JALADRI (Vol. 2.1) (2015) Jurnal Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah PERBANDINGAN BAHASA SUNDA KUNINGAN DENGAN BAHASA SUNDA CIREBON (Dilihat dari Proses Morfologis) Ai Nur Azizah email: Pendidikan Bahasa dan sastra Daerah STKIP Muhammadiyah Kuningan Info Artikel Abstrak Sejarah Artikel: Diterima 10 Agustus 2015 Disetujui 10 Oktober 2015 Dipublikasikan 25 Oktober 2015 Kata Kunci: Perbandingan Bahasa Sunda Kuningan dan Cirebon, variasi bahasa Penelitian ini dilatarbelakangi oleh adanya keanekargaman bahasa yang berkembang di masyarakat, salah satunya di Kecamatan Sedong Kabupaten Cirebon. Dalam pemakaian bahasa sehari-hari masyarakat Sédong menggunakan bahasa Sunda. Metode yang digunakan dalam penelitian ini adalah metode deskriftif. Adapun tehnik pengumpulan data melalui observasi langsung, wawancara secara intensif dan kuisioner kepada informan. Dari hasil penelitian ditemukan sebanyak 148 dialek bahasa Sunda Cirebon di kecamatan Sedong dari 500 dialek Kuningan sesuai dengan 16 istilah yang diujikan. Kata-kata tersebut diklasifikasikan menurut bentuk kata, yaitu kata kerja (verba) 35 kata, kata benda (nomina) 95 kata, kata sipat (adjektiva) 35 kata, kata ganti (pronomina) 6 kata, dan partikel 12 kata. Kesimpulan yang dapat diambil dari penelitian ini adalah kata-kata bahasa Sunda dialek Sedong masih digunakan oleh sebagian besar masyarakat daerah tersebut. Penelitian ini sangatlah sederhana, oleh karena itu diharapkan ada peneltian bahasa sunda dialek Cirebon yang ruang lingkupnya lebih luas. 82
Key Words: Comparison Sundanese Brass and Cirebon, variations in language. Abstrack This research is motivated by the growing linguistic diversity in society, one in District Sedong Cirebon. In everyday language usage Sedong community using the language. The method used in this research is descriptive method. The technique of collecting data interviews and questionnaires to the informant. From the results of the study found as many as 148 Cirebon Sundanese dialect in the district Sedong than 500 dialects Brass accordance with 16 terms that were tested. The words are classified according to the form of words, the verb (verbs) 35 words, nouns (nouns) 95 words, said plumb (adjective) 35 words, pronoun (pronoun) 6 words, and particles 12 words. The conclusion that can be drawn from this study are the words Sedong Sundanese dialect still spoken by most of the local communities. This study is very simple, because it is expected there peneltian Sundanese dialect Cirebon broader scope. through direct observation, intensive 83
PENDAHULUAN Bahasa Sunda yang ada di Jawa Barat tidak semuanya sama. Di Jawa Barat banyak variasi dalam perbincangan sehari-hari. Di Jawa Barat banyak bahasa dialek yang ditemukan seperti dialek Kuningan, dialek Majalengka, dialek Subang, dialek Garut, dialek Bekasi, dialek Cirebon dan lain-lain. bahasa yang digunakan Dalam penggunaan bahasa sehari-hari umumnya masyarakat Kabupaten Cirebon menggunakan Bahasa Jawa Cirebonan. Tapi ada beberapa Kecamatan yang menggunakan bahasa Sunda, salah satunya Kecamatan Sedong. Dalam pemakain bahasa sehari-hari masyarakat Desa yang ada di Kecamatan Sedong menggunakeun basa Sunda. Walaupun masih ada beberapa kata yang dipengaruhi oleh bahasa jawa Cirebon. secara kebahasaanya dialeknya hampir sama dengan dialek Kuningan, karena letaknya yang berdekatan. Keunikan bahasa yang digunakan di masyrakat Sedong menjadikan latar belakang dalam penelitian ini. Apabila dilihat METODE PENELITIAN 1. Metode penelitian : Metode yang digunakan dalam penelitian adalah metode untuk deskriftif. tujuan mendapatkan gambaran mengenai bahasa Sunda yang ada di Kecamatan Sedong Kabupaten Cirebon, terstruktur, faktual dan akurat mengenai kenyataan- kenyataan dialekTénik bahasa Panalungtikan ini Dengan secara 2. Teknik penelitian : Tehnik yang digunakan dalam penelitian ini adalah teknik observasi dan wawancara. 