Tantri Basa Klas 4
Tantri Basa Hak Cipta © 2016 Tim Penyusun: Drs. Samsul Hadi Akhmad Winarto, S.Pd. Drs. Yusuf Budi Santosa Dra. Umi Nayirotin Editor/Penyelia : Editor/Penyelia Drs. Bambang Purnomo, M.S. Drs. Sukarman M.Si. : Dra. Sri Sulistiani, M.Pd. Desain/Lay Out : Latif Nur Hasan, S.Pd, M.Pd. Desain/Lay Out cover: Rahmat Santosa, S.Pd. M.M. Penerbit Isi : Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur : x, 135 hal ISBN 978-602-404-016-1 (no.jil.lengkap) ISBN 978-602-404-020-8 (jil. 4) ISBN : 978-602-404-016 -1(no.jil.lengkap) ISBN :978-602-404-020-8(jil.4) Tantri Basa Klas 4 Tantri Basa Klas 4
KATA PENGANTAR KEPALA DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA TIMUR "Tantri Basa" sudah selesai disusun dan diterbitkan. Buku ini disusun dengan berpedoman pada Peraturan Gubernur No. 19 Tahun 2014 tentang Mata Pelajaran Bahasa Daerah sebagai Muatan Lokal Wajib di Sekolah/Madrasah. Pergub tersebut memberikan pegangan hukum yang kuat bagi guru-guru sungguh-sungguh pembelajaran Bahasa Daerah. Sebagai tindak lanjut, buku ini disusun untuk menyelesaikan masalah ketiadaan buku ajar seiring dengan terbitnya Pergub dan diharapkan dapat diterima dan digunakan dalam pembelajaran di sekolah/madarasah di wilayah Jawa Timur. Alhamdulillah buku untuk melaksanakan dengan Terima kasih disampaikan kepada tim penyusun yang telah dengan kesungguhan menyelesaikan buku ini. Kerja sama Tim Eksternal sebagai penyusun bersama-sama dengan Tim Internal Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur telah mampu menghasilkan karya yang bermanfaat bagi pembentukkan budi pekerti dan karakter generasi muda formal di sekolah/madarasah. lewat jalur pendidikan Kesempurnaan buku ini adalah tujuan dari penyusun dan pengguna buku ini. Akan tetapi, buku ini masih memiliki kekurangan. Karena itu, kritik, saran, dan masukan dari berbagai pihak yang peduli terhadap pelestarian, pengembangan, dan pemertahanan Bahasa Daerah sebagai salah satu budaya bangsa ini sangat diharapkan. ini akan Insya Allah pada kesempatan disempurnakan dengan mengakomodasi masukan dari berbagai pihak. lain buku Surabaya, Agustus 2016 Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur, Dr. Saiful Rachman, MM.,MPd Pembina Utama Madya NIP. 19590503 198503 1 018 Tantri Basa Klas 4 Tantri Basa Klas 4
Atur Sapala Isinipun buku "TantriBasa" punika sampun katitipriksa dening para ahli Basa Jawi saking Universitas Negeri Surabaya (Unesa). Dene panyerating buku sampun dipunadani dening para sutresna sarta alumnus Universitas Negeri Surabaya (Unesa). Isi umumipun sampun katiti priksa dening Drs. Sukarman, M. Si. (Ketua Tim Penyusun Kurikulum Bahasa Daerah Kantor Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Provinsi Jawa Timurlan Dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni (FBS), Universitas Negeri Surabaya ). Wondene babagan Kebahasaan (Linguistik), Sastra, lan Metodologi Pembelajaran sampun dipuntitipriksa dening Dra. Sri Sulistiani, M. Pd. (Ketua Jurusan, Dosen Bahasa, Sastra, dan Metodologi Pengajaran saking Jurusan Pendidikan BahasaDaerah, Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni FBS, Universitas Negeri Surabaya -Unesa). Kanthi asil paniti priksa kasebat dipunajab sageda buku "Tantri Basa" punika murakabi kangge srana sinau Basa Jawi tumrapipun para siswa. Kejawi punika, ingajaban ugi sageda mbiyantu para kadang dwija anggenipun memucal saha nggulawenthah siswa-siswinipun ing jagading piwucalan Basa Jawi. Laras kaliyan owah-gingsiripun kurikulum pendhidhikan, buku punika sampun kacundhukaken kaliyan Kurikulum Tingkat Satuan Pendidikan Mulok Bahasa Daerah 2013. Asil paniti priksa nedhahaken bilih isinipun buku punika sampun laras kaliyan kurikulum enggal ingkang dipunginakaken ing sekolah-sekolah wekdal samangke. Isinipun buku punika kabiji sampun dipun serat kanthi lelandhesan Standar Kompetensi Lulusan (SKL), Kompetensi Inti (KI) lan Kompetensi Dasar (KD), sarta ngginakaken paugeran ingkang sampun dipunrantam dening Badan Standar Nasional Pendidikan (BSNP). Mugi-mugi wontenipun buku punika saged mbiyantu para siswa, kadang dwija, lan sutresna Basa Jawi, anggenipun marsudi basa, sastra, lan kabudayan Jawi. Tundhanipun sageda basa, sastra, lan kabudayan Jawi ngrembaka lan lestari. Surabaya, Agustus 2016 Paniti Priksa Drs. Sukarman, M. Si./ Dra. Sri Sulistiani, M.Pd. (Ketua dan Wakil Ketua Tim Penyusun Kurikulum Mulok Bahasa Daerah Kanwil Dinas Pendidikan dan Kebudayay an Jawa Timumumuuuurrrrrrr r 2020202222 1414444444 Tantri Basa Klas 4 Tantri Basa Klas 4
Atur Pangiring Puji syukur konjuk wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Kuwaos awit kanthi berkahipun panyerat sampun saged nyekapaken panganggiting buku Basa Jawi "Tantri Basa"aa kangge para siswa Sekolah Dasar ( SD) / Madrasah Tsanawiyah (MI). Perlu kawuninganan, wiwit taun pelajaran 2014/2015, piwucalan Basa Jawi SD/MI sampun ngginakaken kurikulum enggal inggih punika KTSP Mulok Bahasa Daerah 2013. Alelandhesan Peraturan Gubernur No. 19 Tahun 2014 "Mata Pelajaran Bahasa Daerah Sebagai Muatan Lokal Wajib di Sekolah/ Madrasah" kanthi alokasi wekdal 2 (kalih) jam pelajaran saben minggunipun. Kangge njangkepi sarana piwucalan Basa Jawi wonten SD/MI wau, panyerat nganggit buku ajar Basa Jawi "TantriBasa"aa punika. Buku "T"" antri Basa"aa kasiyapaken kangge nyengkuyung kawicaksanan KTSP 2013. Bab punika laras kaliyan Peraturan Menteri Pendidikan No. 64 Tahun 2013, ingkang ngrembag bab Standar Kompetensi Lulusan (SKL), ingkang paring amanat bilih Buku Teks Pelajaran kedah ngginakaken acuan Standar Kompetensi Lulusan (SKL) lan Kompetensi Inti (KI) lan sarta alelandhesan paugeran ingkang sampun dipunsusun dening Badan Standar Nasional Pendidikan (BSNP). Wondene Permendikbud No. 71, Tahun 2013, ingkang ngrembag Buku Teks Pelajaran lan Buku Panduan Guru Untuk Pendidikan Dasar Dan Menengah, ugi paring amanat bilih Buku Teks Pelajaran ingkang dipun-ginakaken ing pawiyatan-pawiyatan kedah sampun kasusun adhedhasar KTSP Mulok Bahasa Daerah Tahun 2013. Ewah-ewahan tumrap buku teks kedah karancang lan kasusun kanthi lelandhesan (berbasis)s teks. Wonten ngriki, teks kawawas minangka perangan basa ingkang nggadhahi makna kontekstual. Lumantar buku punika, siswa kaajab saged ngasilaken lan ngginakaken teks laras kaliyan tujuan lan fungsi sosialipun. Salebetipun piwucalan basa Jawi ingkang alelandhesan teks, pasinaon boten namung sesambetan kaliyan piwucaling teori lan konsep, ananging teks ugi ingkang migunani minangka sumber aktualisasi dhiri tumrap soksintena migunakaken bab wau, ing salebeting konteks sosial budaya akademis. buku "Tantri Basa"aa punika, dipunajab sageda mbiyantu para siswa SD/MI anggenipun ngleluri dalah marsudi Basa Jawi. Kejawi punika, sageda adamel gampil lan lancaripun para kadang dwija anggenipun memucal dalah nggulawenthah para siswa-siswinipun salebeting piwucalan Basa Jawi. Wontenipun Perlu kawuninganan, kajawi alelandhesan teks, pangrakiting buku punika ugi ngginakaken Pendekatan Saintific. Piwucalan alelandhesan teks, mawi c pandom ngrembakakaken babagan (1) Piwucalan basa kawawas saking teks, boten namung kasusun kanthi munjeraken paramasastra ututawi ketatabahasaan kemawon. (2) Piwucalan lelandhesan teks mmmini anananangkgg a prprprprpprpp ososso eeseses babababababaasaasasasasasa inninin kgkgkgkgkgkananna ggggg g ngagagagagagaaandnnnnnn haraken a. (3) Piwucucccccccaaaalalalanan bbasasssasaaaaaaaa leeeeelalalalall ndndndndndndhehehehehhesasann teteeksksks aasisipapat t Tantri Basa Klas 4 Tantri Basa Klas 4
fungsional ingkang ateges boten saged uwal saking konteks ingkang mbabaraken maneka warnining ide, karakter, nilai, sarta ugi idiologipanuturipun, (4) Piwucalan basa lelandhesan teks ugi minangka sarana kangge mangun kawasisan olah pikir tumrap para siswa. ing buku punika arupi teks dheskripsi, palapuran, narasi/carita, eksposisi, eksplanasi, lan sapiturutipun. Wondene pendekatan Saintific ingkang kababar ing buku punika mawi proses sesambetan kaliyan tumindak: Mengamati (Observing), Menanya ingkang (Questioning), Mencoba (Experimenting), Menalar (Associating), Mengkomu- nikasikan (Comunicating), lan Membentuk Jejaring (Networking). Wondene aspek panggulawenthahing patrap ingkang dados punjering piwucalan, inggih punika kanthi nengenaken aspek SikapReligius, Sikap Sosial, Kognitif, lan Psikomotorik. Pambabaripun buku "Tantri Basa"aa kajawi ngandharaken materi, ugi sinartan gladhen (latiyan) kalarasaken kaliyan Kompetensi Dasar lan Indikator ingkang sampun sinerat wonten salabeting silabus. Awit saking punika, dipunajab supados saged nyekapi kangge pangukuring kompetensi minimal, ingkang kedah dipunkuwaosi dening para siswa. Pambabaripun buku ingkang alelandhesan teks punika, kalampahan kanthi cak-cakan: (1) Tahap Pembangunan Konteks, (2) Tahap Pemodelan Teks, (3) Tahap Pembuatan Teks Bersama-sama, lan (4) Tahap Pembuatan Teks Secara Mandiri. Kejawi ma teri lan gladhen, buku punika ugi dipunjangkepi "bausastra" lan "pepeling" ingkang ngandharaken teges sarta pangenget-enget dateng konsep-konsep inti, ing saben wulangan utawi bab. Kanthi mekaten perangan punika dipunajab sageda njangkepi pangrembagipun materi piwucalan, kejawi ugi kangge nambah wawasanipun para siswa. Jinising teks ingkang kaandharaken wonten i Panyerat sampun mbudidaya murih buku punika saged sampurna, ewa semanten minangka manungsa limrah sarta awit saking winates saha cupeting kawruhipun panyerat, seseratan salebeting buku punika taksih kathah kekiranganipun. Pramila panyaruwe saking pamaos tansah kaantu-antu amrih kangge damel saenipun buku punika. Wusananing atur, mugi-mugi Gusti Ingkang Murbeng Dumadi tansah njangkung lan nyengkuyung pangetrapanipun buku punika tumrap majeng lan lestarinipun piwucalan Basa Jawi. Nuwun. Surabaya, Agustus 2016 Panyerat Tantri Basa Klas 4 Tantri Basa Klas 4 i
