Literasi Sunda Tabe pun Neda Agung Cukup Lumur, Neda Jembar Pangaksami. Boh bilih sim kuring mipit henteu amit, ngala henteu menta, nyutat serat tanpa bebeja, wening galih anu diteda pamugi ngawidian sapaneja . S unda nyaéta éntitas bangsa/séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo Jawa (katelah Tatar Sunda atawa Pasundan, kiwari ngawengku propinsi Jawa Kulon, Banten, jeung bagian kulon Jawa Tengah), nyaéta urang Sunda, nu ngagunakeun basa Sunda salaku basa indungna katut kabudayaanana Kecap Sunda bisa nujul ka rupa-rupa harti nu sacara umum patali jeung wewengkon bagian kulon kapuloan Indonésia. Titinggal sajarah pangheubeulna nu nyebut-nyebut kecap Sunda nyaéta prasasti Kebonkopi 2 nu dijieun taun 536 M (atawa 458 Saka) dina basa Malayu nu nuju ka karajaan Sunda. Kecap Sunda ogé geus aya ti saprak 4000 SM anu geus kaliwat numutkeun filologi, Proto Soendic (Sunda) rebuan taun dipikanyaho pangkolotna di Asia (Bern Nothover 1973). Proto Melayu singhoréng gening leuwih ngora. Urang Sunda miboga kayakinan yén mibanda étos atawa karakter kasundaan, salaku jalan ka kautamaan hirup. Karakter Sunda nu dimaksud nyaéta cageur (sehat), bageur (baik), bener (benar), singer (mawas diri), jeung pinter (cerdas). Karakter ieu geus dituluykeun ku masarakat nu cicing di Jawa Kerajaan barat Salakanagara . ti jaman ciri mandiri, kayaning soméah, lemes dina Urang Sunda mibanda cumarita, resep heureuy, tur loba akalna. Urang Portugis nu kungsi sagulung sagalang jeung urang Sunda, nyebutkeun cenah urang Sunda té jalujur, sarta lébér ku wawanén. Aya sababaraha Etimologi/definisi Sunda nurutkeun para ahli, di antarana:
Kécap Sunda dina An Index to the names in the Mahabharata karangan S. Sorensen hartina: Ngaran Dewa Wisnu. carita Mundinglaya Dikusumah aya garwa Prabu Siliwangi anu jenenganana Nyai Mantri Manik Manusunda, sakapeung disebut Kentring Manik Manusunda, anu hartina Nyai Mantri Permata Ciciptan anu Endah. Sunda hartina éndah, dina Numutkeun pamanggih G.P Rouffaér kecap Sunda asalna tina basa hindu, nyaéta : Sund hartina moncorong, Ngaran dewa wisnu, Cuddha hartina bodas, Sa-udha, Sa-tunda hartina panundaan/gudang, Sugema. Basa Sansekerta Sund hartina moncorong (A Sanskrit-English Dictionary karangan Monier Williams). Numutkeun kana basa Sansakerta, harti Sunda téh aya genep, nyaéta: Bercahaya, terang benderang, anu ngarawat alam/dunya, Satria anu mibanda tanaga gedé, satria anu trampil, bodas beresih, ngaran gunung di beulah kalér kota Bandung. Basa Kawi Numutkeun basa Kawi aya opat harti Sunda, nyaéta "Cai" hartina daérah anu loba cai, "Tumpukan" hartina subur, "Pangkat" hartina mibanda kualitas, "Waspada" hartina ati-ati. Sunda hartina cai Sunda hartina jumplukan Sunda hartina pangkat Sunda hartina ati-ati Basa Jawa Numutkeun basa Jawa aya lima harti Sunda, nyaéta :"Tersusun" hartina tartib, "Bersatu" hartina hirup rukun, "Angka dua (candra sangkala)" hartina saimbang, "Naék" hartina kualitas hirupna terus naék, "Terbang melambung" hartina beuki naék kualitasna. Dina Kamus Jav-Ned. Handwoordenbook karangan J.E.C. Gericke jeung T. Roorda disebutkeun yén Sunda téh hartina numpuk, nyusun, ngarangkep, kécap atawa sora dirajek. Upama dijieun candrasangkala hartina dua, asalna tina basa Jawa unda anu hartina: Ngunda (jangkrik anu rek diadukeun), Ngapungkeun (langlayangan). Dina basa Jawa tunda hartina tumpukan, susun.
