Kode Mapel: 748GD000 MODUL GURU PEMBELAJAR BAHASA SUNDA SD KELOMPOK KOMPETENSI A PEDAGOGIK: Ngaronjatkeun Diajar Basa Sunda PROFESIONAL: Ragam Basa Sunda, Kawih, Jeung Mantra GURU BASA SUNDA GRADE VIII Penulis Drs. Undang Chaerudin, M.Si.; 085295956844; Penelaah Prof. Dr. H. Iskandarwassid.,M.Pd. Ilustrator Yayan Yanuar Rahman, S.Pd., M.Ed.; yyanuar_r@yahoo.co.id; 081221813873 Cetakan Pertama, 2016 Copyright© 2016 Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Bidang Taman Kanak-kanak & Pendidikan Luar Biasa, Direktorat Jenderal Guru dan Tenaga Kependidikan Hak cipta dilindungi Undang-undang Dilarang mengcopy sebagian atau keseluruhan isi buku ini untuk kepentingan tertulis dari Kementerian Pendidikan Kebudayaan. komersial tanpa izin PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 i
ii PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KATA SAMBUTAN Peran Guru Profesional dalam proses pembelajaran sangat penting sebagai kunci keberhasilan belajar siswa. Guru profesional adalah guru yang kompeten membangun proses pembelajaran yang baik sehingga dapat menghasilkan pendidikan yang berkualitas. Hal tersebut menjadikan guru sebagai komponen yang menjadi fokus perhatian pemerintah pusat maupun pemerintah daerah dalam peningkatan mutu pendidikan terutama menyangkut kompetensi guru. Pengembangan profesionalitas guru melalui program Guru Pembelajar merupakan upaya peningkatan kompetensi untuk semua guru. Sejalan dengan hal tersebut, pemetaan kompetensi guru telah dilakukan melalui uji kompetensi guru (UKG) untuk kompetensi pedagogik dan profesional pada akhir tahun 2015. Hasil UKG menunjukkan peta kekuatan dan kelemahan kompetensi guru dalam penguasaan pengetahuan. Peta kompetensi guru tersebut dikelompokkan menjadi 10 (sepuluh) kelompok kompetensi. Tindak lanjut pelaksanaan UKG diwujudkan dalam bentuk pelatihan guru paska UKG melalui program Guru Pembelajar. Tujuannya untuk meningkatkan kompetensi guru sebagai agen perubahan dan sumber belajar utama bagi peserta didik. Program Guru Pembelajar dilaksanakan melalui pola tatap muka, daring (online), dan campuran (blended) tatap muka dengan online. Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan (PPPPTK), Lembaga Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Kelautan Perikanan Teknologi Informasi dan Komunikasi (LP3TK KPTK), dan Lembaga Pengembangan dan Pemberdayaan Kepala Sekolah (LP2KS) merupakan Unit Pelaksana Teknis di lingkungan Direktorat Jenderal Guru dan Tenaga Kependidikan yang bertanggung jawab dalam mengembangkan perangkat dan melaksanakan peningkatan kompetensi guru sesuai bidangnya. Adapun perangkat pembelajaran yang dikembangkan tersebut adalah modul untuk program Guru Pembelajar tatap muka dan Guru Pembelajar daring untuk semua mata pelajaran dan kelompok kompetensi. Dengan modul ini diharapkan program Guru Pembelajar memberikan sumbangan yang sangat besar dalam peningkatan kualitas kompetensi guru. Mari kita sukseskan program Guru Pembelajar ini untuk mewujudkan Guru Mulia Karena Karya. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 iii
iv PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KATA PENGANTAR Kebijakan Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan dalam meningkatkan kompetensi guru secara berkelanjutan, diawali dengan pelaksanaan Uji Kompetensi Guru dan ditindaklanjuti dengan Program Guru Pembelajar jenjang SD, SMP, SLB, SMA, dan SMK. Untuk memenuhi kebutuhan bahan ajar kegiatan tersebut, Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Taman Kanak-Kanak dan Pendidikan Luar Biasa (PPPPTK TK dan PLB), telah mengembangkan Modul Guru Pembelajar Bahasa Sunda jenjang SD, SMP, SLB, SMA, dan SMK. Kurikulum Guru Pembelajar Bahasa Sunda ini dirancang berdasarkan Peraturan Menteri Pendidikan Nasional Nomor 16 Tahun 2007 tentang Standar Kualifikasi Akademik dan Kompetensi Guru, Peraturan Gubernur Jawa Barat Nomor 69 Tahun 2013 tentang Pembelajaran Muatan Lokal Bahasa dan Sastra Daerah pada Jenjang Satuan Pendidikan Dasar dan Menengah, serta Permendikbud No. 79 Tahun 2014 tentang Muatan Lokal Kurikulum 2013. Kedalaman materi dan pemetaan kompetensi dalam modul ini disusun menjadi sepuluh kelompok kompetensi. Setiap modul meliputi pengembangan materi kompetensi pedagogik dan profesional bagi guru Bahasa Sunda. Subtansi modul ini diharapkan dapat memberikan referensi, motivasi, dan inspirasi bagi peserta dalam mengeksplorasi dan mendalami kompetensi pedagogik dan profesional guru Bahasa Sunda. Kami berharap modul yang disusun ini dapat menjadi bahan rujukan utama dalam pelaksanaan Guru Pembelajar Bahasa Sunda. Untuk pengayaan materi, peserta disarankan untuk menggunakan referensi lain yang relevan. Kami mengucapkan terimakasih kepada semua pihak yang telah berperan aktif dalam penyusunan modul ini. Bandung, Februari 2016 Kepala, Drs. Sam Yhon, M.M. NIP. 195812061980031003 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 v
vi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
DAFTAR EUSI KATA SAMBUTAN ... iii KATA PENGANTAR... v DAFTAR EUSI ... vii DAPTAR TABEL ... xi DAPTAR GAMBAR ... xi DAPTAR DIAGRAM ... xi DAPTAR BAGAN ... xii BUBUKA ... 1 A. Kasang Tukang ... 1 B. Tujuan ... 2 C. Peta Kompeténsi ... 4 D. Ambahan Matéri ... 5 E. Cara Ngagunakeun Modul ... 6 KOMPETENSI PEDAGOGIK: ... 7 KAGIATAN DIAJAR 1 MIKAWANOH KARAKTERISTIK SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA ... 9 A. Tujuan ... 9 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 9 C. Pedaran Matéri ... 9 D. Kagiatan Diajar ... 18 E. Latihan ... 18 F. Tingkesan... 19 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 19 KAGIATAN DIAJAR 2 MEKARKEUN POTENSI SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA ... 21 A. Tujuan ... 21 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 21 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 vii
C. Pedaran Matéri ... 21 D. Kagiatan Diajar ... 28 E. Latihan ... 28 F. Tingkesan... 29 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 29 KAGIATAN DIAJAR 3 MIKAWANOH KAMAMPUH AWAL SISWA ... 31 DINA DIAJAR BASA SUNDA ... 31 A. Tujuan ... 31 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 31 C. Pedaran Matéri ... 31 D. Kagiatan Diajar ... 36 E. Latihan ... 37 F. Tingkesan... 37 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 38 KAGIATAN DIAJAR 4 NGUNGKULAN HESENA SISWA DIAJAR BASA SUNDA ... 39 A. Tujuan ... 39 B. Indikator Kahontalna Kompetensi ... 39 C. Pedaran Matéri ... 40 D. Kagiatan Diajar ... 46 E. Latihan ... 46 F. Tingkesan... 47 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 48 KAGIATAN DIAJAR 5 NGARONJATKEUN PRESTASI JEUNG KREATIVITAS SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA ... 49 A. Tujuan ... 49 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 49 C. Pedaran Matéri ... 49 D. Kagiatan Diajar ... 60 E. Latihan ... 61 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 viii
F. Tingkesan... 61 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 63 KOMPETENSI PROFESIONAL: ... 65 KAGIATAN DIAJAR 6 HAKÉKAT BASA SUNDA (CIRI INTERNAL JEUNG ÉKSTERNAL BASA SUNDA) ... 67 A. Tujuan ... 67 B. Indikator Kahontalna Kompetensi ... 67 C. Pedaran Matéri ... 67 D. Kagiatan Diajar ... 77 E. Latihan ... 78 F. Tingkesan... 78 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 79 KAGIATAN DIAJAR 7 CIRI HAS BASA SUNDA ... 81 A. Tujuan ... 81 B. Indikator Kahontalna Kompetensi ... 81 C. Pedaran Matéri ... 81 D. Kagiatan Diajar ... 87 E. Latihan ... 88 F. Tingkesan... 88 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 89 KAGIATAN DIAJAR 8 CIRI-CIRI BASA BUDAK ... 91 A. Tujuan ... 91 B. Indikator Kahontalna Kompetensi ... 91 C. Pedaran Matéri ... 91 D. Kagiatan Diajar ... 102 E. Latihan ... 103 F. Tingkesan... 103 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 105 KAGIATAN DIAJAR 9 ... 107 WANGUN JEUNG UNSUR INSTRINSIK MANTRA ... 107 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 ix
A. Tujuan ... 107 B. Indikator Hontalan Kompéténsi ... 107 C. Pedaran Materi ... 107 D. KAGIATAN DIAJAR... 113 E. LATIHAN ... 114 F. TINGKESAN ... 114 G. UJI BALIK JEUNG LAJUNING LAKU ... 115 KAGIATAN DIAJAR 10 WANGUN JEUNG RUMPAKA KAKAWIHAN ... 117 A. Tujuan ... 117 B. Indikator Kahontalna Kompetensi ... 117 C. Pedaran Matéri ... 117 D. Kagiatan Diajar ... 121 E. Latihan ... 122 F. Tingkesan... 122 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 123 KAGIATAN DIAJAR 11 WANGUN JEUNG EUSI RUMPAKA KAWIH ... 125 A. Tujuan ... 125 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 125 C. Pedaran Matéri ... 125 D. Kagiatan Diajar ... 134 E. Latihan ... 134 F. Tingkesan... 135 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 136 KONCI JAWABAN ... 137 EVALUASI ... 148 PANUTUP ... 160 DAPTAR PUSTAKA ... 161 GLOSARIUM ... 163 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 x
DAPTAR TABEL Tabél 1.1 Conto Makéna Basa Ragam Loma jeung Ragam Hormat ... 15 Tabél 8.1 Tahapan Diajar Basa ... 93 Tabél 8.2 Kamekaran Kabeungharan Kecap pikeun Budak ... 94 Tabél 8.3 Kamekaran Basa Budak ... 98 Tabel11.1 Sastra Lagu ... 129 DAPTAR GAMBAR Gambar 1.1 Salah sahiji adegan tatakrama, sungkem budak ka nu jadi kolot ... 10 Gambar 1.2 Sikep nyarita dibarung ku pameunteu anu marahmay ... 12 Gambar 1. 3 Baju anu sopan nurutkeun lumbrahna di lingkungan masarakat Sunda atawa baju adat urang Sunda ... 13 Gambar 1.4 Cara diuk anu sopan lamun keur namu ... 13 Gambar 1.5 Cara dahar nu sopan dina pasamoan ... 14 Gambar 2.1 Salah sahiji adegan kahirupan masarakat Sunda di pilemburan ... 22 Gambar 2.2 Adegan Nomoman Sunda ngabagėakeun ka tatamu nu umurna leuwih kolot ti manėhna ku budi basa nu somėah dibarung ku rengkuh nu hadė ... 23 Gambar 3.1 Adegan Nonoman Sunda (siswa-siswi SMA) keur Milu Kagiatan Pasanggiri Calung (Dokumen Dedeh Fadilah) ... 34 Gambar 4.1 Variabel nu Mangaruhan kana Hasil Diajar ... 41 Gambar 4.2 Suasana kelas nu jumlah murid loba teuing, teu nyaman ... 44 Gambar 4.3 Suasana kelas anu jamlah murid saeutik, kagéroh pikabétaheun jeung nyaman ... 44 Gambar 5. 1 Situasi Diajar nu Lalugina Pikaresepeun jeung Pikabétaheun ... 51 Gambar 5. 2 Adegan situasi prosés diajar ngajar partisifatif ... 55 Gambar 5. 3 Adegan situasi prosés diajar ngajar nu aktif ... 56 Gambar 5. 4 Adegan situasi prosés diajar ngajar nu kréatif ... 57 Gambar 5. 5 Adegan situasi diajar ngajar nu éfektif ... 59 DAPTAR DIAGRAM Diagram 3.1 Kasaimbangan ... 35 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 xi
Diagram 3.2 Hal Nu Mangaruhan Kana Pangawėruh Jeung Kaparigėlan Siswa ... 36 DAPTAR BAGAN Bagan 11. 1 Struktur Rumpaka Tembang ... 134 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 xii
BUBUKA A. Kasang Tukang Dumasar kana Kompéténsi Inti jeung Kompeténsi Dasar (KIKD) pangajaran Basa jeung Sastra Sunda anu nyoko kana Palanggeran Pamaréntah Provinsi Jawa Barat No. 5 taun 2003 anu patalina jeung mulasara Basa, Sastra katut Aksara Sunda, kudu diajarkeun di sakola dasar di wewengkon Jawa Barat. Ėta kawijakan tėh luyu jeung UU No 22 taun 1999 ngeunaan Pamaréntahan Daerah jeung UU No 20 taun 2003 ngeunaan Sistem Pendidikan Nasional, nyoko kana UUD 1945 anu aya patalina jeung masalah atikan katut kabudayaan. Jaba ti ėta, Palanggeran Pamaréntah Republik Indonesia No. 19 taun 2005 ngeunaan Standar Nasional Pendidikan, Bab III pasal 7 ayat 3 -8 anu nétélakeun yén ti mimiti SD/MI/SDLB, SMP/MTs./SMPLB, SMA/MA/SMALB jeung SMK/MAK dibere pangajaran muatan lokal (mulok) anu luyu jeung rėkomėndasi UNESCO taun 1999 ngeunaan "pemeliharaan bahasa-bahasa ibu di dunia". Patali jeung ėta kawijakan pamaréntah anu kaunggél di luhur, sawadina masarakat Jawa Barat milu aub ngarojong sangkan basa, sastra katut budaya Sunda tetep nanjeur, sawawa, satahapan jeung basa-basa liana anu hirup hurip di nusantara ieu. Salah sahiji cara rumujongna kana ėta kawijakan pamaréntah tėh nyaėta ngaliwatan atikan di sakola-sakola (ti mimiti SD nepi ka SMA). Sakumaha anu gėus disebutkeun di luhur, aya hal anu kudu dihontal ku paraguru di sakola, boh SD/MI, boh SMP/MTs, boh di SMA/MA, kitu deui di SMK/MAK tėh nyaėta kamampuh inti katut kamampuh dasar barudak enggoning ngagunakeun basa Sunda. Ieu pisan anu jadi mataholang pasualan pangajaran basa katut sastra Sunda di sakola tėh. Kawasna baé paraguru kudu parigél jeung rancagé ngolo nyombo ka barudak sangkan léah hatėna daraék nyarita ku basa Sunda. Lantaran, enas-enasna diajar basa tėh nyaėta mibanda kaparigelan nyarita ku basa anu diajarkeunana. Dina prosés diajar ngajar, tangtuna waé guru kudu parigel ngaluluguan jeung nyontokeun kumaha makėna basa anu bener tur merenah. Jaba ti kitu, nu méh kapopohokeun téh PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 1
nyaéta ngatik ngadidik ka parasiswa ngeunaan tatakrama, boh tatakrama nyarita boh tatakrama anu patali jeung rengkuh (sopan santun tur handap asor). Aya sababaraha komponén anu teu bisa dipisah-pisah, kayaning: bahan ajar, tujuan pangajaran, kurikulum, guru jeung siswa, mėtode pangajaran, média jeung sumber diajar, katut évaluasi pangajaran. Tina sajumlah komponén nu ditataan bieu, komponén bahan ajar anu bakal jadi bahan pedaran tėh. Bahan ajar dina pangajaran basa jeung sastra Sunda gurat badagna ngawėngku bahan ajar basa Sunda jeung bahan ajar sastra Sunda. Boh bahan ajar basa boh bahan ajar sastra, wengkuanana lega pisan, ku kituna kudu dipilih jeung dipilah diluyukeun jeung pamaredih kurikulum. Ieu modul diwangun ku sababaraha matéri, kayaning: kumaha cara mikawanoh karakteristik (tatakrama) siswa enggoning diajar basa Sunda; kumaha cara ngamalirkeun poténsi siswa enggoning diajar basa Sunda; kumaha cara mikawanoh kamampuh awal siswa dina diajar basa Sunda, kumaha cara ngungkulan héséna siswa diajar basa Sunda; kumaha cara ngaronjatkeun préstasi jeung kréativitas siswa dina diajar basa Sunda; kumaha hakékat basa Sunda tėh, naon waé anu jadi ciri has basa Sunda, naon waé anu jadi ciri basa budak, kumaha wangun jeung rumpaka kakawihan tėh, jeung kaparigelan ngagunakeun basa. B. Tujuan Sacara umum kagiatan diajar dina ieu modul téh saéstuna pikeun mekelan paraguru dina mekarkeun kurikulum anu raket patalina jeung pangajaran basa katut sastra Sunda, anu nyoko kana milih bahan ajar nu patali jeung pangalaman diajar katut tujuan pangajaran; jeung makihikeun bahan ajar kalawan bener luyu jeung kamekaran katut karakteristik siswa. Sacara husus, dipiharep paraguru mibanda kamampuh pikeun: 1. Mekarkeun bahan ajar basa jeung sastra Sunda kalawan rancagé (kréatif), anu nyoko kana (a) milih bahan ajar luyu jeung tahap kamekaran siswa; (b) makihikeun jeung ngolah bahan ajar luyu jeung tahap kamekaran siswa. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 2
2. Ngawasa bahan, adegan, konsép, jeung pola pikir paélmuan anu ngadeudeul pangajaran basa jeung sastra Sunda, anu nyoko kana (a) ngawasa kaédah basa minangka titincakan makėna basa Sunda kalawan bener tur merenah; (b) nyangkem tiori jeung gėnre sastra Sunda; sarta (c) ngapresiasi karya sastra Sunda kalawan réséptif jeung produktif. Dua tujuan anu ditembrakkeun di luhur mudahan-mudah bisa kahontal kalawan nyugemakéun ngaliwatan paripolah kagiatan diajar ku cara ngagunakeun média modul ieu. Prosés diajar nu dijalankeun ku parapamilon Diklat bakal méré warna kana hasil nu dipiharep. Lamun sikep katut paripolah diajarna parapamilon Diklat hadé tur daria, gedé kamungkinan naon anu dipiharep bakal kacumponan kalawan hasil nu nyugemakéun; tapi sabalikna, lamun parapamilon sikep katut paripolah diajarna kurang daria jeung kurang soson-soson, pamohalan tujuan nu ditatangtukeun dina ieu modul téh bisa kahontal. Ku kituna, sakali deui pikeun parapamilon usahakeun dina nyanghareupan ieu tugas diajar ngaliwatan modul téh kudu dilaksanakeun kalawan daria tur soson-soson. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 3
C. Peta Kompeténsi 5. Ngaronjatkeun Préstasi jeung Kréativitas Siswa dina Diajar Basa Sunda 3 .Mikawanoh kamampuh awal siswa dina diajar basa Sunda 4. Ngungkulan héséna siswa diajar basa Sunda 1. Mikawanoh karakteristik siswaia dina diajar basaa Sunda 2. Mekarkeun poténsi siswadina diajar basa Sunda Pendagogik Ieu modul téh ditujulkeun pikeun mekelan paraguru dina mikawanoh karakter, poténsi, ngungkulan héséna diajar, ngaronjatkeun préstasi jeung kréativitas, hakékat basa, ciri basa budak, kakawihan jeung kaparigélan ngagunakeun basa Professional 6. Hakékat Basa Sunda (Crii internal ciri éksternal Basa Sunda) 7.ciri Khas Basa Sunda 8. Ciri-ciri basa budak 9. wangun jeung unsur instrik mantra 10. Wangun kakawihan jeung rumpaka kakawihan 11. wangun jeung eusi rumpaka kawih Gambar 1 Pėta Kompéténsi Kagiatan Diajar Diklat PKB Guru Basa Sunda Grade PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 4
D. Ambahan Matéri Bahan anu dipidangkeun dina ieu Kagiatan Diajar Tahap1 nyoko kana wéngkuan bahan ajar basa jeung sastra Sunda, kaédah basa (ciri-ciri khas basa Sunda, ciri basa budak jeung kaparigelan ngagunakeun basa), sarta tiori jeung génre sastra (wangun jeung rumpaka kakawihan) katut aprésiasina. Luyu jeung ambahan matéri, pidanganana diwangun ku 10 kagiatan diajar saperti ieu di handap. Kagiatan Diajar 1 : Mikawanoh karakteristik siswa dina diajar basa Sunda; Kagiatan Diajar 2 : Mekarkeun poténsi siswa dina diajar basa Sunda; Kagiatan Diajar 3 : Mikawanoh kamapuh awal dina diajar basa Sunda; Kagiatan Diajar 4 : Ngungkulan kasulitan siswa diajar basa Sunda; Kagiatan Diajar 5 : Ngaronjatkeun préstasi jeung kréativitas siswa dina diajar basa Sunda; Kagiatan Diajar 6 : Hakékat basa Sunda (Ciri internal jeung éksternal); Kagiatan Diajar 7 : Ciri khas basa Sunda; Kagiatan Diajar 8 : Ciri khas basa budak; Kagiatan Diajar 9 : Wangun jeung unsur instrik mantra; Kagiatan Diajar 10: Wangun jeung rumpaka kakawihan; Kagiatan Diajar 11: Wangun jeung eusi rumpaka kawih. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 5
E. Cara Ngagunakeun Modul Kamampuh atawa kompeténsi Sadérék dina ngawasa bahan Kagiatan Diajar baris dipeunteun ku hasil tés jeung laporan pancén pribadi, anu ngawėngku (1) bahan ajar basa jeung sastra Sunda, (2) kaédah basa (ciri-ciri has basa Sunda, ciri has basa budak), (3) tiori jeung génre sastra (wangun jeung rumpaka kakawihan), jeung (4) kaparigelan ngagunakeun basa Sunda. Dina ngulik éta bahan Kagiatan Diajar téh, Sadérék kudu maca jeung ngajawab latihan dina Kagiatan Diajar kalawan ngaruntuy. Ari sababna, bahan dina Kagiatan Diajar I jadi dasar pikeun bahan dina Kagiatan Diajar II, bahan kagiatan diajar II bakal jadi bahan pikeun kagiatan diajar III, jst. Lamun manggihan bangbaluh dina nyangkem bahan jeung ngajawab latihan atawa soal, Sadérék bisa nyawalakeun (ngadiskusikeun) jeung kancamitra séjénna atawa nanyakeun ka instruktur. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 6
KOMPETENSI PEDAGOGIK: NGARONJATKEUN DIAJAR BASA SUNDA PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 7
8 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 1 MIKAWANOH KARAKTERISTIK SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA A. Tujuan Saréngséna diajar matéri kahiji ngeunaan Mikawanoh Karakteristik Siswa dina diajar Basa Sunda, dipiharep Sadérék bisa: 1. Nyangkem kamampuh siswa dina ngagunakeun basa Sunda anu aya patula patalina jeung karakter fisik (sopan santun jeung rengkuh); 2. Nyangkem kamampuh siswa dina ngagunakeun basa Sunda anu aya patula- patalina jeung karakter inteléktual (undak usuk basa); 3. Nyangkem kamampuh siswa dina ngagunakeun basa Sunda anu aya patula- patalina jeung kasang tukang sosial budaya. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Saréngséna Sadérék diajar ngaliwatan ieu modul dina matéri anu kahiji ngeunaan Mikawanoh Karakteristik Siswa dina Diajar Basa Sunda, dipiharep Sadérék bisa: 1. Nataan kamampuh siswa dina ngagunakeun basa Sunda anu aya patalina jeung karakter fisik (sopan santun jeung rengkuh); 2. Nataan kamampuh siswa dina ngagunakeun basa Sunda anu aya patalina jeung karakter inteléktual (undak usuk basa); jeung 3. Nataan kamampuh siswa dina ngagunakeun basa Sunda anu aya patalina jeung kasang tukang sosial budaya. C. Pedaran Matéri Nu dimaksud mikawanoh karakteristik siswa di dieu nyaėta paripolah dina ngagunakeun basa atawa nu ilahar disebut tatakrama ngagunakeun basa. Istilah tatakrama diwangun ku dua kecap, nyaėta kecap tata (basa Kawi) jeung kecap krama (Sansėkėrta). Ari hartina tata nyaėta aturan, adat, kaidah, norma; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 9 KD 1
KD 1 sedengkėun hartina krama nyaėta sopan, santun. Ari sopan santun dina hirup kumbuh sapopoé disebutna étikét. Kecap étikét asalna tina basa Perancis etiquette anu ngandung harti tata cara hirup kumbuh jeung sasama anu hadė. (Sudaryat, 2014, kaca 228). Tatakrama anu patali jeung basa nyaėta ku cara ngagunakeun basa lemes atawa basa sopan. Ari tatakrama anu patali jeung fisik mah nyaėta ku rengkuh. Lumbrahna tatakrama dina hirup kumbuh sapopoé antara makėna basa lemes jeung rengkuh tėh ngahiji, teu dipisah-pisah. Paripolah anu dibarengan ku tatakrama anu hadė tinangtu bakal loba anu resep, simpati, hormat jeung santun. Gambar 1. 1 Salah sahiji adegan tatakrama, sungkem budak ka nu jadi kolot Sumber: Tatakrama dina hirup kumbuh sapopoé miboga kalungguhan atawa fungsi, kayaning: 1. Fungsi personal, nyaėta pikeun nuduhkeun ajėn-inajėn pribadi; 2. Fungsi sosial, nyaėta pikeun nuduhkeun kaluwésan dina hirup kumbuh; 3. Fungsi kultural, nyaėta pikeun nuduhkeun kaluhungan budi; 4. Fungsi ėdukasional, nyaėta pikeun ngabėdakeun nyakola jeung teu nyakola; 5. Fungsi integratif, nyaėta pikeun nuduhkeun kalungguhan kumaha patula- patalina dina sistem kamasarakatan; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 10
6. Fungsi instrumental, nyaéta pikeun nuduhkeun ngahontalna hiji tujuan, jeneng henteu jeneng. Dina hirup kumbuh masarakat, tatakrama tėh meredih paripolah ti unggal anggota masarakat anu magėuhan kana kaédah atawa norma-norma moral baku, boh kaidah anu patali jeung ungkara basa boh kaédah nu patali jeung paripolah fisik (rengkuh). Ėta norma moral anu dipiara ku masarakat tėh dipupusti pikeun kahadėan anggota jeung kelompokna sorangan. Lamun nepi ka kajadian ti antara anggota masarakat ngarumpak atawa henteu makė tatakrama, balukarna bisa ngarugikeun dirina sorangan, malah bisa waé mawa eunyeuh ka kelompokna. Contona: di hiji kulawarga gėus biasa dina komunikasi sapopoéna tėh ngagunakeun basa lemes pon kitu deui rengkuhna, hartina tatakramana alus. Kajadian ti salahsaurang anggota kulawargana ngarumpak tatakrama, sebut wéh basana kasar, teugėug, jsb. Ėta anggota kulawarga anu ngarumpak norma tėh gėus tangtu bakal rugi, rugi sacara moral, sakurang-kurangna meunang pangwawadi anu pait, béh dituna bakal dijauhan atawa dipikangéwa ku anggota kulawarga séjénna atawa di lingkungan masarakat nu leuwih lega Jadi tatakrama anu biasa ku urang sok dihartikeun sopan santun tėh enas-enasna mah méré pangajén ka batur ku basa jeung paripolah anu hadė. Ari tatakrama mangrupa bubutuh sakumna manusa anu rumasa sok ngalakukan komunikasi jeung papada hirupna, antara awéwé jeung lalaki, budak jeung kolot, awéwé jeung awéwé, lalaki jeung lalaki, budak jeung budak, kolot jeung kolot. Dina unggal gebagan kahirupan tetep kudu makė tatakrama. Ngajénan batur hartina ngajénan diri sorangan, ngahina batur hartina ngahina diri sorangan. Sudaryat (2014, kaca 230) nétélakeun ari tatakrama Sunda tėh dipasing-pasing jadi: (1) tatakrama basa; (2) tatakrama paripolah; (3) tatakrama gaul; jeung (4) tatakrama hirup kumbuh di masarakat. Nu kahiji tatakrama basa patali jeung ragam basa anu dipakė, saha nu nyarita, saha nu diajak nyarita, ngeunaan naon nu dicaritakeun, di mana jeung iraha nyaritana, naon tujuanana jeung kumaha PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 11 KD 1
KD 1 kayaanana. Cara ngagunakeun basa dina basa Sunda gėus diatur dina Undak Usuk Basa Sunda. Aya sababaraha pamanggih ngeunaan Undak Usuk Basa Sunda tėh, tapi nu paling popular mah sakurang-kurang aya dua, nyaėta basa lemes jeung basa kasar. Tina hasil kongrės Basa Sunda di Garut taun 2001, aya kasapagodosan yén ragam basa Sunda tėh dibagi dua nyaėta ragam basa hormat jeung ragam basa loma. Ragam basa hormat dibagi deui aya ragam basa hormat keur ka batur jeung aya ragam basa hormat keur ka diri sorangan. Sudaryat (2014, kaca 230) ngabėdakeun tatakrama basa Sunda tėh jadi tilu rupa nyaėta (1) basa lemes, ngawėngku lemes keur ka batur jeung lemes keur ka sorangan; (2) basa kasar; jeung (3) basa wajar (sedeng, netral). Nu kadua, tatakrama anu patila jeung rengkuh (body languagė). Aya sababaraha faktor anu bisa mangaruhan kana paripolah gaul sapopoé, nyaėta (1) sikep nyarita anu basajan; (2) beungeut anu marhmay; (3) tata cara gaul; (4) tata cara ngagunakeun pakėan; (5) pangawėruh anu jembar (Yudibrata dkk, 1986 kaca 140). Tatakrama anu patali jeung dangdanan: (a) cara milih jeung makė baju; (b) karesikan awak; (c) cara diuk; (d) cara leumpang; (e) cara dahar; (f) cara unggėuk atawa gigidéug; jeung (g) cara séjénna anu bisa numuwuhkeun batur bisa kataji, resep,jeung ajrih. Gambar 1. 2 Sikep nyarita dibarung ku pameunteu anu marahmay (Dokumen. Dedeh Fadilah) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 12
Gambar 1. 3 Baju anu sopan nurutkeun lumbrahna di lingkungan masarakat Sunda atawa baju adat urang Sunda (di Buffet Pasar Pasundan Aston Bogor Hotel and Resort) Gambar 1. 4 Cara diuk anu sopan lamun keur namu (Dokumen Dedeh Fadilah) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 13 KD 1
KD 1 14 Gambar 1. 5 Cara dahar nu sopan dina pasamoan (Dokumen Dedeh Fadilah) Katilu, gaul dina hirup kumbuh sapopoé, nuduhkeun yén manusa tėh mangrupa mahluk sosial, teu bisa hirup nyorangan, butuh batur cacarita, butuh batur ngobrol gėusan nembrakkeun eusining hatė jeung pikiran. Dina emprona urang gaul di masarakat, urang kudu nyaho kana (1) keur di mana urang tėh; (2) kumaha kaayaan sabudeureun urang; jeung (3) saha nu rėk disanghareupan tėh. Dumasar kana hal ėta, tatakrama gaul di masarakat tėh kudu (a) merhatikeun ka batur; (b) ngawanohkeun diri; (c) ngucapkeun salam; (d) nyarita nu sopan/hormat; (e) imut; (f) ngalayad nu teu damang; (g) ngalayad nu dikantunkeun maot; jst. Kaopat, kudu bisa hirup kumbuh babarengan di tengah pagaliwotana masarakat anu lain waé urang Sunda, tapi aya sėkė sėlėr lianna, kayaning: séké sélér Jawa, séké sélér Batak, séké sélér Batawi, séké sélér Makasar, jrrd. Tatakrama urang Sunda (lokal) can tangtu sarua jeung tatakrama nasional, ku lantaran kitu, perlu diajarkeun jeung dilatihkeun tata cara gaul anu hadė ka parasiswa ti awal mula. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
Géura ieu titėnan dina tabél di handap, conto larapna kecap dumasar kana ragam basana masing-masing: Tabél 1. 1 Conto Makéna Basa Ragam Loma jeung Ragam Hormat Ragam Kecap Hormat Ragam Kecap Hormat Kecap Ragam Loma keur ka Sorangan keur ka Batur abus, asup Lebet Lebet acan, tacan teu acan teu acan ajang, keur Kanggo Kanggo Ajar Ajar wulang, wuruk atoh, bungah Bingah Bingah babatang Mayit Layon badega Rencang Rencang Bagéa Bagéa Haturan balik, mulang Wangsul Mulih Kecap Ragam Loma Ragam Kecap Hormat keur ka Sorangan Ragam Kecap Hormat keur ka Batur Batuk Batuk Gohgoy beuheung beuheung Tenggėk beunang Beunang Kenging beuteung padaharan Patuangan cekel, nyekel Nyekel Nyepeng Ceuli Ceuli Cepil Ciduh Ciduh Ludah cukup, mahi Cekap Cekap cunduk, datang Dongkap sumping, rawuh Daek daek, purun Kersa Dahar Neda Tuang dengé, ngadengé nguping, mireng Ngadangu Diuk Diuk calik, linggih PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 15 KD 1
KD 1 16 Kecap Ragam Loma Duit duméh, lantaran Diri Éléh émboh, tambah embung emet, saemét Ganti gancang Gawé Gėlung Goréng guguling gura-giru Heuay hudang Hutang Imah Injeum Inum Irung kapalang, kagok Kawin Kede Kelek kedeng, ngėdeng Kiih kongkorong Kudu Kungsi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 Ragam Kecap Hormat keur ka Sorangan Artos Jalaran Diri Éléh Tambih alim, narah (awéwé) Saeutik Ganti Énggal Gawé Gėlung Goréng Guguling gura-giru Heuay Hudang Hutang rorompok Tambut Inum Irung kapambeng Nikah Kenca Kelek Ngėdeng kahampangan kangkalung Kedah Kantos Ragam Kecap Hormat keur ka Batur Artos ku margi Salira Kawon Tambih teu kersa Saeutik Géntos Énggal Damel Sanggul Awon Pepedék énggal-énggal Angob Gugah Sambétan Bumi Tambut Leueut Pangambung Kapambeng jatukrami, réndéngan Kiwa Ingkab Ébog Kahampangan Kangkalung Kedah Kantos
Labuh Labuh Géubis lahun, ngalahun Ngalahun Mangkon Laju Laju Lajeng lanceuk pun lanceuk tuang raka Lapar Lapar palay tuang leumpang leumpang Angkat Leuwih Langkung Langkung Mahal Awis Awis Malem Wéngi Wéngi maksud Maksad Maksad Maot Maot pupus, tilar dunya Murah Mirah Mirah Poho Hilap Lali Poé Dinten Dinten Puasa Puasa Saum purun Purun Kersa Rarabi Rarabi Garwaan rampés Manga mangga, jst (Sumber: Bagbagan Makéna Basa, Karna Yudibrata spk., 1989) Dumasar kana conto ragam basa nu aya dina tabél di luhur, saéstuna teu aya kecap anu hésé. Pibasaeuana téh lain hésé meureun, can biasa. Ku lantaran kitu anu penting mah nyaéta ngabiasakeun ngagunakeun ragam basa anu bener jeung merenah dina kahirupan sapopoé. Da basa mah bisa lantaran biasa. Urang salaku guru nu kudu pangheula méré conto ku paripolah basa nu bener tur merenah. Mun murid nyieun kasalahan dina ngalarapkeun ragam basana, ulah diéngkékeun deui, gancang benerkeun ku ragam basa nu merenah. Disagedéngeun éta, patali jeung masalah karakteristikna, parasiswa kudu diaping, dibebenah, jeung dibebener paripolahna. Kumaha tata-titina lamun nyarita ka saluhureun, ka sasama jeung ka sahandapeun nu merenah. Ti mimiti hal nu leutik, upamana waé: cara diuk nu sopan, cara dahar anu sopan, mun heuay kudu kumaha, mun batuk kudu kumaha pétana nu sopan, jsb. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 17 KD 1
