RANGKUMAN BAHASA SUNDA KELAS 5 SEMESTER 1 Pangajaran 1 A. Jenis Kalimah 1. Kalimah Aktif nyaéta kalimah anu jejerna (subjeknya) jadi palaku. Conto : Dodi keur maca buku. j/s c/p o Dodi = jejer (subjek) anu ngalakukeun kagiatan keur maca = caritaan ( predikat ) buku = objek 2. Kalimah pasif nyaéta kalimah anu jejerna jadi pangrandap (ngarandapan pagawéan anu dilakukeun ku obyék). Conto : Buku keur dibaca ku Dodi o c/p j/s Ciri - ciri kalimah pasif Jejer (S) jadi obyek (O) Pola kalimahna OCJ Kecap nu caritaannana ditambah rarangkén di- Kecap nu jejerna ditambah kecap ku 3. Kalimah paréntah nyaéta kalimah anu eusina nitah atawa ngalarang migawé hiji pagawéan atawa hiji hal. Dina kalimah paréntah biasana sok ditungtungan ku tanda baca panyeluk (!). Conto : Cing Rosi, pang nyokotkeun buku ka dieu! Kecap paréntah diantarana : a. Pok: Jang negeskeun kalimah, nitah ngedalkeun eusi haté atawa nu dirasakeun. Conto :Pok geura omongkeun atuh, kahayang hidep téh naon! b. Pék: Jang negeuskeun kalimah anu ngandung harti mērē atawa nitah. Conto :Pék, bawa kadinya buahna téh! B.Sunda/ Kls V Page 1
c. Prak : Keur negeuskeun kalimah anu ngajak hiji maksud atawa nitah Ngalakukeun hiji hal atawa ngamimitian ngalakukeun pagawéan. Conto: Prak geura gawéan atuh tong dihulengan baé! d. Cing:Keur negeuskeun kalimah paréntah. Conto :Cing, pang nutupkeun pantona! e. Jung : Keur negaskeun kalimah ngabulkeun anu dipikahayang atawa kalimah nitah indit. Conto: Jung kaditu geura indit bisi kahujanan! f. Tong : Keur negeuskeun kalimah larangan. Conto:Tong sok ulin di jalan loba kendaraan! B. Harti Kecap 1. Badeur = bangor 2. Disetrap = dihukum di hareupeun kelas 3. Kateuingan = kaleuleuwihan 4. Diculikaan = dijailan 5. Digelendut = dipapatahan 6. Guyur ka mana - mana = ibur kabéh batur nyaho 7. Dirarancang = direncanakeun 8. Ngagayuh = deukeut ka waktu 9. Beubeutian = rupa - rupa beuti 10. Pagaliwota = pabaliut 11. Dicagap = dipigawé 12. Galécok = ngobrol bari gumbira 13. Rajeg = narangtung 14. Ciri has = kabiasaan 15. Padagang kaki lima = padagang anu dadasar di sisi jalan 16. Ngadon = ngahaja datang ka hiji tempat 17. Ngetém = ngadagoan muatan B.Sunda/ Kls V Page 2
18. Utey = loba pisan 19. Patalimarga = lalu lintas 20. Kios = jongko, wangunan paranti dagang di pasar 21. Loténg = bagian tempat atawa kamar anu aya di luhur 22. Purah = tukang / anu sok ditutah titah 23. Cunduk = tepi 24. Miang = indit 25. Muatan = babawaan 26. Ngagolér = ngagéléhé 27. Sageretekan = sakalieun harita 28. Ecéran = kéténgan 29. Ngarumas = ngarasa teu biasa 30. Tabuh = jam / pukul Pangajaran 2 1. Kalimah pananya nyaéta kalimah pikeun nanyakeun hiji hal atawa hiji jalma,sok ditungtungan ku tanda tanya (?). Conto :Saha anu labuh di dapur téh ? Conto kecap pananya : Saha : keur nanyakeun ngaran jalma. Iraha : keur nanyakeun waktu. Mana : keur nanyakeun hal atawa barang. Di mana : keur nanyakeun tempat Kamana : keur nanyakeun tujuan. Ti mana : keur nanyakeun tempat anu ditinggalkeun ( tempat yang pernah di kunjungi atau tinggal di sana sebelumnya). Kunaon : keur nanyakeun sabab musabab ( sebab akibat) B.Sunda/ Kls V Page 3