Basa Sunda Numutkeun basa Sundana, kecap Sunda mibanda harti :"Lumbung" hartina subur makmur, "Sonda" hartina alus, "Sonda" hartina unggul, "Sonda" hartina senang, bungah, "Sonda" hartina sarua jeung kahayang haté, "Sondara" hartina lalaki anu kasép, "Sondari" hartina awéwé anu geulis, Pinuh ku rasa kanyaah, Éndah. Sunda hartina ngéntép seureuh Sunda hartina ngahiji Sunda hartina angka dua (2) dina itungan candrasangkala atawa suryasangkala Sunda asalna tina kecap unda, artina naék Sunda hartina ngapung Widang géografi/géologi Wilayah kakawasaan Sunda ceuk peta Danti taun 1573 - 1586) - cartographer (Italian) lahir di Perugia. Tilar dunya di Alatri), Kapuloan Sunda Gedé ogé némbongkeun wilayah kakawasaan Sunda anu nepi ka Sumatra bagian kidul. (Egnazio Danti (1536 Istilah-istilah dina widang géografi/géologi nu ngagunakeun kecap "sunda" diwanohkeun ku pangumbara Kulon ti Éropa, di antarana : Kapuloan Sunda Gedé Kapuloan Sunda Leutik Selat Sunda Laut Sunda Amparan Sunda Dialék Basa Sunda Ditempo tina linguistik, basa Sunda jeung basa rumpun/dapuran basa Baduy ngawangun hiji Malayu-Sumbawa. Kalawan rupa-rupa dialék : Dialék kulon (ilaharna diucapkeun ku masarakat Banten jeung Lampung beulah kidul) Dialék kalér (Bogor jeung daerah Pantura) Dialék Kidul (Priangan, taya lian urang Bandung jeung sabudeureunna) Dialék Wétan (dipaké ku masarkat daérah Majalengka, sarta sabagéan Kabupatén Indramayu)
Dialék Cirebon (dipake ku masarakat Cirebon, Kuningan, Berebes jeung Tegal) Dialék Ciamis (dipake ku masarakat nu aya didaerah Ciamis, Cilacap, sarta Banyumas) Urang Portugis nu kungsi sagulung-sagalang jeung urang Sunda, nyebutkeun cenah urang Sunda ma jujur, sarta lébér ku wawanén. Karajaan Sunda arajaan Sunda (669-1579 M), numutkeun naskah Wangsakerta mangrupa karajaan nu ngadeg ngaganti Tarumanagara nu kabagi dua jeung 'kembaranana', Galuh. Karajaan Sunda diadegkeun ku Tarusbawa taun 591 Caka Sunda (669 M). numutkeun Naskah Wangsakerta, Karajaan Sunda ogé ngawengku wilayah anu kiwari jadi Provinsi Lampung sanggeus putri Karajaan Lampung nikah jeung putra mahkota Karajaan Sunda. Lampung dipisahkeun ti bagéan karajaan Sunda nu di pulo Jawa ku Selat Sunda. Masih salaku karajaan anu mandiri, Sunda téh mangrupa bawahan Tarumanagara. Raja Tarumanagara nu panungtung, Sri Maharaja Linggawarman Atmahariwangsa Panunggalan Tirthabumi (maréntah ukur tilu taun, 666-669 M), kawin ka Déwi Ganggasari ti Indraprahasta. Saméméh ngadeg Ti Ganggasari, anjeunna gaduh dua putra, duanana awéwé. Déwi Manasih, cikalna, kawin ka Tarusbawa ti Sunda, sedengkeun nu kadua, Sobakancana, kawin ka Dapuntahyang Sri Jayanasa, nu