KD 1 Paripolah katut lampah nu ngébréhkeun karakteristik sapopoé éstu kudu bener- bener diaping, ditalingakeun, boh ku guru (di sakola) boh ku kolotna (di imah) kitu deui ku sing saha baé nu ngarti jeung nyaho (di masarakat) kana tatakrama Sunda nu bener. Ngawangun karakter mah lain ngan wungkul tanggung jawab sakola (guru), tapi mangrupa kawajiban jeung tanggung jawab balaréa (masarakat). D. Kagiatan Diajar Pedaran matéri di luhur téh tangtu waé masih kénéh loba kakuranganana. Titénan deui ku Sadérék sing gemet. Ngarah sumangėt diajarna, pék Sadérék nyieun kelompok diajar. Nu leuwih alus mah sakelompok téh ulah leuwih ti lima urang. Lantaran ari loba teuing mah sok goréng balukarna, jadi ngadon heureuy.Ti nu sakelompok diajar téh kudu aya anu dikolotkeun, pilih atawa tangtukeun ku Sadérék saha anu pantes dijeun kokolot kelompok. Sakali deui, baca sing gemet matéri di luhur téh. Catet, naon waé anu dianggap henteu loyog atawa can pati kaharti nurutkeun Sadérék, pék sawalakeun jeung kanca-kanca sakelompok. Nu kabeneran aya buku-buku basa Sunda tur aya patalina jeung pedaran matéri di luhur, bisa digunakeun ku Sadérék pikeun nyarungsum sarta ngeuyeuban pangawéruh Sadérék. E. Latihan Pigawė ieu soal-soal di handap kalawan daria! 1. Tétélakeun nurutkeun pamadegan Saderėk naha pola tatakrama kiwari kudu sarua jeung pola tatakrama alam péodal? 2. Keur ngabantu ka Sadérék, matéri nu di pedar di luhur téh ropėa kana wangun diagram! 3. Nurutkeun panitėn Sadérék, naon anu jadi cukang lantaran pangna barudak kiwari kurang tata-titina, boh ka saluhureun komo ka sasama mah? 4. Nurutkeun pamadegan Sadérék, undak usuk basa téh perlu atawa henteu, naon alesanana! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 18
5. Tatakrama fisik, rengkuh tėa, naha perlu dipageuhan atawa henteu nurutkeun pamanggih Sadérék? Tembrakkeun alesanana! F. Tingkesan Nu dimaksud karakteristik téh taya lian nyaėta tatakrama, sopan santun. Tatakrama anu patali jeung basa nyaėta ku cara ngagunakeun basa lemes atawa basa sopan. Ari tatakrama anu patali jeung fisik mah nyaėta ku rengkuh. Fungsi tatakrama téh nyaėta: (1) fungsi personal; (2) fungsi sosial, nyaėta pikeun nuduhkeun kaluwésan dina hirup kumbuh; (3) fungsi kultural; (4) edukasional; (5) fungsi integratif; jeung (6) fungsi instrumental Aya sababaraha faktor anu bisa mangaruhan kana paripolah gaul sapopoé, nyaėta (1) sikep nyarita anu basajan; (2) beunguut anu marahmay; (3) tata cara gaul; (4) tata cara ngagunakeun pakėan; (5) pangawėruh anu jembar Tatakrama anu patali jeung dangdanan: (a) cara milih jeung makė baju; (b) karesikan awak; (c) cara diuk; (d) cara leumpang; (e) cara dahar; (f) cara unggėuk atawa gigidéug; jeung (g) cara séjénna anu bisa numuwuhkeun batur bisa kataji, resep,jeung ajrih. Dina emprona urang gaul di masarakat, urang kudu nyaho kana (1) keur di mana urang tėh, (2) kumaha kaayaan sabudeureun urang, jeung (3) saha nu rėk disanghareupan ku urang tėh. Dumasar kana hal ėta, tatakrama gaul di masarakat tėh kudu (a) merhatikeun ka batur, (b) ngawanohkeun diri, (c) ngucapkeun salam, (d) nyarita nu sopan/hormat, (e) imut, (f) ngalayad nu teu damang, (g) ngalayad nu dikantunkeun maot. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 fungsi 19 KD 1
KD 1 Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar II. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar I, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 20
KAGIATAN DIAJAR 2 MEKARKEUN POTENSI SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA A. Tujuan Sarėngsėna Sadėrėk nengetan matėri dina Kagiatan Diajar II anu medar ngeunaan kumaha Mekarkeun Poténsi Siswa dina Diajar Basa Sunda, dipiharep bisa: 1. Manggihan sakurang-kurangna tilu poténsi nu nyampak dina diri siswa patali jeung pangajaran basa Sunda; 2. Ngamotivasi parasiswa sangkan daėk jeung soson-soson dina diajar basa Sunda; jeung 3. Numuwuhkeun komunitas panyatur basa Sunda di lingkungan sakolana séwang-séwangan. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Saréngséna Sadérék nengetan matéri anu kadua ngeunaan kumaha carana "Mekarkeun Poténsi Siswa dina Diajar Basa Sunda", dipiharep Sadérék bisa: 1. Manggihan potėnsi siswa dina diajar basa Sunda; jeung 2. Ngaidéntifikasi potėnsi siswa dina diajar basa Sunda. C. Pedaran Matéri Nu disebut masarakat tėh nyaėta kumpulan sajumlah jalma anu kabeungkeut ku hiji tatanan kabudayaan anu sarua (Moeliono dkk, 188:564). Ari nu disebut masarakat Sunda nyaėta gundukan urang-urang Sunda nu digedėkeun di lingkungan sosial budaya Sunda dina hirup kumbuhna sapopoė ngagunakeun jeung magėuhan norma-norma katut ajėn-inajėn budya Sunda. Dina seuhseuhan kahirupan urang Sunda kawengku ku adeg-adeg sosialna. Dina sistim organisasi sosial masarakat Sunda, dipasing-pasing nurutkeun umur, wanda jinis (jenis kelamin) jeung pancakaki. Dina seuhseuhanana kahirupan masarakat tėh gėus tangtu bakal ngalaman parubahan, rėk gancang atawa kendor, lega PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 21 KD 2
KD 2 atawa heureut. Ayana robahan adeg-adeg sosial tėh gėus lumbrah kajadian di masarakat mana waė, da gėus kitu sunatullohna. Robahna pola adeg-adeg sosial tėh ngawéngku sagala aspėk kahirupan boh anu patali jeung lembaga-lembaga kamasarakatan boh anu patali jeung sistim sosial lianna, kitu deui ngeunaan paripolah antar kelompok masarakat. Gambar 2. 1 Salah sahiji adegan kahirupan masarakat Sunda di pilemburan keur ngayakeun gempungan nyawalakeun pangwangunan masjid swadaya murni (Dokumen Dedeh Fadilah) Ari robahna masarakat ku lantaran ayana pola hubungan anu silih pangaruhan dina lumangsungna kahirupan sapopoė, kaasup pangaruh agama. Nya kitu deui parobahan tėh kaalaman jeung kajadian di tatar Sunda kiwari. Zaman karajaan, zaman jajahan Walanda, jaman revolusi fisik, zaman Orde Baru, zaman kiwari, basa, sastra jeung budaya Sunda gėus bisa dipastikreun kana robahna, teu bisa anggėr. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 22
Sistim pengornanisasian urang Sunda (Sudaryat, 2014, kaca 16 -19) nyebutkeun aya tilu rupa, nyaėta (1) dumasar kana kelompok umur; (2) sistim pancakaki; jeung (3) ajėn inajėn kapamingpinan. 1. Sistim pengorganisasin dumasar kana umur Dina kahirupan masarakat urang Sunda, masarakat tėh dipasing-asing jadi gėnep kelompok nurutkeun umurna, nyaėta: (a) nu disebut orok, umur 0 - 12 bulan; (b) budak, umur 1 - 15 taun; (c) bujang atawa jajaka (pikeun lalaki), lanjang, mojang atawa parawan (awėwė), umur 16 - 25 taun; (d) sawawa (dėwasa), 25 - 40 taun; (e) tengah tuwuh (madya), umur 41 - 50 taun; jeung (f) kolot (tua) nu umurna 51 taun ka luhur. Husus keur sebutan sawawa, nu umur 17 taun gė bisa disebut sawawa, asal gėus nikah (Sudaryat, 2014, kaca 16) Gambar 2. 2 Adegan Nomoman Sunda ngabagėakeun ka tatamu nu umurna leuwih kolot ti manėhna ku budi basa nu somėah dibarung ku rengkuh nu hadė (Dokumen Dedeh Fadilah) Dina emprona gaul sapopoė, aya sebutan sahandapeun, sasama, jeung saluhureun; aya deui nu disebut pakokolot supa, hartina umurna teu pati gėsėh - bėdana sataun atawa bubulanan. Unggal kelompok umur miboga wanda gaulna sėwang-sėwangan. Dina kelompok umur barudak aya nu disebut kaulinan urang lembur, upamana waė: kakawihan, ucing-ucingan, jeung kaparigelan sėjėnna (nyieun kukudaan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 23 KD 2
KD 2 tina palapah daun cau, nyieun wawayangan tina gagang daun sampeu). Dina sistim kamasarakatan urang Sunda, umur tėh nangtukeun strata sosialna, beuki kolot umurna, stratana beuki luhur. Ėta tėh katingali tina ungkara kalimah "sepuh ti payun, barudak ti tukang". Pėta kitu tėh pikeun masrakat urang Sunda henteu ngandung harti diskriminatif, tapi leuwih ngutamakėun norma ėtika atawa kasopanan ka nu leuwih kolot. Mun kajadian aya budak ngora tapi milaku kolot, disebut kokolot begog; sabalikna jalma nu gėus kolot tapi masih kėnėh bubudakeun disebut aki-aki tujuh mulud mun awėwė disebut nini-nini beberenjėn. 2. Sistim pengorganisasian dumasar kana pancakaki Kahirupan masarakat Sunda nganut sistim pancakaki bilateral hartina katurunan ti pihak bapa atawa pihak indung henteu dibėda-bėdakeun. Bėda jeung sėlėr bangsa lian, sėlėr Batak - sistim fatrilinėal, katurunan ti pihak bapa; sėlėr Padang - sistim matrilinėal, katurunan ti pihak indung. Pancakaki tėh mangrupa unit-unit sosial anu miboga hubungan pernikahan, hubungan darah. Masalah pancakaki dina kahirupan masarakat Sunda kawilang penting, lantaran upama kajadian aya dua jalma panggih di panyabaan, nu pangheulana diseleser tėh sual turunan bisi aya patula-patalina: ti mana, saha rama, kapi kumaha ka anu, jst. Tina hasil pancakaki, lamun nétélakeun aya hubungan darah - duanana bagja, meunang kabungah dipanggihkeun jeung baraya di panyabaan. Ari diwewengkong Baduy (Kanekes) aya sesebutan Puun, hartina nyaėta nu dikolotkeun tur ngawasa adat jeung agama, istri puun disebutna Puun Bikang. Enggoning ngajalankan kakawasaanana, puun tėh dibantu ku Seurat (Kokolot Girang, Jaro Tangtu, Tangkesan). Baduy tėh dibagi jadi dua wilayah/daerah (Tangtu) nyaėta Baduy Jero jeung Baduy Panamping. Adat istiadat urang Baduy teu kapangaruhan ku adat-istiadat luar. Hal ieu katémbong pisan dina basa nu digunakeunana. Di Baduy teu dipiwanoh ayana konsėp undak usuk basa, saperti dina basa Sunda urang. Konsėp undak usuk basa tėh mangrupa pangaruh tina basa Jawa. Najan urang Baduy teu ngagunakeun konsép undak usuk basa, teu ngandung harti urang Baduy teu butuh ku silihhormat, tetep dina emprona mah maranehna ogé silihhormat ku basa jeung paripolah nu geus biasa dipake jeung dilampahkeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 24
Alo Ua Karuhun Gantungsiwur Udeg-udeg Jangawareng Bao Buyut Nini/Aki Indung/Bapa Emang/Bibi Kapilanceuk Anak Kapiadi Suan Incu Buyut Bao Jangawareng Udeg-Udeg Gantung Siwur Katuncar Mawur Gambar 2. 1 Sistem Pancakaki PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 25 KD 2
KD 2 Nilik kana bagan sirsilah di luhur, aya sesebutan katurunan deukeut, katurunan jauh, dulur deukeut, dulur jauh, aya deui sesebutan bau-bau sinduk, hartina aya kėnėh patula-patalina turunan tapi gėus jauh pisan. 3. Sistim ajėn-inajėn kapamingpinan. Sakumaha anu kaunggėl dina Sanghyang Siksa Kandang Karesian (SSKK) layeut tur ngalagėnana pamaréntahan tėh ku ayana Tri Tangtu di Buana atawa Tri Tangtu di Bumi, maksudna tilu katangtuan hirup di alam dunya: Sang Prabu, Sang Rama, jeung Sang Resi. Sang Prabu minangka lambang Wisnu, Sang Rama minangka lambang Brahma, jeung Sang Resi minangka lambang Iswara. (Atja jeung Danasismita, dina Sudaryat, 2014 kaca 19). Ari anu dimaksud Sang Prabu nyaėta pamingpin roda pamaréntahan (eksekutif), pamingpin formal, birokrat, pamaréntah (presidén, raja) nu miboga kawijakan. Nu jadi Prabu kudu miboga falasifah "ngagurat batu" miboga watek panceg, hartina taat jeung patuh kana hukum enggoning ngajalankeun pamaréntahanana, teu ngarėkayasa, éstu ngadek sacékna nilas saplasna. Kudu patuh jeung taat kana hukum agama, hukum nurani, hukum adat pon kitu deui hukum posisif. Lamun pamingpin taat azas, mangka komunitas nu dipingpinna bakal lumansung dina koridor anu bener. Ari Sang Rama nyaėta golongan masarakat anu dikolotkeun pikeun ngawakilan di lembaga legislatif. Sang Rama kudu miboga filosofis "ngagurat lemah" maksudna kudu bisa nangtukeun naon anu bisa jadikeun titincakan. Fungsi Sang Rama nyaėta ngawujudkeun kulawarga anu silih asih, silih asuh jeung silih asah atawa kulawarga anu sakinah, mawadah jeung warohmah. Ari Sang Resi nyaėta golongan masarakat nu boga pancén pikeun ngokolakeun hukum agama jeung hukum darigama, hukum nagara (yudikatif). Sang Resi tėh minangka simbul jalma anu jembar ku ėlmu panemuna, pinter tur singėr, ulama, guru anu mampuh ngatik ngadidik gėusan kamajuan bangsana. Sang Resi kudu miboga falasifah "ngagurat cai" tegesna tiis tengtrem dina prosés peradilan nu ngandung harti jembar nyaėta mampuh ngarojong ngadorong sangkan rahayat bisa maju sawawa jeung bangsa sėjėn, miboga ajėn-inajėn tur mandiri. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 26
Tina pedaran di luhur tėh dipiharep parasiswa mikawanoh kana sistim kamasarakatan, sisitim ajén-inajén, sisitim budaya, malah nepi ka sistim organisasi kapamaréntahan sagala rupa. Maksudna, lamun ėta kabéh bisa kacangkem ku parasiswa, atawa sagoréng-goréngna maranéhna nyaho kana sisitim kasundaan, tangtu aya patalina jeung potensi dirina hususna dina hal kasundaan. Sakumaha nu kaunggel dina kawih nu gėus popular ti jaman keur di SD nu kieu unina: Tanah Sunda wibawa, Gėmah ripah tur ėndah, Nu ngumbara suka betah, Urang Sunda sawawa, Sing towėksa percėka, Nyangga darma anu nyata, Seuweu Pajajaran, Muga tong kasmaran, Sing tulatėn jeung rumaksa, Miara pakaya, memang sawajibna, Gėten titėn rumawat tanah pusaka. Gėura hėg lenyepan, ėta konsėp falasifah hirup jeung ahėngna budaya Sunda anu digambarkeun dina rumpaka di luhur, sakitu tohagana, piraku urang teu hayang nuluykeun, sakurang-kurangna ulah opėnan pikeun ngaruksak budayana. Kapanan alat budaya tėh, nya basa tėa. Hartina, lamun basana kapiara kalawan hadė tur ajeg, budayana ogė moal jauh ti kitu. Urang Sunda sawawa, hartina teu kudu hėlok ku budaya batur, da budaya Sunda gė hadė, sawawa jeung sėkė sėlėr bangsa sėjėn. Buktina naskah- naskah Sunda heubeul pada ngaguar ku bangsa sėjėn, kayaning Perancis, Jepang, gėus puguhning ari Walanda mah. Kasenianana ogė pada mikaresep ku bangsa deungėun. Loba urang asing ngadon dialajar kasenian Sunda, boh di urang boh di nagarana. Dumasar kana eusi nu ditepikeun dina rumpaka kawih di luhur, saėstuna poténsi gėografi jeung budaya Sunda kacida beungharna, disebutna ogė kapanan sawawa - tegėsna sajajar, satahapan jeung bangsa sėjėn. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 27 KD 2
KD 2 D. Kagiatan Diajar Matėri II di luhur teu dipedar sagėmblengna, ukur dijojoan saperluna baė. Tugas Sadėrėk pikeun metel nepi ka bubuk leutikna. Pék sawalakeun jeung babaturan sakelompok. Tėangan buku sumber anu aya patalina jeung pedaran matėri di luhur. Diajar ngaliwatan modul kudu ngaguluyur, ulah dituncalan. Hartina mun matėri kahiji can kacangkem, mangkade ulah waka pindah kana matėri sėjėn. Kitu deui babagianana, kapanan aya latihan jeung tugas jeung migawė soal. Ulah hayang nyoba-nyoba ngagajleng kana konci jawaban, engkėna diajarna moal soson-soson. Lamun kitu kajadianana, diajar Sadėrėk bakal gagal, moal kacangkem ėlmuna. Tėangan hal-hal nu aya patalina jeung tėma Matėri II dina pedaran di luhur, tuluy patalikeun selang surupna. Kapanan anu jadi jejer matėri tėh mekarkeun potėnsi siswa dina diajar basa Sunda. Potėnsi siswa tėh aya patalina jeung kasang tukang kulawarga, kabiasaan nyarita di lingkungan kulawarga, hubungan jeung komunitas masarakat di luar, jrrd. Tah hal-hal nu kasebut bieu téh naha aya rumojongna kana kamampuh pikeun ngaronjatkeun préstasi diajar maranéhna? Sakali deui pék sawalakeun jeung babaturan sakelompok. Kadé sawala tėh kudu daria, kudu soson-soson, kudu enyaan diajarna! Cag! E. Latihan Jawab kabéh pertanyaan ieu di handap kalawan daria! 1. Pedaran di luhur tėh nyaritakeun komunitas masarakat Sunda, tétélakeun naon patalina jeung potėnsi siswa dina diajar basa Sunda? 2. Ari hubungan pancakaki aya pangaruhna kana kamampuh diajar siswa hususna dina diajar basa Sunda? 3. Cing pék sebutkeun tilu rupa potėnsi anu kudu kapimilik ku parasiswa patalina jeung diajar basa Sunda! 4. Naon sababna kaayaan basa jeung budaya Sunda henteu anggėr alias robah? PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 28
5. Ari anu dimaksud konsėp Tri Tangtu di Buana tėh kumaha, terangkeun! F. Tingkesan 1. Nu dimaksud ku masarakat Sunda tėh nyaėta gundukan urang-urang Sunda nu digėdėkeun di lingkungan sosial budaya Sunda dina hirup kumbuhna sapopoė ngagunakeun jeung magėuhan norma-norma katut ajėn-inajėn budya Sunda. 2. Sistim pengornanisasian urang Sunda nyaėta (1) dumasar kana kelompok umur; (2) sistim pancakaki; jeung (3) ajėn inajėn kapamingpinan. 3. Ari anu dimaksud Sang Prabu nyaėta pamingpin roda pamaréntahan (eksekutif), pamingpin formal, birokrat, pamaréntah (presidén, raja) nu miboga kawijakan. sacékna nilas saplasna. 4. Ari Sang Rama nyaėta golongan masarakat anu dikolotkeun pikeun ngawakilan di lembaga legislatif. 5. Ari Sang Resi nyaėta golongan masarakat nu boga pancén pikeun ngokolakeun hukum agama jeung hukum darigama - hukum nagara (yudikatif). G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup ... - 69% = kurang PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 29 KD 2
KD 2 30 Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar 3. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 2, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 3 MIKAWANOH KAMAMPUH AWAL SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA A. Tujuan Sarėngsėna Sadėrėk nengetan Matėri Diajar III anu medar ngeunaan "Mikawanoh Kamampuh Awal dina Diajar Basa Sunda", dipiharep Sadėrėk bisa: 1. Nyangkem wawasan pikeun nangtukeun lega-heureutna ambahan bahan ajar anu dibutuhkeun ku siswa; 2. Nangtukeun heula pandeurina bahan anu kudu diajarkeun ka siswa; jeung 3. Milih jeung nangtukeun strategi pangajaran basa Sunda dumusar kana hal-hal anu gėus dipikawanoh ku parasiswa. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Sarėngsėna Sadėrėk nitėnan Matėri Diajar III ngeunaan "Mikawanoh Kamampuh Awal Siswa dina Diajar Basa Sunda", dipiharep Sadėrėk bisa: 1. Ngumpulkeun bahan ajar basa Sunda luyu jeung kamampuh munggaran parasiswa; 2. Milah-milah bahan ajar patali jeung heula pandeurina diajarkeun ka parasiswa; jeung 3. Nyusun pola pangajaran (mėtode jeung mėdia) luyu jeung matėri pangjaran nu rėk diajarkeun. C. Pedaran Matéri Mikawanoh kamampuh awal para siswa tėh lamun dina prosés diajar ngajar mah disebutna pretės. Gėus jadi bagian tina salahsahiji kawajiban guru mikawanoh kamampuh parasiswa tėh, kaasup kamampuh dina nyangkem basa Sunda. Patali jeung kahanan pangajaran basa katut sastra Sunda, tangtu waė kudu dipedar hal-hal anu milu mangaruhan jeung nangtukeun hirup-huripna basa jeung sastra tėa. Sudaryat (2014 kaca 120) nétélakeun yén dina ėtnopėdagogik ngawėngku sababara ajėn-inejen kahirupan kayaning: ajėn-inajėn atikan, ajėn-inajėn agama, ajėn-inajėn PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 31 KD 3
KD 3 moral atawa ahlak, jeung ajėn-inajėn sosial. Ari ėtnopėdagogik tėa sagėmblengna nyoko kana ajėn-inajėn anu diapaké turta dipagėuhan ku sakumna masarakat. Tina kasang tukang ėntopėdagogik masarakat Sunda tangtu aya patalina jeung kamampuh parasiwa dina nyangking basa Sunda, lantaran maranéhna aya dina pakumbuhan ėta. Jaba ti kitu, yén ėtnopėdagogik tėh mangrupa prakprakanana "pendidikan berbasis kearifan lokal" dina sagala widang, kayaning: kasėhatan, bėla diri, pertanian, kasenian, basa, jrrd. Titėnan conto kecap nu aya dina tabėl ieu di handap! Tabél 3. 1 Kanyaho Basa Sundana Siswa Kelas 1 SD Nu Patali jeung Kasėhatan No 1 2 3 4 Daftar kecap Angir Acuk Adus Anduk Nyaho V V
V Teu nyaho
Katerangan, hartina Kuramas, ngumbah buuk Lemesna tina baju Mandi pikeun ngaleungitkeun hadas gedė Paranti nyusut cai nu nembel na awak sabada mandi/kukumbah Pasemon nu keur ambek 5 Baėud V
Tabél 3. 2 Kanyaho Basa Sundana Siswa Kelas 1 SD Nu Patali jeung Tatanen No Daftar kecap Nyaho Teu nyaho Katerangan, hartina 1 2 3 4 5 Binih Pacul Paceklik Palawija sėngkėd
V V V Sisikian, petėtan pelakeuneun Parabot patai paragi ngolah taneuh Tigėrat, kurang dahareun lantaran usum katiga/halodo Pepelakan nu sok dipelak di sawah panyelang pare Taneuh miring dicowak- cowak tur dikamaliran sangkan henteu urug PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 32
Tabél 3. 3 Kanyaho Basa Sundana Kelas 1 SD Nu Patali jeung Kasenian No Daftar kecap Nyaho Teu nyaho Katerangan, hartina 1 2 3 Tayub Reog Rampak sekar
v V
Kalangėnan ngibing dina pepestaan makė ronggėng kamonesan nu biasana dipintonkeun ku opatan bari marawa dogdog Kawih nu dilagukeun babarengan 4 Beluk
v Tembang buhun nu leuwih ngutamakėun tarikna jeung lambatna sora 5 Tagoni V
Sarupa orkes asalna ti Arab Ceuk Sudaryat (2014 kaca 121) ajėn-inajėn budaya bakal katėmbong dina simbol- simbol, slogan-slogan, motto, visi misi, atawa hal anu nembrak minangka titincakan motto hiji lingkungan atawa organisasi. Aya tilu rupa anu aya patalina jeung ajėn- inajėn budaya tėh, nyaėta (1) simbol-simbol, slogan atawa naon waė nu katingali; (2) sikep, tangtungan, ayana paripolah balukar tina slogan jeung motto kasebut; jeung (3) kapercayaan anu gėus ngadarah daging (believe sistem) sarta dipakė patokan/panyindekelan dina tindak paripolah (nu katingali). Aya sababaraha unsur budaya Sunda anu miboga ajėn-inajėn atikan turta perlu diteruskeun ku entragan sapandeurieunana tėh, nyaėta (1) ayana partisipasi kultural, boh dina widang seni Sunda boh dina widang sėjėnna; (2) dipakėna basa Sunda boh di lingkungan formal (sakola) boh di lingkungan kulawarga; (3) ayana génerasi ngora anu kaatik kadidik dina widang basa Sunda; jeung (4) ayana mėdia masa anu midangkeun ėlmu pangawėruh ngeunaan budaya Sunda (Kartadinata, 2011 kaca 12) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 33 KD 3
KD 5 Gambar 3. 1 Adegan Nonoman Sunda (siswa-siswi SMA) keur Milu Kagiatan Pasanggiri Calung (Dokumen Dedeh Fadilah) Ėtnopėdagogik kasundaan nyoko kana kaunggulan manusa sacara paripurna atawa sesebutan sėjėn manusa anu "multi talenta" (manusa anu masagi). Nu dimaksud jalma nu masagi tėh nyaėta jalma nu legok tapak gėntėng kadėk, beunghar ku pangalamanana, boh pangalaman lahiriah (intelektual actional) boh pangalaman batiniah (spiritual). Ku lantaran beunghar ku pangalamanana, boh lahir boh batin, ėntopėdagogik Sunda nyipta CATUR JATI DIRI INSAN minangka jalma pinunjul (MAUNG) nyaėta pengkuh agama (spiritual quotient) luhur ėlmuna (intellectual quotient), jembar budayana (ėmotional quotient) jeung rancagė gawėna (ectional quotient). 1. Pengkuh agamana, nyaėta ngėbrėhkeun kapinteran atawa kapengkuhan enggoning ngajalankeun sarėat ajaran agamana; 2. Luhung ėlmuna, nyaėta ngėbrėhkeun kualitas jalmana (SDM), parigél, rancagė, rapėkan dina makihikeun potėnsi boh alam boh sumber sėjėnna pikeun kahirupan 3. Jembar budayana, nyaėta ngėbrėhkeun kualitas kapinteran ėmosi, jembar panalarna, arif wijaksana, teu kaleungitan jati dirina, rėligius, sarta ngahargaan ragam budaya lianna; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 34
4. Rancagė gawėna, nyaėta ngėbrėhkeun gawė anu parigél, rancagė (krėatif), rapėkan (proaktif), motėkar (inovatif) dina ngungkulan sagala widang garapan; bisa ngindung ka usum ngabapa ka jaman; tur ngawasa jaman: Ngigélan jeung ngigélkeun jaman. Dumasar kana opat pakėman di luhur, Sadėrėk bisa nengetan dina raraga mikawanoh kamampuh siswa anu patali jeung pangajaran basa Sunda. Kamampuh basa parasiswa anu patali jeung agama, kawéruh, jeung adat kabiasaan boh di lingkungan kulawargana atawa masarakat sabudeureunana. Sagėdėngéun ėta, etnopedagogik Sunda tėh ngawangun wujudning manusa anu miboga karakter, anu moralna hadé, nyaėta manusa anu taat kana hukum, boh hukum agama boh hukum darigama (adat) atawa hukum nagara. Kudu nyanghulu ka hukum, nunjang ka nagara, mupakat ka balarėa; tegesna pikeun urang Sunda mah teu aya pilihan iwal ti kudu jadi jalma anu taat kana hukum (agama jeung darigama), ngajungjung tur rumojong kana hukum sarta kudu mupakat jeung umum. Ku lantaran kitu catur diri urang Sunda nyindekel kana opat hal, nyaėta: (1) ngawujudkeun babakti diri ka Nu Murbeng Alam, Alloh SWT, nyaėta taat jeung patuh kana parėntah Mantena; (2) ngawujudkeun sikep diri anu miboga ajėn- inajėn, singėr, pinter, cagėur, bageur jeung bener; (3) ngawujudkeun sikep silih ajėnan: silih asih, silih asuh jeung silih asah dina kahanan hirup kumbuh anu multi- réligi (bėda-bėda agama), multi-ėtnis (bėda-bėda sėkė sėlėr), jeung multi-kultural (bėda-bėda budaya); jeung (4) ngawujudkeun rasa tanggungjawabna ka alam nu aya di sabudeureunana. Géura titėnan ieu diagram kumaha kuduna urang ngalampahkeun kasaimbangan hirup. Kholiq Alloh Nu Murbeng Alam Ajen-inajén budaya Manusa individu Lingkungan masarakat Alam sabudeureun Diagram 3. 1 Kasaimbangan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 35 KD 5
KD 5 D. Kagiatan Diajar Sarėngsėna Sadėrėk nitėnan pedaran Matėri III di luhur ngeunaan "Mikawanoh Kamampuh Awal Siswa dina Diajar Basa Sunda", tangtuna gė gėus aya kelemengna, pėta naon anu rėk dipakihikeun sangkan Sadėrėk mikawanoh kamampuh parasiswa dina nyangking basa Sunda. Mėmėh jauh Sadėrėk matėahkeun kaparigelan dina nyukcruk potėnsi atawa pangabisa atawa kanyaho parasiswa anu patali jeung basa Sunda tėa, hadėna tengetan ieu bagan di handap sugan ngabantu ka Sadėrėk dina cara matėahkeun kamampuh parasiswa Kulawarga Siswa Agama Masarakat Budaya Diagram 3. 2 Hal Nu Mangaruhan Kana Pangawėruh Jeung Kaparigėlan Siswa Ėta opat unsur nu aya dina bagan tėh aya patula patali jeung diri para siswa. Ku lantaran kitu, prak ku Sadėrėk talék parasiswa tėh ti mana baé heula pandeurina mah, bébas! Ari prak-prakanana mah rėk makė tabėl bisa, cara conto di luhur, teu makė tabėl gė teu nanaon, anu penting kumaha cara urang ngagali kanyaho barudak dina nyangking basa Sundana bisa kahontal. Mun diukur ku réana kecap, aya sabaraha puluh, ratus, rėbu, jst. kecap nu dipikanyahona; kitu deui jeung kanyaho dina widang agama jeung budaya, teu diwatesnan. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 36
Ari lingkungan kulawarga jeung masarakat sabudeureun siswa, kacida penting ku Sadėrėk dipikanyaho. Lantaran, kapanan siswa tėh digedėkeun di dua lingkungan. Di lingkungan kulawarga jeung lingkungan masarakat, duanana gedé mangaruhanana kana karakter katut kanyaho parasiswa. Cag! E. Latihan Pigawė ieu soal-soal di handap kalawan daria! 1. Nurutkeun pamanggih Sadérék, nu kumaha nu disebut ajén-inajén atikan Sunda tėh? Ecėskeun! 2. Luyu jeung umur parasiswa nu keur disanghareupan ku Sadérék, kira-kira mun Sadérék hayang nyangking kamampuh parasiswa patali jeung agama nu diagémna, wanda basa Sunda nu kumaha? Ecėskeun alesanana! 3. Tétélakeun nu dimaksud etnopedagogik Sunda ngawujudkeun manusa anu miboga karakter tėh jiga kumaha? 4. Naon maksudna "ngindung ka usum ngabapa ka jaman " tėh? Tétélakeun sakalian jeung contona! 5. Tétélakeun konsėp ngeunaan Catur Jatidiri insani tėh kumaha? F. Tingkesan 1. Etnopėdagogik ngawéngku sababara ajėn-inajėn kahirupan kayaning: ajėn- inajėn atikan, ajėn-inajėn agama, ajėn-inajėn moral atawa ahlak, jeung ajėn- inajėn sosial. 2. Ajėn-inajėn budaya bakal katėmbong dina simbol-simbol, slogan-slogan, motto, visi misi, atawa hal anu nembrak minangka titincakan motto hiji lingkungan atawa organisasi. Aya tilu rupa anu aya patalina jeung ajėn-inajėn budaya tėh, PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 37 KD 5
KD 5 nyaėta (1) simbol-simbol, slogan atawa naon waė nu katingali; (2) sikep, tangtungan, ayana paripolah balukar tina slogan jeung motto kasebut; jeung (3) kapercayaan anu gėus ngadarah daging (believe sistem) sarta dipakė patokan/panyindekelan dina tindak paripolah (nu katingali). 3. Catur diri urang Sunda nyindekel kana opat hal, nyaėta: (1) ngawujudkeun babakti diri ka Nu Murbeng Alam, Alloh SWT, nyaėta taat jeung patuh kana parėntah Mantena; (2) ngawujudkeun sikep diri anu miboga ajėn-inajėn, singėr, pinter, cagėur, bageur jeung bener; (3) ngawujudkeun sikep silih ajėnan, silih asih, silih asuh jeung silih asah dina kahanan hirup kumbuh anu multi-réligi (bėda-bėda agama), multi-ėtnis (bėda-bėda sėkė sėlėr), jeung multi-kultural (bėda-bėda budaya); jeung (4) ngawujudkeun rasa tanggungjawabna ka alam nu aya di sabudeureunana. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar 4. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 3, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 38
KAGIATAN DIAJAR 4 NGUNGKULAN HESENA SISWA DIAJAR BASA SUNDA A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengetan Matéri IV ngeunaan "Ngungkulan Héséna Siswa dina Diajar Basa Sunda", dipiharep Sadérék bisa: 1. Ngaidéntifikasi hal naon waė anu jadi hahalang pangna diajar basa Sunda dianggap hésé; 2. Manggihan kasang tukang nu ngalantarankeun parasiswa nganggap hésé dina diajar basa Sunda; jeung 3. Manggihan cara ngungkulan héséna diajar basa Sunda pikeun parasiswa. B. Indikator Kahontalna Kompetensi Saréngséna Sadérék niténan kalawan gémet pedaran matéri ka 4 ngeunaan Ngungkulan Héséna Siswa dina Diajar Basa Sunda, dipiharep Sadérék bisa: 1. Metél hal-hal nu ngalantarankeun pangajaran Basa Sunda dianggap hésé ku parasiswa; 2. Dipilih jeung dipilah masalah anu jadi bangbaluh héséna diajar basa Sunda ku parasiswa; 3. Nangtukeun cara jeung teknik ngajarkeun dina prosés diajar ngajar sangkan nu jadi bangbaluh héséna diajar basa Sunda nu karandapan ku parsiswa tėh bisa kaungkulan; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 39 KD 4
KD 4 C. Pedaran Matéri Sakumaha geus pada apal yén nu kaasup kana komponén pangajaran tėh di antarana: (a) guru; (b) siswa; (c) bahan ajar; (d) média pangajaran; jeung (e) lingkungan sabudeureunana. Éta komponén nu ditataan tėh gédé pisan mangaruhana kana hasil jeung henteuna diajar ngajar. 1. Guru Dina diajar ngajar, (Sanjaya, 2008 kaca 15) faktor guru kawilang nangtukeun, lantaran guru salah sahiji komponén anu langsung aduhareupan jeung siswa. Dina sistem pangajaran, guru téh sasat nu nyieun rencana (planer) atawa nu ngarancang (designer) pangajaran, nu ngalaksanakeun (implementator) pangajaran. Kalungguhanana minangka perencana, guru téh diperedih kudu nyangkem pisan kana kurikulum, karakteristik siswa, fasilitas jeung sarana anu aya. Nu ditataan bieu téh dipaké titincakan enggoning nyusun rencana pangajaran. Ceuk Dunkin dina Wina Sanjaya (2008 kaca 16) nyebutkeun yén aya sababaraha aspék anu bisa mangaruhan kualitas guru, kayaning: téacher formative experience, ngawéngku: asal muasalna ti mana, kasang tukang kahirupan jeung budayana, ti golongan keluarga nu kumaha (rayat masakat, beunghar, patani, pagawé, padagang, jjrd); téacher training experience: tegesna pangalaman-pangalaman anu aya patalina jeung kaparigelan guru jeung kasang tukang atikan guru, kayaning: pangalaman latihan profési tahapan atikan, pangalaman jabatan jeung sajabana; téacher properties nyaéta sagala rupa hal anu aya patula-patalina jeung sifat nu dipibanda, kayaning sikep guru kana profésina, sikep guru ka siswana, kamampuh atawa intelegénsi dirina, jeung motivasi kana kagiatan diajar ngajar sagemblengna. Sangkan babari nyengkemna, pék titénan bagan ieu di handap. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 40
