpa maksud keur nipu jelema nu ningali kusabab sifatna ngan sindiran. Atanapi, keur nu teu paham gaya basa ieu bisa dibobodo jeung nyangka inpormasi anu ditempo nyaéta fakta, komo deui lamun nu nyampékeunana teu jelas nyebatkeun bahwa inpormasi éta satir. 41
2. Konten anu Nyesatkeun Panggunaan inpormasi anu sesat keur ngabingkai hiji masalah. Biasana liwat ngaleungitkeun konteksna keur ngarahkeun persepsi publik supaya sesuai jeung kahoyong nu nyieun inpormasi éta. inpormasi ditingalikeun 3. Konten Tiruan Inpormasi anu dijieun mirip ka aslinya nu tujuanna keur nipu publik, misalna situs web anu dipalsukeun supaya pengunjungna katipu jeung nyangka situs éta nyaéta situs aslina. 4. Konten Palsu Konten anyar anu 100% salah, ngahaja dirancang jeung dijieun keur nipu anu maca. Konten palsu ieu bisa diakibatkeun ku rupa-rupa tujuan, misalna kauntungan finansial, propaganda atawa kapentingan politik, akhirna tiasa nyesatkeun jeung ngabahayakeun masyarakat. 5. Koneksi anu Salah Lamun teu ngadukung konten nu sabenerna. Salah sahiji contohna nyaéta cara click bait, nyieun judul atawa gambar anu ngundang jelema supaya mencét tautan nu aya dina bentuk anu provokatif, menarik jeung sensasional, padahal kontenna teu "heboh" saperti judulna. judul, gambar atawa katerangan 6. Konten anu Salah Pas konten anu asli disampékeun dina kontéks anu salah, nyaéta inpormasi (tulisan, gambar atawa video) 42
anu bener disimpen dina kontéks nu teu sesuai kana aslina. 7. Konten anu Dimanipulasi Inpormasi anu asli dimanipulasi tujuanana nyaéta nipu. Bisa waé ngan iseng, atanapi bisa oge aya tujuan keur provokasi, atawa kapentingan politik. nyebarkeun propaganda 43
JADI WARGANÉT ANU PINTER Kumaha supaya hoaks bisa diteken tingkat sebaranana? Prinsipna, urang kudu tiasa janten warganét anu pinter, nu bisa mikir kritis pas narima hiji inpormasi jeung teu buburu disebarkeun. Lamun urang narima inpormasi, inpormasi éta kudu disaring heula. Anu kahiji nyaéta milarian bahwa inpormasi éta bener atawa henteu, lamun henteu artina inpormasi éta hoaks. Lamun bener ogé ulah langsung disebarkeun, atanapi ditelaah heula inpormasi éta méré manfaat teu lamun urang sebarkeun. Lamun bermanfaat, kudu ogé dipikirkeun inpormasi éta perlu atawa henteu 44
disebarkeun. Lamun dirasa perlu disebarkeun, pikirkeun deui kudu disebar ayeuna atawa teu aya kaperluan nu ngadesak atawa kudu buburu. Keur terang éta inpormasi hoaks atawa lain, aya sajumlah cara nu bisa dilakukeun, misalna milarian dina situs keur milarian fakta, milarian dina google, ngagunakeun aplikasi Hoax Buster Tools jeung nu lainna. 45
ANTISIPASI HOAKS 46
Daftar Isi Idéntifikasi HOAKS Situs Anti HOAKS Ngagunakeun HOAKS BUSTER TOOLS Jadi Warganét Anti-HOAKS 47 46 47 49 51 56
IDÉNTIFIKASI HOAKS Seueur jelema nu média sosialna meuni seueur inpormasi hoaks, jeung sabenerna seueur inpormasi hoaks nu gampang dikenalan kusabab inpormasina ogé teu asup ka akal. Atanapi teu tiap jelema gaduh pola pikir anu kritis, khususna ngenaan ngabédakeun mana inpormasi nu hoaks, mana anu lain. Umumna, inpormasi hoaks ogé gaduh sajumlah ciri nu bisa urang perhatoskeun, nyaéta: Dimimitian jeung kecap anu sugestif jeung heboh Sering mamawa nami tokoh atawa lembaga nu kasohor Kadangu teu asup ka akal, sering maké hasil panilitian anu palsu Teu muncul dina média utama, biasana ngan kasebar liwat pesen singkat atawa situs teu jelas Biasana make penulisan huruf kapital jeung tanda seru 48