3. Instrumen Panalungtikan : Instrumen yang ini adalah digunakan dalam penelitian angket dan format wawancara. HASIL DAN PEMBAHASAN Hasil penelitian yang ditemukan di Kecamatan Sedong ada 148 kata dialek bahasa sunda yang beda dari 500 kata bahasa Sunda dialek Kuningan dengan menggunakan patokan 16 istilah dlam bahasa lulugu, yaitu :(1) istilah jeung pancakaki, (2) sesebutan, (3) jeung masarakat, (4) istilah bagian awak, (5) istilah imah jeung bagianna, (6) istilah pakakas, (7) istilah istilah kadaharan istilah panyakit, (9) istilah kecap gaganti istilah kahirupan desa inuman, (8) istilah pagawéan, (10) jeung 84 jeung kaulinan, bungbuahan, (12) istilah sasatoan, (13) istilah kanyataan alam jeung usum, (14) istilah budi parangi, (15) pagawean, (16) istilah pananya, panyambung, panambah jeung panganteb. (11) istilah tutuwuhan Dari hasil penelitian didapat beberapa kata yang sudah melalui proses morfologis, yaitu: 1. Kecap lulugu (utama), aya 3 warna kecap nu dibenangkeun, nya éta: 1) Kecap pagawean (verba), aya 35 kecap diantarana : culam-calem, babad galeng, paktorojol, dieuweuhkeun, ngored, ditenjokeun, dipiceun, didelékan, kagele, katindihan, téké, sesenggukan, gagauran, mantuan, nyobaan, ngacakan, ngajabur, sacabak-cabak, ngebak, nuang, ngadorong, katajong, gura-giru, teungteuingeun, gugurusuh, kakabulkeun, katenjo, kadeuleu, enggeus, anjog, datang. 1. Kecap lulugu (utama), aya 3 warna kecap nu dibenangkeun, nya éta: 1) Kecap pagawean (verba), aya 35 kecap diantarana : culam-calem, babad galeng, paktorojol, dieuweuhkeun, ngored, ditenjokeun, dipiceun, didelékan, kagele, katindihan, téké, sesenggukan, gagauran, mantuan, nyobaan, ngacakan, ngajabur, sacabak-cabak, ngebak, nuang, ngadorong, katajong, gura-giru, teungteuingeun, gugurusuh, kakabulkeun, katenjo, kadeuleu, enggeus, anjog, datang. ngeureunan, ngundang, katurutan, 2) Kecap barang (nomina), aya 95 Kecap diantarana: mimisanan, ceuceu, euceu, ang, emih, mbu, rubiah, pameget, kacung, hadad, hajatan, sekertaris, ulis, kemit, nini payah, aki payah, obong, pesuruh mesjid, naib, perangkat désa, tukang ngalawak, bau, kapolo, karang, pawon, tatanjakan, gudap, langit-langit, pian, gudang pare, layes, curugan cai, parapi, tatapakan, taraje, pasamoan, kaso, garokan, katian, minyak lantung, panggerus, cakar, gentong, paranti wudu, cungkir, ketel, rinjing, celem, sayur, géro, lenden, cai gula, papais cau, ronge-ronge, emam, baleor, kasamber, kates, jambu monyet, arbasia, arbise, kacang bodas, peteuy banda, capeu, lopang, oyong, emes, tumbila, babagian, kilat, hawangan gede, urug, rugrug, tebangan, tadah hujan, bebera, serang, sawah jobong, kukubung, hawangan cimanis, babangoan, egrang, kumplit, paur, mendingan, ampun, kawanti. leutik, ucing-ucingan, ngeleb, umbul, lumbung, 3) Kecap kecap sipat (adjektiva), aya 35 kecap, diantarana: kasep, lecet, oték, nodon, urat murungkut, bengék, nyeri hulu, cararangkeul, paregel, nyareri ludes, beakeun, awak, memet, érép, pabaliut, ngeungkreng, gampangan, daekan, pireusepeun, rajin, belet, pinter, badung, gampangeun, cémén, delitan, isinan, édan, teu éling, cengeng
goréng kalakuan, kariyeung, usil, iseng, pulanga-polongo. teu keyeng, teu 2. Kecap Kecap Sulur (Gaganti), aya 6 kecap nu dibenangkeun nya éta kami, sayah, nyanéh, ente, sia, si eta. 3. Kecap pancén (partikel), aya 12 kecap nya éta jeun, jung, njung, los, naha, timendi, geuningan, kamangkara, baraha, sakumaha, tumben, geuraheun. Deskripsi Kecap-Kecap Basa Sunda Dialek Cirebon, Ditilik Tina Proses Morfologis 1. Kecap pagawean (verba) a) Kecap pagawean tina kecap asal nyaéta, téké, enggeus, anjog, datang, ngebak b) Kecap pagawean anu kaasup kana kecap rundayan atawa kecap anu dirarangkén, diantarana: Kecap "ngored" kaasup kana kecap pagawean anu dirarangkén nasal -N. Asal kecap kored tina kecap barang kusabab dirarangkén jadi ngored kaasup kecap -N pagawaen. Kecap "sesenggukan" kaasup kana kecap pagaweana nu dirarangkén barung se- jeung -an. Kecap "paktorojol" kaasup kana kecap pagawean anu dirarangkén harep pak-. Kecap "Katajong" kaasup kana kecap pagawean anu dirarangkén harep ka-. Kecap "Ngajabur" kaasup kana kecap pagawean anu dirarangkén harep N- (nasal) alomorf nga. Kecap "ngundang" kaasup kana kecap pagawean anu dirarangkén harep N- (nasal) alomort ng . Kecap "ngadorong" kaasup kana kecap pagawean anu dirarangkén harep N- (nasal) alomorf nga. Kecap kaasup kana anu dirarangkén barung di- jeung - keun, tina asal kecap "euweh". Kecap "dipiceun" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén harep di-, asal kecapna "piceun". "dieuwehkeun" kecap rundayan
Kecap "disingkirkeun" kaasup kana kecap kecap rundayan anu dirarangkén barung di- jeung - keun, tina asal kecap "singkir". 85 Kecap "ditenjokeun" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén barung di- jeung -keun, tina asal kecap "tenjo". Kecap "didelekeun" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén barung di- jeung -keun, tina asal kecap "deuleu". Kecap "ngeureunan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén barung di- jeung keun, tina asal kecap "eureun". Kecap "kasamber" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén harep ka-, asal kecap tina "samber". Kecap "kagele" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén harep ka-, tina asal kecap "gele". Kecap "katindihan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén barung ka- jeung -an, tina asal kecap "tindih". Kecap "nuang" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén N- tina asal kecap "tuang". Kecap "nyobaan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén barung N- jeung -an, tina asal kecap coba. c) Kecap pagawean anu kaasup kana kantétan, nya éta: Kecap "Babad Galeng" mangrupa kecap kantetan, sabab ngantetkeun 2 wangun dasar anu ngandung hiji harti mandiri. Asal kecapna tina "babad" anu kaasup kana kecap pagawean, jeung "galeng" anu kaasup kecap barang. Kusabab dikantétkeun jadi "babad galeng" miboga harti mandiri. d) Kecap pagawean anu kaasup kana kecap rajékan, diantarana: Kecap "gura-giru" kaasup kana kecap rajékan dwireka Kecap "gugurusuh" kaasup kana kecap rajékan dwipurwa Kecap "teungteuingeun" kaasup kana kecap rajékan dwimadya Kecap "culam-célem" kaasup kana kecap rajékan dwiréka Kecap "gagauran" kaasup kana kecap rajékan dwimadya
Kecap "sacabak-cabak" kaasup kana kecap rajékan dwilingga binarung rarangken 2. Kecap barang (nomina) a) Kecap barang anu kaasup kana kecap asal nya éta kecap ceuceu, euceu, ang, emih, mbu, rubiah, pameget, kacung, hadad, sekertaris, ulis, kemit, naib, obong, bau kapolo, karang, layes, lumbung, taraje, pasamoan, kaso, kalo, anggel, buwu, kastok, landak, kecrik, canting, ranggap, kikir, Panggerus, cakar, gentong, cungkir, ketel, rinjing, sayur, celem, gero lenden, Baleor, kates, arbasia, arbise, capeu, opang, oyong, tumbila, ngeleb, umbul, kilat, urug, tebangan, bebera, jobong cimanis egrang, kumplit, paur, ampun, kawanti, serang. Kecap "emam" di kecamatan sedong kaasup kana kecap barang (nomina) sabab nyebut kana sangu. Dina harti kamus mah kecap emam kaasup kana kecap pagawen (verba) pawon, gudap, tabag, ecrak, emes, b) Kecap barang anu kaasup kana kecap rundayan, diantarana Kecap "mimisanan" kaasup kana rundayan. Kulantaran kecap dirarangkén barung (simulfiks) nyaéta mi- jeung -an, tina asal kecap "misan" jadi mimisan Kecap hajatan kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang -an. Asal kecap hajat jadi hajatan. Kecap "tatanjakan" kaasup kecap rundayan anu dirarangkén barung (simulfiks) ta- jeung -an. Asal kecap tanjak jadi tatanjakan. Kecap "Tatapakan" kaasup kecap rundayan anu dirarangkén barung (simulfiks) ta- jeung -an. Kecap "Garokan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang -an, asal kecap garo dirarangkén -an jadi garokan. Kecap "Katian" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang -an, asal kecap kati dirarangken -an jadi katian. Kecap "mendingan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang -an, asal kecap mending dirarangken -an jadi mendingan. 