Guru : Professional Nalingakeun disiplin Murid: Disiplin Rajin Taat aturan Variabel nu Mangaruhan kana Hasil Diajar Ngajar Bahan ajar: Teu hésé dipimilik Pedaranana alus, jst. Média Disayagikeun lėngkėp Luyu jeung pangabutuh Lingkungan sabudeureun Hubungan siswa jeung siswa Hub guru jeung siswa Gambar 4. 1 Variabel nu Mangaruhan kana Hasil Diajar 2. Murid Murid atawa siswa mangrupa organisme anu unik tumuwuh luyu jeung tahap kamekaranana. Kamekaran budak téh saéstuna henteu ngan ukur ragana wungkul tapi méh bareng jeung mekarna kapribadian (ruhani). Unggal budak laju kamekaran kapribadianana henteu sarua jeung laju umurna, tah laju kamekaran anu béda-béda ieu anu bisa mangaruhan kana hasil diajar. Cara guru, siswa ogé ceuk Dunkin dina Wina Sanjaya (2008 kaca 17) nyebutkeun aya sababara faktor anu bisa mangaruhan kana prosés diajar PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 41 KD 4
KD 4 ngajar di sakola, nyaéta kasang tukang kahirupanana (pupil formative experience) jeung sifat atawa karakter nu dipilik ku dirina (pupil properties) Anu patali jeung kasang tukang siswa (pupil formative experience) kayaning: tempat kalahiran jeung panganjrékan, kaayaan ekonomi, kaayaan jeung kalungguhan kulawargana. Ari anu patali jeung sifat atawa karakter siswa kayaning: kamampuh dasar, pangawéruh jeung sikep. Kapanan kaayaan siswa téh dina emprona sok rupa-rupa, aya anu kamampuh dasarna pinunjul, aya anu kamampuh dasarna sedeng, jeung aya anu kapampuh dasarna di handap. Ari kaayaan siswa anu miboga kamampuh dasarna pinunjul, lumbrah sok dibarung ku motivasi diajarna leuwih ti nu lian. Sabalikna pikeun siswa anu kamampuh dasarna handap, motivasi diajarna ogé kurang hadé, méngpéléhé; ku lantaran kitu, guru kudu wijaksana dina nyanghareupan kaayaan saperti kitu, boh nu pinter boh nu bodo sarua papada murid anu kudu ditalingakeun kalawan adil. 3. Bahan Ajar Bahan ajar mangrupa matéri ajar anu baris dipidangkeun dina prosés diajar ngajar. Ari bahan ajar téh nyaéta mangrupa déskripsi pakta-pakta jeung prinsip- prinsip, ngeunaan norma jeung aturan, ajén-inajén jeung sikep jeung sagala rupa paripolah jeung kaparigelan motorik. Ku lanaran kitu, bahan ajar mibanda élmu pangawéruh , norma, aturan, sikep, paripolah jeung kaparigelan nu mibanda ajén-inajén, konsép, prinsip jeung prosés lumangsungna kagiatan diajar ngajar geusan ngahontal nu jadi udagan pangajaran. Kalungguhan bahan ajar téh aya dua nyaéta pikeun guru jeung pikeun murid. Kalungguhan bahan ajar pikeun guru nya éta: (a) minangka palanggeran enggoning ngalaksanakeun kagiatan diajar ngajar; (b) ngaronjatkeun kagiatan diajar ngajar sangkan leuwih éféktif; (c) minangka palanggeran dina ngalaksanakeun évaluasi; jeung (d) bisa ngarobah kalungguhan guru nu kuduna ngajar jadi fasilitator dina kagiatan diajar ngajarna. Ari kalungguhan pikeun murid nyaéta (a) murid bisa diajar sajan euweuh guru; (b) murid bisa diajar iraha waé; (c) murid bisa diajar luyu jeung kadaék katut kaparigelanana PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 42
séwang-séwangan; (d) jadi palanggeran dina kagiatan diajarna pikeun ngaronjatkeun kompeténsi dirina. 4. Média Média dina harti anu lega nyaéta sagala rupa hal anu dipibutuh dina lumangsungna prosés diajar ngajar, kayaning: bor, kapur, alat peraga, pakarangan sakola, jeung bubutuh nu séjénna kaasup kelas jeung perpustakaan sakola. Aya sababaraha kauntungan pikeun sakola anu mibanda sarana katut fasilitas (média) diajarna lėngkėp, kaiji, lėngkėpna média diajar ngajar téh bisa numuwuhkeun sumangét jeung motivasi dina lumangsunga kagiatan diajar ngajar; kadua, ku lėngkėpna média pangajaran mėrė lolongkrang boh pikeun guru boh pikeun murid pikeun milih mėdia mana baé anu loyog jeung bubutuh dina lumangsung kagiatan diajar ngajar luyu jeung pameredih bahan ajar katut tujuan anu baris dihontal. 5. Lingkungan Sabudeureunana Dumasar kana dimensi lingkungan aya dua hal anu bisa mangaruhan kana lumangsungna prosés kagiatan diajar ngajar, nyaéta (1) organisasi kelas jeung (2) iklim sosial-psikologis. Anu patali jeung organisasi kelas nyaéta jumlah siswa nu aya di jero kelas bakal gédé pangaruhna kana lumangsungna prosés kagiatan diajar ngajar. Lamun eusi kelasna loba teuing, lumangsungna prosés kagiatan diajar ngajar moal éféktif lantaran moal kagéroh ku guruna. Jaba ti kitu, hawa di jero kelas ogé tangtu bakal karasa nyongkab, panas. Ari nu dimaksud ku iklim sosial-psikologis nyaéta patula-patalina hubungan antara jalma anu kalibet langsung jeung parosés kagiatan diajar ngajar. Iklim sosial-psikologis téh bisa dibagi dua, nyaéta iklim sosial-psikologis internal jeung iklim sosial-psikologis éksternal. Ari anu patalina jeung iklim sosial- psikologis internal nyaéta kumaha hubungan murid jeung murid, kumaha hubungan murid jeung guru, kumaha hubungan guru jeung guru kitu deui jeung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 43 KD 4
KD 4 pingpinan sakola, naha kabéhana lumangsung kalawan harmonis atawa henteu. Ari iklim sosial-psikologis éksternal nyaéta hubungan anu harmonis antara sakola jeung nu jadi kolot murid, jeung masarakat, lembaga-lembaga kamasarakatan, jeung lembaga-lembaga pamaréntah/swasta lianna. Gambar 4. 2 Suasana kelas nu jumlah murid loba teuing, teu nyaman (Dokumen Dedeh Fadilah) Gambar 4. 3 Suasana kelas anu jamlah murid saeutik, kagéroh pikabétaheun jeung nyaman (Dokumen Dedeh Fadilah) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 44
Hal-hal anu dipedar di luhur téh kabéhanana ogé bisa mangaruhan kana hésé jeung babarina diajar, hususna diajar basa Sunda. Héséna diajar basa Sunda pikeun murid téh bisa waé ku lantaran faktor guruna (kedul asup ka kelas, tara daék nerangkeun, atawa mun nerangkeun ogé teu matak kaharti), bisa ku lantaran faktor muridna sorangan (kedul diajar, kurang motivasi diajarna, atawa kaayaan uteukna anu memang geus belet), bisa ku lantaran faktor bahan ajar (hésé dipimilikna, pedaranana teu kaharti, kurang mérélé, jrrd), bisa ku lantaran faktor média (teu aya, teu lėngkėp, jsb.), bisa ku lantaran faktor lingkungan (muridna sok tawuran waé, guruna garalak, guru jeung guru teu alakur, kepala sakolana arang langka ka sakola, jrrd.) Upama hal-hal anu ditataan ti luhur téh geus kanyahoan (tangtu baé kudu aya panalungtikan najan dina tahapan anu basajan), dina factor naon anu jadi hahalang nepi ka kajadian "héséna" diajar, kakarana urang nyieun tarekah. Lantaran, lamun henteu disaliksik heula nu jadi cukang lantaranana, tetep urang moal bisa ngahontal tujuan anu geus ditangtukeun samemehna. Diagnosa téh dina sagala rupa hal saéstuna kudu dilampahkeun, lain dokter waé nu kudu ngadiagnosa téh, guru gé kudu bisa ngalampahkeun, ngan cara jeung alatna anu béda. Tanpa diagnosa, dokter moal bisa méré obat anu luyu jeung panyakit nu karandapan ku pasénna, kitu deui guru, tanpa ngayakeun panalungtikan (najan sifatna basajan), moal bisa ngoméan jeung ngundakkeun préstasi diajar ngajar kalawan luyu jeung pamaredih tujuan. Hal ngalampahkeun panalungtikan minangka diagnosa pikeun guru mangrupa salahsahiji ciri profésionalna guru. Lamun guru teu ngalaman panalungtikan di kelasna boh keur kapentingan ngaronjatkeun prsétasi diajar siswana, boh keur kapentingan nyusun program nu bakal dilampahkeun ka hareup, bawirasa boh loyogna bahan ajar nu rek diajarleu boh tujuan anu rek dihontal moal bisa nyaosan kalawan nyugemakéun. Hal kaprofésian guru katur dosén téh kapanan aya rengkolna dina Undang-undang Guru jeung Dosén. Tegeesna, guru téh kudu mahér nalungtik jeung mahér nulis. Waragadna, kapanan geus disayagikéun mangrupa tunjangan profési, sebutan nu ilahar ayeuna nyaéta duit sértifikasi téa. Tah éta téh diyasagikeun pikeun kapentingan lampah profési guru. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 45 KD 4
KD 4 D. Kagiatan Diajar Saréngséna Sadérék niténan pedaran matéri pangjaran ka 4 anu patali jeung Ngungkulan Héséna Siswa Diajar Basa Sunda. Kumaha aya kelemeng-kelemeng atawa henteu? Mun acan aya kelemeng, komo deui nyangkem sakabéhna matéri nu dipedar, pék balikan deui macana. Dina lumangsungna maca, sing tengét naon anu dianggap penting ku Sadérék, hég catet. Ku lantaran kitu, salawasna Sadérék kudu nyayagikeun pulpén jeung buku catétan husus. Sing ingét anu jadi téma dina pangajaran ka 4 téh ngungkulan héséna siswa diajar basa Sunda. Ti mimiti faktor guru nepi ka faktor lingkungan, ésénsi pesenna kudu kacangkem ku Sadérék. Upama Sadérék geus nyangkem pedaran matéri di luhur, satuluyna Sadérék métakeun boh dina wangun angket boh wawancara ka murid, hasilna tuluy ditabulasikeun. Hasil tina tabulasi, ku Sadérék bisa dicindekkeun faktor naon anu jadi hésé pikeun siswa enggoning diajar basa Sunda? Lamun pasualan héséna téa geus kapanggih, Sadérék bisa nangtukeun sikep. Rék kumaha jeung kudu kumaha? Jigana waé pasualan "hésé" pikeun siswa dina diajar basa Sunda hususna, geus jadi rahasiah umum. Ku lantaran kitu, kacida hadéna éta pasualan téh dipadungdėngkėun jeung babaturan saprofési Sadérék, boh di lingkungan kelompok Sadérék, boh di lingkungan komunitas saprofési anu leuwih lega. E. Latihan Pigawé soal-soal ieu di handap kalawan daria! 1. Kumaha nurutkeun pamanggih Sadérék pangna guru miboga kalungguhan penting dina lumangsungna prosés diajar ngajar? Jentrékeun alesanana! 2. Jentrékeun tilu aspék anu bisa nangtukeun kana kualitas guru téh! 3. Naon anu dimaksud ku pupil formative experience jeung pupil properties? Jentrékeun! 4. Cara naon nu perlu ku Sadérék dilaksanakeun pikeun ngéungkulan pasualan "hésé" nu karandapan ku siswa dina diajar basa Sunda? Jentrékeun! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 46
5. Naon sababna faktor lingkungan milu mangaruhan kana hasil diajar ngajar? Jentrékeun alesan katut contona! F. Tingkesan 1. Faktor guru kawilang nangtukeun, lantaran guru salah sahiji komponén anu langsung aduhareupan jeung siswa. Dina sistem pangajaran, guru téh sasat nu nyieun rencana (planer) atawa nu ngarancang (designer) pangajaran, nu ngalaksanakeun (implementator) pangajaran. 2. Aspék anu bisa mangaruhan kualitas guru, kayaning: téacher formative experience, ngawéngku: asal muasalna ti mana, kasang tukang kahirupan jeung budayana, ti golongan keluarga nu kumaha (rayat masakat, beunghar, patani, pagawé, padagang, jjrd); téacher training experience: tegesna pangalaman-pangalaman anu aya patalina jeung kaparigelan guru jeung kasang tukang atikan guru, kayaning: pangalaman latihan profési tahapan atikan, pangalaman jabatan jeung sajabana; téacher properties nyaéta sagala rupa hal anu aya patula-patalina jeung sifat nu dipibanda, kayaning sikep guru kana profésina, sikep guru ka siswana, kamampuh atawa intelegénsi dirina, jeung motivasi kana kagiatan diajar ngajar sagemblengna. 3. Aya sababara faktor anu bisa mangaruhan kana prosés diajar ngajar di sakola, nyaéta kasang tukang kahirupanana (pupil formative experience) jeung sifat atawa karakter nu dipilik ku dirina (pupil properties). Anu patali jeung kasang tukang siwa (pupil formative experience) kayaning: tampat kalahiran jeung panganjrekan, kaayaan ékonomi, kaayaan jeung kalungguhan kulawargana. Ari anu patali jeung sifat atawa karakter siswa kayaning: kamampuh dasar, pangawéruh jeung sikep. 4. Kalungguhan bahan ajar pikeun guru nya éta: (a) minangka palanggeran enggoning ngalaksanakeun kagiatan diajar ngajar; (b) ngaronjatkeun kagiatan diajar ngajar sangkan leuwih éféktif; (c) minangka palanggeran dina ngalaksanakeun évaluasi; jeung (d) bisa ngarobah kalungguhan guru nu kuduna ngajar jadi fasilitator dina kagiatan diajar ngajarna. Ari kalungguhan pikeun murid nyaéta (a) murid bisa diajar sajan euwéuh guru; (b) murid bisa diajar iraha waé; (c) murid bisa diajar luyu jeung kadaék jeung kaparigelanana séwang-séwangan; (d) jadi palanggeran dina kagiatan diajarna pikeun ngaronjatkeun kompeténsi dirina. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 47 KD 4
KD 4 5. Kauntungan pikeun sakola anu mibanda sarana katut fasilitas (média) diajarna lėngkėp, kaiji, lėngkėpna média diajar ngajar téh bisa numuwuhkeun sumangét jeung motivasi dina lumangsunga kagiatan diajar ngajar; kadua, ku lėngkėpna média pangajaran mėrė lolongkrang boh pikeun guru boh pikeun murid pikeun milih mana anu loyog jeung bubutuh dina lumangsung kagiatan diajar ngajar luyu jeung pameredih bahan ajar katut tujuan anu baris dihontal. 6. Organisasi kelas nyaéta jumlah siswa nu aya di jero kelas bakal gédé pangaruhna kana lumangsungna prosés kagiatan diajar ngajar. Lamun eusi kelas loba teuing lumangsungna prosés kagiatan diajar ngajar moal éféktif lantaran moal kagéroh ku guruna. Ari sosial-psikologis nyaéta patula-patalina hubungan antara jalma anu kalibet langsung jeung paroses kagiatan diajar ngajar. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar 5. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 4, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 48
KAGIATAN DIAJAR 5 NGARONJATKEUN PRESTASI JEUNG KREATIVITAS SISWA DINA DIAJAR BASA SUNDA A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengetan pedaran Matéri V ngeunaan "Ngaronjatkeun Préstasi jeung Kréativitas Siswa dina Diajar Basa Sunda", dipiharep Sadérék bisa: 1. Matéahkeun sagala rupa poténsi nu aya pikeun numuwuhkeun kréativtas jeung préstasi siswa dina diajar basa Sunda; 2. Nyadiakeun média katut sarana pikeun ngaronjatkeun préstasi jeung kréativitas siswa dina diajar basa Sunda. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Saréngséna Sadérék niténan pedaran Matéri V ngeunaan "Ngaronjatkeu Préstasi jeung Kréativitas Siswa dina Diajar Basa Sunda", dipiharep Sadérék bisa: 1. Nyusun rencana kagiatan diajar ngajar anu patali jeung kagiatan ngaronjatkeun préstasi katut kréativitas siswa dina diajar basa Sunda; 2. Ngaidéntifikasi hal-hal anu aya patalina jeung kagiatan pikeun ngaronjatkeun préstasi katut kréativitas siswa dina diajar basa Sunda. C. Pedaran Matéri Aya konsép kagiatan diajar ngajar anu geus populer nyaéta PAKEM atawa PAIKEM akronim tina Pembelajaran Aktif, Kréatif, Éféktif jeung Menyenangkan atawa Pembelajar Aktif, Inovatif, Kréatif, éféktif jeung Menyénangkan. Nilik kana akronim tina kecap-kecap anu ngébréhkeun yén diajar téh kudu nyiptakeun lugina, rese, betah. Suasana diajar modél kitu, can pati loba nu ngalaksanakeun, najan ari konsépna mah geus pada arapal. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 49 KD 5
KD 5 Nyindekel kana suasana "senang" atawa resep, naon rupa anu direncanakeun bakal tinekan, lantaran dipiheulaan ku rasa resep téa, ku rasa senang atawa rasa lugina téa. Mangka hal-hal lianna kayaning aktif, tangtu bakal tumuwuh, lantaran dipiheulaan ku rasa resep, sikep kréatif, bakal tumuwuh, henteu kasėngkėr, lantaran geus dipiheulaan ku rasa resep. cindekna, saéstuna suasana resep anu kudu pangheula diciptakeun téh, karakter nu séjénna bakal babari numuwuhkeunana. Konsép PAKEM / PAIKEM téh péréléanana sakumaha ieu di handap: 1. Siswa aub dina sagala rupa kagiatan anu udaganana pikeun mekarkeun cangkeman tur kamampuh ngaliwatan paripolah langsung; 2. Guru ngabantu tur ngarojong ku mangrupa motivasi jeung nyadiakeun sarana anu diperlukeun ku parasiswa; 3. Guru nyiptakeun sagala rupa hal anu pikaresepeun jeung nyiptakeun suasana anu pikabetaheun parasiswa dina milampah sagala rupa kagiatan, kayaning buku-buku, majalah, Koran, di tempat anu henteu resmi/formal; 4. Guru nyiptakeun suasana diajar kooperatif tur interaktif boh sacara kelompok atawa séwang-séwangan; 5. Guru ngajurung laku siswa dina diajarna nurutkeun kahayang dirina anu tujuanana sangkan idé jeung gagasanana bisa ébréh; kitu deui dina miara jeung ngamumulé lingkungan sakolana ditumuwuhkeun rasa mikaresep jeung rasa tanggungjawabna. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 50
Gambar 5. 1 Situasi Diajar nu Lalugina Pikaresepeun jeung Pikabétaheun (Dokumen Dedeh Fadilah) Husus anu patalina jeung pangajaran basa Sunda, guru mėrė motivasi ka parasiswa sangkan idé jeung gagasanana bisa tumuwuh pangpana anu aya patalina jeung kabeungharan kecap (husus keur kelas handap). Upama kabeungharan kecapna geus katémbong, ditungtun pikeun diajar nyieun karangan anu basajan luyu jeung kahanan umurna. Karangan anu henteu loba mikir nyaéta wangun karangan déskriptif. tegesna parasiswa ditungtun pikeun ngadéskripsikeun hal anu katingali, kadéngé jeung karasa. Latihan séjénna, bisa ngaliwatan gambar. Gambar sina dipencrong heula, tuduhkeun babagian nepi ka bubuk leutikna. Sanggeus kitu, naon anu kapencrong ku manéhna, sina ditulis kalawan mérélé dumasar kana urutan babagian nu aya dina gambar. Dumasar kana wangun, tujuan, rarancang jeung ngalaksanakeun peniléyan dina prak-prakanana PAKEM/PAIKEM téh sakumaha pedaran ieu di handap. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 51 KD 5
KD 5 a. Wangun 1) Cara meunteun dina kagiatan diajar ngajar PAKEM/PAIKEM dumasar kana fakta oténtik; tina prosés lumangsungna kagiatan diajar ngajar minangka informasi ngeunaan kamekaran undakna kamampuh parasiswna; 2) Pikeun ngahontal hasil diajar ngajar dilaksanakeun ku parasiswa maké téhnik anu bisa ngungkab, nyuaykeun, ngabuktikeun atawa nuduhkeun kalawan bener yén nu jadi udagan tina pangajaran bener-bener geus kahontal; 3) Wangun tes bisa ku lisan atawa tulisan, sagédéngeun éta peniléyan anu lain mangrupa tes, dipilampah ku cara: Skala sikep, céklis, kuisionér, studi kausus, jeung portofolio; 4) Husus dina ngalaksanakeun peniléyan hadéna dipilampah ku guru anu lianna ngarah obyektif. b. Tujuanana 1) Pikeun meunteun kamampuh individual ngaliwatan pancén-pancén anu geus ditangtukeun; 2) Pikeun nangtukeun kabutuh dina kagiatan diajar ngajar; 3) Pikeun mantuan ka paraguru sangkan ngalaksanakeun kagiatan diajar ngajar anu leuwih hadé; 4) Pikeun nangtukeun strategi kagiatan diajar ngajar; jeung 5) Pikeun ngaronjatkeun ajen-ajen (kualitas) atikan. c. Rancangan 1) Rancangan peniléyan téh dilaksanakeun babarengan jeung nyieun rancangan kagiatan diajar ngajar. Peniléyan diluyukeun jeung pamarekan katut metode anu rék dilaksanakeun dina kagiatan diajar ngajar; 2) Dina kagiatan diajar ngajar maké pamarekan PAKEM/PAIKEM, dirancang luyu jeung peniléyanan oténtik. Tegésna, salila lumangsungna prosés PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 52
kagiatan diajar ngajar guru salian ti jadi fasilitator, miboga peran salaku peniléyan anu ngagunakeun rupa-rupa alat peniléyan luyu jeung kagiatan anu dipilampah ku para siswa. d. Prak-prakan dina ngalaksanakeun pamarekan PAKEM/PAIKEM Dina prakna ngalaksanakan kagiatan diajar ngajar anu ngagunakeun pamrékan PAKEM/PAIKEM, aya sababara hal anu kudu dipikanyaho, nya éta: 1) Kudu nyangkem pasipatan jeung karakter parasiswa; 2) Kudu wanoh pisan ka hiji-hijina siswa; 3) Kudu bisa ngamangpaatkeun karakter jeung paripolah siswa pikeun kapentingan kagiatan diajar ngajar; 4) Numuwuhkeun cara mikir kritis, kréatif jeung kamampuh ngokolakeun masalah; 5) Ngarékayasa rohangan kelas, salin jinis dirobah jadi lingkungan diajar ngajar anu pikaresepeun jeung pikabėtaheun; 6) Mėrė pangdeudeul minangka uji balik jeung lajuning laku pikeun ngaronjatkeun kagiatan diajar ngajar. (Sudarjat, 2009) Guru kudu bisa nyieun kacindekan tina hasil peniléyan saupama siswa dianggap acan mampuh ngawujudkeun kompéténsi dasar jeung standar kompéténsina dumasar kana prosés interaksi dina kagiatan diajar ngajar. Ku lantaran kitu, guru sawadina kudu bisa nyiptakeun suasana diajar ngajar anu partisipatif, aktif, kréatif jeung pikaresepeun (menyenangkan) sangkan kompéténsi dasar jeung standar kompéténsi nu geus dirancang saméméhna bisa kahontal. Jaba ti kitu, guru téh diperedih sangkan mampuh nyiptakeun kagiatan diajar ngajar anu sifatna inovatif deuih dina sagala aspék anu aya patalina jeung kagiatan diajar ngajar. Ku lantaran pameredihna jiga kitu, konsékuénsi logisna guru kudu jembar wawasan élmu pangawéruh na pangpana kawéruh anu patali jeung rupa-rupa metodeu pangajaran (multimetode) katut élmu anu patali jeung média pangajaran (multimédia). Kaparigelan séjénna anu masih aya patalina jeung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 53 KD 5
KD 5 54 kagiatan diajar ngajar nyaéta kudu mampuh nyiptakeun suasana diajar ngajar anu kondusif, boh sacara internal boh sacara éksternal. Ceuk pamanggih (Rusman, 2010) nyebutkeun yén dina modél pamarekan PAKEM téh guru diperedih kudu bisa ngalaksanakeun kagiatan diajar ngajar anu sacara langsung ngalibetkeun siswa nu sifatna partisipatif, aktif, kréatif, éféktif tur dipikaresep/nyugémakéun anu muarana sangkan parasiswa mampuh nyiptakeun karya, gagasan, pamanggih, jeung idéna téh meleg-meleg hasil tina usaha jeung pamanggihna sorangan, lain meunang guruna. Ieu di handap dipedar ngeunaan sababaraha modél, kayaning modél pangajaran partisipatif, modél pangajaran aktif, modél pangajaran kréatif, modél pangajaran éféktif, jeung modél pangajaran nyugémakéun (menyenangkan). a) Modél Pangajaran Partisipatif Nu dimaksud modél pangajaran partisipatif téh nyaéta modél pangajaran anu ngalibetkeun siswa sagemblengna (optimal) dina lumangsung kagiatan diajar-ngajar. Tegésna, siswa anu miboga peran dina prosés diajar ngajar téh, lain guru (childcentre/studentsentre). Kagiatan diajar- ngajar téh bakal miboga ajén-inajén nalika dina prosés sagemblengna dipasrahkeun ka parasiswa sangkan maranéhna daék aub icikibung (partisipasi) dina sagala widang kagiatan diajar-ngajar. Ari guru kalungguhanana dina kagiatan diajar ngajar modél partisipatif ieu nyaéta salaku médiator (nyambungkeun/ngarahkeun) jeung salaku fasilitator (nyaosan bubutuh) parasiswa dina lumangsungna kagiatan diajar-ngajar` PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
Gambar 5. 2 Adegan situasi prosés diajar ngajar partisifatif (Dokumen Dedeh Fadilah) b) Modél Pangajaran Aktif Modél pangajaran aktif nyaéta pamarekan pangajaran anu leuwih loba ngalibetkeun aktivitas siswa dina ngaksés informasi jeung élmu pangawéruh anu bakal diguar babarengan dina prosés kagiatan diajar ngajar di kelas. Ku cara kitu maranéhna miboga pangalaman anu bisa ngaronjatkeun kamampuh jeung kaparigelan. Cara dina modél partisipatif, dina modél pangajaran aktif ieu ogé guru téh ukur boga kalungguhan anu sarua nyaéta salaku médiator jeung fasilitator (to facilitate of learning) baé. Dina modél ieu siswa sakabéhna kudu aktif ngalaksanakeun kagiatan diajar, guru mah cukup mėrė arahan jeung bimbingan baé. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 55 KD 5
KD 5 56 Gambar 5. 3 Adegan situasi prosés diajar ngajar nu aktif (Dokumen Dedeh Fadilah) c) Modél Pangajaran Kréatif Ari dina modél pangajaran kréatif mah guru téh diperedih kudu parigél pikeun ngamotivasi jeung numuwuhkeun karancagéan (kréativitas) siswa salila lumangsung prosés kagiatan diajar ngajar ku cara milih, nangtukeun jeung ngadumaniskeun metode anu mampuh numuwuhkeun kréativitas siswa, boh ngaliwatan "kerja kelompok", "bermain peran", "pemecahan masalah". Modél pangajaran kréatif meredih guru sangkan bisa numuwuhkeun kréativitas siswa, boh dina lebah kamampuh mikir boh dina lebah kaparigelan séjénna. Ari mikir kréatif salawasna sok dimitian ku cara mikir anu kritis, calakan; tegesna anu saméméhna teu kapikiran ayeuna jadi kapikiran, atawa anu saméméhna teu kapanggih ayeuna jadi kapanggih, anu saméméhna hėsė ayeuna jadi babari. Mikir anu kritis téh kudu diaping jeung dibiasakeun sangkan parasiswa jadi kréatif. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 jeung
Gambar 5. 4 Adegan situasi prosés diajar ngajar nu kréatif (Dokumen Dedeh Fadilah) Ceuk Mulyasa dina Sudaryat (2013) mikir kréatif téh aya opat tahapan, nya éta: (1) persiapan (tatahar), nyaéta prosés ngumpulkeun informasi pikeun diuji; (2) inkubasi, nyaéta mikiran hiji hal (merenungkan) anu dijadikeun hipotesis informasi nepi ka éta hipotésis téh dianggap rasional; (3) iluminasi, nyaéta dianggap yén éta hipotesis téh yakin bener; (4) vérifikasi, nyaéta hipotésis téh diuji bener- henteuna anu engkėna dijadikeun rékoméndasi, konsép atawa tiori. Siswa bisa disebut kréatif lamun bisa nyiptakeun hal anu sifatna anyar hasil tina prosés kagiatan diajar ngajar jeung hasil tina prosés mikirna, boh individual boh kelompok. d) Modél Pangajaran Éféktif Pangajaran téh bisa disebutkeun éféktif lamun mampuh mekelan pangalaman anyar ka parasiswa jeung ngawujudkeun hiji kaparigelan (kompéténsi) sarta ngabuktikeun yén anu jadi udagan pangajaran geus kahontal sagmblengna (optimal). Ieu téh kudu dibuktikeun ku cara ngalibetkeun parasiswa dina ngarencanakeun, ngalaksanakeun jeung prosés peniléyanan. Mémang kitu PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 57 KD 5
KD 5 58 kuduna, yén sakabéhna siswa kudu milu aub sangkan tumuwuh rasa sugemana dina pariplah diajar, nepi ka ébréh yén kagiatan diajar ngajar téh bener-bener kondusif tujul kana udagan anu geus ditangtukeun sangkan mampuh ngawujudkeun kaparigelan (kompéténsi) siswana. Modél pangajaran éféktif téh meredih sangkan siswa sakabéhna aktif dina kagiatan diajar ngajar, lantaran maranéhna anu jadi puseur kagiatan anu engkėna bakal ngawujudkeun kaparigelan (kompéténsi). Parasiswa kudu dideudeul dina lumangsungna proses kagiatan diajar sangkan mampuh nafsirkeun unggal informasi anu dipidangkeun ku guru nepi ka éta informasi téh bisa katarima ku akal sehatna. Dina lumangsungna prosés kagiatan diajar ngajar tangtu bakal katémbong ragotna adu rényom madungdėngkėun informasi anu dipidangkeun ku guru téa nepi ka maranéhna miboga kacindekan anu sarua. Modél pangajaran éféktif kudu dirojong ku kayaan lingkungan diajar anu kondusif/nyumponan pamaredih. Ku lantaran kitu, guru diperedih sangkan bisa matéahkeun siswa, matéahkeun prosés kagiatan diajar ngajar, matéahkeun matéri pangajaran, jeung matéahkeun sakabéh sumber diajar. Nyiptakeun pangajaran anu éféktif téh teu bisa parsial, tapi kudu gémbleng ti mimiti ngarencanakeun, prosés jeung évaluasina. Eféktivitas diiajar-ngajar téh mangrupa hiji sistem anu silih rojong geusan ngahontal anu jadi tujuan. Hasilna kagiatan diajar-ngajar téh nyoko kana kahontal jeung henteu anu jadi tujuan. Ari anu jadi tujuan utama tina kagiatan diajar-ngajar téh kapanan murid. Murid minangka subyék diajar- ngajar, ku lantaran kitu henteu salah mun nu diutamakéun téh nyiptakeun kaparigelan diajarna murid. Patali jeung éta, tugas guru téh nyoko kana tilu hal, nyaéta (1) minangka perencana guru kudu parigel matéahkeun sagala bahan nu nyampak: ti mimiti bahan ajar, média pangajaran, nangtukeun jeung milih téhnik katut metode, jrrd; (2) minangka nu ngokolakeun, guru kudu parigel matéahkeun bahan katut waktu nu disayagikeun luyu jeung prosudurna; jeung (3) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
minangka évaluator, guru kudu parigel ngalaksankeun peniléyan naha lumangsung kagiatan diajar ngajar téh éféktif atawa henteu. Gambar 5. 5 Adegan situasi diajar ngajar nu éfektif (Dokumen Dedeh Fadilah) Prosudur ngalaksanakeun pangajaran éféktif heula pandeurina nyaéta (1) ngayakeun appersépsi; (2) ngalampahkeun éksplorasi, nyaéta ngawanohkeun matéri poko jeung kompéténsi dasar anu baris dihontal ku cara ngagunakeun variasi metode; (3) ngayakeun konsolidsdi pangajaran nyaéta ngaaktifkeun parasiswa enggoning ngawujudkeun kaparigelan (kompéténsi) anu aya patalina jeung kahirupan sapopoė; (4) ngalaksanakeun évaluasi ku cara ngumpulkeun fakta jeung data sarta dokumen hasil diajar parasiswa anu tujuanana pikeun ngomėan program pangajaran ka hareup. Pikeun ngalaksanakeun pangajaran éféktif, guru kudu malirė kana hal-hal nu ditataan ieu, nyaéta: (1) matéahkeun tempat diajar; (2) matéahkeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 59 KD 5
KD 5 siswa; (3) matéahkeun kagiatan diajar ngajar; (4) matéahkeun eusi pedaran materi; jeung (5) matéahkeun média jeung sumber pangajaran. e) Modél Pangajaran Menyenangkan Modél pangajaran anu nyugémakéun (joyfull instruction) mangrupa prosés kagiatan diajar ngajar nu di jerona aya kohesi anu kuat antara guru jeung siswa, sama sakali teu aya rasa kapaksa komo deui maké jeung kudu aya tekanan (intimidasi), éstuning katémbong ayana rasa silih asih, silih asuh jeung silih asah téh. Guru merenahkeun manéh salaku "mitra" diajar, malahan dina sababaraha hal mah henteu mustahil guru diajar ti parasiswana. Lebah dieu mėmang sakuduna nyiptakeun suasana anu démokratis, taya bangbaluh nanaon, boh guru boh parasiswa sarua babarengan papada diajar. D. Kagiatan Diajar Saréngséna Sadérék niténan pedaran Matéri Diajar 5 anu patali "Ngaronjatkeun Prėstasi jeung Kréativitas Siswa dina Diajar Basa Sunda", tangtu Sadérék geus boga gambaran. Anu jadi poko pasualan nyaėta kumaha carana Sadérék salaku guru ngaronjatkeun prėstasi parasiswana dina diajar basa Sunda? Pasualan anu kadua nyaėta kumaha carana Sadérék ngaronjatkeun kréativitas parasiswa dina diajar Basa Sunda? Mudah-mudahan pedaran matéri di luhur bisa ngungkulan dua pasualan bieu. Matéri nu dipedar di luhur tėh saėstuna bisa jadi geus teu anéh, malah moal boa Sadérék mah geus loma pisan!. PAKEM atawa PAIKEM mangrupa akronim, anu masing-masing kecapna geus méh ngawakilan kana dua pasualan anu aya dina tėma pedaran di luhur. Tegésna, lamun Sadérék ngajarkeun basa Sunda ka parasiswa ngagunakeun pamarekan PAKEM atawa PAIKEM kalawan bener, pasualan prėstasi bakal kaungkulan, kitu deui ngeunaan kréativitasna. Lantaran enas-enasna pamarekan PAKEM atawa PAIKEM saėstuna pikeun ngalatih parasiswa sangkan parigél jeung rancagé, tegesna potensi mikirna bisa kaguarkeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 60 jeung