Dhaftar isi Sampul ngarep ... .. i Sampul njero ... ..... .. ii Idhentitas ... .... ..... .. iii Kata Pengantar ... .... ..... ... iv Atur Sapala ... ..... .. v Atur Pangiring ... ... ..... ... vi Dhaftar Isi ... ... ..... ... viii Wulangan 1 : Guyub Rukun Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... .... ..... .. Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .. Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .. Gladhen1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... .. ... .. Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Gladhen Wulangan 1 ... ..... ..... .. 1 2 3 3 4 7 11 12 13 15 15 17 21 Wulangan 2 : Gemi Nggunakake Energi Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... .... ... ... .. MoMoMoMoMoM dhddd el Teks Pinilih ... ... ....... ... ...... .... 24 25 27 27272727272727 Tantri Basa Klas 4 Kaca vii
Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Gladhen 3 ... .... ..... .. Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .. Gladhen1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ..... ... Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen Wulangan 2 ... ..... ..... .. Wulangan 3 : Perduli Marang Lingkungan Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... .... ..... .. Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .. Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... ..... Gladhen1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ..... .. Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... . Gladhen Wulangan 3 ... .. Wulangan 4 : Sregep Makarya Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... ... Modhel Teks Pinilih ... ... Gladhen 1 ... ... Gladhen 2 ... ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .. Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... .... ..... .. Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... GlG adhenn WuWuWuWuWuWuWuW 4444444 ... .... ..... ... Kaca viii Tantri Basa Klas 4 27 31 34 36 36 37 40 41 42 45 46 48 48 48 52 54 54 58 59 59 60 61 64 65 68 68 69 72 74 76 76 78 80
Wulangan 5 : Endahe Nagriku Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... ..... ... Modhel Teks Pinilih ... ..... ... Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .. Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Gladhen 3 ... ..... ... Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ... Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... .... ..... ... Gladhen Wulangan 5 ... .... ..... ... 98 Wulangan 6 : Gegayuhanku 99 Mbabar Wawasan ... ... ..... .... Pasinaon 1... ..... .... 100 Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .... 100 Gladhen 1 ... .... ..... .... 103 Gladhen 2 ... ..... .... 104 Gladhen 3 ... .... ..... .... 105 Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .... 107 Gladhen 1 ... .... ..... .... 107 Gladhen 2 ... .... ..... .... 107 108 Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... .... ..... ... Gladhen 1 ... ..... .... 108 109 Gladhen 2 ... ..... .... Gladhen Wulangan 6 ... ..... ..... .... 110 113 Wulangan 7 : Panganan lan Gizi Mbabar Wawasan ... ... ..... .... 114 115 Pasinaon 1... ..... .... 115 Modhel Teks Pinilih ... ....... ... Tantri Basa Klas 4 Kaca ix 83 84 85 85 87 89 89 90 91 92 93 93 94 95
Gladhen 1 ... .... ..... .... 116 118 Gladhen 2 ... ..... .... 120 Gladhen 3 ... ..... .... 121 Gladhen 4 ... ..... .... Gladhen 5 ... ..... .... 121 Gladhen 6 ... .... ..... .... 123 124 Gladhen 7 ... ..... .... 125 Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .... 127 Gladhen 1 ... ..... .... 129 Gladhen 2 ... ..... .... 130 Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ... 130 Gladhen 1 ... ..... .... 130 Gladhen 2 ... ..... .... 131 Gladhen Wulangan 7 ... .... ..... .... 134 Dhaftar Pustaka ... .... ..... ... Kaca x Tantri Basa Klas 4
WULANGAN 1 GUYUB RUKUN KOMPETENSI DASAR 3.1 Mengenal, memahami, mengidentifikasi teks puisi modern dalam bentuk lisan dan tulis. INDIKATOR 3.1.1 Mengidentifikasi teks puisi berdasarkan tema. 3.1.2 Menjelaskan struktur puisi. 3.1.3 Menjelaskan kata-kata sulit teks puisi modern. 3.1.4 Menjelaskan isi teks puisi modern. KOMPETENSI DASAR 4.1 Membaca ekspresif teks puisi modern. INDIKATOR 4.1.1 Menulis puisi sesuai tema. 4.1.2 Membaca ekspresif teks puisi modern. Tantri Basa Klas 4 1
Sawise sinau wulangan 1 iki, bocah-bocah kaajab bisa: niteni tema, njlentrehake struktur teks geguritan adhedhasar geguritan, ing tembung-tembung tegese geguritan, lan njlentrehake isine teks geguritan. Sabanjure, bocah-bocah uga kaajab bisa nulis lan maca geguritan kanthi polatan (ekspresi) kang trep. njlentrehake Mbabar Wawasan Minangka anggota masyarakat, kita kudu guyub rukun. Guyub yaiku greget (semangat) tumindak bebarengan, dene rukun tegese urip kang salaras lan ngedohi pasulayan utawa ora tukar padu. Guyub rukun kudu dikulinakake lan wajib ditindakake. Karo anggota kulawarga kudu guyub rukun, supaya kabeh anggota kulawarga bisa krasan lan ayem ing omah. Marang tangga aja seneng tukar padu, kudu tulung-tinulung, lan tepa slira. Guyub rukun ing sekolah bisa katindakake kanthi cara ngajeni lan mituhu marang guru, sinau bebarengan karo kanca tanpa mbedak-mbedakake sugih utawa mlarat, gotong royong ngresiki lingkungan sekolah, lan liya-liyane. Guyub rukun karo kanca ing sekolahan. Gambar: sd-gs.tarakanita.or.id 2 Tantri Basa Klas 4
Sawise maca katrangan lan nggatekake gambar ing dhuwur, mesthine banjur tuwuh pitakonan: 1. Bocah-bocah ing gambar iku lagi nindakake pakaryan apa? 2. Bocah-bocah ing gambar iku lagi seneng apa susah? 3. Bocah-bocah ing gambar iku padha rukun apa tukaran? 4. Kepriye kahanane plataran kang ana ing gambar iku? 5. Gotong royong apa sing tau koktindakake ing sekolahmu? gTegese: rukun cecongkrahan ndadekake bubrah. Paribasan iki piwulang dening g gkang tansah g purip g yguyub rukun lan yayem tentrem ging seneng g Pasulayan ora ana ggunane, jjalaran Rukun gagawe santosa, crah gagawe bubrah. g ndadekake kuwat, jmujudake salah sawijining p g j kepengin p g gsing gwong Jawa ymasyarakat. Paribasan iki nuduhake yyen ppasulayyan utawa tukar-ppadu. sakabehe pprekara bisa Saliyane paribasan, geguritan (puisi bebas) uga bisa kanggo sarana mulangake ajaran guyub rukun. Saka maca lan nulis geguritan, para siswa bisa sinau urip guyub rukun. gdigondheli gwong Jawa ora y dirampungi kanthi p g ymusyawarah. s Pasinaon 1 Model Teks Pinilih : Teks Geguritan Tema Guyub Rukun Pasinaon 1 para siswa bakal tepungan karo teks geguritan kanthi tema "Guyub Rukun". Supaya tepung karo teks geguritan iku, para siswa kaajak ngrampungake rong garapan. Garapan 1 magepokan karo maca lan niteni geguritan adhedhasar dene garapan 2 sesambungan karo njlentrehake teks geguritan. temane, struktur Rukun agawe santosa Gambar: Tantri Basa Klas 4 3
Gladhen 1 : Niteni Geguritan Adhedhasar Tema Sadurunge maca teks geguritan kanthi tema "Guyub Rukun", wangsulana pitakon-pitakon iki! 1. Apa bocah-bocah wis tau krungu tembung geguritan? 2. Geguritan ing Basa Indonesia diarani apa? 3. Apa kowe wis tau maca geguritan? 4. Apa irah-irahan (judhul) geguritan sing tau kokwaca? 5. Apa sing kokrasakake nalika maca geguritan? Geguritan, yaiku puisi basa Jawa gagrag anyar (modern) kang ora kaiket dening paugeran (aturan) sing gumathok. Bebas jumlah larik ing saben pada (bait), bebas jumlahe pada, lan bebas pilihan tembung kang digunakake. Sing penting, isine mentes lan pantes. Nalika penulis utawa penggurit ngarang teks geguritan, penulis miwiti kanthi netepake tema karangan, yaiku gagasan pokok sing arep diandharake sajerone tulisan. Sabanjure, tema iku nduweni mupangat dadi wadhahe karangan. Tegese, karangan ora oleh metu utawa mlenceng saka tema (wadhah) sing wis ditetepake. Kanggone wong sing maca teks geguritan sing wis dadi, tema geguritan bisa ditemokake kanthi cara maca geguritan kang titi lan yen perlu dibolan-baleni. Supaya luwih cetha, wacanen teks geguritan iki lan tindakna ayahan sabanjure! Teks 1: Goooong! (Dening: Auliya Azizah) Dak deleng gong gumantung ing gayor ana sing cilik ana sing gedhe endah disawang kepenak dirunguu KaKaKabebeb hh nunuungngngngngngguguguguguu gggggilirrrrrraaananana ddititababbbbbbuhuhuhuhuuuu ggggggg gggggggg oora ananannnaaa a a mmmmmmmerererererrrriiiiiiiii dddddrdrenenngkgkg ii gg gg Gong ora tau meri drengki. spototototototot 4 Tantri Basa Klas 4