Naon : pikeun nanyakeun hal, barang jsb. Sabaraha : pikeun nanyakeun jumlah atawa lobana. Kumaha : keur nanyakeun kaayaan atawa cara - cara 2. Kalimah transitif nyaéta kalimah anu caritaanana (predikatnya) ngabutuhkeun obyék. Conto : Pa Usman meuli motor. j/s c/p o 3. Kalimah intransitif nyaéta kalimah anu caritaanana (predikatna) teu ngabutuhkeun obyék. Conto : Tati keur ceurik. j/s c/p 4. Conto tukang dagang tukang baso tukang satē tukang cingcau Tukang putu tukang tahu gejrot tukang cēndol B.Sunda/ Kls V Page 4
5. Ngawawancara. Wawancara nyaéta tanya jawab antara nu ngawawancara jeung narasumber . Tujuan wawancara nyaéta ngumpulkeun berita, data atawa fakta dilapangan. Narasumber nyaéta jalma anu méré informasi ngeunaan masalah anu ditanyakeun kunu ngawawancara. Nu ngawawancara nyaéta jalma anu néangan informasi, berita atawa fakta ti narasumber. Saméméh ngawawancara urang kudu nyiapkeun heula sababaraha pertanyaan supaya jelas naon anu rék ditaroskeunana. Contona : Saha nami / saha jenengan? Ti mana asal / ti mana kawit? Saha anu nyieunna? Naon baé bahan - bahanna? Sabaraha hargana? Jsb/ dll 6. Harti kecap 1. Bubur hayam = bubur tina béas anu dicampuran ku daging 2. Nasgor wancahan tina nasi goréng basa sundana goréng sangu 3. Mangkal = cicing di hiji tempat ngadagoan anu meuli 4. Junun = saregep, rajin, getol ( diajar atawa digawé ) 5. Pacabakanana = pagawéanana 6. Narasumber = nyaéta jalma anu méré informasi ngeunaan masalah anu ditanyakeun ku nu ngawawancara. 7. Wartawan ( jurnalis ) = anu néangan jeung nuliskeun berita surat kabar, majalah, televisi, jsb 8. Sepi = tiiseun 9. Jinek = puguh 10. Nambangan = narik muatan 11. Pelesir = piknik, darmawisata, ngadon sukan - sukan 12. Kikipingna = gilindingna 13. Andong = delman B.Sunda/ Kls V Page 5
14. Ngadat = ngambek 15. Taun baru = taun anyar 16. Dipapaésan = dihias 17. Odong - odong = tutumpakan saperti béca anu dihias 18. Diékspor = dikirim ka luar negri 19. Mancanagara = luar negri 20. Warisan = titinggal kolot 21. Luluhur = karuhun 22. Tukang nyieun barang karajinan = pangrajin 23. Kecap anu nuduhkeun barang disebut kecap barang 24. Patugas sēnsus nyaéta anu tugasna ngumpulkeun data 25. Anu sok disebut burayut téh nyaéta beuteung 26. Urang téh kudu daék nulung kanu butuh nalang kanu susah 27. Sugu gunana keur ngalemeskeun kayu 28. Parapatani keur temu wicara di bale désa 29. Kerja bakti téh tujuanana keur ngajaga kabersihan lingkungan 30. Rambut aki mah geus pinuh ku huis 31. Gagang pacul disebut doran 32. Ngumbah awak disebut mandi 33. Ngumbah baju disebut nyeuseuh 34. Ngumbah beungeut disebut sibeungeut 35. Ngumbah buuk disebut diangir 36. Ngumbah leungeun disebut sibanyo 37. Ngumbah piring disebut kukumbah 38. Ngumbah béas disebut ngeusikan 39. Meresihan ubin disebut ngepél 40. Ngalemeskeun baju disebut ngistrika B.Sunda/ Kls V Page 6