sacara optimal. Naon sababna kitu? Lantaran ku ngagunakeun pamarekan PAKEM atawa PAIKEM tėh suasana diajar parasiswa ngarasa bėtah, senang; teu kasengkér ku rasa-rasa nu teu pararuguh - ėnjoy! Lamun suasana bėtah (ėnjoy) - taya bangbaluh, kana mikirna ogé bakal kabawa lancar; pon kitu deui lebah nembrakeun idé jeung gagasan atawa pamanggih - bakal sabalakana, bébas! Satuluyna, Sadérék jeung babaturan sakelompok nyoba nyusun strategi diajar ngajar ngagunakeun pamarekan PAKEM atawa PAIKEM. Ngarah hasilna optimal, atuh dina nyawalakeunana kudu daria!. Cag! E. Latihan Pigawé soal-soal ieu di handap kalawan daria! 1. Tétélakeun kumaha konsép PAKEM atawa PAIKEM minangka salahsahiji pamarekan dina kagiatan diajar ngajar tėh! 2. Tétélakeun hal naon waé nu kudu dilampahkeun sangkan parasiswa kréatif dina ngalaksanakeun prosés diajarna! 3. Hal naon waé nu kudu dipilampah dina prosés kagiatan diajar ngajar éféktif tėh? 4. Naon sababna idé jeung gagasan parasiswa bisa kaungkab kalawan optimal dina kagiatan diajar ngajar ngagunakeun pamarekan PAKEM atawa PAIKEM? Tétélakeun alesanana! 5. Naha enya lamun suasana diajar ngajar "menyénangkan" bisa ngaronjatkeun prėstasi siswa? Tétélakeun! F. Tingkesan 1. Konsép PAKEM / PAIKEM téh péréléanana sakumaha ieu di handap: a. Siswa aub dina sagala rupa kagiatan anu udagana pikeun mekarkeun cangkeman tur kamampuh ngaliwatan paripolah langsung; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 61 KD 5
KD 5 b. Guru ngabantu tur ngarojong ku mangrupa motivasi jeung nyadiakeun sarana anu diperlukeun ku parasiswa; c. Guru nyiptakeun sagala rupa hal anu pikaresepeun jeung nyiptakeun suasana anu pikabetaheun parasiswa dina milampah sagala rupa kagiatan, kayaning buku-buku, majalah, Koran, di tempat anu henteu resmi/formal; d. Guru nyiptakeun suasana diajar kooperatif tur interaktif boh sacara kelompok atawa séwang-séwangan; e. Guru ngajurung laku siswa dina diajarna nurutkeun kahayang dirina anu tujuanana sangkan idé jeung gagasanana bisa ébréh; kitu deui dina miara jeung ngamumulé lingkungan sakolana ditumuwuhkeun rasa mikaresep jeung rasa tanggungjawabna. 2. Nu dimaksud modél pangajaran partisipatif téh nyaéta modél pangajaran anu ngalibetkeun siswa sagemblengna (optimal) dina lumangsung kagiatan diajar ngajar. 3. Modél pangajaran aktif nyaéta pamarekan pangajaran anu leuwih loba ngalibetkeun aktivitas siswa dina ngaksés informasi jeung élmu pangawéruh anu bakal diguar babarengan dina prosés kagiatan diajar ngajar di kelas, ku cara kitu maranéhna miboga pangalaman anu bisa ngaronjatkeun kamampuh jeung kaparigelan. 4. Modél pangajaran kréatif mah guru téh diperedih kudu parigél pikeun ngamotivasi jeung numuwuhkeun kaarancagéan (kréativitas) siswa salila lumangsung prosés kagiatan diajar ngajar ku cara milih, nangtukeun jeung ngadumaniskeun metodeu anu mampuh numuwuhkeun kréativitas siswa, boh dina kagiatan kerja kelompok, bermain peran, jeung pemecahan masalah. 5. Pangajaran téh bisa disebutkeun éféktif lamun mampuh mekelan pangalaman anyar ka parasiswa jeung ngawujudkeun hiji kaparigelan (kompéténsi) sarta ngabuktikeun yén anu jadi udagan pangajaran geus kahontal sagemblengna (optimal). 6. Modél pangajaran anu nyugémakéun (joyfull instruction) mangrupa prosés kagiatan diajar-ngajar nu di jerona aya kohesi anu kuat antara guru jeung siswa, bener-bener PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 62
teu aya rasa kapaksa komo deui lamun kudu aya tekanan (intimidasi), éstuning katémbong ayana rasa silih asih, silih asuh jeung silih asah téh. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar VI. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar V, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 63 KD 5
64 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KOMPETENSI PROFESIONAL: RAGAM BASA SUNDA, KAWIH, JEUNG MANTRA PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 65
66 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 6 HAKÉKAT BASA SUNDA (CIRI INTERNAL JEUNG ÉKSTERNAL BASA SUNDA) A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengetan pedaran Matéri Diajar VI ngeunaan "Hakékat Basa Sunda patali jeung Ciri Internal jeung Eksternalna", dipiharep Sadérék bisa: 1. Nyangkem enas-enasna ngeunaan hakékat basa Sunda; 2. Nuduhkeun ciri-ciri basa Sunda boh internal boh éksternal B. Indikator Kahontalna Kompetensi Saréngséna Sadérék niténan pedaran Matéri Diajar VI ngeunaan "Hakékat Basa Sunda nu patali jeung Ciri Internal jeung Éksternal", dipiahrep Sadérék bisa: 1. Nerangkeun perkara hakékat basa Sunda; 2. Ngabédakeun ciri internal jeung ciri éksternal basa Sunda C. Pedaran Matéri Ari hakékat basa téh ceuk Sudaryat (1991 kaca 3-5) nya éta: (1) basa téh sistem; (2) basa téh arbitrér; (3) basa téh simbul (sasmita); (4) basa téh produktif; (5) basa téh universal: (6) basa téh mandiri (unik); (7) basa téh komunikatif; (8) basa téh mijalma; jeung (9) basa téh kultur (budaya). Hakekat basa téh miboga ciri, nyaéta ciri internal jeung ciri éksternal. Ieu di handap baris dipedar ngeunaan ciri internal jeung ciri éksternal. 1. Ciri Internal a. Basa mangrupa sistem Pangna basa disebut sistem nyaéta lantaran mangrupa beungkeutan dua unsur, tegesna unsur luar jeung unsur jero, wangun jeung eusi anu PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 67 KD 6
KD 6 68 silihlėngkėpan dumasar kana aturan nu tangtu pikeun ngahontal hiji harti. Pangna disebutkeun hiji sistem, basa téh mibanda sifat sistėmatis tur sistemik. Disebut sistėmatis, lantaran basa téh ngandung unsur-unsur anu puguh éntép seureuhna; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda pola atawa aturan anu dumuk sarta bisa diprédiksi/diramalkeun, saperti: aturan fonologi, tatabasa jeung semantik. b. Basa mangrupa arbitrér Pangna basa disebut arbitrér, lantaran patalina lambang sora jeung obyékna euwéuh hubungan logis (sakarepna, sakahayangna, manasuka pamakéna). Contona: kecap imah dina basa Sunda anu hartina wawangun tempat pamatuhan, tempat betah bumétah; dina basa séjén mah diucapkeunana umah (Jawa); rumah (Melayu/Indonesia), baitun (Arab), haus (Jerman), house (Inggris). c. Basa mangrupa simbul Pangna basa disebut simbul atawa lambang atawa tanda nyaéta lantaran basa téh mangrupa gambaran tina konsép pikiran (langue) jeung gambar tina sora omongan (parole). Basa mangrupa sistem tanda atawa lambing (signe lingustique) anu ngagambarkeun pikiran (langue) jeung omongan (parolė). Langue mangrupa pikiran (aturan, rumus) anu aya dina otak manusa, sifatna homogén tur rélatif anggér; parole mangrupa omongan (runtuyan sora) anu kaluar tina baham, sistemna hėtėrogén tur rélatif robah. d. Basa hal anu produktif Pangna basa disebut produktif lantaran ari basa téh mangrupa sistem kognitif (mikir) anu diatur ku rumus-rumus anu unik tur bisa dimanipulasi ku panyaturna sangkan bisa ngahasilkeun mangpirang-pirang omongan anu lobana tan wates wangén. Digunakeun ku panyaturna pikeun alat komunikasi jeung mekarkeun élmu pangawéruh . e. Basa sifatna universal Panga basa disebut universal nyaéta lantaran basa téh mibanda ciri-ciri umum au dipiboga unggal basa, kayaning: yén basa téh dihasilkeun tina alat ucap manusa, PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
unggal basa miboga wangun jeung eusi, unggal basa bisa robah ti waktu ka waktu, unggal basa miboga fungsi anu tangtu di komunitas para panyaturna. f. Basa téh mandiri (unik) Unik ngandung harti has, mandiri, husus, atawa bėda ti nu sėjėn. Ieu katerangan tėh karasana patukang tonggong jeung katerangan yén basa tėh universal. Lamun kitu naon atuh nu saenya unik dina basa tėh? Anu dimaksud unik dina basa tėh nyaéta yén unggal basa tėh miboga sistim, adegan, jeung kandaga kecap sėwang-sėwangan anu has tur mandi sarta teu kudu sarua jeung basa lianna. Malah anu jadi pangbėda hiji basa jeung basa sėjėnna pangpangna mah palebah kandaga kecap (lėksikon), ti dinya kakara adeganana. Ciri has anu dipibanda ku basa tėh sipatna universal sakaligus unik. Upamana waé dina basa Sunda aya kecap panganteur anu ngandung harti "aspėk inkoaktif" saperti jung nangtung, gék diuk, lėos indit, jst. Ieu kecap tėh teu bisa ditarjamahkeun kana basa naon waé (basa Indonėsia upamana). Cicingna kecap anteuran aya di hareupeun jejer jeung caritaan pagawéan sarta mandiri ngawakilan kecap pagawéan caritaan. Contona: 1) Jung kuring indit ka luar.; 2) Kuring jung indit ka luar.; 3) Géura jung atuh! g. Basa téh komunikatif Komunikatif sifat tina komunikasi. Dina enas-enasna mah komunikasi téh nepikeun "pesan" (rasa, pikiran jeung kahayang) ti panyatur atawa anu ngirim pesan ka nu nampa pesan atawa anu diajak nyarita (pamiarsa atawa nu maca) ngaliwatan mėdia basa. Dina seuhseuhanana kahirupan manusa téh henteu bisa dipisahkeun tina aspėk komunikasi. Alat anu dipaké pikeun komunikasi nyaéta basa, boh lisan boh tulisan. Komunikasi ngagunakeun basa disebutna komunikasi verbal, ari komunikasi henteu ngagunakeun basa alias ngagunakeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 69 KD 6
KD 6 70 gerak (obah-obahna anggahota badan) disebutna komunikasi non verbal, contona: gideug - nuduhkeun embung; gugupay - ngajak, jst. Basa mangrupa alat komunikasi manusa, ari basa téh mangrupa lambang sora anu sifatna universal. Sajaba ti aya basa lisan (sora) ogé aya basa gerak (body langugé). Boh basa lisan boh basa gerak duanana ogé sarua miboga fungsi pikeun komunikasi. h. Basa téh mijalma Tumuwuhna basa téh ngan aya dina dunya manusa wungkul , da di dunya sasatoan mah teu dipiwanoh ayana kamekeran basa. Ari manusa téh mangrupa mahluk sosial, hirupna henteu bisa nyorangan. Dina kahirupan sosialna geus tangtu bakal silih tembrakeun kahayang jeung kabutuh. Pikeun nembrakeun kahayang jeung kabutuh téh ngagunakeun alat. Alat anu dipakéna taya lian nyaéta basa. ku lantaran kitu, basa téh geus jadi milik manusa anu teu bisa lėsot - teu bisa dipisahkeun; ayana basa lantaran ayana manusa, kitu takdirNa. i. Basa téh budaya Basa téh miboga sifat ngabudaya (cultural) lantaran salian ti basa mangrupa "unsur" budaya ogé jadi alat pikeun ngagedékeun jeung ngamekarkeun budaya. Tanpa basa, budaya moal bisa mekar. Lantaran basa anu miboga peran penting dina budaya. Naon waé wangun jeung jirimna budaya tangtu ngagunakeun basa; tegesna antara budaya jeung basa téh lir ibarat gula jeung amisna - lain gula ngarana, laun teu amis. Ari anu jadi unsur badaya loba, di antarana baé (1) pacabakan; (2) kamasarakatan; (3) élmu pangawéruh ; (4) pakakas, undagi, jeung téhnologi; (5) basa; (6) seni; jeung (7) agama katut réligi. (Koentjaraningrat, dina Yayat Sudaryat, 2013). PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
2. Ciri Éksternal Disawang tina karakteristik lahiriahna basa téh miboga ciri-ciri nyaéta (1) idéntitas fisik; (2) idéntitas psikologis; (3) idéntitas géografis; (4) idéntitas étnik; (5) idéntitas sosiologis; jeung (6) idéntitas kontėkstual (Crystal, dina Yayat Sudaryat, 2013). a. Idéntitas fisik Identitas fisik anu mangaruhan wujudiah basa nyaéta (a) tipe fisik; (b) kondisi fisik; (c) umur; (d) ucapan; jeung (e) jenis kelamin anu makéna. Patalina basa jeung kaayaan fisik anu makéna diulik ku patologi basa. b. Idéntitas psikologis Tina jihat psikologis, basa téh raket patalina jeung intélégénsi katut kapribadian (personality). Patalina basa jeung unsur psikologis nu makéna basa diulik ku psikolinguistik. c. Idéntitas géografis Unggal basa bakal dipangaruhan ku lokasi dipakéna basa. basa nu dipaké di hiji wewengkon disebut basa wewengkon, dialék local, dialék regional, atawa regiolėk. Ari élmu anu ngulik basa wewengkon atawa basa dialék disebut dialéktologi. d. Idéntitas étnik Basa téh bisa dipikawanoh ku kelompok jalma, sélér bangsa, atawa bangsa anu makéna. Tina jihat étnik, aya nu disebut basa daėrah, basa nasional, jeung basa asing. Éta kalungguhan basa téh masing-masing mibanda fungsi sėwang-sėwangan. Patalina basa jeung kahirupan étnik anu makéna diulik ku élmu ėtnolinguistik. e. Idéntitas sosiologis Kahirupan hiji basa dipangaruhan ku lingkungan sosial anu makéna saperti stratifikasi sosial, peran jeung status sosial, kaakraban/deuheus henteuna (solidarity), jeung ragam sosial. Patalina basa jeung kahirupan masaralat nu makéna basa diulik ku élmu basa sosial nu ilahar disebut sosiolinguistik. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 71 KD 6
KD 6 72 f. Idéntitas kontėkstual Wujudiah basa bisa gumantung kana kontėks situasi dipakéna. Hubungan antara basa jeung kontėks situasi makéna diulik ku pragmatic. Dell Hyems dina Sudaryat (2013 kaca26) nyebutkeun yén kontėks situasi anu mangaruhan wujudiah basa téh mibanda unsur-unsur (component of speech) anu disinggét SPEAKING, anu foném awalna nyoko kana: S-etting and scene P-artucipants E-nd purpoce and goals A-cts sequences K-ey tone or spirit of act I-nstrumentalities N-orms of interaction and interprétation G-enres Ari dina basa Sunda unsur-unsur kontėks situasi makéna basa téh bisa disinggét UNGKARA (Sudaryat, 1991:121) anu foném awalna nyoko kana: U-ndak usuk atawa tatakrama basa N-u maké basa jeung nu dicaritakeun G-alur omongan K-asang tukang tempat, waktu, jeung suasana A-lat anu digunakeun R-asa, nada, jeung raga, rasa basa A-manat jeung tujuan ahir omongan g. Idéntitas Stilistik Stilistik téh nyaéta gaya basa katut makéna basa dina karya sastra. Stilistika mangrupa élmu anu maluruh patalina basa jeung karya sastra, kumaha gaya makéna basa dina karya sastra. Basa hiji jalma, sélér bangsa, atawa bangsa téh bisa kapaluruh tina gaya basa anu dipakéna. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
Aya rupa-rupa gaya basa, di antarana waé: (1) gaya basa mijalma; (2) gaya basa ngasor; (3) gaya basa ocon; (4) gaya basa rarahulan; (5) gaya basa sindir; gaya basa ngupamakéun; jeung (7) gaya basa purwakanti (Sudaryat, 2001). Géura ieu titénan conto di handap: 1) Gunung Galunggung diharudum ku halimun bangun nu ngungun. 2) Mangga linggih ka saung butut. 3) Punten pangmeserkeun Jarum Coklat. 4) Kajeun ceurik cimata gétih, moal rék ngahampura! 5) Punten TVna dialitan saeutik. 6) Ari maneh jeung dulur téh kawas ucing jeung anjing. Loba keneh conto-conto gaya basa séjénna. Ku Sadérék bisa ditambahan deui. 3. Pangbéda Basa Manusa Nu ngabédakeun antara manusa jeung sato dina lebah basa, nyaéta ari manusa mah maké basa anu dumuk palanggeranana sedéngkéun ari sato mah henteu dumuk aturanana. Dina lumangsungna komunikasi, basa kalungguhanana sabagé alat pikeun nepikeun pesen, kahayang, unek-unek, jjrd ka nu diajak nyarita. Dumasar kana hasil panalungtikan Hockett (1963) dina Sudaryat (2014) ngeunaan linguistik jeung antropologi, nyebutkeun yén ciri nu ngabédakeun basa manuatsa ti sato téh nya éta: (1) midua [duality], (2) rancagé, (3) manasuka, (4) siligénti, (5) pamencar, (6) mandiri, jeung (7) pamulasara budaya. Sangkan leuwih jéntré, di handap baris dipedar hiji-hijina. a. Basa téh midua (duality) Nu dimaksud ku midua di dieu nyaéta yén basa téh mibanda dua subsistim, subsistem sora (wangun) jeung subsistem harti. Ku ayana dua subsistem éta, fungsi harti basa jadi leuwih irit (praktis, simpel). Unit miharti basa téh bisa dipasing-pasing jadi kalimah nu jumlahna tan wates wangen. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 téh 73 KD 6
KD 6 74 Gundukan kecap nu ngaruntuy nu mangrupa kalimah téh disebutna susunan taktis (tactical arrangément). Aya dua runtuyan taktis téh, nya éta: 1) Susunan fonotaktis (phonotactic arrangément) anu nyoko kana runtuyan sora nu nyampak (potensial); jeung 2) Susunan sintaksis (syntactic arrangément) nu nyoko kana runtuyan harti nu nyampak. Éta dualitas téh teu aya dina komunikasi sato. Panggentra (jackdaw) atawa gogogan anjing nyaéta gunggungan unsur-unsur nu bisa dianalisis. (Wardhaugh, 197 kaca 24) dina Sudaryat (2014 kaca 28). Basa téh mangrupa gunggungan wangun anu ngawujud sora jeung eusi. Basa téh nyaéta wujud sora jeung eusi. Ari eusi basa nyoko kana: 1) phonmological information, anu mangrupa wawaran nu sifatna fonologis, runtuyan sora nu taan harti; 2) syntactical information, mangrupa wawaran nu diébréhkeun dina wangun kalimah katut babagianana; 3) lexical information, mangrupa wawaran nu diébréhkeun dina kandaga kecap; 4) conceptual knowledgé, anu mangrupa konsép-konsép, mangrupa pangawéruh atawa harti; jeung 5) sistem anu hésé diévaluasi. Ari eusi basa raket pisan patalina jeung wangun basa. Eusi (harti, konsép) mangrupa hubungan antara lambang (wangun, form) jeung obyék nu dimaksudna (acuan, réferen). b. Yén basa téh rancagé (produktivitas). Sakumaha geus disebutkeun yén basa téh sipatna rancagé atawa produktif. Produktivitas kamungkinan ngadayagunakeun basa pikeun nepikeun pesen anu can kungsi ditepikeun samemehna, sarta ngamungkinkeun panyatur mibanda kamampuh pikeun ngédalkeun hiji hal anu can kungsi diucapkeun jeung kadengé samemehna. Tapi bisa kacangkem atawa kaharti ku pamiarsa. Ngan ukur manusa nu dibere kamampuh pikeun nyusun kalimah anyar kalawan kandaga kecap jeung frasa anu merenah, tuluy disambungkeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
jadi susunan anyar luyu jeung kaedah anu baku (lulugu). Ieu nu disebut sistem nembrak (open sistem) tina basa manusa anu béda tina sora sastoan anu sipatna sistem nutup (closed sistem), nyaéta tiap sorana mangrupa babagian tina sasadiaan (repertoire) anu tangtu tur saeutik, nu ngabalukarkeun pikeun asupna hal anyar. Cindekna, yén komunikasi sato sipatna imitative, henteu produktif, béda jeung basa atawa sistim komunikasi manusa anu produktif atawa kréatif. c. Yén basa téh manasuka (arbitrariness) Sakumaha geus diterangkeun ti heula yén basa téh manasuka atawa arbitrer maksudna nyaéta taya hubungan pasti antara nu ditepikeun ku omongan (substansi fonik) atawa tulisan (substansi grafik) kana kedaling nu ditepikeun. Dina tiap basa manusa méh-méhan teu aya nu bisa diduga (predictable) jeung taya hubungan (logis) antara lambanga jeung obyékna. Dina tataran analisis basa, arbitrer téh tetela rinéka (variatif). Sinteksis kurang arbitrer dibndingkeun jeung kandaga kecap. Ku ayana sipat arbitrer téh, jumlah kalimah dina hiji basa tan wates wangén. Komunikasi sasatoan tingkat arbitrerna relatif kurang. d. Yén basa téh siligénti (interchangéability) Dina enas-enasna antara panyatur jeung pamiarsa bisa siligénti peran atawa silihkirim pesen omongan. Hiji waktu panyatur jadi pamiarsa, kitu deui sabalikna pamiarsa jadi panyatur. Sok sanajan kitu, prosés alur komunikasina mah sarua baé. Prosés di panyatur dimimitian ku purwaucap, tuluy kana decoding, nepi ka fonasi (kedaling). Ieu ciri téh ayana ngan dina komunikasi manusa, nyaéta ku ayana silih pikaharti di antara parapihak nu keur ngalakukeun komunikasi téa. Ieu hubungan komunikasi téh ku ayana beungkeutan ajen-inajen lingustik atawa non-lingustik. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 75 KD 6
KD 6 76 e. Yén basa téh pamencar (displacement) Dina diri manusa téh aya dua pakakas nu digunakeun dina makéna basa, nyaéta (a) fasilitas fisik, kayaning: tikoro, irung, biwir, létah, jst., jeung (b) fasilitas non-fisik, kayaning: akal, rasa, pikiran, uteuk, jst. Ku éta dua fasilitas téh, manusa bisa ingét kana kajadian bihari, kamari, kiwari, jeung pingburi. Dina palebah dieu pisan manusa manusa mibanda pamencar (displacement), nyaéta basa bisa dipake pikeun ngacu kana hal-hal anu nyata atawa anu teu nyata (abstrak) ti mangsa baheula nepi ka mangsa ayeuna, malah narawangan pikahareupeun. Pamencar téh mangrupa kamampuh pikeun nyaritakeun hiji hal nu jauh, boh nu patali jeung waktu boh nu patali jeung tempat. Nya ku hal ieu pisan manusa bisa mekarkeun élmu pangawéruh. f. Yén basa téh mandiri (spesifikasi) Sipat mandiri dina basa nyoko kana kanyataan yén komunikasi ngagunakeun basa kudu dibantuan ku aspék séjén kayaning gerakan fisik atawa kinestik minangka pakakas komunikasi. Manusa teu kudu ngéureunkeun kagiatan séjéna dina waktu rék ngaréspon, ari réspon teu sagemblengna ditangtukeun ku rangsangan (stimulus). Manusa bisa milampah komunikasi atawa nyarita bari milampah pagawéan anu teu aya patalina jeung nu keur diomongkeun. g. Yén basa pamulasara budaya (konservatif) Basa téh mangrupa unsur budaya sakaligus jadi wahana pikeun miara tur mekarkeun budaya. Kitu deui, basa bisa dipiara jeung dimumule ti entragan ka entragan ku cara ngabudaya. Sistim basa kudu diulik ku unggal panyatur. Lantaran basa mah henteu diwariskeun sacara biologis ti entragan ka entragan. Najan manusa mibanda kamampuh dasar (innate ability), konvensi basa naon waé saperti kandaga kecap jeung tatabasa, dirundaykeun kalawan sistimatis ku cara diajar atawa ngaliwatan pangajaran (languagé learning). Kagiatan diajar PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
basa barudak leutik (anak usia dini) irundaykeun ku indung bapana. Anu disebut nu nimukeu basa (languagé aquisition). Basa anu langsung dirundaykeun ku indung bapana disebutna basa indung (motéhr longue). Ari basa sasatoan mah dirundaykeunana teu cara manusa, sasatoan mah dirundaykeun sacara génétis, lain diulik. Sasatoan bisa ngarti jeung silihpikaharti di antara maranehna di tempat digédékeun. Sabalikna, manusa anu lahir di Tatar Sunda, nini, aki, buyut, bao, jangawareng, udeg- deg siwur jeung karuhuna urang Sunda, tapi bisa basa Inggris. Ari bas amah kumaha kabiasaan (tradisi). Ku kituna, lamun hayang parigél maké basa, "disebutna basa téh mangrupa kagiatan mekanik", biasakeun dina kahirupan sapopoé, cara mesin D. Kagiatan Diajar Saréngséna Sadérék nitenan pedaran Matéri VI ngeunaan "Hakekat Basa Sunda anu patali jeung Ciri Internal jeung Éksternal", tangtu Sadérék geus meunang gambaran anu jelas. Wawasan Sadérék ngeunaan élmuning basa Sunda ayeuna katambahan deui. Tėtėla géuningan hal-hal anu mangaruhan kana hirup-huripna basa téh rea, boh ti unsur jero (internal) boh ti unsur luar (éksternal). Éta pedaran matéri di luhur téh bahan sawalakeun jeung babaturan Sadérék di kelompok diajarna masing-masing. Naha maké kudu disawalakeun? Lantaran lamun ukur dibaca ku sorangan mah rada elat nyangkemna téh, komo mun nepi ka kudu ngamekarkeun éta konsép. Jaba ti kudu soson-soson macana, ogé diperedih kudu daék macaan literatur liana deuih. Mangpaat tina sawala téh tangtuna ogé aya, sakurang-kurangna urang bisa silih kanyahokeun lebah wawasan, boh wawasan paélmuanana boh wawasan mikirna. Sing ingét falasifah Sunda, silih asih, silih asuh, jeung silih asah. Larapkeun éta falasifah téh dina prakna Sadérék sawala. Prinsip silih asih dina sawala hartina urang kudu boga rasa asih ka babaturan lebah kakuranganana, prinsip silih asuh urang kudu boga rasa hayang makihikeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 77 KD 6
KD 6 pangabisa jeung pangalaman ka nu lian, prinsip silih asah urang kudu miboga karep hayang nėangan luang ti papda urang, kapanan luang téh lain ukur tina daluang tapi ti papada urang gé bisa. Tengétan deui, prak sawalakeun! Nu leuwih alus mah éta konsép téh jadi ngalegaan sanggeusna diswalakeun téh, nya. Cag! E. Latihan Pigawé ieu soal-soal di handap kalawan daria! 1. Naon ari nu disebut basa téh? Jéntrékeun! 2. Ari basa téh arbitrér, naon maksudna? Jéntrékeun kalawan conto! 3. Cing pék tatataan, naon waé anu jadi ciri internal basa téh! 4. Ari anu jadi ciri éksternal naon waé? Tataan hiji-hijina! 5. Ari anu dimaksud idéntitas stilistik téh kumaha? Jéntrékeun! F. Tingkesan 1. Hakékat basa nya éta: (1) basa téh sistem; (2) basa téh arbitrér; (3) basa téh simbul (sasmita); (4) basa téh produktif; (5) basa téh universal: (6) basa téh mandiri (unik); (7) basa téh komunikatif; (8) basa téh mijalma; jeung (9) basa téh kultur (budaya). 2. Dumasar kana karakteristik lahiriahna basa téh miboga ciri-ciri nyaéta (1) idéntitas fisik; (2) idéntitas psikologis; (3) idéntitas géografis; (4) idéntitas étnik; (5) idéntitas sosiologis; jeung (6) idéntitas kontėkstual. 3. Pangna disebutkeun hiji sistem, basa téh mibanda sifat sistėmatis tur sistemik. Disebut sistėmatis, lantaran basa téh ngandung unsur-unsur anu puguh éntép seureuhna; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda pola atawa aturan anu dumuk sarta bisa diprédiksi/diramalkeun, saperti: aturan fonologi, tatabasa jeung semantik. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 78
4. Basa téh miboga sifat ngabudaya (cultural) lantaran salian ti basa mangrupa "unsur" budaya ogé jadi alat pikeun ngagedékeun jeung ngamekarkeun budaya. Tanpa basa, budaya moal bisa mekar. Lantaran basa anu miboga peran penting dina budaya. Naon waé wangun jeung jirimna budaya tangtu ngagunakeun basa; tegesna antara budaya jeung basa téh lir ibarat gula jeung amisna - lain gula ngarana, lamun teu amis. Ari anu jadi unsur badaya loba, di antarana baé (1) pacabakan; (2) kamasarakatan; (3) élmu pangawéruh ; (4) pakakas, undagi, jeung téhnologi; (5) basa; (6) seni; jeung (7) agama katut réligi. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar 7. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 6, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 79 KD 6
KD 6 80 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 7 CIRI HAS BASA SUNDA A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengététan pedaran Matéri Diajar VII anu patali jeung "Ciri Has Basa Sunda", dipiharep Sadérék bisa: 1. Paham kana kahanan basa Sunda anu miboga ka-has-an sorangan; 2. Nuduhkeun nu jadi ciri husus basa Sunda sakurang-kurang tilu ciri anu bisa ngawakilan kahanan sagemblengna. B. Indikator Kahontalna Kompetensi Saréngséna Sadérék nitenan kalawan gémet pedaran Materi Diajar VII anu patali jeung "Ciri Has Basa Sunda", dipiharep Sadérék bisa: 1. Ngaidéntifikasi anu jadi ciri has dina basa Sunda; 2. Nyusun program pangajaran ngeunaan ciri has basa Sunda. C. Pedaran Matéri Idiom téh nyaéta ungkara kecap atawa bisa disebutkeun ogé basa pakem, nyaéta ungkara kecap anu miboga harti husus sarta mandiri sarta henteu sarua jeung harti unsur-unsur nu ngawangunna. Conto gédé hulu, mangrupa idiom anu nuduhkeun harti sombong, takabur, gédé hulu unsur-unsurna téh kecap gédé jeung kecap hulu, masing-masing boga harti: gédé = badag; hulu = sirah, gédé hulu = gédé sirah Prawirasumantri & Suriamiharja dina Sudaryat (2014, kaca 186) nétélakeun yén hal-hal anu kaasup pakėman basa atawa idiom, nya éta: 1. Pakėman basa mangrupa kecap-kecap anu miboga ciri has anu digunakeun ku masarakat di wewengkona séwang-séwangan pikeun ngabédakeun dirina jeung masarakat lain, lumbrahna disebut basa wewengkon. Contona: teoh PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 81 KD 7
KD 7 82 (basa wewengkon Kuningan) hartina: lebak atawa landeuh; ompod (dialék Bogor) hartina: sieunan, borangan; amrin (dialék Ciamis) hartina bėak, seep. 2. Pakėman basa mangrupa kecap anu miboga harti kiasan. Pakėman anu kieu disebut kecap kiasan. Contona: a. Si Éta mah ngéupeul atuh! b. Pangmeulikeun Jarum, Jang sabatang! c. I. Madé Wirawan mah, kiper cepel atuh, hėsė kaasupan bal! 3. Pakėman nu mangrupa konstruksi basa anu merlukeun panafsiran nurutkeun kontéksna. Pakėman modél kieu disebutna rakitan lantip. Contona a. Cing Jang, pangmiceunkeun tampolong! (eusi tampolong nu dipiceun téh atawa tampolongna?) b. Nyai, gédéan kompor téh! (nu digédéan téh seuneuna atawa komporna?) c. Duh, seungit nu ngagoréng jengkol, euy! (nu seungit téh goring jengkol atawa nu ngagoréngna?) 4. Pakėman anu mangrupa kontéks basa (kecap atawa kalimah) nu hartina téh teu bisa ditafsirkeun nurutkeun unsur-unsur nu ngawangunna. Pakėman basa modél kieu disebutna babasan atawa paribasa. Contona: a. Dug hulu pet nyawa, mélaan manéh téh! b. Agul ku payung butut, nu nyata wé kahirupan manéh ayeuna. c. Ngajul bulan ku asiwung, piit ngéundeuk-ngéundeuk pasir. 5. Pakėman nu jadi ciri has pangarang (tukang nulis). Upamana waé, gaya tulisan Moh. Ambri, gaya tulisan Ahmad Bakri, gaya tulisan Tatang Sumarsono, gaya tulisan Yus Rusyana, gaya tulisan Ahmad Hadi, gaya tulisan Usep Romli, jrrd. 6. Pakėman basa mangrupa runtuyan kecap nu disusun sangkan bisa mangaruhan ka nu ngaregépkeunana atawa anu macana ku cara nyieun babandingan. Pakėman basa modél kieu disebut gaya basa murwakanti. Contona: a. Si Éta mah éstuning hirupna téh tunggul diparud catang dirumpak, taya nu dilarung. b. Naha ari sia, kawas ucing jeung anjing, gawé téh ngan paséa baé! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
Ari watekna urang Sunda, tara nyarita saceplakna, tapi sok dibalibirkeun (diplomatis), maksudna supaya anu diajak nyarita téh henteu kasinggung rasana. Ku ayana ékspresi basa sarupa kitu nya timbul ayana ungkara babasan jeung paribasa. Dina basa Sunda aya sababara pakėman basa (idiom) kayaning: (1) kekecapan; (2) babasan; (3) paribasa; (4) rakitan lantip; (5) cacandran; (6) uga; (7) candra sangkala; (8) catur rangga; (9) repok; jeung (10) panyaraman (Sudaryat, dina Yayat Sudaryat, 2014). 1. Kekecapan Ari kekecapan téh mangrupa kecap rajékan dwipurwa, nu dirajékna ukur engan anu mimiti. Kekecapan jeung babasan méh sarua wanguna, papada wangun rajékan. Bédana ari kekecapan mah nuduhkeun hartina langsung lantaran geus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti kiasan najan sarua papada geus jadi kabiasaan di masarakat. Conto kekecapan: a. Kapanan éta gédang sasat dinangna-néngné pisan, hayoh dituar! b. Teu éléh géléng, manéhna ngéprét, képrét deui wé! c. Dasar jalma geus paéh pikir, dibawa usaha naon waé ogé tetep wé kitu. Ari kekecap miboga harti sėjėn - harti asosiatif, tegesna ngahartikeun kecap téh teu bisa langsung kitu waé kudu ngagunakeun kecap sėjėn. Kecap kiasan mangrupa wangun kecap anu hartina kudu ngabandingkeun jeung kecap sėjėna atawa disebutkeun miboga harti konotatif. Dina kecap kiasan katémbong ayana harti nu teu langsung nyindekel kana kecapna, tapi ngandung ajén-inajén rasa, panineungan, asosiasi, atawa mangrupa tafsiran kana hal anu lain. Contona: kecap maju jeung kecap nincak dina ungkara kalimah di handap. a. Ari geus maju mah, wani nincak ka déwék téh. Kecap maju dina conto ungkara kalimah di luhur, hartina lain maju ngagéser cara kendaraan, tapi hartina jadi hasil, suksés. Kitu deui kecap nincak, harti leksikalna mah kapanan ngajejek, ieu mah harti kiasan anu nuduhkeun ngahina, ngénye. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 83 KD 7