salajéngna ngadegkeun karajaan Sriwijaya. Nalika Linggawarman pupus, kakawasaan Tarumanagara ragrag ka minantuna, Tarusbawa. Hal ieu ngabalukarkeun pangawasa Galuh, Wretikandayun (612-702) baruntak, ngaleupaskeun diri ti Tarumanagara, sarta ngadegkeun Galuh nu mandiri. Ti pihak Tarumanagara sorangan, Tarusbawa ogé teu hayang neruskeun karajaan Tarumanagara. Tarusbawa lajéng mindahkeun kakawasaanana ka Sunda, sedengkeun Tarumanagara dirobah jadi bawahanana. Anjeunna diwastu/dijenengkeun raja Sunda dina poé Radite Pon, 9 Suklapaksa, bulan Yista,
taun 519 Saka (kira 18 Méi 669 M). Sunda jeung Galuh ieu sapuk, yén wates karajaanana téh nyaéta walungan Citarum (Sunda di béh kulon, Galuh di béh wétan). Rarkyan Sundasambawa, pupus anom kénéh, ninggalkeun hiji putra istri, Nay Sekarkancana. Putuna ieu lajéng ditikah ku Rahyang Sanjaya ti Galuh, dugi ka gaduh putra hiji, Rahyang Tamperan. Putra Tarusbawa nu cikal, Nalika Tarusbawa pupus (723), kakawasaan Sunda ragrag ka Sanjaya, nu dina taun éta ogé hasil ngarebut kakawasaan Galuh ti Rahyang Purbasora (nu ngarebut kakawasaan Galuh ti ramana, Bratasenawa/Rahyang Séna). Ku kituna, dina leungeun Sanjaya, Sunda jeung Galuh ngahiji deui. Pikeun neruskeun kakawasaan ramana nu nikah ka putri raja Keling (Kalingga), taun 732 Sanjaya masrahkeun kakawasaan Sunda-Galuh ka putrana, Tamperan. Di Keling, Sanjaya nyepeng kakawasaan salila 22 taun (732-754), nu lajéng diganti ku putrana ti Déwi Sudiwara, Rarkyan Panangkaran. Rahyang Tamperan ngawasa Sunda-Galuh salila tujuh taun (732-739), lajéng ngabagi kakawasaan ka dua putrana: Sang Manarah (dina carita rahayat disebut Ciung Wanara) di Galuh sarta Sang Banga (Hariang Banga) di Sunda. Sang Banga (Prabhu Kertabhuwana Yasawiguna Hajimulya) jadi raja salila 27 taun (739-766), tapi ngawasa Sundana mah ti taun 759. Ti Déwi Kancanasari, turunan Demunawan ti Saunggalah, Sang Banga gaduh putra, ngaranna Rarkyan Medang, nu salajéngna neruskeun kakawasaanana di Sunda salila 17 taun (766-783) maké gelar Prabhu Hulukujang. Ku sabab putrana istri, Rakryan Medang ngawariskeun kakawasaanana ka minantuna, Rakryan Hujungkulon atawa Prabhu Gilingwesi (ti Galuh, putra Sang Mansiri), nu ngawasa Sunda salila 12 taun (783-795). Ku sabab Rakryan Hujungkulon ieu ogé putraan istri, mangka kakawasaan Sunda lajéng ragrag ka minantuna, Rakryan Diwus (gelar Prabu Pucukbhumi Dharmeswara) nu ngawasa salila 24 taun (795-819). Ti Rakryan Diwus, kakawasaan Sunda ragrag ka putrana, Rakryan Wuwus, nu nikah ka putrana Sang Welengan (raja Galuh, 806-813). Kakawasaan Galuh ogé ragrag ka anjeunna nalika dahuanana, Sang Prabhu Linggabhumi (813-842), pupus.