ora ana sing cupet budine ora ana sing rumangsa dikuwalonake Ora beda karo kulawargaku adhik nyapu latar aku ngumbah motor ibu tata dhahar bapak tindak kantor kabeh meres kringet ... meres pikir gung ... goong ... gaaaooong.... adhem ayem T TTeks 2: Tim Futsal (Dening: Ali Akbar) Acong, Amir, Jaka, Kethut, lan Asep tunggal desa tunggal komplek. Cong, iki sepatuku gawenen Mir, iki banyuku ombenen Jak, Thut, Sep aku sing nggawa bal Bocah lima ngepuh kringet bal bunder genti dioper disadhuk mlebu gawange kiper Mainmu apik tendhanganmu hebat untung aku mau mbok operi bombong atiku nduwe kanca kowe Tantri Basa Klas 4 Guyub rukun nglebokna bal. Gambar: 5
Teks 3: Sapu Sada (Dening: Astuti) Jumat asri resik lan sehat cancut tali wanda nandur kabecikan Cilik gedhe bagus ayu ora mung padha gumuyu ora tinggal glanggang colong playu tumuju adiwiyata murih rahayu Crah agawe bubrah rukun agawe santosa guyub rukun kaya sapu sada Kawruh sapala: : atine rumangsa tentrem adhem ayem bombong : seneng banget cancut taliwanda : nyambut gawe cupet budine dikuwalonake drengki gayor gong meres kringet : ora bisa tumindak becik : dianggep kaya anak kuwalon (anak tiri) : ora seneng yen wong liya nemu beja : alat kanggo nyantholake gong : gamelan (alat musik Jawa) sing gedhe lan bunder : nyambut gawe tenanan (ngepuh kringet) tinggal glanggang colong playu : ninggalake pakaryan sing dadi tanggung jawabe Sawise mmaca a teteteteteteks geguritan kanthi premati, sabanjure temokna tttekekekkkksss ss kakakakakakakakak seseseseseseeeebubbbbbbbb t kanthi njangkepi tabel ing ngisor iki! 6 Tantri Basa Klas 4
No. Irah- irahan/Judhul Tema 1 Gooong Guyub rukun ing ... 2 Tim Futsal ... 3 Sapu Sada ... Gladhen 2 : Njlentrehake Struktur Teks Geguritan Geguritan iku mujudake puisi basa Jawa gagrag anyar sing bebas, nanging umume strukture (wangunan) geguritan mujudake gabungan saka limang perangan, yaiku: 1. tembung Pantes lan mentes Gambar: Pilihan tembung uga diarani dhiksi. Kanggo ngasilake geguritan kang trep, pengarang mesthi mikirake pilihan tembung kang mathuk. Tembung-tembung sing digunakake ana sing duwe teges lugu utawa apa anane (denotatif)ff lan ana sing duwe teges entar utawa ora sabenere (konotatif)ff . Pamilihe tembung sing pantes lan mentes, ndadekake geguritan dadi endah lan aji. 2. larik Larik utawa baris duwe teges sing beda yen kabandhingake karo ukara ing gancaran (prosa). Larik ing geguritan bisa mung wujud satembung, bisa wujud kumpulan tembung, utawa bisa uga wujud ukara. Tantri Basa Klas 4 7
8 3. pada/bait Pada mujudake kumpulan larik kang tumata kanthi laras (harmonis). Saben sapada dumadi saka siji gagasan utama sing beda karo pada liyane. s 4. uni/ swara Uni kawangun saka purwakanthi lan wirama. Purwakanthi yaiku sastra, utawa runtute swara, tembung kang ana ngarep karo swara, sastra, utawa tembung kang ana mburi. Wirama yaiku endhek-dhuwur, cendhak-dawa, utawa alus-kasare swara sing diucapake. Anane purwakanthi lan wirama ndadekake geguritan penak diwaca lan dirungokake. Geguritan enak diwaca lan dirungokake. Sumber Gambar: vajarsenja.blogspot. 5. surasa/makna Surasa mujudake tujuane pengarang utawa panggurit nalika nulis geguritan. Anggone panggurit milih tembung, nata larik, lan bait dilarasake karo tujuane. Surasa bisa wujud isi lan pesen (amanat) saka geguritan. tt Kanggo nyinaoni struktur teks geguritan, gatekna tabel struktur teks geguritan 1 kanthi irah-irahan "Goooong!" ing ngisor iki! Tantri Basa Klas 4
No. Struktur Teks 1 Tembung 2 Larik 3 pada (bait) 4 uni/swara 5 Surasa Tantri Basa Klas 4 Katrangan Pilihane tembung ana sing duwe teges lugu lan entar. Tuladha: -teges lugu : cilik, latar, lan montor -teges entar : cupet budine, meres kringet, meres pikir, lan adhem ayem Larik ing geguritan katon endah, sebab ana sing dawa lan ana sing cendhak. Iki nuduhake kebebasane, ora kudu padha dawane. Tuladha larik sing: -dawa :"Dak deleng gong gumantung ing gayor" -cendhak : "dikuwalonake" Saben sapada ana sagagasan. Pada 1: Kahanane gong. Pada 2: Sipate (watake) gong. Pada 3: Kahanan lan sipate kulawargaku sing padha karo gong. Minangka purwakanthi, ing geguritan iki ana tembung sing unine runtut karo tembung mburine. Tuladha: latar-dhahar, motor-kantor, lan ana Ana tembung sing dibolan-baleni Tuladha : ora ana sing ... . Anane purwakanthi ing geguritan iki, ndadekake geguritan kepenak yen diwaca kanthi wirama alus lan alon. nerangake guyub rukune kulawarga iku kena kanggo tepa tuladdhahahahahahaa... 9
Supaya ing babagan teks geguritan bisa tambah, jangkepana tabel struktur teks geguritan 2 kanthi irah-irahan "Sapu Sada" ing ngisor iki kaya tuladha ing dhuwur! kawruhe bocah-bocah Sumber Gambar: saifulanwar01.blogspot No. Struktur Teks Katrangan 1 tembung Pamilihe tembung ana sing ... lan ... Tuladha tembung sing duwe: -teges lugu: ... -teges entar: ... 2 3 larik pada (bait) Larik ing geguritan katon ... , sebab ana sing ... lan ... Tuladha: -larik ... : "... -larik ... : "... " Saben sapada ... Pada 1: Kahanane ... Pada 2: Sipate ... Pada 3: Guyub rukun ... Pada 4: Pujian marang ... 4 uni Minangka purwakanthi, ing geguritan iki ana tembung sing unine runtut karo tembung ngarepe. Tuladha: anggonen-nn ... , oper-rr sing ... , n-baleni yaiku "... ".".. lan ana tembung 10 Tantri Basa Klas 4
5 surasa Anane purwakanthi ing geguritan iki, ... ndadekake geguritan ... Surasane geguritan iki yaiku: ngandharake guyub rukune ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan Babagan Teks Geguritan Ora ana sing angel yen digarap bareng.Gambar: Sawise maca, niteni geguritan adhedhasar temane, lan mahami struktur teks geguritan, ana ing pasinaon 2 bocah-bocah bakal kaadhepake karo pakaryan sing asipat bebarengan, yaiku negesi tembung-tembung lan sing angel njlentrehake teks greget, geguritan. dhisiplin, lan percaya marang kabisane dhewe, bocah-bocah karo kancane dijak saklompok tembung- negesi tembung sing angel dingerteni teks lan njlentrehakekekekeke geguguuuuuuuuriririririrrr tatataaaaaan.n.n.nnnnnn praktek dingerteni isine Kanthi sinau isine Tantri Basa Klas 4 11
Gladhen 1 : Negesi Tembung sing Angel Dingerteni Basa sing dinggo ing geguritan, lumrahe dudu basa padinan. Supaya bisa ngerti isine geguritan bocah-bocah kudu nindakake kaya ing ngisor iki: 1. Maca teks geguritan kanthi setiti. 2. Negesi tembung kang angel, yen perlu bisa nggunakake kamus. 3. Negesi tembung kang duwe teges entar, pasemon, utawa pralambang ing geguritan. Tuladhane, tembung 'sapu sada' mujudake pralambang guyub rukun. Sada yen ijen gampang ditugel lan ora ana gunane, nanging sada yen akeh, ditaleni dadi siji malih kuwat lan dadi sapu sing ana gunane. Tindakna pakaryan iki! Dhiskusia karo kancamu saklompok kanggo nemokake tegese tembung-tembung sing kapethik saka teks geguritan 3 kanthi irah- irahan "Sapu Sada". Jodhokna tembung ing kolom sisih kiwa karo tegese ing kolom sisih tengen kanthi nulis aksara ing papan kang sumadya! No. Tembung Aksara Tegese 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10101010101010 asri (...) cancut (...) kerjabakti (...) wiyata (...) disangga (...) crah (...) bubrah (...) rukun (...) sasasasasasaaantntntntntntnn osososososososaaaaa a a (((((.(.( .......)))))) guguyuyub b b b ((((.(.(...)))) A B C D E F G H I J greget tumindak bebarengan kuwat tukar padu ilang tatanane urip sing selaras enggal-enggal gotong royong endah didulu lingkungan sekolah didiiiananananananaa gkat dhuwurr r r 12 Tantri Basa Klas 4
Gladhen 2 : Njlentrehake Isine Geguritan Salah sijine cara kanggo mahami geguritan, yaiku kanthi ngowahi wujud teks geguritan dadi wujud teks gancaran (prosa/crita). Pakaryan ngowahi wujud Parafrase katindakake kanthi ngowahi susunan pada (bait) dadi paragraf, nanging tanpa ngowahi isine. Awit basa ing geguritan iku basa sing mentes, mula tembung-tembunge akeh sing diilangi utawa dikurangi. Ukara ing basa padinan, umume jangkep tetembungane. Mula, nalika nggawe parafrase, para siswa bisa nambah tembung ing geguritan supaya dadi ukara lan gampang sing sarana dingerteni. isine gladhen geguritan, iki lumantar dhiskusi klompok: iki diarani parafrase. sampurna Minangka njlentrehake tindakna ayahan Iki asil karyaku dhewe. Gambar: 1. Jangkepana tabel parafrase ing ngisor! Parafrase Geguritan Kanthi Irah-Irahan "Sapu Sada" Pada Teks Geguritan Teks Parafrase 1 Jumat asri resik lan sehat cancut tali wanda nandur kabecikan (,) (Saben dina) (supaya sekolahan dadi) asri (,) resik lan sehat (,) (para siswa) cancut tali wanda (padha tumandang nyambut nandur (Kabeh) gawe.) (T(((((( umindak (.((((( ) ) kabecikan bebebebebebbbb ciciciciciciciciikk k kkkkkk maaaarararararararangngnngn ll Jumat Tantri Basa Klas 4 13