KD 7 a. Mun seug teu dikojayan ku kuring mah, bisa cilaka si Éta téh. b. Tong ngahuap teuing, euy, na dikira aing teu wani? c. Béda ari geus buluan mah, euy, udud gé roko bodas waé! d. Neng, tos aya nu nyangcang teu acan? e. Bau cikur kénéh manéh mah, tong reureujeung jeung aing! 2. Babasan Babasan mangrupa wangun kecap rajékan dwipurwa. Babasan mangrupa sawatara kecap anu disusun nu hartina teu sarua jeung harti sawajarna, tapi hartina mah geus kamaphum ku sarėrea (sajtadibrata dina Sudaryat, 2014). Ari ceuk Wirakusumah & Djajawiguna dina Sudaryat (2014) nétélakeun yén babasan téh nyaéta ucapan ku basa anu ringkes, saeutik patri, anu ngan sakadar ucapan, ulah dihartikeun sacerewélena. Béda deui jeung Salmun (1986), dina Sudaryat (2014) nétélakeun yén nu disebut babasan nyaéta sarua hartina jeung wiwilangan atawa bibilangan, nyaéta ucapan-ucapan tapi lain dina hartina nu sajalantrahna. Dumasar kana katerangan bieu, bisa disebutkeun yén babasan téh mangrupa kecap anu kompléks anu winangun frasa anu runtuyana geus maneuh tur ngandung harti kiasan. Contona: ngaburuy, siduru isuk, hampang birit, hampang leungéun, beurat birit, héjo cokor, jrrd. 3. Paribasa Nurutkeun katerangan Kamus Basa Sunda karya Satjadibrata (1946 : 274) nu dimaksud paribasa téh nyaéta kecap-kecap anu disusun jadi omongan nu hartina piluangéun, jadi pituah. Yayat Sudaryat (2014) nyebutkeun yén paribasa téh nuduhkeun harti ibarat, upamana, biasa. Ngarah leuwih teleb nyoka kana katerangan di luhur, géura lenyepan ieu conto ungkara kalimah di handap! a. Ceuk paribasa, najan dahar karo uyah gé, ari ngariung jeung anak rabi mah, génah we. b. Paribasa menta duit keur sakola! c. Paribasa nganyam samak, neukteukan bari motongan. Paribasa neang anak, ngadeukeutan popotongan d. Paribasa rék usaha ka kota, padahal mah rék nengan randa. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 84
4. Rakitan Lantip Kecap lantip nurutkeun Kamus Basa Sunda Satjadibrata (1946 kaca 197) nyaėta panjang pikiran, tara gancang ambek, tara gancang ngahukum. Ari ceuk Sudaryat (2014 kaca 193) mah nyaėta susunan kecap dina wangun kalimah anu kudu ditapsirkeun dumasar kan konteks kabiasaan, lantaran pamaksudanana henteu diuacapkeun langsung. Rakitan lantip teu bisa dihartikeun sacerewelena dumasar kana kecap-kecap nu digunakeunana, lantaran maksudna bisa jadi salah. Géura ieu titėnan conto-conto kalimah nu ngagunakeun rakitan lantip. a. Asa geus heubeul teu dahar jeung hayam. b. Cing pangmegatkeun mobil kosong! c. Seungit nu meuleum sate, euy! 5. Cacandran Kecap cacandran nurutkeun Kamus Umum Basa Sunda LBSS (1975 kaca 80) nyaėta omongan karuhun nu aya patalina jeung kaayaan tempat (nagara). Conto: Bandung heurin ku tangtung. Maksudna Bandung tėh ibu kota Jawa Barat, kota pangjugjugan balarėa, boh nu ngadon sakola bon nu ngadon usaha; ku lantaran beuki nambahan nu daratangna, nya dina hiji mangsa mah Bandung tėh jadi heurin, jadi gégék ku nu nyaricingan nu dating ti suklakna ti siklukna. Kapanan ayeun pisan kajadian, Bandung tėh heurin. Kolot baheula nyieun cacandan Bandung heurin ku tangtung. Sukapura ngadaun ngora; Sukapura tėh ngaran ayeuna mah Tasikmalaya. Sukapura kungsi diereh ku Mataram heubeul pisan. Sanggeus runtag kakuasaan Mataram, nya Sukapura minangka sirungna tumuwuh jadi wewengkon anu mardika. Garut pangirutan, wewengkon Garut tėh matak pikabėtaheun, pikatajieun, loba pisan kaėndahan alam di wewengkon Garut nu wuwuh pikabėtaheun, komo mun ditingali ti luhur mah (pesawaat), Garut tėh kawas inten nu diawurkeun. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 85 KD 7
KD 7 Loba keneh cacandaran-candran sėjėnna tangtuna ogé patali jeung tempat atawa wewengkona sewing-sewangan. 6. Candrasangkala Candra sangkala mangrupa kecap kantėtan. Candra (Sansekerta) hartina bulan, atawa nyebutan, nyebutan dedeg pangadeg satria tumali kasaktianana, jst (LBSS, 1975 kaca 80); ari sangkala, hartina: bolong; sangkala bolong; ėlmu gaib pikeun nganyahokeun di mana ayana barang nu leungit. Dina candra sangkala biasana ngagunakeun Taun Saka, 78 taun ganjorna jeung Taun Masehi; sawatara ėta nurutkeun kapercayaan masarakat Saka tėh nyaėta nu nyiptakeun aksara Cacarakan dumasar kana kajadian tarungna dua utusan ponggawa nu ngaran Dora jeung Ki Sembada. Duanana ogé palastra, dina kajadian hartita, Aji Saka nulis kalimah "Hana caraka data sawala pada jayanya maga batanga" hartina aya dua utusan anu béda paham, sarua papada kuat, nu ahirna palastra duanana. Aji Saka tėh sandiasma ti putra Raja Salihwarna ti India anu ngagém agama Syeik. Lahir ka alam dunya bédana 78 taun sarėng Kangjeng Nabi Isa, ku lantaran kitu, mun urang rék ngitung taun maseha kudu ditambah 78 taun. Conto: Panca Pandawa Ngémban Bumi 5 5 2 1 Ėta conto candasangka tėh nuduhkeun waktu ngadegna Karajaan Pajajaran nyaėta unina Panca Pandawa Ngémban Bumi, hartina Panca = 5, Pandawa = 5, Ngémban = 2, jeung Bumi = 1. Urutanana dibalikeun jadi 1255 Saka, lamun disaluyukeun kana taun Masehi jadi 1255 + 78 = 1333 Masehi. Jadi ngadegna Karajaan Pajajaran tėh taun 1333 Masehi. Kecap-kecap modél nu ditulis dilihur tėh dipakė patokan pikeun nangtukeun waktu, ari nyusun angka dina taun Saka tibalik cara nu ditulis di luhur 5521 mun disalin kana cara ayeuna jadi 1255. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 86 jeung
7. Caturangga Caturangga mangrupa kecap kantėtan nyaėta asal tina kecap catur jeung turangga; catur hartina omongan, ari turangga hartina kuda; ku lantaran engang ditungtung jeung engang nu mitina sarua, ngucapkeunana disinggét tina catur turangga jadi caturangga. Hartina catur turangga saca harpiah nyaėta omongan ngeunaan kuda. Di lingkungan masakarat tradisional caturangga tėh mangrupa ėlmu pangawėruh anu patali jeung tanda-tanda atawa watekna kuda naha alus atawa goréng pikeun dipiara, bakal nguntungkeun atawa ngarugikeun, bakal mawa kabagjaan atawa nyilakakeun, jst. Malah caturangga tėh henteu ngan ukur keur kana kuda wugkul, bisa kana keur kana hayam adu, puyuh atawa manuk titiran sagala (Satjadibrata, 1946: 409). Dina itung-itungan caturangga makė cara kieu: sri = 1, lungguh = 2, dunya = 3, lara = 4, jeung pati = 5 (Kamus Umum Basa Sunda, LBSS, 1975 kaca 84). D. Kagiatan Diajar Sarėngsena Sadérék nengetan pedaran Materi Diajar VII di luhur anu patali jeung "Ciri has basa Sunda", kawasna Sadérék geus boga gambaran kalawan gémbleng, nya. Mudah-mudahan we enya. Ari apal kana sakabéh pedaran mah asana pamolahan, tapi paling henteu, Sadérék bisa nyokot esensina baé tina éta pedaran téh. Cing pék sebutkeun, naon waé esensi pedaran anu patali jeung ciri has basa Sunda téh? Tah éta nu ditaan ku Sadérék téh, pék cangkem. Mun geus kacangkem ésénsina, najan henteu apal ogé dijamin Sadérék bakal bisa nerangkeun ka sing saha baé anu ngabutuhkeun, nya meureun lebah dieu mah moal saha deui iwal ti murid-murid Sadérék. Pikeun ngalegaan ambahan matėri, taya salahna Sadérék tetelepék ka nu sėjėn, nu dianggap weruh tangtuna ogé. Ari macaan buku-buku boh anu aya patalina jeung matėri pedaran boh henteu, éta mangrupa kawajiban Sadérék pikeun ngadeudeul ajén-inajén kaprofėsian Sadérék salaku guru. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 87 KD 7
KD 7 Mun seug Sadérék gemet turta sok pirajeunan nengetan parapanyatur basa Sunda di sabudeuerun masarakat, saéstuna wangun-wangun basa pakem téh loba pisan digunakeun ku parapanyutur basa Sunda, pangpangna parapanyatur basa Sunda di pilimberuran. Maranéhna henteu niori, tapi biasa ngagunakeun basa-basa pakem atawa basa idiom téh. Ku lantaran kitu, pikeun kabeungharan Sadérék nyangkeum kana basa-basa idiom nu geus hirup-hurip di masarakar, aya hadéna dicatet atawa dirékam. Geura da lamun seug geus jadi bahan ajar mah, moal teu pogot dipedar, dicaritakeun hareupeun parasiswa téh. Prak-parakanana jeung heula pandeurina mah, pék baé ka dinyah sawalakeun jeung babatura anu saprofesi! Cag! E. Latihan 1. Cing pék jéntrékeun, naon ari idiom téh? 2. Kumaha bédana basa wewengkon jeung basa kiasan, ébréhkeun dina conto kalimah! 3. Aya bédana atawa henteu antara kekecapan jeung babasan? Cing pék jéntrékeun kalwan conto kalimahna! 4. "Jang Kodir, ayeuna mah geus beunta, kamari gé méré sumbangan ka panitia pangwangunan masjid, gėdé!" Kecap geus beunta kaasupna kana wangun naon? Tėtėlakeun maksudna! 5. Cing pék tataan naon waé anu jadi ciri has basa Sunda téh! F. Tingkesan 1. Ciri has basa Sunda: a. Basa wewengkon, basa dialék, conto: basa dialék Ciamis, basa dialék Kuningan, basa dialék Banten, basa dialék Cirebon, jrrd. b. Ayana kecap kiasan c. Ayana rakitan lantip d. Ayana babasan jeung paribasa e. Ayana gaya basa pangarang f. Ayana gaya basa babandingan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 88
2. Ari kekecapan téh mangrupa kecap rajékan dwipurwa, nu dirajékna ukur engan anu mimiti. Kekecapan jeung babasan méh sarua wanguna, papada wangun rajékan. Bédana ari kekecapan mah nuduhkeun hartina langsung lantaran gėus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti kiasan najan sarua papada gėus jadi kabiasaan di masarakat. 3. Babasan mangrupa wangun kecap rajékan dwipurwa. Babasan mangrupa sawatara kecap anu disusun nu hartina teu sarua jeung harti sawajarna, tapi hartina mah gėus kamaphum ku sarėrea. 4. Nu dimaksud paribasa téh nyaéta kecap-kecap anu disusun jadi omongan nu hartina piluangéun, jadi pituah. Ari Yayat Sudaryat (2014) mah nyebutkeun yén paribasa téh nuduhkeun harti ibarat, upamana, biasa. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar VIII. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar VII, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 89 KD 7
90 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 8 CIRI-CIRI BASA BUDAK A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengetan pedaran Materi Diajar VIII anu patali jeung "Ciri-ciri Basa Budak", dipiharep Sadérék bisa: 1. Nyangkem ciri -ciri basa budak; 2. Ngabédakeun basa budak jeung lain basa budak; 3. Nyontokeun ungkara kalimah ngunakeun basa budak. B. Indikator Kahontalna Kompetensi Saréngséna Sadérék nitenan pedaran matéri ka 8 anu patali jeung Ciri-ciri Basa Budak, dipiharep Sadérék bisa: 1. Ngaidéntifikasi ciri-ciri basa budak; 2. Ngabédakeun ciri basa budak jeung basa lainna; 3. Nyieun conto kalimah maké basa budak. C. Pedaran Matéri Dumasar kana pamarekan aspék psikologilinguistik, yén basa téh bisa: (a) mangrupa hiji sistem; (2) minangka paripolah personal (nyorangan/individual), jeung (3) mangrupa paripolah antarpersonal (hirup kumbuh antara urang jeung nu séjén). Basa téh mangrupa hiji sistem lantaran ku ayana kaedah anu ngatur kana éta basa. Kaidah basa téh teu bisa ngadeg sorangan tapi silihpangaruhan nepi ka ngawujud hiji sistem. Ari basa téh kapanan hirup nuturkeun ka anu makéna/panyaturna. Ku lantaran kitu, basa téh raket pisan patalina jeung paripolah personal (individu, nyorangan). Unggal jalma bisa ditingali tangtunganana (kapribadianana), salah sahijina tina kumaha cara ngagunakeun basana. Nalika basa digunakeun dina hirup kumbuh di lingkungan nu leuwih lega, boh di lingkungan kulawarga, boh di lingkungan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 91 KD 8
KD 8 masarakat, éta téh nuduhkeun kana sistem interaksi antarpersonal. Ku lantaran kitu, dina kahanan kasebut basa ngébrehkeun paripolah antarpersonal. Pikeun nganyahokeun paripolah antarpersonal, urang bisa nengetan dina situasi komunikasi di hiji lingkungan, upamana waé di lingkungan pasantren, basana bakal béda jeung di lingkungan sakola, jeung di lingkungan terminal, jst. Pikeun nganyahokeun alus henteuna kominikasi antarpersonal, bisa ditingali ti dua pihak nyaéta nu nyarita jeung nu diajak nyarita, mun dua pihak panyatur ngarasa sugéma sarta énjoy, hartina éta komunikasi téh alus. Tapi sabalikna, lamun dua pihak panyatur dina komunikasi antarpersonal henteu jalan, éta nuduhkeun komunikasi antarpersonalna goréng. Hal nu ngalantarankeun komunikasi antarpersonal henteu jalan bisa jadi (1) ku lantaran nu ngajak nyaritana goréng; (2) bisa jadi ku lantaran nu diajak nyarita goréng; atawa (3) bisa jadi ku lantaran situasina anu henteu ngarojong. Mun hiji jalma cara nyaritana ngagunakeun basa songong bari dibarengan ku pasemon anu teu pikaresepeun, bisa kanyahoan yén éta anu nyarita téh teu sopan atawa bisa disebutkeun teu nyakola. Kitu deui sabalikna, mun anu nyarita téh ngagunakeun basa hormat dibarung ku budi anu someah, bisa dipastikeun éta nu nyarita téh sopan, nyakola. Tegésna, basa téh ngagambarkeun kajiwaan nu nyaritana, alus basana - ngagambarkeun alus jiwana; goreng basana - ngagambarkeun goréng jiwana. Alus jeung goréngna nyarita gumantung kana atikan basa di lingkungan kulawargana. Nu pangheulana ngajarkeun basa téh nyaéta indung. Mun nu jadi indung nyangkem kana ajén-inajén ngagunakeun basa, tangtu nu jadi budak gé bakal nurutan - mun indung ngagunakeun basa hormat - budak gé bakal nurutan maké basa hormat. Sabalikna deuih, mun basa indung, basa cohag, anakna ogé moal jauh ti indungna, bakal basa cohag atawa kasar. Aya sababaraha tahapan prosés diajar basa katut performasi linguistik téh, (Sudaryat & Soléhudin, 2009 kaca 21) saperti nu kapidangkeun dina tabél ieu di handap. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 92
Tabél 8. 1 Tahapan Diajar Basa No Umur (taun) Performasi Linguistik 1 0,3 Diajar kunyam-kunyem 2 0,9 Pola intonasi geus mimiti kanengé 3 1,0 Kalimah nu sakecap (holofrasis) 1,3 Ngucapkeun kecap (lexical overgéneralization) 4 1,8 Omongan jeung kecap 2,0 Kalimah nu tilu kecap, infleksi (telegrafis) 5 2,3 Mimiti ngagunakeun kecap gaganti 6 2,6 Kalimah panalék, kalimah negatif, kalimah opat kecap, ngucapkeunana geus meh sampurna 7 3,6 Ngucapkeun konsonan geus sampurna 8 4,0 Ngagunakeun kalimah basajan geus merenah, tapi masih kawatesanan 9 5,0 Konstruksi morfologis jeung sintaksis geus Sampurna 10 10 Ngomongna geus alus, lancar Tahap diajar basa atawa kamekaran basa budak ceuk Sudaryat & Soléhudin (2009, kaca 21) ditingali tina kaédah basa ngawéngku komponén fonologi, semantik, jeung sintaksis. Kamekaran fonologi budak ngawéngku fonetik, fonémik, jeung fonotaktik. Dina tahapan keur mangsa kunyam-kunyem (meraban) upamana éta téh mangrupa kagiatan (a) keur ngakurkeun sora anu kadéngé tina sora anu datang, (b) ngucapkeun sora vocal minangka ngébréhkeun resep, (c) bisa jadi néangan sora anu kontrastif. Nurutkeun pamanggih Lenneberg dina Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 24) nyebutkeun yén kamekaran semantik téh nuduhkeun basa budak geus aya fungsina, nyaéta budak geus mimiti wawuh tina harti denotatif kana harti konotatif; nya dina kamekaran semantik ieu pisan kapanggih nambahna kabeungharan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 93 KD 8
KD 8 kecap luyu jeung robahna umur budak. Géura ieu titénan tabél ngeunaan nambahna kabeungharan kecap budak luyu jeung kahanan umurna. Tabél 8. 2 Kamekaran Kabeungharan Kecap pikeun Budak No Umur (taun) Kabeungharan Kecap nu Dipibanda 1 1 Ukur sababara kecap 2 2 200 tepi ka 270 kecap 3 3 Kurang leuwih 900 kecap 4 4 Kurang leuwih 1520 kecap 5 5 Kurang leuwih 2060 kecap 6 6 Kurang leuwih 2550 kecap Nu dimaksud kabeungharan kecap nu dipibanda ku budak sakumaha disebutkeun dina tabél di luhur téh nyaéta budak bisa nyebutkeun ngaran barang anu nyata nu karandapan atawa katingali ku dirina, unggal wangun basa nu katarima ku dirina ngébréhkeun yén tiap kecap téh sarua jeung mibanda hiji konsép. Ceuk Sudaryat & Soléhudin (2009 kaca 22) ari kamekaran sintaksis budak anu aya patalina jeung kamekaran morfologis téh diebrhkeun ku ayana budak geus mibanda kecap asal jeung kecap jembar (konpleks) dianggap sawangun baé. Ngajembarkeun sintaksis téh ngawéngku tahapan kayaning: 1. Ngajembarkeun sacabang (10 - 12 bulan) 2. Ngajembarkeun dua cabang (18 - 24 bulan) 3. Ngajembarkeun opat cabang (3 - 6 taun) 4. Ngajembarkeun génep tepi ka dalapan caban (7 -9 taun) Aya sababaraha ahli anu nembrakkeun pahamna ngeunaan babanda basa budak, di antarana nya éta: 1. Nurutkeun Téori Nativistik Paham nativistik (mentalistik) anu dikokojoan ku Noam Chomsky nganggap yén pangaruhan lingkungan lain faktor penting dina mibanda basa, lantaran manusa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 94
diajar basana téh saéstuna geus boga kamampuh anu geus diprogram sacara jénétik. Paham ieu boga anggapan yén basa téh mangrupa kudrat biologis nu sok disebut ogé "hipotesis nurani" (innteness hypotéhsis). Nurutkeun paham nativistik nyebutkeun yén basa téh dipimlikna ngan ku manusa wungkul. Hal ieu alesanana dumasar kana (1) paripolah nu ngagunakeun mangrupa turunan (génetic), pola kamekaran basa katut budaya sarua jeung basa-basa lianna (universal), lingkungan sabudeureun teu pati géde pangaruhna kana tumuwuhna kadewasaan basa; (2) basa bisa kacangkem dina waktu anu ngan sakeudeung (umur 4 taun téh geus bisa nyarita cara kolotna); jeung (3) lingkungan basa budak henteu bisa dipaksakeun pikeun ngawasa kamampuh tatabasa cara anu geus sawawa. Ceuk Chomsky dian Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 23-24 ) nyebutkeun yén budak téh geus dibekelan ti dituna sacara alamiah kamampuh pikeun ngawasa basa (languagé acquisition devide/LAD). LAD téh mangrupa alat biologis anu diteundeun dina otak anu fungsi husus pikeun kapentingan basa. Ceuk Lenneberg dina Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 24), nétélakeun yén basa téh mangrupa paripolah anu secara husus bisa ngébréhkeun kaparigelan panyaturna. Minangka kamampuh sampakan, LAD téh ngawéngku hal-hal: a. Pikeun ngabédakeun sora basa kana sajumlah sora-sora nu laina; b. Kaparigelan ngaorganisasikeun babagian basa kana tahapan anu éngkéna bakal ngarékahan; c. Kaweruh basa anu mungkin jeung teu mungkin; jeung d. Kaparigelan makihikeun sistem basa anu dumasar kana sistem ajén-inajén kamekaran linguistik nepi ka bisa kajadian kaparigelanana bakal ngaleuwihan tina kamampuh nu geus tangtukeun. Ku éta katerangan nuduhkeun yén LAD téh bisa narawangan kamampuhna dina mibanda basa, upamana waé anu patali jeung ma"na, abstaksi, jeung kréativitas. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 95 KD 8
KD 8 2. Nurutkeun Téori Béhavioristik Paham béhavioristik (empirik atawa mekanik) anu dikokojoan ku B.F. Skinner, nétélakeun yén ngawasa basa anu mimiti dipangaruhan ti luar nyaéta mangrupa stimulus nu asalna ti lingkungan sabudeureun. Basa téh leuwih kompléks batan paripolah séjéna. Ku kitu, pikeun aliran béhavioris, sebutan basa téh cenah kurang merenah lantaran ngonotasikeun hiji wujud (éntity), hiji hal nu dipimilik jeung digunakeun, jeung lain mangrupa hiji hal anu dilakukeun. Pikeun sebutan basa, aliran béhavioris leuwih resep ngagunakeun sebutan paripolah verbal, maksudna sangkan leuwih katémbong paripolahna saperti paripolah nu liana bisa dititénan (dipelajari). Kamampuh nyarita jeung nyangkem basa téh ku ayana stimulus ti lingkunganana. Ari budak téh dianggap anu narima sacara pasif tina pangaruh lingkungan hirupna, lir ibarat taneuh angir anu diwangun dina wujud anyar, bisa rupa-rupa wangun jeung wujudna téh. Budak téh henteu migabo peranan aktif dina lumangsungna prosés kamekaran paripolah, malah kamekaran budak ogé lain hal anu nangtukeun dina kamekaran basa. Prosés kamekaran basa budak ditangtukeun ku sakeudeung jeung lilana diajar ti lingkungan kahirupan sabudeureunana. Keur Skinner mah kaédah gramatikal téh mangrupa paripolah verbal anu kemungkinana bisa ngayonan pameredih ti luar. Ku cara nurutan, budak bisa ngawasa basa, upamana waé pola konstruksi nu ahirna bisa mekar jadi rangka gramatikal malah bisa ngalegaan ku ayana kanyaho kekecapan anyar. Ngawasa basa lain ku lantaran ngawasa kaédah basa (rule-governed) tapi ku lantaran diwangun langsung ku faktor di luar dirina. Rangsangan ti lingkungan téh nguatkeun kana kaparigelan nyaritana (budak). Kamekaran basa mangrupa kamekaran éksprési verbal nu saayana nepika hiji mangsa boga kamampuh pikeun ngalakukeun komunikasi ngaliwatan prinsip stimulus-résponse sarta nurutan anu séjén. Ceuk Skenner lamun éta paripolah (nurutan) dilampahkeun tuluy-tumuluy, bakal nguatkeun kana paripolah positif atawa negatif. Nu dimaksud nguatkeun paripolah positif lamun éta lampah téh mindeng dibalikan deui, tapi lamun arang PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 96
langka - komo api lain, éta lampah téh bakal negatif. Lingkungan bakal ngarojong ka budak dina omongan anu merenah (gramatikal) jeung moal ngantep kana omongan anu henteu merenah (nongramatikal). 3. Nurutkeun Téori Kognitif Paham kognitif anu dikokojoan ku Jean Piagét dina Sudaryat & Soléhudin (2009 kaca 25) nétélakeun yén saetuna basa téh lain sakadar ciri alamiah anu misah, tapi mangrupa salah sahiji kasawawan kognitif. Basa téh diatur ku ayana nalar, kaparigelan basa kudu nyoko kana parubahan kognisi; ku lantaran kitu, urutan robahna kamekaran kognitif nangtukeun kana kamekaran basa. Ceuk Piagét, struktur kompléks basa téh lain ku lantaran alam jeung lain ku lantaran lingkungan, ieu struktur kompleks téh saéstuna ku lantaran ayana interaksi anu tuluy- tumuluy anara fungsi konnisi budak jeung lingkungan kahirupanana. Ceuk paham kognitif, lingkungan mah teu nangtukeun, da anu nangtukeun mah kamampuh kognitif budak, rék lingkunganana alus ogé ari kamampuh kognisina lemah mah kapanan henteu matak jadi hadé kana kamampuh basana. Sabalikna, sanajan kaayaan lingkunganana henteu pati hadé, ari kamampuh kognitifna alus mah tetep baé dina kamampuh basana gé bakal alus. Anu penting cenah, kumaha intensitas budak dina ngayakeun komunikasi jeung lingkunganana. Pikeun nganyahokeun kumaha patalina antara kamekaran kognitif jeung kamekaran basa, bisa dititénan tina kamekaran intelektual budak. Tahap kamekaran budak ti mimiti medal ka alam dunya nepi ka umur 18 bulan atawa 2 taun leuwih disebut sensorimotor. Dina tahap ieu dianggap can aya basa, lantaran budak can bisa ngagunakeun lambang-lambang pikeun nuduhkeun barang-barang nu aya di sabudeureunana. Dina tahap ieu budak ukur bisa nyangkem ku indera sensory jeung gerakmotorik. Dina umur sakitu, budak bisa paham kana "barang" lamun karasa jeung kaalaman langsung. Jadi lamun éta "barang" teu katénjo jeung karasa, dianggap éta "barang" téh euweuh baé. Kakara dina mangsa umurna rék sataun, budak bisa ningali obyék barang téh sacara permanén. Dimana budak geus bisa nganggap yén éta barang téh permanén, ti dinya budak mimiti ngagunakeun simbul-simbul pikeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 97 KD 8
KD 8 mempréséntasikeun barang-barang/obyék anu geus euweuh ti lingkungan dirina. Simbul-simbul anu digunakeun ku budak téh jadi mangrupa kecap-kecap dina ngagunakeun basa awal. Ku ayana permanéna obyék téh mangrupa pamuka lawang pikeun budak engoning ngawasa basa. Cindekna, yén kamekaran kognitif téh kudu leuwih ti heula dikondisikeun, ti dinya kakara kanyaho luar dina wujud kaparigelan basa. Piagét ngagambarkeun tahap kamekaran basa budak sakumaha anu diébréhkeun dina tabél di handap. Tabél 8. 3 Kamekaran Basa Budak No Umur Kamekaran basa 1 0,5 - 1,0 Tahap meraban (pralingustik) kedua, can bisa ngucap 2 1,0 - 2,0 Tahap linguistic I, holofrastik: kalimah sakecap 3 2,0 - 3,0 Tahap linguistic II, kalimah dua kecap 4 3,0 - 4,0 Tahap linguistic III, mekarkeun tatabasa 5 4,0 - 5,0 Tahap linguistic IV, tatabasa ngagayuh ka sawawa 6 5,0 - .... Tahap linguistic V, kompeténsi basa cumpon Ditingali tina kaédah basa, bogana pangabisa basa téh nyaéta anu mangrupa komponén tatabasa kayaning komponén fonologi, komponén sintaksis, jeung komponén semantik. Aya sababaraha téori ngeunaan fonologi sakumaha pedaran ieu di handap. a. Téori Struktur Universal (Jakobson). Roman Jakobson dina Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 27) nétélakeun yén bogana pangabisa ngeunaan fonologi téh kudu nyoko kana linguistik universal, nyaéta ngeunaan kaédah struktural anu jadi panyindekelan robahan basa. Téori ieu ogé dumasar kana sistem analisis fitur distingtif kalawan asumsi yén budak bogana pangabisa ngeunaan fonologi téh mangrupa prosés kréatif. Téori Struktural Universal téh bisa dicindekeun kieu: 1) Budak ngucapkeun jeung ngaregépkeun sora basa téh dumasar kana fitur distingtif anu dipimilik sacara hirarki nu sisematis jeung universal; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 98
2) Anu kapibanda ku budak téh fitur anu kontras (oposisi fonémis) nyaéta oral-nasal (/b/;/m/), labio-déntal (/p/;/t/), stop-frikatif (/p/;/f/) 3) Kamekaran kontras satuluyna dipedar jeung kaédah "irreversible solidarity" katut kaédah implikasi; 4) Mindengna sora basa nu katarima ku budak gumantung konvénsi lingkungan panyaturna; 5) Salila dina jero prosés mibanda basa, omongan budak téh miboga struktur sorangan. Sok sanajan kitu, tetep bakal nyaruaan sistematis kolotna; 6) Mibanda basa téh ngaragum dua periode/entragan, nyaéta (1) mangsana tuturut dina diajar prabasa, jeung (2) mangsana mibanda basa anu murni. b. Téori Semantik Universal (Shvachkin) Shvachkin dina Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 28) nétélakeun yén ulikan pikeun mibanda fonologi tina géneralisasi bisa digunakeun kaasup basa séjén. Artikulasi (produksi) jeung ngaregépkeun (persépsi) éta téh waktu anu kacida pentingna pikeun mibanda katut kamekaran fonogi budak. Aya dua fase kamekaran basa budak téh, nyaéta (a) masa pra fonémik jeung ucapan prosodik, jeung (b) masa ucapan fonémik. Satuluyna dijéntrékeun, aya opat dasar fitur fonémis dina mibanda basa, nya éta: (a) nurutkeun lumbrahna (gérerality) foném, (b) fungsi foném pikeun ngabédakeun (distinctive), (c) foném nu sacerewelena (constancy), jeung (d) foném nu sahayuna (voluntariness) jeung foném nu dihaja diayakeun (intentionality). Kacindekan téori semantic universal nya éta: 1. Kamampuh budak dina ngabédakeun sacara implisit sora basa (persépsi foném) indung dina mangsa nincak umur kaduatauna; 2. Kamampuh budak dina ngabédakeun sora-sora basa anu aya patalina jeung kamekaran mibanda harti omongan (semantik); 3. Persépsi foném nuduhkeun kaparigelan budak pikeun matalikeun sora basa (omongan) jeung kecap-kecap anu akur sorana sacara konsisten jeung kecap-kecap nu anyar; PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 99 KD 8
KD 8 4. Sakabéh budak bakal ngalaman tahapan-tahapan éta dina raraga mibanda basa sacerewelena dumasar kana sora basa nu katarima. c. Téori Béhavioris-Psikolanalitis (Mowrer) Mowrer dina Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 29) nétélakeun yén budak téh mitiina nurutan kabiasaan nu jadi indung, ti dinya kakara vokalisasi indung téh dipatalikeun jeung pangdeudeul utamana, pikeun ngaenyakeun (primary reinforcement). Lamun budak ngomong, heg vokalisasina meh sarua jeung nu jadi indung, tah éta téh meunang pangdeudeul. Jaba ti pangdeudeul ti luar dirina, budak ogé meunang pangdeudeul ti dirina sorangan (intrinsic reinforcement). Prosés mibanda fonologi anu satuluyna mah dumasar kana pangdeudeul pilihanana (selective reinforcement). Dina téori béhavioris aya dua hal penting nyaéta (a) aya bédana lebah mékanisme psikologi anu dipaké dina persépsi jeung produksi fonologi, jeung (b) aya prinsip ékonomis anu dipaké pangjajap lampah simbolik. Basa téh nyaéta kabiasaan paripolah (habit béhaveor). Budak mibanda basa nu jadi indungna ku cara "resonance" jeung ngan ukur bisa diterangkeun ku cara "imitation of what is heard". Tapi pangdengé jeung paningali budak dina mangsana nengetan untap biwir nu jadi indungna atawa jalma séjéna, digunakeun kalawan maksimal. Nya ku cara sarupa kitu, budak mimiti ngayakeun tarékah pikeun ngucapkeun kekecapan anu merenah. d. Patalina Basa jeung Pikiran Ceuk Steinberg dina Sudaryat jeung Soléhudin (2009 kaca 55) nyebutkeun yén patalina basa jeung pikiran téh bisa ditingali tina jihat (a) produksi omongan nu jadi dasar pikiran (b) basa minangka basis dasar pikiran, (c) sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi paham/gagasan, jeung (d) sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi budaya. Ditingali tina jihat produksina, yén omongan téh mangrupa dasar pikiran. Éta nuduhkeun yén pikiran saéstuna sarimbang jeung paripolah. Hiji omongan atawa ungkara kalimah téh saenyana mangrupa ébréhan tina pikiran. Pikiran PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 100
anu aya dina jero ungkara kalimah mangrupa paripolah. Kahayang nu diébréhkeun dina ungkara kalimah éta téh ladang mikir. Dina kahirupan sapopoé moal bisa lesot tina pikiran, éta pikiran téh sakabéhna ngagunakeun basa, rék basa lisan rék basa tulisan. Malahan basana ogé mangrupa hasil pamikiran, ku lantaran kitu, basa téh mangrupa fundamental pikiran. Basa bisa ngalegaan pikiran. Ku ayana kagiatan basa (maca jeung ngaregépkeun), kabeungharan kecap urang jadi nambahan sakaligus ogé ngalegaan wawasan pikiran. Sakumaha anu dijéntrékeun ku Dele dina Sudaryat & Soléhudin (2009 kaca 55), yén: (1) loba-saeutikna jeung alus-gorengna kabeungharan kecap nu dipibanda nuduhkeun kapribadianana; (b) mekarna kabeungharan kecap mangrupa mekarna konséptual; (c) sakabéh atikan enas- enasna numuwuhkeun kabeungharan kecap nu kadituna aya patalina jeung konséptual; (d) program pikeun mekarkeun kabeungharan kecap bakal kapangurah ku faktor umur, manda jinis, kahanan ékonomi, jeung status sosial; (e) faktor géografi ogé bisa mangaruhan kana kabeungharan kecap; (f) dina lumangsuna maca ti mimiti hal nu geus dipikanyaho nepi ka hal nu samasakali can nyaho, paniten kabeungharan kecap bakal nuturkeun salila maca. e. Tahap Kamekaran Basa jeung Pikiran William Staso ahli perkembangan neurologi anak dina Sudaryat jeung Solehudin (2009 kaca 57), ngajéntrékeun hasil panalungtikanana ngeunaan kamekaran basa budak umur 0 - 3 taun, sakumaha pedaran di handap: Budak nu umurna 0 - 3 bulan kakara bisa ceurik, imut, jeung seuri, tapi geus ngaréspon sora nu nyebut ngarana. Nepi ka umur 3 bulan jaringan saraf otak buak mekar leuwih gancang lamun dibebenjokeun (dirangsang) ku gambar anu warna-warni anu kontras jeung ku sora kolotna atawa saha waé nu ngawirahma. Umur 3 - 9 disebut mangsana baceo. Dina umur budak 3 -5 bulan geus bisa merhatikeun barang-barang anu di sabudeureunana; umur budak 6 - 9 bulan geus bisa ngabédakeun sora nu ramah jeung teu ramah, contona: budak ngécrokan ramona, ku indungna dicarék ku basa anu halimpu, budak nurut kana panyarék indungna sarta ngalesotkeun ramona tina baham. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 101 KD 8