86 c) Kecap barang anu kaasup kana kecap kantetan, diantarana: Kecap "nini payah jeung aki payah" kecap kantétan sabab mangrupa 2 kecap nu dihijikeun tur miboga harti anu mandiri. Asal kecap tina payah tuluy di béré kecap nini atawa aki anu kaasup kana kecap barang (nomina). kaasup kana Kecap "pesuruh masjid" geus kapangaruhan ku basa Indonesia, asal kecap tina "pesuruh", jeung "masjid", jadi pesuruh masjid, miboga harti anu mandiri. dikantétkeun Kecap "perangkat desa" geus kapangaruhan ku basa Indonesia, asal kecap tina "perangkat", jeung "desa", jadi perangkat desa, miboga harti anu mandiri. dikantétkeun Tukang ngalawak, asal kecap "tukang" nu kaasup kana kecap barang, jeung "ngalawak" anu kaasup kana kecap pagawean. Kusabab dikantétkeun jadi tukang ngalawak nu miboga harti mandiri, tur jadi kecap barang. Kecap "Gudang pare" asal kecap jeung "gudang" "pare"dikantétkeun. Kecap "Curugan cai" asal kecap "cai" "curugan" dikantétkeun. jeung Kecap "Parapi" asal kecap "para" jeung "api" dikantétkeun Kecap "Minyak lantung" kaasup sabab kana kecap ngandung harti mandiri kantétan Kecap "Paranti wudu" kaasup sabab kana kecap ngandung harti mandiri. kantétan Kecap "cai gula" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "papais cau" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantetan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "Jambu monyet" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri.
Kecap "Kacang bodas" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "Peteuy banda" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "Hawangan gede" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "Sawah tadah hujan" tina 3 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri Kecap "Hawangan leutik" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantétan sabab ngandung harti mandiri. d) Kecap barang anu kaasup kana kecap rajékan, diantarana: Kecap "Langit-langit" kaasup kana kecap rajékan dwi murni. Dina kecap "sisiuk" kaasup kana kecap rajékan dwipurwa Kecap "ronge-ronge" kaasup kana kecap rajékan dwi murni Kecap "Babagian" kaasup kana kecap rajékan dwilingga binarung rarangken Kecap "kukubung" kaasup kana kecap rajékan dwipurwa. Kecap "Ucing-ucingan" kaasup rajékan dwilingga kana kecap bianarung rarangken. Kecap "Babangoan" kaasup kana kecap rajékan dwilingga bianrung rarangken. Kecap "rug-rug" kaasup kana kecap rajekan dwimurni. 3. Kecap sipat (adjektiva) a) Kecap sipat anu kaasup kecap asal, nya éta kasep, jeung nodon, bengék, mémét, érép, ludes, ngeungkreng, pabaliut, memet, rajin, busem, béak, belet, pinter, badung, cémén, édan, usil, iseng b) Kecap lécét, oték céngéng, sipat anu kaasup kecap rundayan Kecap "paregel" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangken tengah - ar-. Asal kecap pegel dirarangken tengah jadi paregel. 