Salain éta, aya cara singkat keur idéntifikasi atawa nyirian inpormasi éta hoaks atawa lain, nyaéta: Pariksa alamat url atawa website éta, kredibel atawa bisa dipercanten atawa henteu Pariksa halaman ngenaan situs website nu nunjukkeun inpormasi éta Pariksa kalimat nu marentahkeun nu maca nyebarkeun pesen éta Cross check atawa pastikeun deui liwat milarian dina Google tema inpormasi nu hoyong dipariksa Pariksa kabeneranana dina Google Image 49
SITUS ANTI HOAKS Aya situs wéb di Indonesia nu disiapkeun keur ngabantos warganét dina ngidéntifikasi hiji inpormasi hoaks atawa lain. Contohna nyaéta: Diwangun ti kolaborasi sajumlah parusahaan média keur ngalakukeun analisis cek data tiap inpormasi nu diadukeun. 50
Stophoax.id Situs anti hoaks anu diwangun ti kerjasama pamangku saperti kapentingan majemuk Kamenterian/Lembaga, Komunitas/Média, Jaringan Pemberitaan Pemerintah (JPP) jeung POLRI. (multi-stakeholder) Tumbackhoax.id Situs anu dikelola Masyarakat Anti Fitnah Indonésia (MAFINDO) ti arsip hasil diskusi grup Forum Anti Fitnah, Hasut jeung Hoax (FAFHH) dina Facebook. 51
NGAGUNAKEUN HOAX BUSTER TOOLS (HBT) Masyarakat (MAFINDO) ngaluarkeun aplikasi nu ngagampangkeun panggunana keur "ngalawan" hoaks. Aplikasi ieu namina Hoax Buster Tools (HBT) anu tiasa diunduh dina Google Playstore. anti Fitnah Indonesia Saatos suksés nginstall jeung ngabuka aplikasi HBT, urang dipénta keur "mulai Mencoba Tool" 52
Pilih salah sahiji, misalna "Lapor Hoax". Teras, pencét ikon ieu bintang. Ikon digunakeun keur tools ngaktipkeun atawa alat nu aya dina aplikasi ieu. Urang bisa ngulang langkahna deui nambihan keur bakal nu tools urang gunakeun. Contohna 3 tools dina layar awal HBT nu paling guna keur masyarakat: Lapor Hoax, ASE - Anti-hoax Search Engine, jeung Pencarian Hoax. 53
NGAGUNAKEUN TOOL LAPOR HOAKS Buka Tool Lapor Hoax • Eusi data anu dipénta • Salin téks asli hoaks (lamun aya) • Tulis pesen Anjeun • Unggah (upload) hasil tangkepan layar (screenshot), komo deui ker laporan nu teu tiasa nambihan tautan (URL), misalna laporan ti pesen berantai Whatsapp • Pencét kotak céntang "I'm not a robot", teras pencét "SEND" 54
NGAGUNAKEUN TOOL LAPOR HOAKS Anti Hoax Search Engine ASE nyaéta tool nu ngagunakeun mesin pencari Google Custom Search anu ngan nunjukkeun hasil pilarian ti basis data turnbackhoax.id, média anu terverifikasi, jeung situs- situs anu terpercaya. Daftar situs éta bisa diaksés "Trusted Sites List" 55
Tool Pencarian Hoax Tool ieu bakal nunjukkeun hasil milarian hasil pariksa (fact-check) dina fakta data basis Ieu turnbackhoax.id. contoh hasilna: "Sites List" 56
JADI WARGANÉT ANTI-HOAX Prinsipna, penting keur jadi warganét anu "kebal hoaks". Jeung supaya jadi warganét nu kitu, aya sajumlah tips nyaéta: • Baca! Tiap inpormasi anu aya dipayuneun urang kudu dibaca sakabéhna. Ulah ngambil kesimpulan atawa intina ngan ti judulna. Tiasa mikir kritis, jaga akal séhat pas ngabaca inpormasi. 57
Tabayyun, cek jeung ricek deui tiap inpormasi nu urang tarima. Gunakeun pikiran logis jeung ilmiah dina nganilai berita atawa inpormasi, ulah baper, ngabawa perasaan pas nelaah inpormasi. Tahan Jempol, Saring sateuacan Sharing. Pilih inpormasi nu emang hoyong disebarkeun. Lapang dada, toleran jeung sabar nyaeta kalakuan nu kudu urang utamakeun pas narima berita atawa inpormasi. Jeung penting ogé keur urang nangtung dina luhur kajujuran jeung kabeneran supaya hoaks teu gampang nyebar. 58
Daftar Pustaka Kominfo, Siberkreasi (2020). Roadmap Literasi Digital 2021-2024. Jakarta: Kominfo, Siberkreasi 59
KOMINFO | SIBERKREASI | VOKASI UI KLINIK DIGITAL | DIGITAL MAKARA PROJECT 2021