KD 8 Dina umur 12 - 18 bulan, budak geus bisa seuri, bisa nyombo nu jadi indung ku paripolah nu pikalucueun. Manėhna geus ngalakukeun komunikasi jeung nu jadi indung boh ku basa verbal atawa ku basa non verbal. Dina umur sakitu kabeungharan kecap nu dipibandana ngahontal 5 - 20 kecap. Biasana dina umur sakitu téh buda geus bisa matalikeun kaayaan lingkungan dirina, mimiti nengetan sabab akibat. Ngahontal umur 2 taun, kabeungharan kecap nu dipibanda ku budak bisa ngahontal 150 - 300 kecap jeung bisa nyambungkeun 3 - 4 kecap. Dina umur sakitu, budak geus bisa ngajawab "enya" atawa "henteu" dina konteks anu bener. Ungkara kalimahna basajan, kalimah nu sakecap atawa dua kecap, sarta geus bisa maké kecap gaganti ngaran. Dina waktu ngagayuh kana umur 36 bulan, kabeungharan kecap nu dipibanda ku buda bisa ngahontal 900 kecap tur bisa ngajawab patalekan "saha", "naha", jeung "kumaha". Jaba ti éta, dina umur sakitu budak geus bisa nanyakeun ku kalimah basajan. Dumasar kana katerangan paraahli di luhur bisa dicindekeu yén anu jadi ciri basa budak téh nya éta: 1. Basa budak mah basajan; ungkara kalimahna parondok diwangun ku sakecap dua kecap. 2. Ngawangun kecap anyar ku cara ngarobah atawa dicokot sabagian, contona: ngarobah kecap tina nyuhunkeun jadi ukeun, tina menta jadi enta, nuduhkeun ayana potensi kreativitas dina wangun anu basajan; 3. Kecap-kecap nu dipilih kecap-kecap nu dimimitian ku huruf bilabial/oral- dental (/b/,/m/), labio-dental (/p/, /t/) jeung stop-frikatif (/p/, /f/) conto: mamam, pipis, popo (bobo,), obo, jst. 4. Salila dina jero prosés mibanda basa, omongan budak téh miboga struktur sorangan. Sok sanajan kitu, tetep bakal nyaruaan sistematis kolotna; D. Kagiatan Diajar Sarengsena Sadérék nengetan pedaran materi 8 nu patali jeung cirri basa budak, tangtu ayeuna Sadérék geus boga gambaran gamblang. Saperti biasa, lampahkeun ku Sadérék dina lumangsungna maca pedaran téh nyiapkeun pakakas nulis (pulpen PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 102
jeung buku catétan). Catet unggal babagian anu dianggap penting atawa babagian anu henteu kaharti. Éta catétan Sadérék téh aya gunana boh keur kapentingan ngingétkeun deui, boh keur kapentingan bahan sawala jeung babaturan sakelompok. Prak géura laksanakeun kagiatan sawalana! Buku-buku pangdeudeul anu aya patalina jeung pedaran materi, aya hadéna disiapkeun ku Sadérék ti samemehna. Hasil sawala jeung babaturan jadikeun bahan apalkeuneun Sadérék satuluyna. Cag! E. Latihan Pigawé ieu soal-soal di handap kalawan daria! 1. Basa téh mangrupa paripolah personal, naon maksudna? Jéntrékeun! 2. Ceuk paham behavioris mah basa téh mangrupa paripolah verbal, nurutkeun pamanggih Sadérék kumaha? 3. Kumaha bédana paham nativis jeung paham kognitif dina soal basa, jéntrékeun! 4. Naon waé anu ciri basa budak téh? Cing tataan hiji-hijina! 5. Basa téh teu bisa dipisahkeun jeung pikiran, naon alesanana? F. Tingkesan Basa téh raket pisan patalina jeung paripolah personal (individu, nyorangan), unggal jalma bisa ditingali tangtunganana (kapribadianana), salah sahijina tina kumaha cara ngagunakeun basana. Pikeun sebutan basa, aliran béhavioris leuwih resep ngagunakeun sebutan paripolah verbal, maksudna sangkan leuwih katémbong paripolahna saperti paripolah nu liana bisa dititénan (dipelajari). Paham nativistik nyebutkeun yén basa téh dipimlikna ngan ku manusa wungkul. Hal ieu alesanana dumasar kana (1) paripolah nu mangrupa turunan (génetic), pola kamekaran basa katut budaya sarua jeung basa-basa lianna (universal), PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 103 KD 8
KD 8 lingkungan sabudeureun teu pati géde pangaruhna kana tumuwuhna kadewasaan basa; (2) basa bisa kacangkem dina waktu anu ngan sakeudeung (umur 4 taun téh geus bisa nyarita cara kolotna); jeung (3) lingkungan basa budak henteu bisa dipaksakeun pikeun ngawasa kamampuh tatabasa cara anu geus sawawa. Ceuk paham kognitif, lingkungan mah teu nangtukeun, da anu nangtukeun mah kamampuh kognitif budak, rék lingkunganana alus ogé ari kamampuh kognisina lemah mah kapanan henteu matak jadi hadé kana kamampuh basana. Sabalikna, sanajan kaayaan lingkunganana henteu pati hadé, ari kamampuh kognitifna alus mah tetep baé dina kamampuh basana gé bakal alus. Anu penting cenah, kumaha intensitas budak dina ngayakeun komunikasi jeung lingkunganana. Patalina basa jeung pikiran téh bisa ditingali tina jihat (a) produksi omongan nu jadi dasar pikiran (b) basa minangka basis dasar pikiran, (c) sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi paham/gagasan, jeung (d) sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi budaya. Dumasar kana katerangan paraahli di luhur bisa dicindekeu yén anu jadi ciri basa budak téh nya éta: a. Basa budak mah basajan; ungkara kalimahna parondok diwangun ku sakecap dua kecap. b. Ngawangun kecap anyar ku cara ngarobah atawa dicokot sabagian, contona: ngarobah kecap tina nyuhunkeun jadi ukeun, tina menta jadi enta, nuduhkeun ayana potensi kreativitas dina wangun anu basajan; c. Kecap-kecap nu dipilih kecap-kecap nu dimimitian ku huruf bilabial/oral-dental (/b/,/m/), labio-dental (/p/, /t/) jeung stop-frikatif (/p/, /f/) conto: mamam, pipis, popo (bobo,), obo, jst. d. Salila dina jero prosés mibanda basa, omongan budak téh miboga struktur sorangan. Sok sanajan kitu, tetep bakal nyaruaan sistematis kolotna. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 104
G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar 9. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 8, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 105 KD 8
106 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 9 WANGUN JEUNG UNSUR INSTRINSIK MANTRA A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengetan pedaran Materi Diajar IX ngeunaan "Wangun jeung Unsur Instrinsik Mantra (jangjawokan)", dipiharep Sadérék bisa: 1. Mapatkeun atawa ngagalantrangkeun mantra, 2. Ngeceskeun wangenan mantra, jeung 3. Ngeceskeun wanda mantra. B. Indikator Hontalan Kompéténsi Sabadana maham Materi Diajar IX ngeunaan Unsur Instrinsik Mantra (jangjawokan)", dipiharep Sadérék bisa: 1. Mapatkeun atawa ngagalantrangkeun mantra luyu jeung wirahma katut sora anu bisa ngebrehkeun unsur kajiwaan nu dikandung ku eta mantra; 2. Ngajelaskeun watesan atawa wangenan mantra; 3. Ngeceskeun ngeunaan wanda-wanda mantra nu hirup dina hasanan sastra Sunda. C. Pedaran Materi Bahan ajar dina ieu lawungan atawa pajemuhan patali jeung perkara mantra, nya eta (1) watesan mantra, (2) wanda mantra, jeung (3) apreasiasi mantra. Wincikan tiap-tiap bahan ajar dibabarkeun di handapieu. 1. Maca Mantra Ieu bacaan anu aya di handap téh disebutna Jangjawokan bagian tina Mantra. Pék ilo, malah leuwih alus nepi 2-3 balén. Sanggeus kitu baca sing bedas. Sing alus macana! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 107 KD 9
KD 9 JANGJAWOKAN PARANTI LINTAR TAWA NGUSEUP Aki RékrékTuraya Anak patutan turunkeun Aing nya pangkonan sia Bayumas nu lénggang putih Bayumas nu lénggang hérang Bumi meneng bayu meneng Ku sangkilat ku mancorong Ratna putih sang ibu putih Undur ku sangkilat sakti Nya isun sang demit jati (Dicutat tina Galuring Sastra, yasana Budi RT kaca 22) 2. Watesan Mantra Mantra téh nilik kana wangunna mangrupa puisi (wangun ugeran), sok sanajan teu matok aturanana atawa teu ditangtukeun guru laguna (sora dina engang panungtung), guru wilanganana (jumlah engang dina unggal padalisan), jeung jumlah padalisan dina unggal padana. Ugeran atawa aturan puisi téh bakal karasa upama geus dibaca atawa dipapatkeun. Dina éta mantra aya wirahma jeung purwakanti, nepi ka ngareunah diunikeunana. Purwakanti jeung wirahma anu aya dina mantra téh lain ngan saukur mibanda ajén-inajén kaéndahan (éstésis) wungkul, tapi aya maksud-maksud anu leuwih jero ti éta, nyaéta ngandung kakuatan gaib (magis). Basa anu digunakeunana ogé kawilang ahéng, sipatna ékpositoris atawa hésé katangkep maksudna. Eusi mantra anu dianggap ngandung kakuatan gaib téh dipapatkeun ku nu boga maksud hayang meruhkeun nu séjén atawa nanjeurkeun kakuatan jeung komara pribadi. Tujuan digunakeunana mantra téh di antarana pikeun ngawasa sukma nu lian, sangkan diri pinunjul, sangkan padamikaasih, sangkanbédas, salamet gedé sima, ludeungan, nyinglar, jeung ngariksa. Numutkeun sawatara ahli, mantra téh gumelarna dina mangsa animisme/dinamisme, raket patalina jeung kapercayaan urang Sunda alam harita. Dina kamekaranana, kapangaruhan ku ageman urang Sunda PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 108
sapandeurieunana. Hal éta kapanggih dina sawatara mantra anu ngagunakeun kekecapan tina basa Arab. Bisa jadi mangrupa bukti, sanajan urang Sunda geus ngagem agama Islam, tapi henteu ngaleupaskeun sagemblengna kapercayaan warisan karuhunna. 3. Wanda Mantra Ditilik tina fungsi jeung suasana ngedalkeunana, nu kaasup kana mantra téh nyaéta: jangjawokan, asihan, ajian, singlar, jampé jeung rajah. Di handap aya sawatara contona, geura pék titenanan masing gemet! a. Asihan Asihan disebut ogé pélét, dipapatkeun kalawan maksud sangkan nu séjén mikaasih ka diri nu mapatkeunana. Contona: ASIHAN SI BURUNG PUNDUNG Nu cunduk bayu Si Anu Nu datang asmana Si Éta Reujeung satineung jeung aing Mangka datang jeung ragana Mangka cunduk jeung bayuna Mangka naranya jeung satineung Mangka tunggal asmana Iya rasa nira Iya rasa nisun Saking purbaning pangéran Asih kaasih ka awaking Nu bogoh paboro-boro .....jeungsaterusna. (Tina naskah GaluringSastra) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 109 KD 9
KD 9 b. Ajian Ajian téh dipapatkeun kalawan maksud pikeun kakuatan; kasaktén, kabédasan, jeung sajabana. Contona: AJIAN KABÉDASA Sang Baléga dung bakaling jagat Sang Baléga ding bakaling langit Sang Baléputih bakaling bumi Sakata hé nyawa punika Ana ingsun kabéh Ya ingsun karsadatulloh (Tina naskahGaluringSastra) c. Singlar Singlar dipapatkeun maksudna pikeun nyinglar atawa nyingkahkeun hal-ha lanu teu dipikahayang, sapert kasakit, siluman-silemin, jeung sajabana. Contona: SINGLAR HAMA PEPELAKAN Seuri céléng bang céléng palémbang Geura los geura leumpang Ka sabrang ka palembang Ka kajagi ka patani Ka batan ka tulangbawang Ka nu héjololopangan Ka nu hideung siga nila Di dinya ka hanansira Istan, istan, istan! (Tina naskahGaluringSastra) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 110
d. Jampé Jampé dipapatkeun atawa dipaké pikeun ngubaran atawa ngaleungitkeun kanyeri, kasakit, atawa kabiasaan anu teu hadé supaya jadi hadé, cageur, jsb. Contona: JAMPÉ KA BUDAK NU SOK CEURIK BAÉ Nyi ara-ara Nyi iri-iri Ulah sok jail ka adi Tuh, da sia bawa ngajadi Jepme neng si abang bayi (Tina naskahGaluring Sastra) e. Rajah Pamunah Rajah pamunah dipapatkeun maksudna sangkan salamet, henteu kakeunaan ku hal-hal anu teu dipikahayang, saperti barang aya nu maling, keuna ku panggawé batur, kasiku, jeung sajabana. Contona: RAJAH PAMUNAH BISI HARTA BANDKEUNA KU LONGLONGAN Bismillahirrohmanirrohim Nini Raja Puhara Aki Raja Puhara Ulah iri ka pepelakan aing Maring paré maring sipat sajeneng Kalawan ingsun sasipat Kalawan ingsun maujud Maring datulloh Maring béas sajéneng Kalawan ingsun maujud Maring datulloh Seuri asih ka bangsa tunggal kagungan Seuri suci mulya badan Sampurna tunggal iman Ambu pancering iman Bapa tangkaling iman Gagang aing gagang iman ....jst. (Tina naskah Galuring Sastra) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 111 KD 9
KD 9 Salian ti éta, aya deu ianu disebut pileumpeuhan, pilengkétan, pangemat, kasemaran, karahayuan, jsb. Minangka conto mantra, sakitu baé heula. Urang teruskeun kana jangjawokan. f. Jangjawokan Jangjawokan dipapatkeun pikeun menta kasalamétan; upama arék ngamimitian hiji pagawéan. Contona: JANGJAWOKAN PARANTI DI WEDAK Pupur aing pupur panyambur Panyambur panyangling rupa Nyalin rupa ti déwata Nyalin sari Widadari Nya tarang lancah mentrangan Nya halis katumbirian Nya irung kuwung-kuwungan Dideuleu ti hareup sieup Disawang ti tukang lenjang Ditilik ti gigir lenggik Mangka welas mangka asih ka nu dipupur Diténjo ku saider buana kabéh (Dicutat tina Pedaran Sastra Sunda) Upama ku urang ditengetan, jangjawokan di luhur téh leubeut ku purwakanti, boh purwakanti rantayan boh runtuyan. Ari anu disebut purwakanti téh nyaéta padeukeutna sora kecap-kecap dina ungkara kalimah atawa gabungan kecap. Purwakanti nu aya dina jangjawokan di luhur téh kawilang euyeub, di antarana baé: Purwakanti pangluyu, nyaéta purwakanti anu ngaluyukeun sora atawa wianjana dina kecap-kecap saungkara atawa sapadalisan. Pupur aing pupur panyambur Nyalin sari Widadari Disawang ti tukang lenjang,jsté. Purwakanti margaluyu, nyaéta kecap tina tungtung padalisan, dibalikeun deui dina awal padalisan sapandeurieunana: Pupur aing pupur panyambur Panyambur panyangling rupa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 112
Purwakanti mindoan kawit, nyaéta aya kecap-kecap anu dipindo dina awal padalisan: Nyalin rupa ti Déwata Nyalin sari Widadari Nya tarang lancah mentrangan Nya halis katumbirian Nya irung kuwung-kuwungan Purwakanti laraspurwa, nyaéta murwakanti engang awal kecap, boh rantayan boh runtuyan. Dina jangjawokan di luhur mah runtuyan (antarpadalisan) Dideuleu ti hareup sieup Disawang ti ukang lenjang Ditilik ti gigir lenggik Purwakanti larasmaduya, nyaéta purwakanti antarpadalisan nu ayana di tengah ungkara (padalisan): Dideuleu ti hareup sieup Disawang ti tukang lenjang Ditilik ti gigir lenggik Dina jangjawokan di luhur ogé aya babandingan (gaya basa ngupamakéun), anu mindeng kapanggih dina karya sastra buhun saperti carita pantun: Nya tarang lancah mentrangan Nya halis katumbirian Nya irung kuwung-kuwungan D. KAGIATAN DIAJAR Kagiatan atawa aktivitas diajar nu kudu dipilampah ku Sadérék nyoko kana runtuyan saperti ieu di handap. 1. Titénan heula tujuan jeung indikator kahontalna hasil diajar. 2. Baca pedaran bahan ajar nu dipidangkeun. 3. Pigawé latihan atawa pancén nu dipidangkeun dina ieu kagiatan diajar. 4. Baca deui saliwat pedaran bahan ajar, tuluy titénan tur bandingkeun jeung tingkesan bahan ajar. 5. Lamun manggih bangbaluh, Sadérék bisa sawala (diskusi) jeung kancamitra séjénna. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 113 KD 9
KD 9 E. LATIHAN Jawab pananya di handapieu! 1. Naon ari mantra? 2. Nurutkeun pamanggih Sadérék, ari mantra mangrupa pituin kasusastraan Sunda lain? Jelaskeun naon sababna! 3. Kaasup kana wangun naon ari mantra? Naha? Jelaskeun! 4. Naon bedana guruwilangan jeung gurulagu dina manatra? 5. Naon un disebut purwakanti dina mantra? F. TINGKESAN 1. Nilik kana wangunna, mantra téh mangrupa puisi (wangun ugeran), sok sanajan teu matok aturanana atawa teu ditangtukeun guru laguna (sora dina engang panungtung), guru wilanganana (jumlah engang dina unggal padalisan), jeung jumlah padalisan dina unggal padana. Ugeran atawa aturan puisi téh bakal karasa upama geus dibaca atawa dipapatkeun. Dina éta mantra aya wirahma jeung purwakanti, nepi ka ngareunah diunikeunana. 2. Nilik kana fungsi jeung suasana ngedalkeunana, nu kaasup kana mantra téh nyaéta: jangjawokan, asihan, ajian, singlar, jampé jeung rajah. 3. Dumasar kana sajarahna yén mantra téh gumelarna dina mangsa animisme/dinamisme, raket patalina jeung kapercayaan urang sunda alam harita. Dina kamekaranana, kapangaruhan ku ageman urang sunda sapandeurieunana. Hal éta kapanggih dina sawatara mantra anu ngagunakeun kekecapan tina basa arab. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 114
G. UJI BALIK JEUNG LAJUNING LAKU Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun kana bahan kagiatan Diajar 10. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 9, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 115 KD 9
116 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 10 WANGUN JEUNG RUMPAKA KAKAWIHAN A. Tujuan Saréngséna Sadérék nengetan pedaran Materi Diajar IX ngeunaan "Wangun Kakawihan jeung Rumpaka Kakawihan", dipiharep Sadérék bisa: 1. Nyangkem téori jeung génre sastra Sunda hususna wangun kakawihan jeung rumpaka kakawihan 2. Nyontoan ngawihkeun kakawihan dina konték kaulinan urang lembur 3. Méré tilu conto rumpaka kakawihan barudak B. Indikator Kahontalna Kompetensi Sabadana maham Materi Diajar IX ngeunaan "Wangun Kakawihan jeung Rumpaka Kakawihan", dipiharep Sadérék bisa: 1. Ngajelaskeun bédana kakawihan jeung lain kakawihan (pupuh) 2. Nganalisis unsur-unsur nu aya dina rumpaka kakawihan 3. Nembangkeun kakawihan luyu jeung rumpaka nu dipaké conto C. Pedaran Matéri Dina Kamus Umum Basa Sunda nu dipedalkeun ku Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (1976, kaca 220), nu disebut kawih tėh nyaėta rakitan basa sabangsa dangding nu teu makė patokan pupuh; ngawih, ngalagukeun kawih atawa sisindiran. Ari dina Kamus Basa Sunda Satjadibrata (1946, kaca 169) mah nu dmaksud kawih tėh nyaėta lagu-lagu anu teu makė patokan pupuh; ngawih, ngalagukeun sisindiran (lain nembang); kakawihan, ngawih lila jeung rupa-rupa; ngawihan budak, ngawih sangkan budak sarė; ngawihkeun piwulang, ngalagukeun papatah. Kakawihan ceuk Sudaryat (2014, kaca 264) nyaėta lagu rahayat, lagu katut rumpakana gėus matok, sifatna anonim, jeung sumebar dina kahirupan barudak ti baheula mula. Ku lantaran kitu nya aya sebutan kawih murangkalih atawa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 117 KD 10
KD 10 kakawihan barudak, lantaran ditembangkeunana ku barudak. Umumna kakawihan mah teu bisa leupas tina kahirupan barudak nu matak sok disebut kaulinan urang lembur. Rumpaka kakawihan tėh winangun sajak anu ditepikeunana ku cara dilagukeun. Ku lantaran kitu dina kakawihan aya unsur irama, jeung unsur ritme. Ari kakawihan kagolongkeun kana hasil karya balarėa anu sifatna anonim, tegėsna teu puguh saha nu ngarangna jeung ti mana mimitina, sumebar sacara lisan, ku lantaran kitu kakawihan disebut ogė lalaguan rahayat (folksong). Dumasar kana fungsina, kakawihan tėh bisa dibagi tilu rupa, nyaėta (1) kakawihan keur mépėndė budak; (2) kakawihan keur magawė; jeung (3) kakawihan kaulinan. 1) Kakawihan keur mépėndė Kabiasaan di pilemburan, mun keur ngasuh budak boh diais boh diayun-ayun dina papalang, gėus pasti bakal ngahariring. Ari anu jadi tujuanana taya lian nyaėta sangkan budan nu dina aisan atawa ayunan tėh gancang sarė tur tibra. Lamun budak gėus sarė tibra, kapanan bisa barang gawė anu sėjėnna, kayaning: kukumbah wadah, saspu, ngėpėl, jrrd. Kakawihan umum sok dilagukeun saperti: Nėlėngnėng kung, Ayun ambing, Gėura titėnan ieu rumpaka kakawihan di handap. Nėlėngnėng kung, nėlėngnėng kung, Geura gedė geura jangkung, Geura sakola sing junun, Geura makayakeun indung, Wirahma katut rimana (ritme) dina ėta rumpaka nalika dihariringkeun karasa pisan ngalagėnana. Ritme nu anggėr (monoton) nalika ėta rumpaka kakawihan dibulak balik dilagukeun méré suasana pitunduheun nu ngabualukarkeun budak gancang sarėna. Gėura bandingkeun jeung rumpaka kakawihan sėjėnna ieu di handap. Ayun ambing, ayun ambing, Diayun-ayun ku samping, Gėura bobo lila nyaring, Mun nyaring gė ulah rungsing PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 118
Kawih anu basajan tėh miboga lirik anu kuat, cukup ku opat baris baė, tapi kagambarkeun kumaha nepikeun pesen ka nu keur diayun ambing nyaėta sarė tibra tur ulah rungsing. Paripolah tibra tėh kapanan aya patalina jeung unsur kasehatan, nyaėta sarė nu boga kualitas tėa; ari rungsing patali jeung paripolah sikep, ulah rungsing hartina solėh - henteu rudet ka nu jadi kolot - tuhu sumujud. Jadi dina kakawihan tėh tėtėla lain ngan sakadar lagu, lain ngan sakadar ritme, tapi aya falasifah anu ditancebkeun ka diri budak nya ėta kasolėhan diri. Kitu deui dina rumpaka Nėlėngnėng kung, jaba ti wirahmana ngalagėna tėh pesen moralna ogė kuat, nyaėta sangkan jadi jalma anu luhung ku ėlmu panemu, sangkan jagana bisa babakti ka nu jadi indung. 2) Kakawihan keur magawė Kakawihan keur magawė mah sok dikawih ku tukang ngawuluku di sawah. Tara rėpėh ėta tėh, ngahaleuang baė. Rėpėh-rėpėh mun gėus pecat sawed, kira-kira jam 9 - 10. Nu nganteuran gėus datang, nyiapkeun dahareun dina galengan. Gėura ieu titėnan rumpaka kakawihan paranti magawė. MAGAWÉ Ki Panganten gėura gugah, Bisi kasiangan nyawah, Bisi kaluputan nyambut, Ki Panganten gėura gugah, Luput! Luput! Arang! Arang! Wuluku di saung lisung, Garu dina pipir leuit, Ki Panganten geura gugah, Kia! Kia! Ngider! Ngider! Pecut borėlėng diambėn, Gobang pontrang di tunjangėun, Ki Pangantėn geura gugah, Kalem! Kalem! Gėura titėnan kekecapan nu aya dina rumpaka kakawihan di luhur tėh. Kecap luput. Kecap luput tėh diucapkeun upama munding ngalakukeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 119 KD 10
KD 10 120 kasalahan, salah tincak. Munding tėh ngarti mun disebut luput tėh, pasti manėhna ngarobah tincak. Dituluykeun ku kecap arang, maksudna tapak lacak wuluku carang teuing. Ku lantaran kitu, kecap luput digunakeun pikeun ngabejaan yén aya kasalahan nyaėta tapak wulukuna carang teuing, ngingetanana ku kecap arang. Sanggėus munding dibėjaan yén manėhna geus ngalakukeun kasalahan, nu magawė nuluykeun pangajakna makė kecap kia. Ėta kecap kia tėh basa ajakan ka munding sangkan nuluykeun gawėna. Kia! Kia! Ditėma deui ku kecap ngider, hartina tuluykeun deui ngurilingan pigawėeunana. Upama aya omongan kalem, hartina wuluku ngalelep teuing, jadi beurat. Nu magawė ngomong kalem bari ngangkat wulukuna. 3) Kakawihan keur kaulinan Kakawihan kaulinan barudak atawa kaulinan urang lembur meh di unggal sėkė sėlėr bangsa aya atawa baroga. Duka teuing saha anu nyiptakeunana mah nepi ka kiwari teu kapaluruh (anonim). Ieu di handap aya kakawihan anu biasa dilagukeun dina luhur tangkal anu nyagak. Tangkal anu liat tur kuat ditaekan ku barudak loba biasana tangkal selong atawa jambu, tara babari peunggas. Bari ngawih kakawihan tėh bari eundeuk-eundeukan. EUNDEUK-EUNDEUKAN Eundeuk-eundeukan lagoni, Meunang peucang sahiji, Leupas deui ku nini, Beunang deui ku aki. Jaba ti kakawihan eundeuk-eundeukan tėh loba kėnėh kakawihan sėjėnna ogė, mėh unggal warna kaulinan aya kakawihanana. Lamun rėk maėn ucing-ucingan atawa susumputan, sok diundi heula ku cara ngawihkeun Hompimpah, saha anu meunang maėn ti heula. Mun dina dongėng mah kakawihan téh digunakeun keur nyagėurkeun atawa ngahirupkeun jalma anu gėus teu walakaya, saperti dina dongėng Budak Pahatu Lalis. Kakawihanana kieu: PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
GEBER-GEBER HIHID AING Geber geber hihid aing, Hihid aing kabuyutan, Titinggal nini awaking, (dipapatkeun sababaraha kali, nu teu walakaya tėh jadi waras deui. Rumpaka kakawihan téh méh h sarimbag jeung sajak. Sakumaha disebutkeun di luhur yén dina kakawihan tėh aya unsur wirahma jeung ritme. Nu jadi cukang lantaran ayana pitunduheun téh ku ayana ritme nu anggėr (monoton). Jaba wirahna jeung ritme, kakawihan ogė ngandung amanat atawa pesen nu ditepikeun, najan aya ogė kakawihan anu euweuh naon-naon, ngan sakadar kaulinan wirahma wungkul. Luyu jeung fungsina, yén kakawihan tėh ėstu pikeun kaulinan urang lembur, ngabeberah manėh tina lalangsė kahirupan anu jauh kana tempat hiburan. Ku kakawihan, hirupna jadi bėrag, saruka bungah galumbira. Mėdiana ukur pakarangan saayana, nya kalan-kalan ngagunakeun pakakas lain nu teu kudu meuli, kayaning: talawengkar, jajaba, tangkal selong atawa tangkal jambu, jrrd sakadar nu aya jeung nu nyampak baé. D. Kagiatan Diajar Sabada Sadėrėk nengetan pedaran Materi Diajar IX ngeunaan "Kakawihan jeung Rumpaka Kakawihan" kalawan contona anu sakitu lėngkėpna, kawasna baé gėus kacangkem sagėmblengna. Da nyaritakeun kakawihan mah asa nyoreang ka tukang, mangsa keur budak narembogan deui. Pasti Sadėrėk gė ngalaman, mun kabeneran Sadėrėk kungsi hirup di pilemburan mah. Sok sanajan matėri pedaran tėh asa teu pira, tapi mun gėus dienyakeun kalawan daria dumasar kana pamarekan ėlmu, tangtuna bakal béda. Kakawihan nu kaalaman ku urang baheula, ėntėng. Tapi ayeuna mah urang nyaritakeun kakawihan dumasar kana kaidah ėlmu, jadi bangga, nya? PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 121 KD 10
KD 10 Gėura pėk ayeuna sawalakeun jeung babaturan saprofėsi, babaturan sakelompok. Pasti bakal adu rėnyom anu ragot. Komo lamun seug hatam ėlmuning sastrana, matak pogot nyaritakeunana ogė. Conto-conto rumpaka kakawihan nu aya dina pedaran matėri tėh, cing pėk cobaan dikawihkeun. Mun bisa mah dirampakkeun jeung babaturan sakelompok. Sadėrėk ogė bisa nėangan deui conto-conto kakawihan sėjėnna pikeun ngeuyeuban matėri ėngkė dimana Sadėrėk ngajar ka kelas. E. Latihan Pigawé ieu soal-soal di handap kalawan daria! 1. Terangkeun naon nu dimaksud kakawihan téh? 2. Naon sababna kakawihan dibédakeun tina kawih? Tetelakeun alesanana! 3. Dumasar fungsina, kakawihan téh dibagi sabaraha rupa? Terangkeun hiji-hjina léngkép jeung contona! 4. Ari rumpaka kakawihan maké aturan anu matok cara pupuh atawa henteu? Tetelakeun alesanana! 5. Ari nu dimaksud ritme jeung wirahma dina kakwihan kumaha? Jéntrékeun! F. Tingkesan 1. Dina Kamus Umum Basa Sunda nu dipedalkeun ku Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (1976 : 220), nu disebut kawih tėh nyaėta rakitan basa sabangsa dangding nu teu makė patokan pupuh; ngawih, ngalagukeun kawih atawa sisindiran. 2. Ari dina Kamus Basa Sunda Satjadibrata (1946 : 169) mah nu dmaksud kawih tėh nyaėta lagu-lagu anu teu makė patokan pupuh; ngawih, ngalagukeun sisindiran (lain nembang); kakawihan, ngawih lila jeung rupa-rupa; ngawihan budak, ngawih sangkan budak sarė; ngawihkeun piwulang, ngalagukeun papatah. 3. Kakawihan ceuk Yayat Sudaryat (2015) nyaėta lagu rahayat, lagu katut rumpakana gėus matok, sifatna anonim, jeung sumebar dina kahirupan barudak ti baheula mula. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 122
4. Dumasar kana fungsina, kakawihan tėh bisa dibagi tilu rupa, nyaėta (1) kakawihan keur mépėndė budak; (2) kakawihan keur magawė; jeung (3) kakawihan kaulinan. 5. Dina kakawihan tėh aya wirahma jeung ritme. Nu jadi mawa pitunduheun ku lantaran ritme anggėr (monoton). Jaba wirahna jeung ritme, kakawihan ogė ngandung amanat atawa pesen nu ditepikeun, sanajan aya ogė anu euweuh naon-naon, ngan sakadar kaulinan wirahma wungkul. 6. Nu dimaksud wirahma nyaéta irama lagu, salahsahiji sarat lagu supaya ngareunah dilagukeunana sarta ngéunah kadéngéna. Ari ritme nyaéta bilangan ketukan dina lagu biasana disaluyukeun jeung engang dina kecap nu digunakeun dina rumpaka lagu atawa rumpaka kakawihan. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% = alus pisan 80 - 89% = alus 70 - 79% = cukup 69% = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana bahan kagiatan Diajar 11. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deui sarta deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 10, pangpangna bahan nu tacan kacangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 123 KD 10
124 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
KAGIATAN DIAJAR 11 WANGUN JEUNG EUSI RUMPAKA KAWIH A. Tujuan Saréngséna ngulik Kagiatan Diajar 11 anu patali jeung materi "wangun jwung eusi rumpaka kawih", Sadérék dipiharep meunang kamampuh pikeun ngajéntrékeun opat hal, nyaéta: 1. Wangenan rumpaka kawih; 2. Bédana rumpaka kawih jeung rumpaka tembang; 3. Struktur rumpaka kawih; jeung 4. Wangun jeung eusi rumpaka kawih. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Indikator hontalan kompeténsi dina ieu kagiatan diajar, nyaéta ngaidéntifiksi wangun rumpaka kawih. Éta indikator téh bisa diwincik deui jadi opat, nyaéta: 1. Wangenan rumpaka kawih; 2. Bédana rumpaka kawih jeung rumpaka tembang; 3. Struktur rumpaka kawih; jeung 4. Wangun jeung eusi rumpaka kawih. C. Pedaran Matéri 1. Wangenan Rumpaka Kawih Saméméh maham kana wangenan rumpaka kawih, pék baca heula conto rumpaka kawih ieu di handap. ISOLA Sanggian Laras Surupan Gerakan : Nano S. : Pélog : 1 = Tugu : Sedeng PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 125 KD 11
KD 11 126 Isola Bumi Siliwangi Liliwatan Bandung Lémbang Suku Tangkuban Parahu Ngabedega éndah agréng sigrong Isola pada muru ti jauhna Kajojo sa-Nusantara kader-kader keur harepan bangsa ti Isola mimitina Anu bieu dibaca ku Sadérék téh disebutna rumpaka kawih. Nilik kana wujudna mah, rumpaka kawih téh henteu béda jeung sajak. Rumpaka kawih téh saenyana mémang sajak ngan pédah sok dihaleuangkeun atawa dikawihkeun. Ilaharna dina rumpaka kawih mah aya unsur mélodi anu ngawéngku laras, surupan, wirahma, jeung susunan mélodi titi laras. Kawih nya éta rakitan basa sabangsa dangding nu teu maké patokan pupuh; mangrupa sekar anu kauger ku embat atawa témpo kalawan rumpaka atawa sair nu tangtu. Kawih biasana dipirig ku gamelan. Kawih biasana disusun ku ahli husus nu disebut panyanggi (Ind: komponis), sok dihaleuangkeun ku sindén atawa jurusekar. Wangun ugeran, puisi, atawa sair anu dipaké midangkeun lalaguan, kawih, tembang (Indonesia: nyanyian), minangka katerangan tina téma atawa lirik lagu disebut rumpaka. Tina katerangan di luhur bisa disebutkeun yén rumpaka téh rék sarua jeung téks atawa lirik, anu duanana nuduhkeur harti puisi atawa sajak minangka bahan haleuangkeuneun (kawihkeuneun atawa tembangkeuneun). Dina kawih jeung tembang, istilah rumpaka leuwih cocog pikeun dilarapkeun ti batan kecap lirik. Ari sababna, lirik mah kaasup kana basa Indonésia. Rumpaka anu tujulna pikeun kawihkeuneun disebutna rumpaka kawih, ari rumpaka anu tujulna pikeun ditembangkeuneun disebutna rumpaka tembang. Rumpaka kawih raket patalina jeung seni musik. Geus jadi kailaharan, seni musik dipilah jadi tilu rupa, nyaéta gending (instrumentalia), sekar (vokalia), jeung gabungan duanana (sekar-gending). Anu raket patalina jeung karya sastra nyaéta rumpaka kawih (Ind: lirik lagu), ari rumpaka kawih raket patalina jeung sekar. Ari PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