87 Kecap "beakeun" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang -keun, asal kecap beak. Kecap "daekan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang - an, asal kecap daek. Kecap "gampangan" kaasup kana kecap rundayan anu dirarangkén tukang -an, asal kecap gampang. Kecap "Pireusepeun" asal kecap tina "reusep" mangrupa kecap sipat kusabab dirarangken barung pi- "Pireusepeun" jadi jeung kaasup kana kecap rundayan. -an Kecap "delitan" Kecap asal tina delit mangrupa kecap sipat kusabab dirarangken tukang -an jadi delitan kaasup kana kecap rundayan. Kecap "isinan", kecap asal tina isin mangrupa kecap sipat kusabab dirarangken tukang -an jadi isinan kaasup kana kecap rundayan c) Kecap sipat anu kaasup kana kecap rajekan nyaéta kecap "pulunga- polongo" kaasup kana kecap rajekan dwireka d) Kecap sipat anu kaasup kana kecap kantetan Kecap "urat murungkut" asalna tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantetan sabab ngandung harti mandiri Kecap "nyeri hulu" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantetan sabab ngandung harti mandiri Kecap teu eling tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantetan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "goreng kalakuan" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantetan sabab ngandung harti mandiri. Kecap "teu kariyeng" tina 2 kecap anu dihijikeun kaasup kana kecap kantetan sabab ngandung harti mandiri. 4. Kecap Sulur (Gaganti) nya éta kecap kami, sayah, nyaneh, ente, sia. Kecap "si eta" proses morfologisna katambahan ku kecap pangantét "si" tur kecap "eta". dina 5. Kecap pancén (partikel) a) Kecap panganteb nyaéta jeun
b) Kecap panganter nyaéta, jung, njung, los c) Kecap panyambung, timendi d) naha, geuningan, kamangkara, tumben, baraha, geuraheun. sakumaha, KESIMPULAN 1. Dari hasil penelitian disimpulkan: panalungtikan Hasil di Kecamatan Sedong kapanggih aya 148 kecap dialék saluyu jeung 16 istilah basa Sunda anu beda tina 500 kecap basa Sunda dialék Kuningan anu diujikeun ka masarakatna. Bebenangan tina istilah vareasi basa anu diujikeun di kecamatan Sedong diantarana nya éta: Kecap pancakaki aya 6 kecap, kecap gaganti jeung jeung sesebutan aya 4 kecap, kecap kahirupan desa jeung masarakat aya 10 kecap, kecap bagaian awak aya 1 kecap, kecap imah jeung bagiana aya 12 kecap, kecap pakakas aya 20 kecap, kecap kadaharan jeung inuman aya 6 kecap Kecap panyakit aya 6 kecap. Pagawean aya 2 Kecap kaulinan aya 2 kecap Kecap tutuwuhan jeung bungbuahan aya 8 kecap Kecap sasatoan aya 1 kecap. Kecap kanyataan alam jeung usum aya 13 kecap Kecap budi parangi aya 23 kecap variasi. Kecap pagawean aya 16 kecap Kecap pananya, panyambung, jsb aya 17 kecap. 2. Tina hasil panalungtikan dibenangkeun kekecapan proses morfologis saluyu jeung warna kecap, diantarana: a. Kecap lulugu (utama), aya 3 warna kecap nu dibenangkeun, nya éta: Kecap pagawean (verba), aya 35 kecap, Kecap barang (nomina), aya 95 Kecap, Kecap kecap, sipat (adjektiva), aya 35 kecap b. Kecap Sulur (Gaganti), aya 6 kecap c. Kecap pancén (partikel), aya 12 kecap anu ngaliwatan 3. Pemetaan untuk menggambarkan yang digunakan di 5 Desa di Kecamatan Sedong ngagunakeun simbol. disini yaitu keadaan kata REFERENSI Chaer, Abdul dan Leonie Agustina. 2004. Sosiolinguistik : Perkenalan Awal. Jakarta : Rineka Cipta 88 Danadibrata, R.A. 2006. Kamus Basa Sunda. Bandung. PT. Kiblat. Dwiloka, Bambang dan Rati Riana. 2012. Teknik Menulis Karya Ilmiah. Jakarta: PT. Asdi Mahasatya. Monika Murdiana, Ace. 2013. Basa Sunda Dialék Bekasi di Kacamatan Sétu pikeun Bahan Pangajaran Maca di SMP. Skripsi: Bandung. PBSD semester 5. 2014. "Panalungtikan Loka Basa Jeung Aspek Sosiolinguistik Kecamatan Salem Kabupaten Brebes - Jawa Tengah" dina Laporan Penelitian. Kuningan. Rahayu Tamsyah, Budi. 2010. Kamus Lengkap. Bandung: CV Pustaka Setia. Rosmana, Iyos. 2011. Morfologi (Wangun Kecap Basa Sunda). STKIP Muhammadiyah Kuningan. Sudaryat, Yayat Spk. 2007. Tata Basa Sunda Kiwari. Bandung: Yrama Widya. Sudaryat, Yayat. 2000. Elmuning Basa. Bandung : CV Walatra. Suyatna, Amir. 2002. Metodologi Penelitian pendidikan dan bahasa. Bandung: Upi. Triwahyuni, Heti Spk. 2012. "Penelitian Loka Basa (Geografi Dialek) Bahasa Sunda Di Kecamatan Cimahi Dan Kecamatan Cibingbin Kuningan - Jawa Barat" dina Laporan Penelitian. Kuningan. 11-wangenan-basa.html