Kakawasaan Sunda-Galuh dicepeng ku Rakryan Wuwus (kalawan gelar Prabhu Gajahkulon) dugi ka pupusna taun 891. Sapupusna Rakryan Wuwus, kakawasaan Sunda-Galuh ragrag ka adi beuteungna ti Galuh, Arya Kadatwan. Ngan, ku sabab teu dipikaresep ku para pangagung ti Sunda, anjeunna ditelasan (895), sedengkeun kakawasaanana diturunkeun ka putrana, Rakryan Windusakti. Kakawasaan ieu lajéng diturunkeun ka putra cikalna, Rakryan Kamuninggading (913). Rakryan Kamuninggading ngawasa Sunda-Galuh ukur tilu taun, sabab lajéng direbut ku adina, Rakryan Jayagiri (916). Rakryan Jayagiri ngawasa salila 28 taun, lajéng diwariskeun ka minantuna, Rakryan Watuagung, taun 942. Rakryan Watuagung direbut kakawasaanana ku alona (putra Kamuninggading), Sang Limburkancana (954-964). Ti Limburkancana, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka putra cikalna, Rakryan Sundasambawa (964-973). Ku sabab teu gaduh putra, ti Sundasambawa kakawasaan téh ragrag ka adi beuteungna, Rakryan Jayagiri (973-989). Jayagiri ngawariskeun kakawasaanana ka putrana, Rakryan Gendang (989-1012), diteraskeun ku putuna, Prabhu Déwasanghyang (1012- 1019). Rakryan Ti Déwasanghyang, kakawasaan diwariskeun ka putrana, lajéng ka putuna nu ngadamel prasasti Cibadak, Sri Sri Jayabhupati (1030-1042). Jayabhupati téh minantuna Dharmawangsa Teguh ti Jawa, mitoha raja Érlangga (1019-1042). Ti Sri Jayabhupati, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Dharmaraja (1042-1064), lajéng ku incu minantuna, Prabhu Langlangbhumi (1064-1154). Prabu Langlangbhumi diteraskeun ku putrana, Rakryan Jayagiri (1154-1156), lajéng ku putuna, Prabhu Dharmakusuma (1156-1175). Ti Prabu Dharmakusuma, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka purtana, Prabhu Guru Dharmasiksa, nu maréntah salila 122 taun (1175-1297). Dharmasiksa mingpin Sunda-Galuh ti Saunggalah salila 12 taun, tapi lajéng mindahkeun puseur pamaréntahanana ka Pakuan Pajajaran, balik deui ka tempat munggaran karuhunna (Tarusbawa) mingpin karajaan Sunda.
Sapupusna Dharmasiksa, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana nu cikal, Rakryan Saunggalah (Prabhu Ragasuci), nu ngawasa salila genep taun (1297-1303). Prabhu Ragasuci lajéng digentos ku putrana, Prabhu Citraganda, nu ngawasa salila dalapan taun (1303-1311), lajéng ku turunanana deui, Prabu Linggadéwata (1311- 1333). istri, nurunkeun kakawasaanana ka minantuna, Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340), lajéng ka Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350). Ti Prabu Ragamulya, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (1350-1357), nu dina panungtung kakawasaanana perlaya di Bubat (baca Perang Bubat). Ku sabab putrana Linggadéwata Ku sabab nalika kajadian di Bubat, putrana - Niskalawastukancana - alit kénéh, kakawasaan Sunda saheulaanan dicepeng k Patih Mangkubumi Sang Prabu Bunisora (1357-1371). Sapupusna Prabu Bunisora, kakawasaan balik deui ka putrana Linggabuana, Niskalawastukancana, nu lajéng ngawasa salila 104 taun (1371-1475). Ti istri nu kahiji, Nay Ratna Sarkati, anjeunna gaduh putra Sang Haliwungan (Prabu Susuktunggal), nu dipasihan kakawasaan bawahan di wewengkon kuloneun Citarum (wewengkon asal Sunda). Prabu Susuktunggal nu ngawasa ti Pakuan Pajajaran, ngaropéa puseur pamaréntahan ieu ku ngadegkeun karaton Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati. Pamaréntahanana kawilang lila (1382-1482), sabab geus dimimitian nalika ramana ngawasa kénéh di wewengkon wétan. Ti Nay Ratna Mayangsari, istrina nu kadua, anjeunna gaduh putra Ningratkancana (Prabu Déwaniskala), nu neruskeun kakawasaan ramana di wewengkon Galuh (1475-1482).