14 2 Dadine paragrap: Saben dina Jumat, supaya sekolahan dadi asri, resik lan sehat, para siswa cancut tali wanda padha tumandang nyambut gawe. Kabeh nandur kabecikan. Tumindak becik marang lingkungan. Cilik gedhe bagus ayu ora mung padha gumuyu ora tinggal glanggang colong playu tumuju adiwiyata murih ... rahayu Dadine paragrap: 3 Crah agawe bubrah rukun agawe santosa guyub rukun kaya sapu sada ... Dadine paragrap: 2. Saka tabel parafrase ing dhuwur, saiki bisa kadudut yen isine geguritan kanthi irah-irahan "Sapu Sada" yaiku: Tantri Basa Klas 4
Pasinaon 3 Makarya Kanthi Mandhiri Babagan Teks Geguritan rukun, Suwasana pranyata bisa karasakake nalika makarya kanthi bebarengan karo kanca ing klompok. Kanggo nukulake lan jiwa ngrembakakake mandhirine bocah-bocah, ing pasinaon 3 diajak blajar nulis lan maca geguritan kanthi polatan rasa seneng kang trep. guyub lan Wis gedhe kudu bisa mandhiri. Gambar: Gladhen 1: Nulis Teks Geguritan Bocah-bocah mesthine tau dolanan karo kancane ing plataran omah, papan play station, papan wisata utawa ing lapangan olah raga. Saka dolanan iku mau para siswa oleh pengalaman. Para siswa bisa nyritakake pengalaman iku mau kanthi wujud geguritan. Kapisan: nemtokake tema Tuladha: dolan bebarengan Kapindho: nemtokake gagasan pokok. Saben sapadadddddaaaaaa mungn momot sijij gagasan utama! n Tantri Basa Klas 4 15
Tuladha: Pada 1: Minggu esuk budhal mancing bareng kanca Pada 2: Kahahan ing kolam pancing Pada 3: Kabeh padha seneng Katelu: ngembangake gagasan pokok dadi bait-bait. Tuladha kaya ing ngisor iki: Mancing Surya mlethek Minggu Pahing aku sakanca budhal mancing kanthi bekal walesan lan umpan dakpancal sepedhaku turut dalan Gurame, nila, lan emas ora dakrasa hawane tansaya panas banyu sabotol taksikat amblas senar ditarik atiku dheg-dheg plas Mancing bareng, seneng bareng Iwak sak kilo didum padha gedhe cilik nedha nrima mesam ngguyu atine seneng aku sakanca mulih bareng Tindakna pakaryan iki! Kapisan: Temtokna temane! 16 Tantri Basa Klas 4
Kapindho: Temtokna gagasan pokoke! Pada 1:... Pada 2:... Katelu: Kembangna gagasan pokoke dadi bait-bait! Pada1: Pada 2: Gladhen 2: Maca Teks Geguritan kanthi Polatan kang Trep Maca geguritan ora niru patrape liyan. gambar: fkip.uns.ac.id Maca geguritan iku satemene duwe tujuan supaya wong liya bisa ngrungokake kanthi ati sing tenang. Kanthi mangkono wong kang ngrungokake bisa isine ngrasakake geguritan kasebut. Mula, sapa wae sing arep maca geguritan lan becike bisaaaaaa ke isissisisisisissinininiiiii e gegegegegegeguguguggg riritatann lan ngreti Tantri Basa Klas 4 17
dhisik. Manawa maca geguritan tanpa ngerti isine, anggone maca bakal ora penak dirungokake, ora penak dirasakake, lan ora cetha sing dikarepake. Wong maca geguritan, sing paling apik yaiku kanthi solah bawa lan patrape dhewe-dhewe. Ora niru solah bawa lan patrape wong liya, awit yen maca kanthi tiru-tiru wong liya bisa katon kaku lan ora wajar. Bab sing kudu digatekake nalika maca geguritan ing panggung utawa ngarepe wong akeh, yaiku: 1. olah swara (olah vokal) Kedaling lesan (banter-lirihing swara, endhek-dhuwuring swara, menga-mingkeme lan tata pamedhoting ukara kudu trep. lambe), pangaturing napas, 2. patrap Nalika maca geguritan, solah bawa lan polatan (ekspresi) kudu dislarasake karo jiwane geguritan. Yen isine geguritan iku sedhih, polatane sing maca kudu katon nelangsa supaya melu sing ngrungokake kasedhihane. ngrasakake Semono uga yen isine bab semangat polatane sing maca kudu kakakatotot nnnnnnn tet ges, mandhes, mmamamamamamakkakak ntntnttarara --kakaakakaaantntntntntntntar,, lan mememmemememerbrbrbrbrr Polatane tegas, mandhes, lan makantar-kantar Gambar: pitoyosusanto.blogspot. 18 Tantri Basa Klas 4
3. nyawiji Antarane sing maca lan sing ngrungokake kudu nyawiji. Tegese, wiwit saka pamilihe geguritan, tata krama, nganti tata busanane sing maca kudu nggatekake kasenengan utawa kabutuhane sing ngrungokake. Semono uga sing nonton utawa ngrungokake kudu nyemak kanthi tenanan, supaya bisa methik manfaat saka nyemak geguritan. 4. sarana Sarana yaiku apa wae kang ndhukung supaya anggone maca geguritan tambah "nges". Sarana bisa awujud microphone, panggung, gendhing, podhium lan sapanunggale. Ayo gladhen maca geguritan! Amarga para siswa durung kulina maca geguritan, mula kanggo tuntunan becike geguritan sing arep diwaca diwenehi tandha andhegan (jeda) mandheg utawa mbacut anggone maca. Tuladha: kabeh /nunggu giliran ditabuh // ora ana sing meri /drengki // ora ana sing / cupet budine // ora ana /sing rumangsa = dikuwalonake Tantri Basa Klas 4 19
Katrangan: / tegese mandheg sadhela // tegese mandheg rada suwe = gtegese ana sesambungane karo larik gngisore ((ora g mandheg) g) Tindakna pakaryan iki! Kanthi sangu pangerten sing wis kotampa, saiki pilihen salah siji geguritan ing ngarep (Goooong!, Tim Futsal, lan Sapu Sada) utawa geguritan gaweanmu dhewe, banjur wacanen ing ngarep kelas! Sadurunge ngayahi pakaryan bocah-bocah iki, ing gladhen luwih dhisik liya. omah utawa papan Guru lan kancamu arep mbiji babagan olah swara, patrap, lan nyawiji sing kotindakake teks kanthi nalika maca lembar pambiji kaya ing ngisor iki. becike Samekta ing gati Gambar: pitoyosusanto.blogspot.co.id Lembar Pambiji Maca Teks Geguritan No. Jeneng Swara Aspek Pambiji Patrap Komunikasi Skor Biji 1 2 3 4 5 20 Tantri Basa Klas 4
GLADHEN WULANGAN 1 I. Pitakon ing ngisor iki wangsulana sing patitis, kanthi milih siji wangsulan sing paling bener! 1. Guyub tegese .... a. gregeten mulane ora tumindak b. greget tumindak bebarengan c. urip sing selaras d. urip ngedohi pasulayan 2. Rukun gagawe santosa, crah gagawe bubrah. Cecongkrahan ndadekake kuwat, korat-karit. a. g g g b. Rukun kadhang- g g 2. Rukun gagawe santosa, crah gagawe bubrah. Cecongkrahan ndadekake kuwat, korat-karit. a. g g g b. Rukun kadhang- g g 2. Rukun gagawe santosa, crah gagawe bubrah. Cecongkrahan ndadekake kuwat, korat-karit. a. g g g b. Rukun kadhang- g g gTegese .... karit. c. C econgkrahan g kadhang- g kadhang ndadekake kuwat utawa g korat-karit. d. Rukun ndadekake kuwat, nanging g g cecongkrahan ndadekake g korat-karit. 3. Geguritan, yaiku: .... a. Puisi basa Jawa gagrag lawas (kuna) kang ora kaiket dening paugeran (aturan) sing gumathok. b. Puisi basa Jawa gagrag anyar (modern) kang ora kaiket dening paugeran (aturan) sing gumathok. c. Puisi basa Jawa gagrag anyar (modern) kang kaiket dening paugeran (aturan) sing gumathok. d. Puisi basa Jawa gagrag lawas (kuna) kang kaiket dening paugeran (aturan) sing gumathok. 4. Tema karangan, yaiku .... a. b. c. d. gagasan pokok sing arep diwadhahi sajerone tulisan gagasan tambahan sing arep diwadhahi sajerone tulisan gagasan tambahan sing diandharake sajerone tulisan gagasan pokok sing arep diandharake saaajejejejejejejerorororororr nenenenee ttttttttululuuuuuu isan Tantri Basa Klas 4 21
5. Pamilihe tembung sing pantes lan mentes ndadekake geguritan dadi .... a. b. c. d. alus lan nrenyuhake endah lan aji kasar lan mangkelake suci lan nyenengake 6. Saben sapada geguritan, dumadi saka siji .... a. b. c. d. tema gagasan gagasan tambahan gagasan pokok 7. Salah sijine cara kanggo mahami geguritan, yaiku kanthi ngowahi wujud teks geguritan dadi wujud teks gancaran (prosa/crita). Pakaryan ngowahi wujud iki diarani .... a. ngowahi gancaran b. prosa/crita c. ngarang gancaran d. parafrase 8. Wong maca geguritan, sing paling apik yaiku .... a. kanthi solah bawa lan patrape dhewe-dhewe b. kanthi nuladha solah bawa lan patrape liyan c. d. kanthi solah bawa sing digawe-gawe kanthi tanpa solah bawa lan patrap 9. Yen isine geguritan iku sedhih, polatane sing maca kudu .... a. b. c. d. katon seneng supaya sing ngrungokake melu seneng katon bungah supaya sing ngrungokake melu bungah katon nelangsa supaya sing ngrungokake melu sedhih katon sedhih supaya sing ngrungokake melu seneng 10. Tetembungan sing runtut karo tembung ngarepe diarani .... a. b. c. d. wirama purwakanthi surasa sastra 22 Tantri Basa Klas 4