Pangajaran 3 Conto kaulinan barudak maēn yoyo maēn kalēci jajangkungan bēklēn congkak oray - orayan bēbēntēngan gatrik sondah Harti kecap 1. Upluk - aplak = lega 2. Tumaninah = ngarasa senang, laluasa 3. Sempal guyon = gogonjakan, heureuy 4. Rungsing = sakeudeung - keudeung ceurik lantaran aya kanyeri 5. Sungkan = wegah, horéam 6. Limbah = runtah sésa pabrik atawa rumah tangga 7. Wuluku = parabot paranti ngagarap sawah B.Sunda/ Kls V Page 7
8. Ditilik - tilik = ditingali 9. Jempling = tiiseun 10. Surupna = tilemna 11. Rungsing = rudet 12. Paturay = papisah 13. Suwung = kosong, teu aya 14. Parangina marahmay = paromanna katingali gumbira 15. Gé-ér = singgetan tina gedé rasa 16. Uleman lemesna tina ondangan 17. Tepang deui = panggih deui, papendak deui 18. Leutik burih = loba kasieun/ sieunan Surat Bagéan-bagéan surat : 1. Titimangsa Surat Di mana jeung iraha éta surat dijieuna. Conto : Bandung, 5 Oktober 2020 2. Alamat Surat Ka saha éta surat ditujukeun. Conto : Kahatur Wandi Di Jakarta Kapayuneun Ibu sareng Bapa di bumi 3. Salam Bubuka Sarenghormat, Conto : Salam baktos, B.Sunda/ Kls V Page 8
Salam bubuka Sareng hormat, digunakeun keur nyuratan ka babaturan atawa ka saluhureun. Salam baktos, digunakeun jang ka kolot (orang tua). 4. BubukaSurat Bubuka surat téh mangrupa pamuka catur dina surat (kalimat pembuka). Conto : Dani kumaha damang? Nuhun upami damang mah, éta anu dipiharep ku sim abdi. Abdi ogé dina waktos ayeuna mah nuju séhat walafiat, teu kirang sawios - wios. 5. Eusi Surat Eusi surat téh nyaéta bagian surat anu nétélakeun maksud jeung tujuan ngirim éta surat. Numawi abdi nyeratan téh badé ngawartosan, réhna Conto : minggu payun abdi sakulawargi badé ka Purwakarta. Upami teu aya pamengan, abdi badē ka bumi Aska. Abdi téh hoyong dianteur ulin ka Jatiluhur. 6. Panutup Surat Panutup surat nyaéta bagéan surat anu nétélakeun, yén surat téh geus réngsé (selesai). Jadi, mangrupa pungkasan tina éta surat. Conto : Sakieu baé serat ti abdi. Mugi-mugi urang tiasa tepang deui minggu payun. Hatur nuhun. 7. Salam Panutup Salam panutup mangrupa salam pamungkas ( terakhir ) Hormat abdi, Wassalam, Baktos pun, 8. Tanda tangan jeung ngaran nu ngirim surat Tanda tangan jeung ngaran nu ngirim surat téh kawilang perluna, mangrupa tanda bukti anu ngirim éta surat. B.Sunda/ Kls V Page 9
Contos urat: Surat keur ka Babaturan. Bandung, 5 Oktober 2020 Kahatur Wandi Di Jakarta Sareng hormat, Wandi kumaha damang ? Nuhun upami damang mah. Abdi ogé dina danget ieu mah teu kirang sawios - wios. Nu mawi abdi nyeratan téh badé ngawartosan, réhna minggu payun abdi sakulawargi badé ka Jakarta. Upami teu aya pamengan, abdi badé ka bumi Wandi. Abdi téh hoyong dianteur ameng ka Dupan. Sakieu baé serat ti abdi. Mugi - mugi urang tiasa tepang minggu payun. Hatur nuhun. Hormat abdi, Rehan Surat keur ka Saluhureun Bandung, 3 Agustus 2020 Kahatur Téh Santi Di Tasikmalaya Sareng