Susuktunggal jeung Ningratkancana ngahijikeun ahli warisna ku nikahkeun Jayadéwata (putra Ningratkancana) ka Ambetkasih (putra Susuktunggal). Taun 1482, kakawasaan Sunda jeung Galuh dihijikeun deui ku Jayadéwata (gelarna Sri Baduga Maharaja). Sapupusna Jayadéwata, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana, Prabu Surawisésa (1521- 1535), lajéng Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543), Prabu Sakti (1543-1551), Prabu Nilakéndra (1551- 1567), sarta Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579). Prabu Suryakancana ieu mangrupa pamingpin karajaan Sunda-Galuh anu pamungkas, sabab sanggeus sababaraha kali ditarajang ku pasukan ti Kasultanan Banten, dina taun 1579 mah serangan ti Banten téh nepi ka ngaruntagkeun kakawasaanana. Raja-raja Karajaan Sunda handap ieu Di raja-raja nu runtuyan kungsi mingpin Karajaan Sunda numutkeun naskah Pangéran Wangsakerta. 1. Tarusbawa (minantu Linggawarman, 669 - 723) 2. Harisdarma, atawa Sanjaya (minantu Tarusbawa, 723 - 732) 3. Tamperan Barmawijaya (732 - 739) 4. Rakeyan Banga (739 - 766) 5. Rakeyan Medang Prabu Hulukujang (766 - 783) 6. Prabu Gilingwesi (minantu Rakeyan Medang Prabu Hulukujang, 783 - 795) 7. Pucukbumi Darmeswara (minantu Prabu Gilingwesi, 795 - 819) 8. Rakeyan Wuwus Prabu Gajah Kulon (819 - 891) 9. Prabu Darmaraksa (adi beuteung Rakeyan Wuwus, 891 - 895) 10. Windusakti Prabu Déwageng (895 - 913) 11. Rakeyan Kamuning Gading Prabu Pucukwesi (913 - 916) 12. Rakeyan Jayagiri (minantu Rakeyan Kamuning Gading, 916 - 942) 13. Atmayadarma Hariwangsa (942 - 954) 14. Limbur Kancana (putra Rakeyan Kamuning Gading, 954 - 964) 15. Munding Ganawirya (964 - 973) 16. Rakeyan Wulung Gadung (973 - 989) 17. Brajawisésa (989 - 1012) 18. Déwa Sanghyang (1012 - 1019)
19. Sanghyang Ageng (1019 - 1030) 20. Sri Jayabupati (Detya Maharaja, 1030 - 1042) 21. Darmaraja (Sang Mokténg Winduraja, 1042 - 1065) 22. Langlangbumi (Sang Mokténg Kerta, 1065 - 1155) 23. Rakeyan Jayagiri Prabu Ménakluhur (1155 - 1157) 24. Darmakusuma (Sang Mokténg Winduraja, 1157 - 1175) 25. Darmasiksa Prabu Sanghyang Wisnu (1175 - 1297) 26. Ragasuci (Sang Mokténg Taman, 1297 - 1303) 27. Citraganda (Sang Mokténg Tanjung, 1303 - 1311) 28. Prabu Linggadéwata (1311-1333) 29. Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340) 30. Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350) 31. Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (nu perlaya dina Perang Bubat, 1350-1357) 32. Prabu Bunisora (1357-1371) 33. Prabu Niskalawastukancana (1371-1475) 34. Prabu Susuktunggal (1475-1482) 35. Prabu Siliwangi atau Jayadéwata (Sri Baduga Maharaja, 1482-1521) 36. Prabu Surawisésa (1521-1535) 37. Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543) 38. Prabu Sakti (1543-1551) 39. Prabu Nilakéndra (1551-1567) 40. Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579) Hubungan jeung Éropah Karajaan Sunda ogé malah pernah ngalakukeun hubungan politik jeung bangsa Portugis. 