II. Jodhokna tembung ing kolom sisih kiwa karo tegese ing kolom sisih tengen, kanthi nulis aksara ing papan kang sumadya! No. 1 2 3 meri (...) 4 5 6 7 8 9 10 guyub (...) Tembung Tegese Aksara A B C D E F G H I J slamet kuwat tukar padu korat-karit urip sing salaras greget tumindak bebarengan kumpulan omah cantholan gong kepengin duweke wong liya dithuthuk gayor (...) ditabuh (...) rahayu (...) komplek (...) crah (...) bubrah (...) rukun (...) santosa (...) III. Wangsulana kanthi patitis! 1. Wenehana tuladha tumindak sing nuduhake pakerti guyub rukun ing masyarakat sakiwa tengenmu! 2. Aranana strukture (wangunan) geguritan! 3. Apa mupangate tema sajrone karangan? 4. Kepriye patrap sing bener geguritan? 2. Aranana strukture (wangunan) geguritan! 3. Apa mupangate tema sajrone karangan? 4. Kepriye patrap sing bener geguritan? 5. Tulisen sawijine (karangan) teks geguritan kanthi pilihan tema: a. Guyub Rukun ing Kulawarga. b. Guyub Rukun ing Sekolah. c. Guyub Rukun ing Masyarakat. Tantri Basa Klas 4 23
24 WULANGAN 2 GEMI NGGUNAKAKE ENERGI KOMPETENSI DASAR 3.1 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi teks dialog, teks cerita, dan teks drama dengan tatakrama. INDIKATOR 3.1.1 Mengidentifikasi ciri-ciri teks dialog. 3.1.2 Menjelaskan tatakrama dalam berdialog. 3.1.3 Menjelaskan isi teks dialog. KOMPETENSI DASAR 4.1 Melakukan dialog, bermain peran, bercerita, dengan tatakrama. INDIKATOR 4.1.1. Menyusun teks dialog sesuai tema. 4.1.2. Melakukan dialog. Tantri Basa Klas 4
Sawise sinau wulangan 2 iki, para siswa kaajab bisa mahami titikane teks pacelathon, njlentrehake tatakramane pacelathon, lan njlentrehake isine teks pacelathon. Sabanjure, para siswa uga kaajab trampil nulis teks pacelathon jumbuh karo tema lan nindakake pacelathon kanthi pakerti sing trep. Mbabar Wawasan Gemi (irit) nggunakake energi. Ukara iki jalaran donya saiki lagi ngadhepi krisis energi. i saiki kerep kaprungu, Tembung energi asale saka basa Yunani, yaiku daya sing dibutuhake kanggo nindakake pakaryan. Energi mujudake perangan sawijining barang ananging ora kaiket marang barang kasebut, mulane energi duwe sipat fleksibel sing bisa diowahi utawa dipindhah panggone. Energi mujudake sawenehe bab kang wigati tumrap uripe manungsa ing ndonya, awit sakabehe wujud tumindak utawa PILLLILIILIHIHHIHIHIH SININNG ENENNDDDI??? Ayo gemi nggunakake energigg ! Gambar : Tantri Basa Klas 4 25
kagiatane manungsa mbutuhake energi. Energi sing asale saka minyak, mineral alam, lan batubara ora bisa didandani utawa dianyari. Mula, tumrape manungsa ora ana pilihan kajaba gemi (irit) nggunakake energi. Kanthi nggatekake gambar lan maca andharan ing dhuwur banjur thukul pitakon. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1. Saka rong jinis lampu ing gambar, endi sing kokpilih? 2. Apa tegese gemi nggunakake energi? 3. Sapa sing kudu gemi nggunakake energi? 4. Wiwit kapan kita kudu gemi nggunakake energi? 5. Apa jalarane, kita kudu gemi nggunakake energi? Energi sing wujud listrik lan bahan bakar minyak pancen ndadekake uripe manungsa dadi luwih gampang lan kepenak. Arep gawe jajan ora usah ngopyok endhog, cukup nyethekake mixer. Arep olah-olah ora usah cethik geni, cukup nyethekake kompor gas LPG. Listrik mujudake energi sing diasilake saka pangolahan energi bumi. Wiwit saka energi gas, angin, srengenge lan liyane bisa diowahi (dikonversi) dadi energi listrik. Jinis energi iki gampang disalurake, disimpen, lan diowahi dadi energi liyane maneh. ii Awit cacahe manungsa ing donya tansah mundhak lan teknologi perabotan uga melu mundhak, mula kabutuhan energi uga melu mundhak. Mula, ora mokal yen sawayah-wayah kita bakal kentekan energi. Mula wis samesthine yen wiwit saiki kita kudu gelem lan bisa gemi nggunakake energi. Tegese, kita kudu ngupaya nggunakake energi kanthi efisien, yaiku ngetokake daya sethithik, nanging ngasilake guna/paedah sing gedhe. 26 Tantri Basa Klas 4
Pasinaon 1 Model Teks Pinilih : Teks Pacelathon Gemi Nggunakake Energi Kegiatan ing pasinaon siji bocah- bocah teks tema "Gemi pacelathon kanthi Kanggo nggunakake mahami iku, bocah-bocah nggarap maneka warna ayahan. Garapan teks 1 pacelathon, 2 tatakramane njlentrehake pacelathon, lan garapan 3 yaiku njlentrehake isine teks pacelathon. bakal nyinau Energi". teks pacelathon bakal mahami titikane garapan Gunakna lampu saperlune Gambar: wikiHow Gladhen 1: Mahami Titikane Teks Pacelathon Sadurunge maca teks pacelathon kanthi tema "Gemi Nggunakake Energi", wangsulana pitakon-pitakon iki! 1. Apa bocah-bocah wis tau krungu tembung pacelathon? 2. Pacelathon ing Bahasa Indonesia diarani apa? 3. Apa bocah-bocah wis tau nindakake pacelathon? 4. Apa sing kokrembug ing pacelathon mau? 5. Kepriye basa sing kokgunakake ing pacelathon iku? Pacelathon tegese padha karo percakapan utawa dialog ing Basa Indonesia. Pacelathon tegese rembugan antarane wong loro utawa luwih ngenani sawenehing bab. Wong Jawa yen pacelathon diatur dening tata krama sing diarani unggah-ungguhuhuhuhhhh bababababababasasasasasasasa. KaKKKKK nthi Tantri Basa Klas 4 27
unggah-ungguh basa kang trep, kita bisa ngajeni marang wong liya sing diajak guneman. Yen sing dijak guneman lan nresnani wong sing luwih tuwa, kita bakal ngajeni kanthi nggunakake basa krama. Suwalike, yen sing dijak guneman luwih enom, minangka kita tandha nggunakake basa ngoko. tresna asih Cethane, wacanen teks pacelathon iki lan tindakna ayahan sabanjure! Wong Jawa Kebak Unggah-ungguh Gambar: blogsamz11.blogspot. Teks 1: LED luwih padhang lan awet Gambar: Pakdhe Bima Pakdhe Bima Paaaakdkdkdkdkdkdkdhhhhehehe : "Kok sajak kesusu, arep nyang endi Bim?" p y g : "Inggih, tumbas lamp p jar." tumbas lampu pijar." : "Kok gak lampu LED "wae." p : "PPPPilih ingkang mirah, Pak." ilih ingkang mirah, Pak." : :: "B"BBBBBenenenenenenener, ,, uuuuuuuu LED g pp j gg g regane luwih larang. g NaNaNaNaNaNaNN nggggggiininniii gg yeyey nn ddiiiiipipippp kik r tenan,n,n,,,,,, oooooooooraraaaaara nnnnnnnnngogogogogogggg no." ggg no." pppp r tena ggggggg gg yy 28 Tantri Basa Klas 4
Bima Pakdhe Bima Pakdhe : "Kok saged mekaten?" : "Kok saged mekaten?" : "Sepisan, lampu LED luwih awet. Dadi...?" " : "Boten perlu wongsal-wa gsul tumbas." g wangsul tumbas." : "Pinter kowe! Kapindho, sinare LED p p p p p padhange tikel g wolune lampu pijar." wolune lampu pijar." y Bima g mirah." " Pakdhe : "Pinter tenan kowe Bim, d : "Amargi dayanipun alit ... tarip listrikipun p p inggih gg p g akdongakake besuk gedhe g dadi guru." dadi guru." Bima p Pakdhe melu ny gkuy g gerakan hemat ene gi." melu nyengkuyung gerakan hemat energi." Bima Pakdhe : "Matur nuwun pangalembana lan donganipun." , ateges : "Nah, sapa sing nggunakake lampu LED, ateges g D p g g gg p p g : "Ingih, Pakdhe, kula badhe wangsul rumiyin." angsul rumiyin." : "Bener, matura bapakmu dhisik! Aku yakin bapakmu y p p mesthi sarujuk." mesthi sarujuk." Bima Pakdhe : "Inggih Pak Dhe, kula nyuwun pamit " : "Inggih Pak Dhe, kula nyuwun pamit." : "Sing ati- g ati dhuwite aja nganti ceblok! Mengko g kna gumebyare sinar lampu hemat g j y g gbengi rasa p energ "i!" g Kawruh sapala: Lampu pijar : lampu sing nganggo elemen LED Dayanipun Tarip Pangalembana Nyengkuyung Sarujuk Gumebyare : lampu cilik, light emetting diode : kekuwatane : upah, bayar, ongkos. : dielem (disanjung) : nyetujoni, ngombyongi, ndhukung : setuju : padhange, bentere Jingglengana teks ing dhuwur, banjur lumantar dhiskusi karo kanca j sabangku wangsulana pitakon iki kanthi milih salah siji wangsulan g gsing bener! p 1. gg g g g p g j j Teks pacelathon iku katulis kanthi wujud .... a. g bbbbb.bbb ( gancaran (prosa) (p ) (bait)))))) )))))) Tantri Basa Klas 4 29
c. d. g g imbal wacana (dhialog) g) geguritan (puisi) ) (p ( 2. Sakabehe ukara ing teks pacelathon iku nggunakake .... a. b. c. d. g ukara kandha (kalimat langsung) g) ukara crita (kalimat ora langsung) g) ukara pakon (kalimat perintah) ) ukara panjaluk (kalimat permohonan) ) ( p gg g g ( ( p p j p ( p 3. Isine teks p a. j b. nelakake rasa tresna asih y c. d. p g j pacelaton yaiku: muji Gusti kang Maha Kuwasa g y nyritakake lelakone manungsa pangajak lan panerangan p g g 4. Cacahing paraga (tokoh) ing teks pacelathon yaiku .... ) g g ( g p a. loro utawa luwih akeh banget b. jsiji utawa luwih c. ora bisa dietung g d. p y g 5. p Ukara ing g a. dawa boseni b. cekak aos c. gngelantur d. teks pacelathon .... cekak banget g ner, saiki bisa dijupuk Sawise mangsuli pitakon ing dhuwur kanthi be duwe titikan: 1) katulis kanthi ) , yen teks pacelathon iku dudutan y jwujud dh gunakake ukara kandha, 3) ) gngg ialog (imbal wacana), 2) ) isine pangajak lan panerang, 4) cacahing paraga loro utawa luwih, lan 5) ggnggunakake ukara cekak aos. g g p p g ( ) ) p g j ) p g g p g j p GlGGGG adhennnnn 2222222:::: ke Tatakrama Sajrone Teks Pacelathon 30 Tantri Basa Klas 4