hormat, Téh Santi kumaha damang ? Nuhun upami damang mah, éta anu diteda ku abdi siang kalayan wengi. Abdi sareng sadaya kulawargi di Bandung ogé dina danget ieu mah nuju séhat walafiat, teu kirang sawios - wios. Nu mawi abdi nyeratan téh badé ngawartosan, réhna dinten Saptu abdi sakulawargi badé kaTasikmalaya. Maksadna badé ngadugikeun uleman ti Mang Wawan. Kumargi Dé Soni anu bungsu badē disepitan. Upami tétéh badē ngiring kaTasikmalaya, dinten Jumaah enjing-enjing tos kedah aya di Bandung. Margi badé mios kaTasikmalayana téh Jumaah énjing - enjing. Diantos kasumpingannana, abdi ogé sono deui kaTétéh, asa tos lami teu patepang. Sakieu baé serat ti abdi, ulah teu sumpingnya téh ! Hatur nuhun. Baktos abdi, Ratna B.Sunda/ Kls V Page 10
Pangajaran 4
Istilah geografi 1. Empang = balong / kulah gedē ( kolam ) 2. Gunung = taneuh anu munjukul luhur pisan leuwih ti 600 mētēr 3. Jurang = bagian taneuh anu legokna jero pisansarta sisi - sisina lungkawing 4. Kebon = taneuh darat anu dipelakan rupa - rupa pepelakan saperti bungbuahan, palawija, jeung sajabana 5. Laut = bagian dunya anu dieusi ku cai asin,sarta anu misahkeun daratan jeung daratan 6. Leuweung = tanah lega anu pinuh ku kakayon ( tatangkalan ) sarta teu dipakē matuh ku jelema. 7. Leuwi = bagian walungan anu rada jero. 8. Pasir = gunung leutik tur teu sabaraha luhur. 9. Sawah = taneuh anu dipelakan parē dikembeung ku cai. 10. Susukan = solokan jalan cai meunang nyieun jelema. 11. Walungan = wahangan / solokan gedē Rarangken barung pang - na Conto: -. gagah + pang - - na panggagahna . rasa + pang - - na pangrasana . pinter + pang - - na pangpinterna Harti kecap 1. Balung = tulang 2. Marebutkeun balung tanpa eusi ( paribasa ) hartina marebutkeun perkara anu taya hartina 3. Ranggoas = ramo suku atawa leungeunna paranjang 4. Tegep = hadé rupa ( ganteng, cantik ) 5. Kabuyutan = titinggal karuhun 6. Cumantaka = kumawani / wanian B.Sunda/ Kls V Page 11
7. Teu tata pasini = heunteu antaparah, heunteu loba carita 8. Piyik = anak japati 9. Kirik = anak anjing 10. Disupata = disumpah 11. Culika = resep nyilakakeun batur 12. Carita rékaan = carita fiksi, carita anu heunteu bener kana kanyataan 13. Wawalesna = pamales ti Gusti minangka hukumanana 14. Asa aing = ngarasa leuwih hébat ti batur 15. Rundayan = turunan 16. Kecap rundayan = kecap anu geus dirarangkénan 17. Badarat = lumampah teu maké tutumpakan, leumpang 18. Pamadegan = tangtungan 19. Kariaan = hajatan 20. Ngabojég = ngabodor Ngaran sabangsa manuk atawa hayam 1. Manuk nu jadi lambang nagara urang = manuk Garuda 2. Manuk anu pamatukna bengkung ( béngkok ) = manuk ékék 3. Manuk anu sukuna jangkung = bango 4. Manuk ti Irian = manuk cendrawasih 5. Manuk nu sok disada ti peuting = manuk bueuk 6. Hayam anu sok kongkorongok = hayam jago 7. Hayam nu sok ngendog = hayam bikang 8. Hayam anu buluna hideung = hayam camani 9. Hayam leuweung = cangéhgar 10. Hayam anu buluna carentik = hayam rintit B.Sunda/ Kls V Page 12