sekar dina karawitan Sunda bisa dibagi-bagi jadi sababaraha rupa, nyaéta beluk, kakawihan, pupujian (nadoman), kawih, jeung tembang (Wibisana, 2000:266). 1. Rumpaka Kawih jeung Tembang Rumpaka kawih saenyana kagolong kana wangun ugeran (puisi) ngan pédah dihaleuangkeun. Atuh munasabah lamun rumpaka kawih ngandung unsur-unsur puisi, boh unsur lahiriah boh unsur batiniah. Ayeuna Saderék bakal diajar perkara rumpaka kawih minangka hiji wangunan puisi Dina kahirupan masarakat Sunda aya kasenian anu disebut kawih, kakawihan, lagu, jeung tembang. Opatanana aya sasaruaan jeung aya bédana. Kawih jeung tembang téh aya bédana. Nurutkeun Rd. Mahyar Angga Kusumahdinata, kawih disebut sekar tandak, ari tembang disebut Sekar Irama Merdéka lantaran lagu-laguna teu kauger ku aturan wiletan. Nurutkeun M.A. Salmun, lagu-lagu dina kawih disebut ékaswara (monometraschematica) lantaran hiji engang ngan sok ngandung sanada. Sabalikna, ari tembang kagolong kana anékaswara (polymetraschematica) sabab réa engang anu ngan diwengku hiji sora waé (Wibisana, 2000). Kawih nyaéta rakitan basa sabangsa dangding nu teu maké patokan pupuh; mangrupa sekar anu kauger ku embat atawa témpo kalawan rumpaka atawa sair nu tangtu. Kawih biasana dipirig ku gamelan. Kawih biasana disusun ku ahli husus nu disebut panyanggi (Ind: komponis), sok dihaleuangkeun ku sindén atawa jurusekar. Kawih-kawih buhun atawa klasik saperti Polos Tomo. Ari "Aya Mangsana Datang Aya Mangsana Mulang" disebut kawih modéren. Istilah "tembang ngandung harti lagu anu gelama dina pupuh (Danadibrata, 2006:692); lagu-lagu anu wangun rumpakana kaasup kana wangun dangding atawa guguritan (Rosidi, 2013:17). Tembang mangrupa seni sora dina wangun dangding atawa guguritan anu biasana dipirig ku waditra tur teu bébas rumpakana (kauger ku patokan pupuh). Tembang mangrupa seni sora lagu anu wirahmana bébas, ilaharna kauger ku pola pupuh atawa sa"ir lianna. Tembang biasana dipirig ku kacapi jeung suling. Aya rupa-rupa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 127 KD 11
KD 11 128 wanda tembang Sunda, di antarana, tembang beluk atawa macapat lagu (nembangkeun wawacan), Cianjuran (ti Cianjur), Ciawian (ti Ciawi, Tasikmalaya), jeung Cigawiran (ti Cigawir, Limbangan, Garut). Tembang umumna sok ngagunakeun lagu pupuh anu 17, najan aya anu tina papantunan jeung rajah dina carita pantun. Dina tembang Cianjuran téh aya rupa-rupa wanda (kelompok lagu), nya éta papantunan, jejemplangan, rarancagan, jeung dedegungan. Jaba ti éta, lagu panambah, malah aya kakawén. 1) Papantunan mangrupa wanda tembang Sunda anu asalna tina puisi dina carita pantun, najan aya nu mangrupa guguritan, sisindiran, jeung rumpaka husus. 2) Jejemplangan mangrupa wanda tembang anu ngagambarkeun suasana kagagas dina kaayaan jempling, rumpakana mangrupa guguritan, sisindiran, jeung rumpaka husus. 3) Rarancagan mangrupa wanda tembang anu ngagambarkeun adegan jeung téhnik vokalna leuwih sederhana ti batan jejemplangan, rumpakana (guguritan, sisindiran, jeung rumpaka husus), larasna pélog, sorog, jeung saléndro. 4) Dedegungan mangrupa wanda tembang anu adegan jeung téhnik vokalna leuwih luhur batan wanda tembang lianna, rumpakana guguritan, sarta larasna pélog. 5) Lagupanambih mangrupa lagu-lagu tambahan kana tembang, biasana kagolong kana sekartandak, kauger ku wiletan, tapi jiwana tetep tembang. Fungsi rumpaka dina lagu-lagu tembang Sunda aya dua rupa, nyaéta rumpaka sandingan (rumpaka anu bisa disandingkeun atawa ditembangkeun dina sababaraha lagu) jeung rumpaka sanggian (rumpaka anu ngahaja dijieunna pikeun salagu wungkul, tegesna rumpaka ngan bisa jeung biasa ditembangkeun dina hiji lagu nu tangtu). Wangun rumpaka tembang Sunda nyoko kana patokan pupuh, anu disusun dumasar kana katangtuan guru gatra, nyaéta jumlah padalisan dina sapada; guru wilangan, nyaéta jumlah engang dina sapadalisan; jeung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
guru lagu nyaéta sora tungtung vokal atawa dang-ding-dungna sora panungtung dina tiap padalisan. Hubungan antara tembang Sunda jeung sastra lagu bisa ditabélkeun di handap ieu. Tabel 11. 1 Sastra Lagu Tembang Sunda Lagam Wanda Lagu Cianjuran Ciawian Cigawiran Papantunan Jejemplangan Dedegungan Rarancagan Panambih Lulugu Alok Lulugu Pé- log + + + + + Laras So- rog Salén- dro + + + + + + + Pan- tun + Wangun Puisi Gugu- ritan + + + + + + Sisin- diran + + + + + + Rumpaka Husus + + + + Conto rumpaka tembang papantunan: MUPU KEMBANG Burudul ménak ti kidul, iringan para tumenggung, candakna angklung jeung degung, tutup kendang kulit lutung, dirarawat hoé wulung, dipirig ku hujan subuh, ditepak ku nu jarangkung. Burudul ménak ti kalér, iringan para dipatén, candakna topéng jeung ronggéng, tutup kendang kulit banténg, dirarawat hoé loréng, dipirig ku hujan soré, ditepak para cawéné. Burudul ménak ti wétan, iringan para kumendang, candakna parabot perang, tutup kendang kulit kidang, dirarawat hoé belang, dipirig ku hujang beurang, ditepak ku para lanjang. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 129 KD 11
KD 11 130 Burudul ménak ti kulon, iringan para kaliwon, candakna parabot barong, tutup kendang kulit méong, dirarawat hoé condong, momotna hatong jeung rengkong, éar nu pada narongtong. (Soeria di Radja, Panyungsi Basa III, 1934, dina Wibisana, 2000: 377-378) Istilah lagu leuwih dipikawanoh ku barudak ayeuna batan kawih atawa tembang. Kawih-kawih kaayeunakeun saperti nu dicipta jeung dihaleuangkeun ku Doel Sumbang, dicipta ku Nano S., dihaleuangkeun ku Nining Méida AS, dipiwanoh ku istilah lagu, lain kawih. Saenyana, anu dimaksud ku lagu téh nya éta susunan nada anu dipidangkeun saalus-alusna nepi ka éndah katempona jeung genah kadéngéna. Lagu disebut ogé susunan ritme, panjong pondokna atawa ajén (harga) nada. Lagu dipaké ogé pikeun turun-naékna sarta panjang- pondokna sora dina maca, tembang, jeung ngaji. Wangun ugeran, puisi, atawa sair anu dipaké midangkeun lalaguan, kawih, tembang (Indonesia: nyanyian), minangka katerangan tina téma atawa lirik lagu disebut rumpaka. Anu dibaca di luhur mah kaasup kana kawih modérn atawa kawih murangkalih. Kamekaran saterusna tina kawih anu nadana péntatonis disebut lagu pop. Titénan conto rumpaka lagu pop ieu di handap! KALANGKANG Karya: Nano S. Mungguhing dina impénan, Geuning sakitu deudeuhna, Pameunteu marahmay manis, Teu isin paambung damis. Mungguhing dina impénan, Geuning sakitu léahna, Kanyaah nu wening bersih, Satia jadi kakasih. Rambut panjang nu ngarumbay, Disangkéh panangan nyampay, Lalaunan raray tanggah, Rangkulan karaos pageuh. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
Luhur pasir tepung teuteup, Perlambang asih nu mekar, Kabagjaan nu duaan, nu duaan. Mungguhing dina impénan, Éndah ngan ukur kalangkang, Harepan-harepan diri, Sing nyanding jeung kabagjaan. 2. Struktur Rumpaka Kawih a. Unsur Lahiriah Rumpaka Kawih Rumpaka kawih téh saenyana mangrupa puisi. Minangka wangunan puisi, rumpaka kawih mibanda unsur-unsur nu tangtu. Nurutkeun Waluyo (2007), struktur puisi bisa diébréhkeun dina métodeu puisi, nyaéta unsur éstétik anu ngawangun struktur luar puisi sarta bisa katitén sacara visual. Éta unsur téh ngawémgku (1) imaji, (2) simbul/lambang, (3) musikalitas (wirahma), jeung (4) gaya basa. Imaji, nyaéta gambaran anu karasa, kadéngé, atawa katempo (najan ngan ukur dina wangwangan) dina hiji sajak (Mustapa, 2014:37). Imaji téh nyaéta éfék dina jero implengan atawa pikiran anu nyarupaan (gambaran), anu dihasilkeun ku alat indera. Dina puisi, imaji (imagery) digunakeun pikeun méré gambaran ani jéntré, nimbulkeun suasana anu husus, leuwih ngahirupkeun gambaran dina pikiran jeung panca indra (Pradopo, 2014:81). Imaji bisa diébréhkeun ku kecap atawa runtuyan kecap anu bisa ngébréhkeun pangalaman sénsoris saperti panempo, pangrungu, jeung pangrasa (Waluyo, 2007:78). Aya sababaraha rupa imaji nu dihasilkeun ku panca indra, pamikiran, jeung gerakan. Pradopo (2014:82) ngabagi imajai jadi dua rupa, nyaéta imaji panempo (visual imagery) anu muncul tina indra panempo jeung imaji pangrungu (auditory imagery) anu muncul tina indra pangrungu. Simbul atawa lambang maksudna taya lian ti nginjeum harti tina hiji kecap pikeun ngantebeun maksud (Mustapa, 2014:37). Dina kahirupan sapopoé loba pisan simbul anu digunakeun salaku tanda yén manusa téh mikir. Kitu deui dina karya sastra, simbol digunakeun salaku hasil tina paikiran pangarang. Simbul mangrupa hiji barang atawa hal anu konkrIt saperti warna, kajadian alam, jeung nu séjénna anu bisa digunakeun pikeun ngagambarkeun kahirupan atawa kaayaan haté (rasa) manusa (Tarigan, 2011:164). PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 131 KD 11
KD 11 Wirahma (musikalitas) nyaéta hiji tarékah sangkan sajak téh aya wirahmana, sabab sajak anu alus lain saukur boga maksud atawa eusi nu hadé, tapi wirahmana ogé kudu diperhatikeun (Mustapa, 2014:37). Wirahma méh sarua jeung ritme, rima, jeung irama anu gedé pangaruhna dina ngajentrékeun ma"na puisi. Ari sababna, ritme, rima, jeung irama téh raket patalina jeung sense, feeling, tone, jeung intension nu nyangkaruk dina jero puisi (Tarigan, 2011:35). Gaya basa dina puisi nyoko kana pilihan kecap (diksi) minangka média anu digunakeun ku pangarang pikeun ngébréhkeun rasa jeung gagasanana. Keraf (1984) nétélakeun yén gaya basa téh nyaéta cara ngedalkeun pikiran ngaliwatan basa anu has pikeun ngébréhkeun jiwa jeung kapribadian nu maké basa. Nurutkeun Sudaryat (1991), gaya basa téh nyaéta rakitan basa anu disusun pikeun nimbulkeun pangaruh (éfék) anu leleb karasana ka nu maca atawa nu ngadéngékeun. Dina ngagunakeun gaya basa dipilih tur disusun kekecapan kalayan ngagunakeun sababaraha cara anu maksudna sangkan bisa ngamunculkeun imaji éstétis, anu hasilna disebut diksi puitis. Ku kituna, dina nangtukeun gaya basa kudu dilakukeun kalawan taliti sangkan bisa ngahasilkeun gaya basa anu cocog tur luyu sarta ngawakilan ma"na nu dimaksud ku pangarang. b. Unsur Batiniah Rumpaka Kawih Minangka wangunan puisi, rumpaka kawih mibanda struktur batin, anu ngawéngku téma, rasa, nada (suasana), jeung amanat (Tarigan, 2011:9-10). Téma asalna tina basa Latin titéhnai anu hartina "tempat neundeun hiji alat". Pangna disebut kitu lantaran téma nyaéta idéu atawa gagasan anu ngadadasaran hiji karya sastra nepi ka mibanda peran jadi puseur pangarang dina nepikeun karya nu disusunna. Téma mangrupa patalina antara ma"na jeung tujuan (Aminuddin, 1991:91). Téma henteu sawasna aya dina wangun moral atawa ajaran moral. Téma ngan bisa muncul dina wangun panitén pangarang kana kahirupan anu teu kudu ditapsirkeun ku dirina, tapi kudu ditapsirkeun ku nu maca. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 132
Rasa (feeling) mangrupa téh poet's attitude toward his subject matter, anu hartina sikep panyajak kana jejer pasualan anu aya dina puisina. Rasa mungkin waé aya dina lapis ma"na puisi sabab unggal ngahadirkeun jejer pikiran nu tangtu, manusa dipangaruhan ku sikep nu tangtu anu biasa jadi gumantung kana kaayaan haténa (Tarigan, 2011:12). Nada (tone) mangrupa sikep panyajak ka pamaca atawa ka dirina sorangan. Nada nyoko kana warna émosional atawa warna ma"na tina karya nu nulis tur mangrupa unsur penting tina gunggungan ma"na (Siswantoro, 2014:143). Nada anu diébréhkeun ku panyajak dina hiji puisi aya patalina jeung rasa nu aya dina éta puisi. Nada patalina jeung suasana sabab suasana mangrupa warna dasar tina hiji karya sastra, kaasup dina rumpaka kawih. Amanat mangrupa kapercayaan, pesen, pesenan, pihapé, popoyan, atawa talatah (Danadibrata, 2009:17). Kitu deui amanat puisi, nyaéta pesen nu hayang ditepikeun ku pangarang ka nu maca. Pangarang boga tujuan atawa maksud tina puisi nu dijieunna, boh tujuan pikeun nyumponan kabutuh pribadi atawa nu séjénna, gumantung kana sawangan hirup pangarang (Tarigan, 2011:21). Tujuan disusunna karya sastra téh nyaéta pikeun kasugemaan pribadi. Ku kituna, dina nyiptakeun hiji karya saperti puisi, pangarang kudu ngaluyukeun diri kana tujuan nu hayang dihontal ku dirina. Amanat dina karya sastra, kaasup rumpaka kawih, mangrupa pesen nu hayang ditepikeun ku pangarang ka nu maca atawa nu ngaregepkeun. Struktur (unsur) lahir jeung struktur (unsur) batin rumpaka kawih sacara umum mibanda sasaruaan jeung wangun puisi.Minangka wujudiah tina puisi, struktur lahir jeung struktur batin rumpaka kawih bisa dibagankeun saperti ieu di handap PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 133 KD 11
KD 11 Bagan 11. 1 Struktur Rumpaka Tembang Imaji Lambang Struktur Lahir Wirahma Gayabasa STRUKTUR RUMPAKA KAWIH Téma Rasa Struktur Batin Nada Amanat D. Kagiatan Diajar Kagiatan atawa aktivitas diajar nu kudu dipilampah ku Sadérék nyoko kana runtuyan kagiatan saperti ieu di handap. 1. Titénan heula tujuan jeung indikator kahontalna hasil diajar. 2. Baca pedaran bahan ajar nu dipidangkeun. 3. Pigawé latihan atawa pancén nu dipidangkeun dina ieu kagiatan diajar. 4. Baca deui saliwat pedaran bahan ajar, tuluy titénan tur bandingkeun jeung raguman bahan ajar. 5. Lamun manggih bangbaluh, Sadérék bisa sawala (diskusi) jeung kancamitra séjénna. E. Latihan Baca heula rumpaka kawih ieu di handap! PAHLAWAN Sanggian: Mang Koko Teu honcéwang sumoréang Tékadna pahlawan bangsa Cadu mundur pantrang mulang Mun maksud tacan laksana. Berjuang keur lemah cai PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 134
Lali rabi tégang pati Taya basa ménta pamulang tarima Iklas rido keur korban merdéka Sinatria dananlaga Béla bangsa jeung nagara Dibarengan tékad suci Berjuang keur lemah cai Teu ngingetkeun ka dirina Asal bangsa nagri jaya Bisa jembar merdéka mukti wibawa Jasa tujuan pahlawan bangsa Jawab atawa tétélakeun sakur pananya atawa paréntah ieu di handap! 1. Nyaritakeun naon rumpaka kawih di luhur téh? 2. Kumaha watek pahlawan ceuk éta rumpaka kawih? 3. Naon tujuan pahlawan téh ceuk éta rumapaka kawih? 4. Naon bédana rumpaka kawih jeung rumpaka tembang? 5. Naon baé unsur lahirian jeung unsur batiniah rumpaka kawih? Naon sababna bet sarua jeung unsur-unsur sajak? F. Tingkesan Rumpaka kawih saenyana kagolong kana wangun ugeran (puisi) ngan pédah dihaleuangkeun atawa dikawihkeun. Atuh munasabah lamun rumpaka kawih ngandung unsur-unsur puisi, boh unsur lahiriah boh unsur batiniah. Rumpaka kawih nyaéta rakitan basa sabangsa dangding nu teu maké patokan pupuh; mangrupa sekar anu kauger ku embat atawa témpo kalawan rumpaka atawa sair nu tangtu. Kawih biasana dipirig ku gamelan. Kawih biasana disusun ku ahli husus nu disebut panyanggi (Ind: komponis), sok dihaleuangkeun ku sindén atawa jurusekar. Kawih aya bédan jeung tembang. Tembang mangrupa seni sora lagu anu wirahmana bébas, ilaharna kauger ku pola pupuh atawa sa"ir lianna.Wangun rumpaka tembang Sunda nyoko kana patokan pupuh, anu disusun dumasar kana katangtuan guru gatra, nyaéta jumlah padalisan dina sapada; guru wilangan, nyaéta jumlah engang dina sapadalisan; jeung guru lagu nyaéta sora tungtung vokal atawa dang-ding-dungna sora panungtung dina tiap padalisan. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 135 KD 11
KD 11 Minangka wangunan puisi, rumpaka kawih mibanda struktur lahir jeung struktur batin. Struktur lahir rumpaka kawih ngawéngku imaji, simbul/lambang, musikalitas (wirahma), jeung gaya basa. Ari struktur batin rumpaka kawih ngawéngku téma, rasa, nada (suasana), jeung amanat. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék cocogkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur tahap nyangkemSadérék kana bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap nyangkem = x 100% 5 Tahap nyangkem bahan ajar nu dihontal ku Sadérék: 90
69 = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap ngawasa 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun Kagiatan Diajar 12. Tapi, lamun tahap nyangkem Sadérék kurang ti 80%, wayahna Sadérék kudu malikan deui, kudu ngaderes deui materi dina Kagiatan DiajarI 11, pangpangna bahan nu can dicangkem. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 136
KONCI JAWABAN Konci Jawaban KP 1: 1. Tatakrama tėh méh saharti esensina jeung ėtika, tegėsna sopan santun tėa. Kaayaan jaman nu ngarobah tėh nyaėta nu ngajamanan, tegėsna urang sarėréa, kamari jeung kiwari. Ku lantaran kitu, atuh tatakrama ogė tangtuna bakal robah, pangpangna dina paripolah-paripolah husus. Ceuk tadi gė kapanan esensina mah ayana konsėp tatakrama tėh pikeun silih ajėnan, silih hormat, ti nu sahandapeun ka nu saluhureun, ti anak ka nu jadi kolot, jst pon kitu deui sabalikna. Dina jaman karajaan mah tanda hormat tėh kapanan kudu ngėsor sagala rupa - teu meunang mungkuran, kapanan ayeuna mah teu kudu kitu, ėta minangka parpolah husus tėh. 2. Diagram 2: Tatakrama Tatakrama basa Tatakrama paripolah Tatakrama Tatakrama gaul Tatakrama hirup kumbuh 3. Nu jadi cukang lantaran pangna barudak kiwari kurang tata-titi dina kahirupan sapopoė nyaėta: (1) di lingkungan kulawarga gėus méh api lain kana pasualan tatakrama lantaran pangaruh média televisi tembres kana kahirupan barudak sapopoė, (2) di lingkungan masarakat ogė umumna kurang ngarojong kana mageuhan tatakrama; buktina mun aya barudak anu culangung gė kapanan teu dikukumaha, cukup ku diantep waė, (3) di sakol, kapanan henteu aya pangajaran husus tatakrama, nu disebut boga tatakrama tėh, cukup ku sun tangan waė, padahal saéstuna lain kitu. 4. Undak usuk basa minangka wujud tina paripolah tatakrama basa, tangtu penting pisan dipageuhan jeung dimumulé. Lantaran, kapanan wujud ngahrmat jeung dihormat tėh nu paling deukeut nyaėta ku basa. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 137
5. Tatakrama rengkuh kalungguhanana méh teu bisa dipisahkeun tatakrama basa. Ku lantaran kitu, tatakrama rengkuh tetep kudu diajarkeun kudu dilatihkeun ka parasiswa. Konci Jawaban KP 2: 1. Potėnsi siswa nu aya patalina jeung hirup kumbuh masarakat tėh nyaėta basa. Lamun siswa digėdėkeun ku basa indung - basa Sunda, tangtu ėta tėh mangrupa modal awal maranéhna enggoning diajar basa Sunda. Potėnsi nyamkem basa katut budayana nu diiluan ti barang lahir,ėta tėh potėnsi nu luar biasa. Bakal bėda jeung siswa nu digedėkeun ku basa indung - basa Indonésia, hėg diajar basa Sunda, bakal karasa ngojotna. 2. Hubungan pancakaki patali jeung kamampuh diajar basa Sunda, gedė atawa leutik, tangtuna waė aya. Siswa anu indung bapana pituin urang Sunda tur sapopoėna di imah ngagunakeun basa Sunda, bakal bėda jeung siswa nu indung bapana lain urang Sunda - sanajan aya dina lingkungan hirup kumbuh urang Sunda. Lantaran ari basa mah - hususna basa Sunda - basa rasa, ari rasa kapanan ngalirna ku ayana gétih katurunan. Najan bisa nyarita ku basa Sunda (nu lain urang Sunda pituin) can tangtu bakal mibanda rasa basana. 3. Potėnsi nu nyampak dina diri siswa urang Sunda nu diajar basa Sunda nyaėta: (1) mibanda kabisa nyarita ku basa Sunda; (2) indung-bapana pituin urang Sunda; (3) hirup aya dina pakumbuhan masarakat Sunda. 4. Ari basa katut budayana salawasna moal bisa cicing dina hiji situasi, gėus pasti pindah - robah. Robah-robahna bisa ku rupa-rupa perkara, ku umur, ku pagaliwota jeung sėjėn sėkėsėlėr bangsa, ku pola mikir, ku rupa-rupa kahayang, jrrd. Lain waė basa jeung budaya Sunda anu henteu anggėr, tapi sakabéh basa jeung budaya anu sėjėn ogė sarua pada-pada rarobah. Conto: basa Sansėkėrta, basa Kawi, kapanankiwari euwéuh komunitas masarakatna, ngan ukur digunakeun dina kapentingan-kepentingan anu kawatesanan. Mana komunitas masarakatna? Naha basa Sunda bakal ngalaman cara basa Sansėkėrta? Kawi? Jawabanana aya di Sadėrėk. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 138 jeung
5. Konsėp Tri Tangtu di Buana tėh taya lian nyaėta antara tilu bagian dina sistim kakawasaan kudu layeut, kudu ajeg, jeung adil tangtuna ogė. Ngalarapkeun falasifah ngagurat batu, ngagurat lemah jeung ngagurat cai tėh éstu kudu nyerep tebres kana ati sanubari ngajanggėlėk dina paripolah anu adil wijaksana. Konci Jawaban KP 3: 1. Ajén-inajén atikan Sunda kaébréhkeun dina falasifah nu kaunggél saperti kieu: a) Caringcing pagėuh kancing, saringset pagėuh iket - tegėsna atikan tėh kudu direncanakeun kalawan ati-ati; b) Kudu dipikir dibulak-balik, dibeuweung diutahkeun - tegėsna ulah gurung gusuh; c) Sarėundeuk saigėl sabobot sapihanéan, sabata sarimbagan - tegesna atikan tėh kudu dalaksanakeun kalawan layeut (harmonis); kudu weruh di jurusna - tegėsna kudu apal metode ngalaksanakeunana; d) Kudu silih asih, silih asah jeung sili asuh - tegėsna dina lumangsung prosés atikan kudu diheulakeun rasa nyaah ka sasama, tukeur pikiran, jeung silih talingakeun; e) Kapetik hasilna kaala buahna - tegėsna dina lebah évaluasi atikan tėh kudu mėrė hasil nu nyugémakéun. Évaluasina kudu dilaksanakeun sacara obyéktif nyaėta kudu ngukur ka kujur kudu nimbang ka awak jeung ngukur baju sasereg awak. 2. Wanda basa Sunda anu paling deukeut jeung kabiasaan sapopoé. Tangtu budak téh diwarah solat, mangka basa anu aya patalina jeung solat upama waė kecap: wudu, kukumur, wawasuh, cepil, panangan, jst. 3. Etnopédagogik Sunda anu miboga karakter tėh nyaėta ngawujudkeun manusa Sunda anu cagéur, bagéur, bener, pinter tur singér lamun dina prosés atikanan maké falasifah silih asih, silih asah jeung silih asuh. 4. Maksudna ngindung ka usum ngabapa ka jaman tėh, pikeun urang Sunda mah geus jadi karakter hirupna nyaėta kudu bisa pindah cai pindah tampian, mun ceuk urang Padang mah "di mana bumi dipijak, di sana langit dijunjung"; tegesna urang tėh kudu bisa nyaluyukeun jeung panėka jaman. Contona: urang Sunda kamari (jaman baheula) teu wanoheun kana HP (handphone) kapanan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 139
ayeuna mah ka suklakna kasiklukna, lain ngan sakadar apal wungkul, tapi baroga deuih da kitu jamanna. 5. Konsėp Catur Jatidiri Insani tėh nyaėta konsėp hirup urang Sunda sawawa - sampurna - masagi; tegėsna jalma anu pengkuh agamana, luhung ėlmuna, jembar pangabisana/budayana, jeung rancagė gawėna Konci Jawaban KP 4: 1. Lantaran guru salah sahiji komponén anu langsung aduhareupan jeung siswa. Dina sistem pangajaran, guru téh sasat nu nyieun rencana (planer) atawa nu ngarancang (designer) pangajaran, nu ngalaksanakeun (implementator) pangajaran. 2. Anu bisa mangaruhan kualitas guru, kayaning: téacher formative experience, ngawéngku: asal muasalna ti mana, kasang tukang kahirupan jeung budayana, ti golongan keluarga nu kumaha (rayat masakat, beunghar, patani, pagawé, padagang, jjrd); téacher training experience: tegesna pangalaman-pangalaman anu aya patalina jeung kaparigelan guru jeung kasang tukang atikan guru, kayaning: pangalaman latihan profési tahapan atikan, pangalaman jabatan jeung sajabana; téacher properties nyaéta sagala rupa hal anu aya patula- patalina jeung sifat nu dipibanda, kayaning sikep guru kana profésina, sikep guru ka siswana, kamampuh atawa intėlėgėnsi dirina, jeung motivasi kana kagiatan diajar ngajar sagemblengna. 3. pupil formative experience nyaéta kasang tukang kahirupan siswa, kayaning: ekonomi, kaayaan jeung kalungguhan kulawargana. jeung ari pupil properties nyaéta sifat atawa karakter nu dipilik ku dirina, kayaning: kamampuh dasar, pangawėruh jeung sikep. 4. Méméh nyieun tindakan tanguna ogé kudu ngayakeun heula analisis tina sakabéh aspék anu aya patalina jeung prosés diajar ngajar, kayaning kaayaan guruna, muridna, bahan ajarna, média nu digunakeun/dibutuhkeunana, jeung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 140
lingkunganana. Dina geus kapanggih lebah mana anu nglantaran "hésé", lebah éta anu kudu dioméan atawa dibebenah. 5. Tangtu baé lingkungan téh bakal milu mangaruhan jeung nangtukeun kana hasil diajar ngajar, lantaran upama lingkunganana gorėng atawa henteu harmonis, moal bisa ngajamin hasil diajarna hadé. Conto: lingkungan kelas anu jumlah siswana réa (sebut wé 45 urang) jeung kelas anu jumlah siswana 30 urang, tangtuna ditingali tina aspék "kenyamanan" gé geus bisa kateguh, yén nu jumlahna saeutik bakal leuwih nyaman dibanding jeung jumlah siswa anu loba; can ti nu aspék lianna, nu jumlahna loba bakal leuwih rudet batan anu saeutik, jst. Konci Jawaban KP 5: 1. Konsép PAKEM / PAIKEM téh nyaėta (a) Siswa aub dina sagala rupa kagiatan diajar ngajar; (b) Guru ngabantu tur ngarojong ku mangrupa motivasi jeung nyadiakeun sarana anu diperlukeun ku parasiswa; (c) guru kudu nyiptakeunsuasana nu "menyénagkan"; (d) nyiptakeun suasana diajar kooperatif tur interaktif; jeung (e) guru ngajurung laku siswa dina diajarna nurutkeun kahayang dirina anu tujuanana sangkan idé jeung gagasanana bisa ébréh. 2. Nu kudu dipilampah ku guru nyaėta numuwuhkeun kréativitas siswa, boh dina lebah kamampuh mikir boh dina lebah kaparigelan séjénna. Ari mikir kréatif salawasna sok dimitian ku cara mikir anu kritis - calakan; tegesna anu saméméhna teu kapikiran ayeuna jadi kapikiran, atawa anu saméméhna teu kapanggih ayeuna jadi kapanggih, anu saméméhna hėsė ayuena jadi babari. 3. Hal anu kudu dipilampah dina pangajaran éféktif nyaėta (1) ngayakeun appersépsi; (2) ngalampahkeun eksplorasi, nyaéta ngawanohkeun matéri poko jeung kompéténsi dasar anu baris dihontal ku cara ngagunakeun variasi metode; (3) ngayakeun konsolidsdi pangajaran nyaéta ngaaktifkeun parasiswa enggoning ngawujudkeun kaparigelan (kompéténsi) anu aya patalina jeung kahirupan sapopoė; (4) ngalaksanakeun évaluasi ku cara ngumpulkeun fakta PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 141
jeung data sarta dokumen hasil diajar parasiswa anu tujuanana pikeun ngomėan program pangajaran ka hareup. 4. Lantaran suasana diajar geus dimimitian ku rasa ėnjoy, resep, betah, jeung sapapadana. Suasana nu "menyenangkan" saėstuna anu mukeun pangrobėda mikir parasiswa. Ku lantaran kitu, ciptakeun suasana diajar tėh sangkan parasiswa resep heula, mun geus resep ka dituna bakal tumuwuh sikep parigél jeung rancagé tėh. 5. Bener pisan. Sabab suasana "menyénangkan" tėh mampuh mukakeun lalangsė dina pikiran. Upama pola mikirna geus kabuka, siswa jadi calakan, mun geus calakan tangtu bisa ngaréngsékeun pasualan, prėstasi diajarna ogé jadi ngaronjat. Konci Jawaban KP 6: 1. Basa nyaéta lambang sora anu sistimatis, pangna disebut sistimatis nyaéta lantaran mangrupa beungkeutan dua unsur - tegesna unsur luar jeung unsur jero - wangun jeung eusi anu silih lėngkėpan dumasar kana aturan nu tangtu pikeun ngahontal hiji harti. Disebut sistėmatis, lantaran basa téh ngandung unsur-unsur anu puguh éntép seureuhna; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda pola atawa aturan anu dumuk sarta bisa diprédiksi/diramalkeun, saperti: aturan fonologi, tatabasa jeung semantik. 2. Basa disebut arbitrér, lantaran patalina lambang sora jeung obyékna euwéuh hubungan logis (sakarepna, sakahayangna, manasuka pamakéna). Contona: kecap imah dina basa Sunda anu hartina wawangun tempat pamatuhan, tempat betah bumétah; dina basa séjén mah diucapkeunana umah (Jawa); rumah (Melayu/Indonesia), baitun (Arab), haus (Jerman), house (Inggris). 3. Nu jadi ciri internal basa nyaéta (1) yén basa téh hiji sistem; (2) yén basa téh arbitrér; (3) yén basa téh simbolis; (4) yén basa téh kovensional; (5) yén basa téh sistem sora; (6) yén basa téh unik - mandiri; (7) yén basa téh mijalma; (8) yén basa téh rancagé; (9) yén basa téh komuniktif; jeung (10) yén basa téh budaya. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 142
4. Dumasar kana karakteristik lahiriahna basa téh miboga ciri-ciri nyaéta (1) idéntitas fisik; (2) idéntitas psikologis; (3) idéntitas géografis; (4) idéntitas étnik; (5) idéntitas sosiologis; jeung (6) idéntitas kontėkstual 5. Stilistika téh nyaéta gaya basa katut makéna basa dina karya sastra. Stilistika mangrupa élmu anu maluruh patalina basa jeung karya sastra, kumaha gaya makéna basa dina karya sastra. Konci Jawaban KP 7: 2. Idiom téh nyaéta ungkara kecap atawa bisa disebutkeun ogé basa pakėm, nyaéta ungkara kecap anu miboga harti husus sarta mandiri sarta henteu sarua jeung harti unsur-unsur nu wangangunna. 3. Basa wewengkon atawa basa dialék nyaéta basa anu digunankeun di wewengkonna masing-masning, saperti basa wewengkon Ciamis, Kuningan, Cirebon, jst. Sakur kecap-kecap nu digunakeun dina basa wewengkona masing-masing téa, teu kudu ditapsirkeun deui, lantaran kecap-kecap nu harti jeung maksudna geus nembrak, pugud. Ari basa kiasan mah béda, nu maca ata anu ngadéngé téh kudu boga pamikiran rangkepan, lantaran kekecapan nu digunakeunana perlu ditapsirkeun heula. Conto kalimah: a. Basa wewengkon Kuningan: "Rék ka téoh manéh, Ijah? b. Basa kiasan: "Geus buluan si Ijah téh ayeuna mah" 4. Kekecapan jeung babasan méh sarua wanguna, papada wangun rajékan. Bédana ari kekecapan mah nuduhkeun hartina langsung lantaran geus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti kiasan najan sarua papada geus jadi kabiasaan di masarakat. 5. Geus beunta dina ungkara kalimah "Jang Kodir, ayeuna mah geus beunta, kamari gé méré sumbangan ka panitia pangwangunan masjid, géde!" kaasup kana wangun kekecapan. Maksud kecap geus beunta téh nyaéta geus aya kamajuan hirupna dina soal matėri, atawa geus beunghar. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 143
6. Ciri has basa Sunda: a. Basa wewengkon, basa dialék, conto: basa dialék Ciamis, bsa diakek Kuningan, basa dialék Banten, basa dialék Cirebon, jrrd. b. Ayana kecap kiasan c. Ayana rakitan lantip d. Ayana babasan jeung paribasa e. Ayana gaya basa pangarang f. Ayana gaya basa babandingan Konci Jawaban KP 8: 1. Maksudna nyaéta yén basa téh patalina jeung paripolah personal (individu, nyorangan) dalit pisan, lantaran unggal jalma bisa ditingali tangtunganana (kapribadianana), salah sahijina tina kumaha cara ngagunakeun basana. 2. Basa téh leuwih kompléks batan paripolah séjéna. Ku kitu, pikeun aliran béhavioris, sebutan basa téh cenah kurang merenah lantaran ngonotasikeun hiji wujud (éntity), hiji hal nu dipimilik jeung digunakeun, jeung lain mangrupa hiji hal anu dilakukeun. Pikeun sebutan basa, aliran béhavioris leuwih resep ngagunakeun sebutan paripolah verbal, maksudna sangkan leuwih katémbong paripolahna saperti paripolah nu liana bisa dititénan (dipelajari). 3. Paham nativis: pangaruhan lingkungan lain faktor penting dina mibanda basa, lantaran manusa diajar basana téh saéstuna geus boga kamampuh anu geus diprogram sacara jénétik. Paham ieu boga anggapan yén basa téh mangrupa kudrat biologis nu sok disebut ogé "hipotesis nurani" (innteness hypotéhsis). 4. Paham kognitif: saetuna basa téh lain sakadar ciri alamiah anu misah, tapi mangrupa salah sahiji kasawawan kognitif. Basa téh diatur ku ayana nalar, kaparigelan basa kudu nyoko kana parubahan kognisi; ku lantaran kitu, urutan robahna kamekaran kognitif nangtukeun kana kamekaran basa. 5. Dumasar kana katerangan paraahl, bisa dicindekeun yén anu jadi ciri basa budak téh nya éta: a. Yén basa budak mah basajan; ungkara kalimahna parondok diwangun ku sakecap dua kecap. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 144