Sajerone pacelathon, kita guneman kudu nganggo tatakrama unggah-ungguh basa. sing diarani Unggah- ungguh yaiku sopan-santun, tata susila, tata pranatane basa sing tujuane kanggo ngajeni wong liya. Unggah-ungguh basa bisa nuduhake kapribadene masyarakat Jawa. Yen unggah-ungguh basane trep ateges pribadine luhur, kosok baline yen unggah-ungguh basane ala, ateges pribadine asor. Pacelathon kanthi unggah-ungguh Gambar: shoitara-uciha.blogspot. Miturut unggah-ungguh utawa undha usuk, Basa Jawa kaperang dadi loro, yaiku Basa Ngoko lan Basa Krama. Basa Ngoko kaperang dadi Ngoko Lugu lan Ngoko Alus, dene Basa Krama kaperang dadi Krama Lugu lan Krama Alus. Supaya luwih terang, gatekna andharan iki! ngoko lugu ngoko ngoko alus unggah- unggah basa krama lugu krama krama alus 1. Basa Ngoko, kaperang dadi: a. Ngoko Lugu Yaiku basa Jawa sing kadadean saka tembung-tembung ngoko kabeh tanpa kecampuran tembung krama apadene krama inggil. Ngoko lugu digunakake : (1) Kanca sing wis rumaket (2) Wong tuwa marang bocah enom (3) Pawongan kang lagi ngunandhika Tuladha: Aku lagi wae mulih saka Jakarta. Kowe aapapp wis mangan?n?n??????? Tantri Basa Klas 4 31
b. Ngoko Alus Yaiku basa Jawa sing ukarane kacampur antarane tembung ngoko lan krama. Ngoko alus digunakake: (1) Kanca padha kanca kang wis akrab nanging luwih ngajeni. (2) Ibu marang bapak. (3) Adhi marang kangmas utawa mbakyu. (4) Wong tuwa marang wong enom, nanging pangkate luwih dhuwur. Tuladha: Mas Ali sesuk dakaturi tindak Jakarta. Pak Bupati isih gerah. 2. Basa Krama, kaperang dadi: a. Krama Lugu Yaiku basa Jawa sing kadadean saka tembung krama. Krama lugu digunakake: (1) Wong kang durung akrab utawa durung kulina. (2) Wong sing luwih dhuwur drajate marang wong sing luwih tuwa. Tuladha: Pak Bayu ngertos panggenane Walanda. b. Krama Alus Yaiku basa Jawa sing kadadean saka basa krama lugu lan tembung krama inggil. Krama alus digunakake: Marang wong kang diajeni banget. (1) Abdi marang bendara. (2) Tuladha: Bapak Bupati taksih gerah. Supaya luwih cetha, wacanen teks pacelathon iki! TeTeTeTeeeekk TeTeTeTeTTT ksksssss 2222222::: 32 Tantri Basa Klas 4
Pak Bawa : "Bim, TV ne yyen ora kok Bima badhe ningali film Pak Bawa : "Film energi!"" g g g patenana!" deleng, patenana!" g kartun, Pak." " kartun iku isih sajam maneh...hemat j g : "Kula, :"Nanging setrumipun TV niki lak alit, palingg bayaripun p y mirah." " Bima p p listrik k hemat g y mbayare wae, ya hemat y Delengen ta, g energi. g isih akeh desa sing g durung dialiri listrik." durung dialiri listrik " : " g Pak ingkang dereng wonten g ang dipateni." : "Hla yen wis ngreti, saiki TV-ne ndang dipateni " y Pak Bawa Bima : "Inggih Pak, gg wiwit kula Pak Bawa " Pak Bawa : " Ora merga Gemi nggunakake energi Niku ing luar Jawa, g Bima listrik." " g g yen film kartune sampun gmangke y nggih!" gningali, nggih!" p : "Aja kuwatir, kana sinau dhisik! j Jangkepana pranyatan ing ngisor iki! 1. Manut unggah-ungguhe basa ana basa ngoko lan basa .... Basa ngoko kaperang dadi ngoko lugu lan .... 2. Basa krama kaperang dadi krama alus lan .... 3. Bocah karo bocah nggunakake basa .... 4. 5. Bocah marang wong tuwa nggunakake basa.... 6. Wong tuwa marang bocah nggunakake basa .... 7. 8. Miturut unggah-ungguh, Bima nggunakake basa .... Tujuane Bima nggunakake basa mau yaiku .... 9. Ing pacelathon mau Pak Bawa nggunakake basa .... 10. Bima ora doyan sega goreng. Ukara kasebut nganggo basa .... Saliyane unggah-ungguh basa, isih ana maneh tatakrama sing kudu diugemi sajeroning pacelathon, yaiku sing diarani subasita. Bedane, yen unggah-ungguh basa mujudake tatatatatatatata akakkkkrararararararaama iiiiiiingngngngngng bbbbbabababbbbb gggunununununununemeeee annnnn,,,,,, Tantri Basa Klas 4 33
nanging subasita mujudake tatakrama ing bab solah bawa (tingkah laku). Sajerone pacelathon, wong Jawa biasa nuduhake 1) subasita, pacelathon sadurunge ngaturake ndhingkluk tandha minangka pakurmatan, 2) polatan (ekspresi) tansah sumeh, 3) ngapurancang tangane (ditangkepake ing ngarep) kajaba nuduhake samubarang, 4) madhep ora lan ora nyawang pasuryane wong sepuh sing diajak guneman, lan 5) ora disambi karo ngemut utawa ngemil panganan. yaiku; yen Pacelathon ngugemi tatakrama. Sumber:liberty-aries.blogspot. tolah-toleh Gladhen 3: Njlentrehake Isine Teks Pacelathon Ana bocah-bocah bakal diajak sinau njlentrehake isine teks pacelathon. Minangka sarana gladhen, gatekna teks iki banjur garapen pakaryan ing ngisore! ing kalodhangan iki Teks 3: Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung : : : : :::::: "Nuwun sewu, kok njanur gunung "Nuwun sewu, kok njanur gunung Kenging punapa mobilipun?" psepedhah, Pak. Kenging punapa mobilipun?" "Mobile pik apik wae, mung bapak kepingin g "Mobile apik- p sepedhahan." sepedhahan." ingsem?" punapa boten lingsem " p ""B papak p ""Ora, i sin iku yen "PR." "Lajeng menapa j g "K"K"K"K"K"K"K"KKanangggggo o a a ggg nitih p g p mbolos, telat, ora nggarap p gg y p p j tujuanipun bapak nitih p PaPaaPaPaPaPakkkkkkk HHHHaHaririiriririri :::: j gggg keseseseeeeeeehahahahhh tatat nn laaan nn akakakakakakakakakaaaaa ee gg 34 Tantri Basa Klas 4
Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung : : : : : : : budaya g y "Wah, kula kok mboten mudheng, ta?" "Wah, kula kok mboten mudheng, ta?" "Mobil kae bahan bakare apa?" "Mobil kae bahan bakare apa?" "Bensin, petralit, utawi petramax." "Bensin, petralit, utawi petramax." "Kuwi kabeh bahan sing "Kuwi kabeh bahan sing asale saka bumi. Yen gdigawe terus, suwe- suwe bisa entek." " dangu rak saged telas?" "Wah, dangu-dangu rak saged telas?" "Wah, dangu "Mulane aku nu pak s pedhah, ben irit energ " "Mulane aku numpak sepedhah, ben irit energi." "Wah, menawi para pejabat ingkang dalemipun "Wah, menawi para pejabat ingkang dalemipun celak kantor, kersa niti sepedhah, saged irit BBM?" " "Ya, kajaba kuwi uga nyuda kemacetan." "Ya, kajaba kuwi uga nyuda kemacetan." gunakake energi." gemi nggunakake energi." g p g Pak Hari : Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1. Apa tegese tembung njanur gunung ing teks pacelathon dhuwur? 2. Pak Hari bakal rumangsa isin yen tumindak apa? 3. Apa tujuane Pak Hari nitih sepedha? Aranana jinis bahan energi sing sumbere ora bisa didandani 4. Aranana jinis bahan energi sing sumbere ora bisa didandani utawa dianyari! Kepriye y gg p y Nyapa energi bisa entek? g y p Kendharaan apa wae sing nggunakake energi mau? Kepriye, yen kabeh priyayi sing daleme cedhak kantor kersa g nitih sepedha? p dinggo terus? yen energi y g 5. 6. 7. 8. p g gg g p y p y y y 9. Sa y liyane bisa ngirit p g j 9. Sa y liyane bisa ngirit p g j energi, priyayi tindak kantor kanthi nitih p 10. Tulisen dudutan isine tes pacelathon ing dhuwur! sepedha bisa njalari apa? Tantri Basa Klas 4 35
Pasinaon 2 Makarya Bebarengan: Nindakake Pacelathon Sajerone pasinaon 2 bocah- teks ngrakit kaajak bocah pacelathon adhedhasar tema karo saklompok. kancane Sabanjure pacelathon kang wis karakit diparagakake ing ngarep kelas. Kanggo kaperluan mau, luwih dhisik para siswa kudu mangerteni tatacarane ngrakit teks pacelathon. Kabeh melu tandang gawe.Gambar: Gladhen1: Ngrakit Teks Pacelathon Adhedhasar Tema Trap-trapan nyusun teks pacelathon, yaiku: 1. Nemtokake tema Manawa tema "Gemi Nggunakake Energi" krasa kejembaren, tema bisa kaciutake dadi anak tema, tuladhane: a. Ngirit setrum setrika listrik. b. Ngirit setrum mesin cuci. c. Ngirit setrum lampu. e 2. Golek informasi babagan sing ana sambung rapete karo tema sing dipilih (sumber informasi bisa digoleki saka buku, koran, majalah, utawa internet). 3. Nemtokake cacahe pawongan sing melu omong-omongan ing pacelathon. 4. Nggrerembakakakakakakakake tema sing dipilih dadi ukara. 36 Tantri Basa Klas 4
5. Nyusun teks pacelathon kanthi nggunakake tata tulis sing pener lan bener. Nalika nyusun teks pacelathon, ana bab sing kudu dadi kawigaten, yaiku ukara sing digunakake kudu saur-sauran (gentenan ngomong). Teks pacelathon kerep nggunakake tembung pitakon apa, sapa, kepriye, ing ngendi, lan kapan. Gawea teks pacelathon karo kancamu saklompok kaya pituduh ing dhuwur! Gladhen2: Maragakake Teks Pacelathon Nalika maragakake teks pacelathon, pocapan kudu jelas, intonasi kudu pas, polatan lan gestur kudu jumbuh karo isine pacelathon. Jlentrehe mangkene: 1. Pocapan Gambar:erfolg.org a. Swara jejeg lan swara miring kanthi pener lan bener. 1) Bisa ngucapake swara a jejeg kaya lan ing sanga. Semono uga kudu bisa ngucapake swara a miring kaya ing tembung jajan, nanas, lan enak. 2) Bisa ngucapake swara i jejeg kaya ing tembung iki, pari, lan sapi. Semono uga kudu bisa ngucapake swara i miring kaya ing tembung pitik, benjing, lan ing. tembung dawa, bata, Pocapan kudu jelas. Gambar: ikafitriyanti.blogspot Tantri Basa Klas 4 37