19. Sanghyang Ageng (1019 - 1030) 20. Sri Jayabupati (Detya Maharaja, 1030 - 1042) 21. Darmaraja (Sang Mokténg Winduraja, 1042 - 1065) 22. Langlangbumi (Sang Mokténg Kerta, 1065 - 1155) 23. Rakeyan Jayagiri Prabu Ménakluhur (1155 - 1157) 24. Darmakusuma (Sang Mokténg Winduraja, 1157 - 1175) 25. Darmasiksa Prabu Sanghyang Wisnu (1175 - 1297) 26. Ragasuci (Sang Mokténg Taman, 1297 - 1303) 27. Citraganda (Sang Mokténg Tanjung, 1303 - 1311) 28. Prabu Linggadéwata (1311-1333) 29. Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340) 30. Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350) 31. Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (nu perlaya dina Perang Bubat, 1350-1357) 32. Prabu Bunisora (1357-1371) 33. Prabu Niskalawastukancana (1371-1475) 34. Prabu Susuktunggal (1475-1482) 35. Prabu Siliwangi atau Jayadéwata (Sri Baduga Maharaja, 1482-1521) 36. Prabu Surawisésa (1521-1535) 37. Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543) 38. Prabu Sakti (1543-1551) 39. Prabu Nilakéndra (1551-1567) 40. Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579) Hubungan jeung Éropah Karajaan Sunda ogé malah pernah ngalakukeun hubungan politik jeung bangsa Portugis. Dina taun 1522, karajaan Sunda nandatangan pajangjian Sunda-Portugis anu dina pajangjian éta téh Portugis dibeunangkeun ngawangun bénténg di palabuan Sunda Kalapa / Jakarta ayeuna. Buktina aya Prasasti Padrao di Sunda Kalapa ti tahun 1522 Jakarta (disimpen di museum nasional) Sabagé bayaranna, Portugis dikudukeun mantuan karajaan Sunda dina nyanghareupan serangan ti Demak sarta Cirebon nu karek misahkeun diri ti karajaan Sunda. ooOoo
Dicutat tina : Aca. 1968. Carita Parahiyangan: naskah titilar karuhun urang Sunda abad ka-16 Maséhi. Yayasan Kabudayaan Nusalarang, Bandung. Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" dari Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta. Édi S. Ékajati. 2005. Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1 Yoséph Iskandar. 1997. Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa. Geger Sunten, Bandung. Luthfiyani, Lulu (2016). Kamus Genggam Bahasa Sunda. Jakarta: Frasa Lingua, Arvin Mahardika, Tsalaisye N.F. p. 1. ISBN 9786026475275. Diakses tanggal (disungsi - 21 Mei 2020). Rosidi, Edi Suhardi Ekajati, Adeng Chaedar Alwasilah, Yayasan Kebudayaan Rancage, Ajip (2006). Konferensi Internasional Budaya Sunda (KIBS): prosiding, Volume 2. the University of Michigan: Yayasan Kebudayaan Rancage. p. 387. Diakses tanggal (disungsi) 21 Februari 2021. Anwar, Hafizh A. Nugraha, Hendi (2013). Rumah Etnik Sunda. Jakarta: GRIYA KREASI. p. 1. ISBN 9789796612116. Diakses tanggal (disungsi - 22 Mei 2020). Reception Through Selection-Modification: Antropologi Hukum Islam di Indonesia. p. 132. ISBN 9786024012779. Julia, Heri Herdini, J. (2018). Orientasi Estetik Gaya Pirigan Kacapi Indung dalam Kesenian Tembang Sunda Cianjuran di Jawa Barat. Jakarta: UPI Sumedang Press. p. 65. ISBN 9786026438171. Diakses tanggal (disungsi - 22 Mei 2020). Kawi-Javaans Wordenbook;C.F.Winter Sr.-Java-Ned. Hadwordenbook;J.E.C. Gericke en Woordenboek.Dr.H.N.van der Tuuk.1894 A Dictionary of The Sunda Language of Java; Jonathan Rigg