b. Ngawangun kecap anyar ku cara ngarobah atawa dicokot sabagian, contona: ngarobah kecap tina nyuhunkeun jadi ukeun, tina ménta jadi enta, nuduhkeun ayana potensi kreativitas dina wangun anu basajan; c. Kecap-kecap nu dipilih kecap-kecap nu dimimitian ku huruf bilabial/oral- dental (/b/,/m/), labio-dental (/p/, /t/) jeung stop-frikatif (/p/, /f/) conto: mamam, pipis, popo (bobo,), obo, jst. d. Salila dina jero prosés mibanda basa, omongan budak téh miboga struktur sorangan. Sok sanajan kitu, tetep bakal nyaruaan sistematis kolotna. e. Lantaran patalina basa jeung pikiran téh bisa ditingali tina jihat (a) produksiomongan nu jadi dasar pikiran (b) basa minangka basis dasar pikiran, (c) sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi paham/gagasan, jeung (d) sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi budaya. Ku lantaran kitu, basa teu bisa dipisahkeun jeung pikiran. Konci Jawaban KP 9: 1. Mantra téh nilik kana wangunna mangrupa puisi (wangun ugeran), sok sanajan teu matok aturanana atawa teu ditangtukeun guru laguna (sora dina engang panungtung), guru wilanganana (jumlah engang dina unggal padalisan), jeung jumlah padalisan dina unggal padana. 2. Numutkeun sawatara ahli, mantra téh gumelarna dina mangsa animisme/dinamisme, raket patalina jeung kapercayaan urang Sunda alam harita. Dina kamekaranana, kapangaruhan ku ageman urang Sunda sapandeurieunana. Hal éta kapanggih dina sawatara mantra anu ngagunakeun kekecapan tina basa Arab. Bisa jadi mangrupa bukti, sanajan urang Sunda geus ngagem agama Islam, tapi henteu ngaleupaskeun sagemblengna kapercayaan warisan karuhunna 3. Mantra téh kaasup kana wangun puisi bébas, lantaran henteu kauger ku aturan anu matok saperti pupouh atawa guguritan 4. Guru wilanganana dina mantra nyaéta réaan engang dina unggal padalisan jeung réaan padalisan dina unggal padana anu henteu ditangtukeun cara dina pupuh, sedengkéun gurulagu nyaéta dangdingdungna sora nu mangrupa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 145
purwakanti boh nu aya dina sapadalisan (jajaran) boh nu ayaya dina unggal tungtung padalisan nu gelar dina sapada. 5. Purwakanti nyaéta dangdingdungna sora tungtung kecap boh dina sajajar boh dina tungtung jajararan Konci Jawaban KP 10: 1. Nu disebut kawih tėh nyaėta rakitan basa sabangsa dangding nu teu makė patokan pupuh; ngawih, ngalagukeun kawih atawa sisindiran. Ari ceuk Satjadibrata mah nyaéta kawih tėh nyaėta lagu-lagu anu teu makė patokan pupuh; ngawih, ngalagukeun sisindiran (lain nembang); kakawihan, ngawih lila jeung rupa-rupa; ngawihan budak, ngawih sangkan budak sarė; ngawihkeun piwulang, ngalagukeun papatah. 2. Kudu dibédakeun lantaran paripolah kakawihan jeung kawih ganjor. Ari kakawihan sakumaha diterangkun ku Satjadibrata nyaéta ngawih lila jeung rupa-rupa; ari kawih mah nya lagu nu teu maké patokan pupuh. 3. Dumasar kana fungsina, kakawihan tėh bisa dibagi tilu rupa, nyaėta (1) kakawihan keur mépėndė budak; (2) kakawihan keur magawė; jeung (3) kakawihan kaulinan 4. Henteu. Kakawihan mah mangrupa karya balaréa (folklsong), hartina boro-boro aturanana anu kudu matok, nu ngarangna baé geus teu bisa kapaluruh. Tapi sanajan teu maké aturan anu matok, ari wirahma jeung ritmena mah tetep aya. Nu dimaksud wirahma nyaéta irama lagu, salahsahiji sarat lagu supaya ngareunah dilagukeunana sarta ngéunah kadéngéna. Ari ritme nyaéta bilangan ketukan dina lagu biasana disaluyukeun jeung engang dina kecap nu digunakeun dina rumpaka lagu atawa rumpaka kakawihan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 146
Konci Jawaban KP 11: 1. Nyaritakeun pahlawan anu bajuang keur ngabéla lemah cai. Teu ngingetkeun ka diri jeung kulawargana, korban jiwa jeung raga, nu penting mah asal kahontal cita- cita bisa merdéka tur ngabébaskeun lemah cai tina pangeréh pangjajah. 2. Watek pahlawan téh teu honcéwang sumoréang, cadu mundur pantrang mulang, berjuang keur lemah cai, lali rabi tégang pati, tara ménta pamulang tarima, bersifat satria, jeung iklas rido sartabisa ngorbankeun jiwa raga asal lemah cai merdéka. 3. Tujuan pahlawan téh nyaéta berjuang keur lemah cai, ngabéla bangsa jeung nagara sangkan lemah cai merdéka, bébas tina pangeréh pangjajah. 4. Rumpaka kawih nyaéta rakitan basa sabangsa dangding nu teu maké patokan pupuh; mangrupa sekar anu kauger ku embat atawa témpo kalawan rumpaka atawa sair nu tangtu, boh puisi pupuh boh puisi lianna, biasana dipirig ku gamelan. Sabalikna, ari rumpaka tembang nyaéta seni sora lagu anu wirahmana bébas, ilaharna kauger ku pola pupuh atawa sa"ir lianna, biasana dipirig ku kacapi jeung suling. 5. Rumpaka kawih mibanda struktur lahir jeung struktur batin. Struktur lahir rumpaka kawih ngawéngku imaji, simbul/lambang, musikalitas (wirahma), jeung gaya basa. Ari struktur batin rumpaka kawih ngawéngku téma, rasa, nada (suasana), jeung amanat. Unsur rumpaka kawih sarua jeung unsur-unsur sajak lantaran rumpaka kawih téh saenyana mah mangrupa wangunan sajak, ngan p"edah sok dihaleuangkeun atawa dikawihkeun. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 147
EVALUASI 1. Nu maksud masarakat Sunda téh nya éta... A. Gundukan urang-urang Sunda nu nyebar di lingkungan sosial budaya Sunda dina hirup kumbuhna sapopoė ngagunakeun jeung magėuhan norma-norma katut ajėn-inajėn budya Jawa Barat. B. Gundukan urang-urang Sunda nu digėdėkeun di lingkungan sosial budaya Sunda dina hirup kumbuhna sapopoė ngagunakeun jeung magėuhan norma- norma katut ajėn-inajėn budya Sunda. C. Gundukan urang-urang Jawa Barat nu digėdėkeun di lingkungan sosial budaya Jawa Barat dina hirup kumbuhna sapopoė ngagunakeun jeung magėuhan norma-norma katut ajėn-inajėn budya Jawa Barat. D. Gundukan jalma-jalma nu digėdėkeun di lingkungan sosial budaya Jawa Barat dina hirup kumbuhna sapopoė ngagunakeun jeung magėuhan norma-norma katut ajėn-inajėn budya Sunda. 2. Nurutkeun pamanggih Sudaryat nu kaunggel dina Wawasan Kasundaan (2014, kaca16), sistim pengorganisasin masarakat Sunda téh dibagi dumasar kana hal-hal ieu di handap, kajaba:.. A. Sistim kelompok umur B. Sistim pancakaki C. Sistim atikan D. Sistim ajen-inajén kapamingpinan 3. Dina sistim kapamingpinan di masarakat Sunda aya nu disebut: Sang Prabu, Sang Rama jeung Sang Resi. Ari nu dimaksud ku Sang Resi téh nya éta... A. Golongan masarakat anu pancéna ngokolakeun hukum agama jeung hukum darigama B. Golongan masarakat anu pancéna ngokolakeun atikan jeung kabudayaan C. Golongan masarakat anu pancéna ngokolakeun ekonomi D. Golongan masarakat nu pancéna ngokolakeun politik 4. Dina sistim pamarentah kasundaan ogé konsépna téh sarua baé jeung sistim pamarentahan kiwari, aya eksekutif, legislatif jeung yudikatif. Dina sistim kaparentahan kasundaan mah legislatif téh disebutna... A. Sang Resi B. Sang Prabu PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 148
C. Sang Rama D. Sang Wisnu 5. Nu merenah minangka wangénan ngeunaan etnopedagogik, nya éta... A. Paripolah atikan anu nyoko kana kaarifan lokal dina sagala widang B. Paripolah pamarentahan kudu nyoko jeung merjuangkeun kana kaarifan lokal C. Gawé babarengan antara pamarentah jeung legislatif pikeun ngokolakeun kaarifan lokal D. Atikan anu dikokolakeun ku saha waé kudu nyoko kana kaarifan lokal 6. Ieu di handap kabehehanana ogé mangrupa ajen-inajen budaya, iwal:.. A. simbol-simbol, slogan atawa naon waė nu katingali B. sikep, tangtungan, ayana paripolah balukar tina slogan jeung motto kasebut C. nembrak ajen-inajen minangka titincakan motto hiji lingkungan atawa organisasi. D. kapercayaan anu gėus ngadarah daging (believe sistem) sarta dipakė patokan/panyindekelan dina tindak paripolah (nu katingali). 7. Anu mangrupa catur diri urang Sunda téh sakumaha diébréhkeun di handap, iwal... A. ngawujudkeun babakti diri ka Nu Murbeng Alam, Alloh SWT, nyaėta taat jeung patuh kana parėntah Mantena; B. ngawujudkeun hokum tilu nu tangtu dina kahirupan masarakat C. ngawujudkeun sikep diri anu miboga ajėn-inajėn, singėr, pinter, cagėur, bageur jeung bener D. ngawujudkeun sikep silih ajėnan, silih asih, silih asuh jeung silih asah dina kaayaan hirup kumbuh anu multi-réligi (bėda-bėda agama), multi-ėtnis (bėda- bėda sėkė sėlėr), jeung multi-kultural (bėda-bėda budaya) 8. Tina sajumlah komponen pangajaran, anu kawilang nangtukeun kana hasil henteu prosés diajar ngajar nya éta... A. Média B. Guru C. Bahan Ajar D. Murid 9. Anu kaunggél di handap kaasup kana fungsi guru, iwal... A. Planner B. Designer C. Implementator D. Budgéter PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 149
10. Aspék anu bisa mangaruhan kualitas guru, sakumaha diébréhkeun ieu di handap, kajaba... A. Téacher formative experience B. Téacher training experience C. Téacher bilive D. Téacher properties 11. Téacher properties nyaéta sagala rupa hal anu aya patula-patalina jeung sifat nu dipibanda, sakumaha nu ditaan di handap, kajaba... A. Sikep guru kana profésina B. Sikep guru ka siswana C. Kamampuh atawa intelegénsi dirina D. Kasang tukang kahirupan jeung budayana 12. Pikeun murid, aya sababaraha hal anu bisa mangaruhan kana hasil diajarna, sakumaha diébréhkeun di handap, kajaba... A. Pupil formative experience B. Pupil cultur bilve C. Pupil properties D. Pupil formative experience 13. Komponen bahan ajar miboga fungsi ganda pikeun guru jeung pikeun murid, fungsina pikeun guru sakumaha diébréhkeun di handap, kajaba... A. Palanggeran enggoning ngalaksanakeun kagiatan diajar ngajar B. Palanggeran dina ngalaksanakeun évaluasi C. Ngaronjatkeun kagiatan diajar ngajar sangkan leuwih éféktif D. Ngaronjatkeun kaparigelan dina ngokolakeun parasiawa 14. Ari fungsi bahan ajar pikeun murid mah sakumaha diébréhkeun di handap, kajaba... A. Ngarobah kalungguhan guru nu kuduna ngajar jadi fasilitator dina kagiatan diajar ngajarna. B. Murid bisa diajar sorangan sajan euwéuh guru C. Murid bisa diajar iraha waé D. Jadi palanggeran dina kagiatan diajarna pikeun ngaronjatkeun kompeténsi dirina. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 150
15. Pikeun sakola anu mibanda kaléngképan sarana jeung prasarana kaasup fasilitas média pangajaran elektronik, saéstuna sakola boga kauntungan anu... A. bisa numuwuhkeun sumangét jeung motivasi dina lumangsunga kagiatan diajar ngajar B. Sakola bakal kagémbang C. Sakola jadi kacapang balaréa D. Sakola bakal leuwih tereh populerna 16. Nu henteu kaasup kana Konsép PAKEM / PAIKEM nya éta... A. Guru nyiptakeun suasana diajar anu jempling, repeh jeung teu ribut lantaran bakal ngaganggu ka kelas séjén B. Siswa aub dina sagala rupa kagiatan anu udagana pikeun mekarkeun cangkeman tur kamampuh ngaliwatan paripolah langsung C. Guru ngajurung laku siswa dina diajarna nurutkeun kahayang dirina anu tujuanana sangkan idé jeung gagasanana bisa ébréh; kitu deui dina miara jeung ngamumulé lingkungan sakolana ditumuwuhkeun rasa mikaresep jeung rasa tanggungjawabna D. Guru nyiptakeun suasana diajar kooperatif tur interaktif boh sacara kelompok atawa séwang-séwangan 17. Nu dimaksud modél pangajaran partisipatif téh nya éta... A. Modél pangajaran anu ngalibetkeun siswa sagemblengna (optimal) dina lumangsung kagiatan diajar ngajar B. Modél pangajaran anu ngalibetkeun siswa dumasar kana kapentingan dina lumangsung kagiatan diajar ngajar C. Modél pangajaran anu ngalibetkeun siswa dumasar kana kamampuhna anu kaitung nyongcolang dina lumangsung kagiatan diajar ngajar D. Modél pangajaran anu ngalibetkeun siswa sagemblengna tapi nu aya patalina jeung kagiatan rékreasi atawa panalungtikan 18. Modél pangajaran aktif anu loyog jeung pamadegan Saderék, nyaéta ... A. Pamarekan pangajaran anu teu perlu ngalibetkeun aktivitas siswa dina ngaksés informasi jeung élmu pangawéruh anu bakal diguar babarengan dina prosés kagiatan diajar ngajar di kelas, lantaran ari nyayagikeun bahan informasi mah cukup ku guru baé B. Pamarekan pangajaran anu leuwih loba ngalibetkeun aktivitas siswa dina ngaksés informasi jeung élmu pangawéruh anu bakal diguar babarengan dina PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 151
prosés kagiatan diajar ngajar di kelas, ku cara kitu maranéhna miboga pangalaman anu bisa ngaronjatkeun kamampuh jeung kaparigelan C. Pamarekan pangajaran anu teu salawasna ngalibetkeun aktivitas siswa dina ngaksés informasi jeung élmu pangawéruh anu bakal diguar babarengan dina prosés kagiatan diajar ngajar di kelas D. Pamarekan pangajaran anu ngalibetkeun aktivitas siswa lamun diperlukeun dina ngaksés informasi jeung élmu pangawéruh anu bakal diguar babarengan dina prosés kagiatan diajar ngajar di kelas. 19. Guru téh diperedih kudu parigél pikeun ngamotivasi jeung numuwuhkeun kaarancagéan siswa salila lumangsung prosés kagiatan diajar a ku cara milih, nangtukeun jeung ngadumaniskeun metode anu mampuh numuwuhkeun kréativitas siswa, boh ngaliwatan "kerja kelompok", "bermain peran", jeung "pemecahan masalah". Éta ébréhan téh nuduhkeun... A. Modél Pangajaran aktif B. Modél Pangajaran Partisipatif C. Modél Pangajaran Kreatif D. Modél Pangajaran Kuratif 20. Pangajaran téh bisa disebutkeun éféktif... A. Lamun mampuh nyombo parasiswa jeung ngawujudkeun hiji kapercayaan sarta ngabuktikeun yén anu bahan pangajaran geus kaajarkeun sagemblengna (optimal). B. Lamun mampuh mekelan pangalaman anyar ka parasiswa jeung ngamalirkeun potensina sarta ngabuktikeun yén sakabeh bahan pangajaran geus katepikeun sagemblengna (optimal). C. Lamun mampuh nyiptakeun pangalaman anyar ka parasiswa jeung ngabuktikeun yén sakabeh bahan pangajaran geus kaajarkeun sagemblengna (optimal). D. Lamun mampuh mekelan pangalaman anyar ka parasiswa ngawujudkeun hiji kaparigelan (kompéténsi) sarta ngabuktikeun yén anu jadi udagan pangajaran geus kahontal sagemblengna (optimal) 21. Modél pangajaran anu nyugémakéun (joyfull instruction) mangrupa prosés kagiatan diajar ngajar ... A. Anu di jerona aya tatali wargi anu kuat antara guru jeung siswa, sanajan aya rasa kapaksa nu penting katémbong ayana rasa silih asih, silih asuh jeung silih asah PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 152 jeung
B. Anu di jerona aya kohesi anu kuat antara guru jeung siswa, sama sakali teu aya rasa kapaksa komo deui aya maké jeung kudu aya tekanan (intimidasi), éstuning katémbong ayana rasa silih asih, silih asuh jeung silih asah C. Anu di jerona aya kanyaah anu kuat antara guru jeung siswa, sok sanajan dina kaayaan kapaksa lantaran nu utama mah bisa katémbong ayana rasa silih asih, silih asuh jeung silih asah D. Anu di jerona aya gawé babarengan anu kuat antara guru jeung siswa, ulah boga rasa kapaksa, da anu penting bisa katémbong ayana rasa silih asih, silih asuh jeung silih asah 22. Anu lain mangrupa ciri hakekat basa nya éta... A. Basa téh arbitrer B. Basa téh universal C. Basa téh kontekstual D. Basa téh komunikatif 23. Basa téh mangrupa sistem kognitif anu diatur ku rumus-rumus unik tur bisa dimanipulasi ku panyaturna sangkan bisa ngahasilkeun mangpirang- pirang omongan anu jumlahna tan wates wangén. Ebeh sarupa kitu nuduhkeun yén basa téh... A. Produktif B. Mandiri C. Universal D. Arbitrer 24. Dumasar kana karakteristik lahiriahna, yén basa téh miboga ciri-ciri sakumaha anu tataan di handap, kajaba... A. Idéntitas fisik jeung kontėkstual B. Idéntitas psikologis, jeung géografis C. Idéntitas étnik jeung sosiologis D. Identitas fungsional jeung structural 25. Pangna disebutkeun hiji sistem, basa téh mibanda sifat sistėmatis tur sistemik. Nu dimaksud sistematis jeung sistemik téh... A. Lantaran basa téh ngandung unsur-unsur anu puguh éntép seureuhna; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda aturan anu disaluyuan ku panyaturna sarta bisa diropėa, saperti: aturan fonologi, tatabasa jeung semantik PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 153
B. Lantaran basa téh ngandung unsur-unsur anu puguh éntép seureuhna; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda pola atawa aturan anu dumuk sarta bisa diprédiksi/diramalkeun, saperti: aturan fonologi, tatabasa jeung semantik C. Lantaran basa téh ngandung patokan anu puguh; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda aturan anu bisa diropea luyu jeung kahayang para panyaturna D. Lantaran basa téh ngandung ajėn-inajėn anu geus dipagéuhan ku nu makéna éta basa; ari disebut sistemik, lantaran basa téh mibanda pola atawa aturan anu dumuk sarta bisa diprédiksi/diramalkeun, saperti: aturan fonologi, tatabasa jeung semantik 26. Basa téh miboga sifat ngabudaya (cultural) lantaran salian ti basa mangrupa unsur budaya ogé jadi alat pikeun ngagedékeun jeung ngamekarkeun budaya, hartina... A. Tanpa basa, budaya moal bisa mekar. Lantaran basa anu miboga kalungguhan universal B. Tanpa basa, budaya moal bisa mekar. Lantaran basa anu miboga kalungguhan nu komunikatif budaya. C. Tanpa basa, budaya moal bisa mekar. Lantaran basa anu miboga peran penting dina budaya. D. Tanpa basa, budaya moal bisa mekar. Lantaran basa anu miboga kalungguhan katalisator budaya 27. Anu lain mangrupa unsur badaya nya éta... A. Pacabakan jeung kamasarakatan B. élmu pangawéruh , pakakas, undagi, jeung téhnologi C. Basa jeung seni D. Agama kayakinan 28. Nu lain mangrupa ciri has basa Sunda nya éta... A. Basa wewengkon, basa dialék, conto: basa dialék Ciamis, basa dialék Kuningan, basa dialék Banten, basa dialék Cirebon B. Ayana kecap kiasan jeung ayana rakitan lantip C. Ayana unsur konvensi jeung improvisasi D. Ayana babasan jeung paribasa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 154
29. Ari kekecapan téh mangrupa kecap rajékan dwipurwa, nu dirajékna ukur engan anu mimiti. Kekecapan jeung babasan méh sarua wanguna, papada wangun rajékan, anu jadi pangbéda nya éta... A. Ari kekecapan mah nuduhkeun hartina langsung lantaran gėus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti kiasan najan sarua papada gėus jadi kabiasaan di masarakat. B. Ari kekecapan mah nuduhkeun hartina konotatif lantaran gėus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti kiasan najan sarua papada gėus jadi kabiasaan di masarakat. C. Ari kekecapan mah nuduhkeun hartina sajalahtrana lantaran gėus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti denotatif najan sarua papada gėus jadi kabiasaan di masarakat. D. Ari kekecapan mah nuduhkeun hartina anu ambigu lantaran gėus mangrupa kabiasaan di masrakat, ari babasan mah miboga harti kiasan najan sarua papada gėus jadi kabiasaan di masarakat. 30. Pikeun sebutan basa, aliran béhavioris leuwih resep ngagunakeun sebutan paripolah verbal, maksudna... A. Sangkan leuwih parigél paripolahna saperti paripolah nu liana bisa dititénan (dipelajari). B. Sangkan leuwih katémbong paripolahna saperti paripolah nu liana bisa dititénan (dipelajari). C. Sangkan leuwih lumbrah paripolahna sangkan bisa dititénan (dipelajari) ku sing saha baé D. Sangkan leuwih katémbong unsur-unsur basana sangkan bisa dititénan (dipelajari). 31. Unsur-unsur anu teu kaasup unsur mélodi diina rumpaka kawih, nyaéta ... A. Laras B. Surupan C. Wirahma D. Pirigan 32. Istilah "rumpaka kawih" dina sastra Sunda téh bisa disaruakeun jeung .... dina sastra Indonésia. A. Lirik B. Irama (wirahma) C. Rima (purwakanti) D. Notasi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 155
33. Lagu-lagu anu wangun rumpakana kaasup kana wangun dangding atawa guguritan disebutna... A. Kakawihan B. Kawih C. Tembang D. Lagu pop 34. Di antaran unsur-unsur anu teu kaasup unsur fisik rumpaka kawih, nyaéta... A. Simbul B. Téma C. Imaji D. Wirahma 35. Nu henteu kaasup kana fungsi kakawihan nya éta... A. Kakawihan keur mépėndė budak B. Kakawihan keur magawė C. Kakawihan kaulinan D. Kakawihan keur atikan 36. Nu henteu kaasup ciri basa budak nya éta... A. Yén basa budak mah basajan; ungkara kalimahna parondok diwangun ku sakecap dua kecap. B. Sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi kasawawaan C. Ngawangun kecap anyar ku cara ngarobah atawa dicokot sabagian, contona: ngarobah kecap tina nyuhunkeun jadi ukeun, tina menta jadi enta, nuduhkeun ayana potensi kreativitas dina wangun anu basajan; D. Kecap-kecap nu dipilih kecap-kecap nu dimimitian ku aksara bilabial/oral-dental (/b/,/m/), labio-dental (/p/, /t/) jeung stop-frikatif (/p/, /f/) conto: mamam, pipis, popo (bobo,), obo, jst. 37. Patalina basa jeung pikiran téh bisa ditingali tina hal-hal ieu di handap, kajaba... A. Produksi omongan nu jadi dasar pikiran B. Basa minangka basis dasar pikiran C. Sistem basa minangka tuduh jalan spesifikasi paham/gagasan D. Sistem tatakrama basa minangka ébréhan budaya. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 156
38. Paham nativistik nyebutkeun yén basa téh dipimlikna ngan ku manusa wungkul. Nu lain mangrupa alesanana nya éta... A. Paripolah nu ngagunakeun mangrupa turunan (génetic), pola kamekaran basa katut budaya sarua jeung basa-basa lianna (universal), lingkungan sabudeureun teu pati géde pangaruhna kana tumuwuhna kadewasaan basa B. Kumaha intensitas budak dina ngayakeun komunikasi jeung lingkunganana. C. Basa bisa kacangkem dina waktu anu ngan sakeudeung (umur 4 taun téh geus bisa nyarita cara kolotna) D. Lingkungan basa budak henteu bisa dipaksakeun pikeun ngawasa kamampuh tatabasa cara anu geus sawawa. 39. Hal-hal anu kudu dilaksanakeun sangkan bisa parigél nyarita sakumaha diébréhkeun di handap, kajaba.... A. Mindeng merhatikeun atawa ngadéngékeun batur nu cacarita ku basa Sunda nu hadé jeung merenah, contona: dina gémpugan resmi, di nu hajatan, kolot nu keur cacarita jeung tamuna, nu keur siaran di radio B. Ngumpulkeun data sangkan bisa nyieun kaputusan anu hadé C. Miboga sikep kritis dina waktu maca atawa ngaregépkeun D. Biasakeun nyarita anu henteu rusuh teuing, rada antaré; maksudna dina sela- sela kaantaréan téh aya waktu pikeun mikir sangkan ungkara kalimah nu diomongkeun téh bener jeung merenah. 40. Nu lain tahapan ngaregepkeun, nyaéta:... A. Tahapan mireng B. Tahapan maham C. Tahapan nyangkem informasi D. Tahapan ngaréaksi 41. Ditilik tina wangunna mantra téh kaasup wangun... A. Puisi B. Prosa C. Prosalirik D. kawih PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 157
42. Upama nilik kana fungsina nu kagolongkeun kana mantra sakumaha anu ditataan di handap, kajaba: A. jangjawokan B. jampe C. ajian D. uga 43. Ayana gurulagu jeung guruwilangan dina mantra, sipatna... A. aya, tapi henteu nguger statis B. aya sarta nguger jeung mangrupa patokan anu maneuh C. aya jeung teu ayana henteu jadi pasualan D. teu maké aturan 44. Katerangan ngeunaan kawih nu merenah nyaéta... A. Rumpaka kawih saenyana kagolong kana wangun ugeran (puisi) ngan pédah dihaleuangkeun. Atuh munasabah lamun rumpaka kawih ngandung unsur- unsur puisi, boh unsur lahiriah boh unsur batiniah. Ayeuna Saderék bakal diajar perkara rumpaka kawih minangka hiji wangunan puisi. B. Rumpaka kawih saenyana henteu kagolong kana wangun ugeran (puisi) sanajan sok dihaleuangkeun. Ku lantaran kitu rumpaka kawih teu bisa disebut puisi. C. Rumpaka kawih mangrupa wangun lancaran nu sok dihaleuangkeun. Atuh munasabah lamun loba nu mikaresep, lantaran henteu kauger téa. D. Rumpaka kawih mangrupa wangun lancaran anu ngandung unsur-unsur puisi, boh unsur lahiriah boh unsur batiniah 45. Ieu di handap mangrupa bagian tina struktur lahir rmpaka kawih, kajaba... A. Gurulagu B. Imaji C. Wirahma D. Lambang 46. Nu teu kaasup kana struktut batin dina rumpaka kawih, nyaéta... A. Amanat B. Nada C. Gayabasa D. Wirahma PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 158
No 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Jawaban nu bener A D C A B C A C A C B B D C D B D A KONCI JAWABAN ÉVALUASI Jawaban nu Jawaban nu No bener No bener 18 A 37 C 19 A 38 B 20 A 39 D 21 A 40 B 22 B 41 D 23 C 42 B 24 D 43 B 25 B 44 D 26 C 45 A 27 A 46 D 28 D 47 A 29 A 48 A 30 C 49 A 31 D 50 D 32 C 37 C 33 A 38 B 34 B 39 D 35 D 40 B PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 159
160 PANUTUP Modul PKB guru basa Sunda Grade I ieu mangrupa modul anu kacida perlu dicangkem ku guru-guru basa Sunda, utamina nyangkem materi-materi kompeténsi pedagogik diantarana tiori jeung larapna pamarekan komunikatif, pamarekan saintifik jeung modél pangajaran kiwari anu dilarapkeun dina pangajaran basa Sunda. Modul ieu ogé dieuyeuban ku materi tina kompeténsi profesional anu kacida pentingna pikeun guru-guru basa Sunda di lapangan Sarėngsena Sadėrėk ngalaksanakeun kagiatan diajar ngaliwatan ieu modul luyu jeung tahapan (prosudur) nu gėus ditangtukeun, dipiharep kompeténsi Sadėrėk bisa nambah parigėl. Ti mimiti pedaran matėri kahiji nepi ka pedaran kasapuluh ku Sadėrėk gėus kabaca sakabéhna. Pamuga baė ėta matėri téh bisa kacangkem sagėmblengna. Pikeun ngukur kahontal henteu tujuan nu gėus disebutkeun boh tujuan sagėmblengna modul boh tujuan nu aya dina unggal- unggal bagian, tangtu kudu dibuktikeun ngaliwaatan évaluasi. Ku lantaran kitu, di bagain ahir ieu modul aya kagiaatan évaluasi. Carana, Sadėrėk kudu jujur ka diri lamun tujuan Sadėrėk hayang bisa. Teu meunang ngaheulakeun ningali konci jawaban. Kajaba mun Sadėrėk gėus rengse migawė sakabéh soal, keur nganyahokeun hasil pagawėan Sadėrėk, kakara Sadėrėk ningali keur ngakurkeun hasil pagawėanana. Pėk peunteun ku sorangan! Lamun skor Sadėrėk can nyugėmakėun, wayahna balikan deui diajarna. Sanggeus réngsé maca jeung nalungtik ieu modul dipiharep Sadérék baris neruskeun maca jeung nalungtik modul basa Sunda Grade II anu mangrupa terusan tina ieu modul. Mugia Sadérék sadayana tetep sumanget dina ngajar basa Sunda. Cag! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016
DAPTAR PUSTAKA Durahman, Duduh. 1987. Sastra Sunda Sausap Saulas. Bandung: Medal Agung. Effendy, MA. Prof. Drs. Onong Uchjana. 2002. Hubungan Masyarakat (Suatu Studi Komunikasi). Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. ________. 2004. Komunikasi Éféktif. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. Faturohman, Drs. Taufik. 1984. Cupu Manik (kumpulan karangan bacaeun murid sakola lanjutan). Bandung: Medal Agung Iskandarwassid,M.Pd., Drs. 1992. Kamus Istilah Sastra (Pangdeudeul Pangajaran Sastra Sunda). Bandung: CV. Gėgėr Sunten Koswara, M.Hum. Dr. Dedi. 2010. Sastra Sunda Buhun. Bandung: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, Universitas Pendidikan Indonesia. __________. 2010. Sastra Sunda Modern. Bandung: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, Universitas Pendidikan Indonesia. Lembaga Basa jeung Sastra Sunda. 1976. Kamus Umum Basa Sunda. Bandung : Tarate Mustappa, Abdullah. 1992. Saratus Sajak Sunda. Bandung: CV. Gėgėr Sunten. Pateda, Dr. Mansoer. 1990. Aspék-Aspék Psikolinguistik. Yogyakarta : Nusa Indah. Rosidi, Ajip. 1983. Dengkleung Dengdek. Bandung : Angkasa __________. 1983. Ngalanglang Kasusastraan Sunda. Jakarta : Pustaka Jaya Rustiyah NK, Dra.1998. Strategi Belajar Mengajar. Jakarta: Rinéka Cipta. Rusyana, Prof, Dr. Yus. 1998. Panyungsi Sastra. Bandung: Rachmat Cijulang Satjadibrata. 1948. Kamus Basa Sunda. Jakarta: Bale Pustaka. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 161
Sanjaya, M.Pd., Prof. Dr.H. Wina. 2010. Perencanaan dan Desain Sistem Pembelajaran. Jakarta: Kencana Perdana Mėdia Group. Sudaryat,M.Hum. Dr. H. Yayat . 2014. Linguistik Umum (Ėlmuning Basa) ulikan ilmiah. Bandung: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, Universitas Pendidikan Indonesia. __________. 2015. Wawasan Kesundaan. Bandung: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, Universitas Pendidikan Indonesia. _________ dan Solehudin. 2009. Psikolinguistik. Bandung: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, Universitas Pendidikan Indonesia. Sudaryat, M.Hum. Drs. Yayat. 2003. Pedaran Basa Sunda (Pangajaran Basa Sunda pikeun SMU, Mahasiswa PGSD jeung Guru Basa Sunda). Bandung: CV Gėgėr Sunten. Sumarsono, Drs. Tatang. 1984. Pedaran Sastra Sunda pikeun murid SLTA. Bandung: Medal Agung Yudibrata, Karna, dkk. 1989. Bagbagan Makėna Basa. Bandung: Rahmat Cijulang PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 162
10 GLOSARIUM aspék kecap anu nuduhkeun harti panegés paripolah, aspėk inkoaktif = saperti: jung nangtung, gék diuk, lėos indit believe sistem = kapercayaan anu gėus ngadarah daging body languagė = basa obahna raga, pėta, rengkak constancy = sacerewelena distinctive = pikeun ngabédakeun esensi = enas-enasna, acining ati gunana tatakrama pikeun ngukur kaajegan pribadi hiji fungsi personal = jalma gunana tatakrama tėh pikeun ngukur luwes henteu hiji fungsi sosial = jalma dina hirup kumbuh di masarakat gunana tatakrama tėh pikeun ngukur nepi ka lebah mana fungsi cultural = adab-adaban jeung kaluhungan budi hiji jalma gunana tatakrama tėh pikeun ngukur nyakola henteun hiji fungsi edukasional = jalama gunana tatakrama tėh pikeun nuduhkeun patula-patalina fungsi integrative = dina sistim kamasrakatan gunana pikeun ngolah lingkkungan nepi ka kajadian atawa fungsi instrumental = hiji peristiwa bisa lumangsung languagé acquisition mangrupa alat biologis anu diteundeun dina otak anu = devide (LAD) fungsi husus pikeun kapentingan basa gérerality = nurutkeun lumbrahna, kumaha ceuk umum habit béhaveor = kabiasaan paripolah PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 163
innteness hypotėhsis = hipotesis nurani intentionality = dihaja diayakeun intrinsic reinforcement = meunang pangdeudeul ti dirina sorangan primary reinforcement = pangdeudeul utama pikeun ngaenyakeun pupil formative experience = kasang tukang kahirupan pupil properties = karakter nu dipimilik ku dirina rule-governed = ngawasa kaédah basa pangdeudeul pilihanana unduring laku jeung lajuning laku selective = = nyorėang laku ka tukang pieunteungėun lampah ka reinforcement hareup voluntariness = foném nu sahayuna PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2016 164