3) Bisa ngucapake swara u jejeg kaya ing tembung ibu, aku, lan sapu. Semono uga kudu bisa ngucapake swara u miring kaya ing tembung kasur, sarung, lan warung. 4) Bisa ngucapake swara e jejeg kaya ing tembung sate, kare, lan tape. Semono uga kudu bisa ngucapake swara e miring kaya ing tembung pelem, kalem, lan elek. 5) bisa ngucapake swara o jejeg kaya ing tembung ora, soto, lan bakso. Semono uga kudu bisa ngucapake swara o miring kaya ing tembung kodhok, ngorok, lan kelompok. b. Swara aksara t, th, d, lan dh kanthi pener lan bener. 1) Bisa ngucapake aksara t kanthi nggathukake pucuk ilat lan ketemu pucuk untu, tuladhane untu, tindak. Semono uga kudu bisa ngucapake Aksara th diucapake kanthi nggathukake pucuk ilat ketemu langit- langit ing alat ucap, tuladhane bathuk, kathok , lan manthuk. tomat 2) Bisa ngucapake aksara d kanthi nggathukake pucuk ilat ketemu pucuk untu, tuladhane kudu, duren, lan dudu . Semono uga kudu bisa ngucapake Aksara dh diucapake kanthi nggathukake pucuk ilat ketemu langit-langit ing alat tuladhane sadhuk, lan dhukun. ucap, dhahar, 2. Intonasi Intonasi ateges wiramane ukara, yaiku rendhet-cepete lan agal- paraga nalika aluse pocapane nuturake lan ukara tembung sajerone pacelathon. Solah bawa jumbuh karo tatakrama gambar: ricky-perdana.blogspot 38 Tantri Basa Klas 4
3. Polatan Polatan yaiku owah-owahane praupan kanggo ngatonake rasane batin. Paraga kudu ngatonake praupan jumbuh karo isine teks pacelathon. 4.Gestur Gestur mujudake solah bawa utawa tingkah polahe paraga jumbuh karo isine teks pacelathon. Tindakna pakaryan iki! Bocah-bocah, andharan bab tatacara maragani teks pacelathon mau sinaunen kanthi becik. Yen wis rampung, paragakna teks pacelathon ing ngisor iki karo kancamu saklompok! Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung Pak Hari Agung Agung : : : : : : : : : : : : : "Nuwun sewu, kok njanur gunung "Nuwun sewu, kok njanur gunung sepedhah, Pak. Ke ging p nap mobil pun?" Kenging punapa mobilipun?" "Mobile apik wae, mung bapak kepingin p "Mobile apik- papik sepedhahan." sepedhahan " p ""B papak p boten lingsem?" punapa boten li gsem?" ""Ora, i sin iku yen "PR." "La, p p "Njjaga kesehatan lan "Wah, kula kok mboten mudheng, ta?" "Wah, kula kok mboten mudheng, ta?" "Mobil kae bahan bakare pa?" "Mobil kae bahan bakare apa?" "Bensin, petralit, utawi petramax." "Bensin, petralit, utawi petramax." "Kuwi kabeh bahan sing asale saka bumi. Yen "Kuwi kabeh bahan sing asale saka bumi. Yen suwe bisa entek." gdigawe terus, suwe- " "Wah, dangu saged telas?" gdangu saged telas?" "Wah, dangu- "Mulane aku numpak sepedhah, ben irit energi." "Mulane aku numpak sepedhah, ben irit energi " "Wah, menawi para p jabat tindak kantor, kersa "Wah, menawi para pejabat tindak kantor, kersa niti sepedhah, saged irit BBM?" niti sepedhah, saged irit BBM?" "Ya, kajaba kuwi uga nyuda kememmmmmacacacaaaa etetetanananannnnn." " "Ya, kajaba kuwi uga nyuda k nitih g p g gg y mbolos, telat, ora nggarap p menapa tujuanipun bapak nitih sepedhah "?" j p y p energi." budaya ggemi energi." jj g Pak Hari : Tantri Basa Klas 4 39
Lembar Pambiji Maragani Teks Pacelathon Aspek Pambiji No. Jeneng Pocapan Intonasi Polatan Gestur Skor 1 2 3 4 5 Pasinaon 3 Makarya Mandhiri Babagan Teks Pacelathon Mung manungsa sing duwe jiwa mandhiri sing bisa tumindak aktif, kreatif, lan inovatif. Supaya duwe jiwa mandhiri, bocah-bocah kudu kerep gladhen makarya kanthi mandhiri. Mula, kanggo sarana gladhen ing pasinaon 3 iki bocah- bocah bakal kaadhepake karo ayahan mandhiri, yaiku nulis teks pacelathon kanthi "Gemi Nggunakake Energi". kerep Bocah-bocah nindakake pacelathon karo kanca tunggal RT, tunggal sekolahan, Ing desa. utawa pacelathon mau maneka bab bisa diomongake, wiwit film kartun sing disenengi, alat elektronika, nganti piwulang ing sekolah. Saka pacelathon mau, akeh informasi sing bisa kapethik. Saiki cacacaacacacahhhhhhh bab kal sinau nyusun teks pacelathon kanthi tema NgNgN .. tema mesthine tunggal Aktif, kreatif, lan inovatif. Gambar: 40 Tantri Basa Klas 4 Biji
Gladhen 1 : Nulis Teks Pacelathon a. Gatekna gambar iki! klambi reged langsung diumbah. Klambi reged diklumpukake lagi diumbah kk Kanggo sarana gladhen, jangkepana teks pacelathon adhedhasar gambar ing dhuwur! Bu Yani Tuti Bu Yani Tuti Bu Yani Tuti Bu Yani Tuti Bu Yani : : : : : : : : : "Apa bener, dhek wingi kowe tuku mesin cuci? ... "Apa kowe gelem dakkandhani carane nggunakake mesin cuci?" "Inggih, kula badhe nyuwun pirsa, nanging kula isin." ... " "O, makaten ta?" " Saliyane iku isih ana bab sing wigati, yaiku kanggo ngirit listrik, banyu, lan sabun, ... kumpulake dhisik klambi sing reged ... lagi diumbah." "... " "Ya wis, yen wis jelas, jajalen!" Tantri Basa Klas 4 41
GLADHEN WULANGAN 2 I. Pitakon ing ngisor iki wangsulana sing patitis, kanthi milih siji wangsulan sing paling bener! 1. Kita kudu gemi energi supaya ora kentekan. Tembung gemi tegese yaiku.... a. awet b. boros c. utuh irit d. 2. Bensin, pertalit, pertamak lan batubara iku kalebu energi kang diasilake dening.... a. pabrik b. bumi c. manungsa d. omahan 3. Pacelathon tegese ... . a. beda karo percakapan utawa dialog ing Basa Indonesia. b. ing bahasa Indonesia diarani drama utawa teater. c. pangudarasane pawongan ngenani sawenehe bab. d. rembugane wong loro utawa luwih ngenani sawenehe bab. 4. Miturut unggah-ungguh utawa undha usuk, basa Jawa kaperang dadi loro, yaiku .... a. ngoko lugu lan ngoko alus b. krama lugu lan krama alus c. basa ngoko lan basa krama d. kraaamamamamamamamaa llluguguguguguguguuuuuuu lalalalalannnnnnnn krama inggg il 42 Tantri Basa Klas 4
5. Pacelathone bocah marang wong tuwa nggunakake basa.... a. ngoko lugu b. ngoko alus krama lugu c. d. krama alus 6. Pacelathone batur marang juragan nggunakake basa.... a. ngoko lugu b. ngoko alus krama lugu c. d. krama alus 7. Bu Dewi Surti Ukara kang trep kanggo njangkepi pacelathon ing dhuwur yaiku.... a. b. c. d. : Surti, kowe : .... p nyang omahe budhe. dhateng dalemipun budhe. nyang griyane budhe. tindak griyane budhe. y g g y g y j g p p y g gg g p g y 8. p g g p Budhe badhe ....pundi? Tembung kang trep kanggo njangkepi j g p ukara kasebut yaiku.... a. b. c. d. gg 7. Bu Dewi Surti Ukara kang trep kanggo njangkepi pacelathon ing dhuwur yaiku.... a. b. c. d. : Surti, kowe : .... p nyang omahe budhe. dhateng dalemipun budhe. nyang griyane budhe. tindak griyane budhe. y g g y g y j g p p y g gg g p g y 8. p g g p Budhe badhe ....pundi? Tembung kang trep kanggo njangkepi j g p ukara kasebut yaiku.... a. b. c. d. gg 7. Bu Dewi Surti Ukara kang trep kanggo njangkepi pacelathon ing dhuwur yaiku.... a. b. c. d. : Surti, kowe : .... p nyang omahe budhe. dhateng dalemipun budhe. nyang griyane budhe. tindak griyane budhe. y g g y g y j g p p y g gg g p g y 8. p g g p Budhe badhe ....pundi? Tembung kang trep kanggo njangkepi j g p ukara kasebut yaiku.... a. b. c. d. gg arep nyang ndi? p y g g 9. Salah sawijine titikan teks pacelathon yaiku ... . p g ( a. katulis kanthi wujud dh ialog (imbal wacana) ) b. mung nggunakake ukara crita c. diparagani dening pawongan siji j p d. gg j y j g gg g g p g g g nggunakake ukara sing ngambrawara. 10. Bapak mundhut jajan kanggo Bima lan Rini. Ukara kasebut nggunakake basa .... a.aa ngngngngngngnggokkkkkkoooooooo lululululull gugg Tantri Basa Klas 4 43
b. ngoko alus c. krama lugu d. krama alus II. Jodhokna tembung ragam krama ing kolom sisih kiwa karo tembung ragam ngoko ing kolom sisih tengen, kanthi nulis aksara ing papan kang sumadya! No. Tembung Ragam Krama Aksara Tembung Ragam Ngoko 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 gampil (...) diutus (...) tumbas (...) alit (...) wangsul (...) remen (...) nembe (...) didhawuhi (...) lingsem (...) telas (...) A B C D E F G H I J tuku seneng lagi dikandhani isin dikongkon cilik entek bali gampang III.Wangsulana kanthi patitis! IV. 1. Wenehana tuladha tumindak sing nuduhake pakerti gemi nggunakake energi! Aranana titikane teks pacelathon, loro wae! 2. 3. Wong Jawa yen nindakake pacelathon nggunakake basa apa? 4. 5. Jangkepana teks pacelathon iki! Bima : "Wonten dhawuh bu?" Aranana trap-trapane nulis teks pacelathon, loro wae! : "... " Ibu Bima : "Sampun, TV -nipun sampun kula pejahi." Ibu : "... " 44 Tantri Basa Klas 4
WULANGAN 3 PERDULI MARANG LINGKUNGAN KOMPETENSI DASAR 3.1. Mengenal dan memahami unsur intrinsik teks crita rakyat secara lisan dan tulis. INDIKATOR 3.1.1. Menyebutkan contoh crita rakyat. 3.1.2. Menjelaskan unsur intrinsik dalam teks crita rakyat. 3.1.3. Menjelaskan pesan moral teks yang terdapat dalam crita rakyat. KOMPETENSI DASAR 4.1. Menceritakan kembali teks crita rakyat sesuai dengan urutan yang benar. INDIKATOR 4.1.1. Menuliskan pokok - pokok crita rakyat. 4.1.2. Menceritakan crita rakyat sesuai dengan urutan yang benar 4.1.3. Menanggapi crita teman. Tantri Basa Klas 4 45
Sawise sinau wulangan 3 iki, bocah-bocah kaajab bisa: ngarani tuladhane crita rakyat, njlentrehake unsur instrinsik sajerone teks crita rakyat, lan njlentrehake ajaran moral sing ana ing sajerone teks crita rakyat. Sabanjure, bocah-bocah uga kaajab bisa nulis gagasan utama saben paragraf, nyritakake maneh crita rakyat kanthi urutan sing bener lan nanggapi critane kanca. Mbabar Wawasan leluhur babagan perduli marang lingkungan. Kamangka tujuane kanggo njaga lingkungan supaya migunani tumrap panguripane manungsa. Piwulang sing mau umume wujud gugon-tuhon utawa kapercayan, yaiku piwulang sing ora tinemu nalar nanging digugu lan dituruti) dening masyarakat. lan dituhoni Tuladhane, "Aja ngrusak tetanduran sing wis ngrembuyung, mengko kuwalat karo sing mbaureksa!" Awit wedi karo sing mbaureksa (jin utawa dhemit), mula masyarakat ing kono banjur ora ana sing wani ngrusak wit-witan sing gedhe ngrembuyung mau (tuladhane wit ringin, trembesi, lan asem). Pungkasane, wit-witan mau bisa kanggo yub-yuban, bisa njaga sumber banyu ing njerone lemah, bisa ngasilake oksigen sing dibutuhake manungsa, lan menawa ditata sing apik bisa nambahi endahe lingkungan. Piwulange para leluhur babagan perduli marang lingkungan, migunakake dhasar pangrasa dudu pangrusak. Para leluhur ing tanah Jawa, menawa nyebut angkasa kanthi sebutan bapa angkasa, lan yen nyebut bumi kanthi sebutan ibu pertiwi. Para leluhur rumangsa, yen jagad agung iki kudu dikurmati, dijaga, diopeni lan dibekteni kaya bapa lan ibune dhewe. Akeh manungsa sing wis lali marang piwulange (digatekake 46 Tantri Basa Klas 4
Eman yen nganti rusak. Gambar: Sawise maca andharan lan nggatekake gambar ing dhuwur, mesthine banjur tuwuh pitakonan: 1) Wit gedhe ngrembuyung oyote pating klewer sing kacetha ing gambar iku jenenge wit apa? 2) Wit-witan semono gedhene iku kira-kira umure pirang taun? 3) Apa gunane wit-witan iku? 4) Kepriye carane ngopeni wit-witan nganti semono iku? 5) Apa ana wit-witan gedhe ing panggonanmu? Bareng karo g gsing maune g gngugemi g ggugon tuhon g gg ymasyarakat Jawa bisa nemokake tuhon mau. Tuladha g ggugon tuhon lan jajaran moral pperduli lingkungan bisa kawaca ging tabel iki. kemajuane ilmu p gpengetahuan, j ymasyarakat Jawa gganggone gmigunakake nalare, jsajerone g ggugon marang g ptanpa dinalar saiki g gngugemi g ggugon tuhon nganggo dinalar. Kanthi jajaran moral g g No. 1 gGugon Tuhon y pNyapu gbengi, ora ilok. Ajaran Moral Ajaran gbengi ywayah g y pNyapu katon. Mula, supaya p y resik yyen y pnyapu becike ging gregede ora lingkungan bisa g ywayah awan. 2 AjAja uncal uwuh. gNguncalale lingkungan, becike g jbanjur gggggg samestttthihihh nnnnnnnee. uwuh bisa g ggginininininininggggggg g g ngregedi diikuk mpulake gsiingngngngngngng pp ppappapaaapapannnnnn Tantri Basa Klas 4 47
3 4 AjAja gngidoni sumur, guwing. g g mundhak k Kandhang omah, g ora kilok jKajaba p ypenyakit. jmujudake kabutuhan ppokok mula kudu j gdijaga. didadekake Omah suker, greged, prayoga yyen ana tamu. kurang p y g g greged, idu bisa dadi dalan nulare sumur manungsa, g Kamangka g ybanyu kandhang g dadi lan sumber p ypenyakit gGugon tuhon iku pasipat gsing lokal) ) utawa wewaler ( rakyat. y crita gsing jmujudake kearifan lokal ((budi ppekerti diwulangake kanthi disamarake lumantar p ppepali dongeng, utawa g (larangan) g ) jsajerone unen-unen, g g Pasinaon 1 Model Teks Pinilih: Teks Crita Rakyat Pasinaon 1 iki bocah-bocah bakal nyinau wulangan kang sesambungan karo teks crita rakyat kanthi tema "Perduli Marang Lingkungan". Sajerone pasinaon iki kaajak rong garapan. ngrampungake Garapan 1 magepokan karo crita ngarani 2 rakyat, sesambungan karo njlentrehake unsur instrinsik sajerone teks crita rakyat. bocah-bocah tuladhane dene teks garapan Nandur wit-witan, panen kabecikan. Gambar: Gladhen 1 : Nuturake Tuladhane Crita Rakyat Sadurungggeee macacacacacacaca lan nuturake teks crita rakyat kanthi tema "Perduli MaMaMaMaMaMM raaaangngngngngngng LLLiininnnngggkgkgkg unungagagagagagagannnnnnn", lana pitakon-pitakon iki! 111.1. AAAAAAAAAppapapapapapa h s s taat uu krrrrrrrk unununguggg tembubububububuuuunnnnnngngng crcrcrcrcrcrcrcc itititititi aaaaa rakyatatatatattttt????????? 48 Tantri Basa Klas 4
2. Apa bocah-bocah wis tau maca teks crita rakyat? 3. Apa irah-irahan teks crita rakyat sing tau kokwaca? 4. Apa sing kokrasakake nalika maca teks crita rakyat? 5. Apa gunane maca teks crita rakyat? Crita rakyat, yaiku crita jaman biyen sing tuwuh lan ngrembaka ing masyarakat kanthi turun-tumurun digethok tularake titikan: 1) ora diweruhi sapa sing lumantar lesan. Crita rakyat duwe ngarang, 2) panyebarane kanthi lesan, 3) sugih cakrik utawa variasi, lan 4) sipate tradhisional. Jawa Timur sugih crita rakyat, meh saben dhaerah duwe crita rakyat dhewe-dhewe. Crita rakyat sing kondhang yaiku: Asal-usul Calon Arang, Andhe- Guwa Ngerong, unung g AAndhe Lumut, R g Kelud, Asal-Usul Surabaya, lan isih akeh maneh c rita rakyat liyane. y Crita rakyat bisa digunakake kanggo mulangake piwulang perduli marang lingkungan, salah sawijine yaiku " Asal-usul Guwa Ngerong". Supaya luwih cetha, wacanen teks crita rakyat iki lan tindakna ayahan sabanjure! kk j Lanjar Maibit, Angling Darma, g g g Jaka Seger, Asal-Usul G ara Anteng lan g Telaga Pasir, Asal-Usul y g y Asal-usul Guwa Ngerong Dhek jaman biyen ing sisih kidul kulon tlatah Tuban, ana kraton cilik sing diarani Kraton asmane Gumenggeng. Prabu Arya Bangah. Amarga saperangan gedhe wilayahe dumadi saka pagunungan kapur, mula meh sadawane taun kraton kasebut tansah ngalami kangelan banyu. Kahanan kasebut ndadekake Prabu Arya Bangah prihatin. Prabu Arya Bangah nuli semedi, nyenyuwun marang Gusti kang Murbeng Dumadi supaya diparingi pituduh kanggo ngundhakake karaharjane rakyate. Sajjeroneeeee sesesemememmmmedididididdd ,,,,,, PrPrPrPrPrPrP abaa u Arrrryayayayayayaya oleh t yeyeyyyyyy n reruweteeeeeeee KKKKKKKraratotton n GGGuGGGGGG bbakakakk llalala sssirirnana Rajane Tim ekspedisi nelusuri njerone guwa. Gambar: mahapalaupn.wordpress. Tantri Basa Klas 4 49
saka pitulungan Ki Jala Ijo ing pertapan Gunung Ngandhong. Sawise semedi, Prabu Arya Bangah banjur nimbali Ki Jala Ijo. Guwa lan kali ngerong panggonane iwak lan lawa. Gambar: gotuban.blogspot.co.id "Ki, anggon Panjenenganingsun nimbali sliramu sowan pendhapa iki ana perlune." "Nuwun inggih, kula nyadhong dhawuh", wangsulane Ki Jala Ijo. "Saiki Praja Gumengeng lagi nandhang paceklik, tetanduran lan sato kewan padha mati awit kurang banyu. Mula, saiki sira dakutus goleka sumber banyu ing tlatah kene!" prentahe Prabu Arya Bangah. Ki Jala Ijo nyanggupi prentahe Prabu Arya Bangah. Kanthi kadherekake punggawa kraton loro cacahe, Ki Jala Ijo mlaku ngulon parane. Tekan perengane gunung kapur, Ki Jala Ijo nancepake pusakane. Dumadakan, saka tilas mancepe pusaka metu banyu sing gemrojog. Suwe-suwe, iline banyu tansaya banter lan ronge (terowongane) tambah amba nganti dadi guwa sing metu kaline. "Besuk yen ana rejane jaman, papan iki diarani Guwa Ngerong"g ,,,,,,,, ngngngggggenennnnnndidididdd kane Ki Jala Ijo. Marang punggawa loro, Ki Jala IjIjIjIjIjIjIjooooo o o pepepepepepepessesesenn yeyeyenn lllllllllororororooooo o iku ora oleh ninggalake guwa lanananann didiid utututuutttususuusususus nnnnnjajaajajajagagagagagagag aaaarininnnnnnneee e guguguwawa llllllananananananann sumbeeeeeeeerrrrrrrr r aaaa lololororo 50 Tantri Basa Klas 4 ing
nyanggupi prentahe Ki Jala Ijo, kanthi njelma dadi iwak lan lawa dheweke njaga kelestariane lingkungan guwa. Wiwit kedadean iku, lingkungan ing kiwa tengene guwa dadi ijo royo-royo, thukul kang sarwa tinandur, lan murah sandhang pangan. Guwa Ngerong Tuban, nganti dikebaki saiki maewu-ewu lawa lan iwak badher. Masyarakat ora ana sing wani ngrusak jalaran Ngerong Guwa anane gugon tuhon, yen lawa iku panjilmane sing nunggu guwa. Sapa wonge sing ngrusak guwa, sumber banyu, wit-witan, iwak, lan lawa kiwa-tengene Guwa Ngerong wong mau bakal nemoni cilaka. lan iwak Iwak ing guwa Ngerong. Gambar: ing Kawruh sapala: kraton wilayah semedi wangsit reruwet rejane jaman panjilmane sirna nyadhong dhawuh : nunggu prentahe paceklik gemrojog punggawa : krajan, panggonane ratu : tlatah, dhaerah, wewengkon : tapa, tapabrata, manembah : wisik, pituduh, piweling : alangan, godha : ramene raja : malihane : ilang, musna : mangsa larang pangan : mili banter : pengarep, abdi dalem Tantri Basa Klas 4 51
Sawise maca teks crita lan andharan ing dhuwur, ganepana ukara- ukara ing ngisor iki supaya sampurna! 1. 2. Paragane crita ing dhuwur yaiku.... lan .... 3. Crita kasebut kedadeane ing kraton.... 4. Raja ing Kraton Gumenggeng prihatin amarga.... 5. Kanggo ngundhakake karaharjane rakyat Raja Gumenggeng Irah-irahane crita rakyat ing dhuwur yaiku.... nindakake.... 6. Sing diutus Raja Gumenggeng golek sumber banyu yaiku.... 7. Sing ditindakake dening utusane raja Gumenggeng sajerone golek sumber banyu yaiku.... 8. Papan metune sumber diarani Guwa Ngerong amarga.... 9. Guwa Ngerong nganti saiki isih lestari amarga.... 10. Tuladha crita rakyat liyane sing koweruhi yaiku .... lan .... Gladhen 2 : Njlentrehake Unsur Intrinsik Crita Rakyat Sanajan crita rakyat iku mujudake gancaran (prosa) sing ora diweruhi pengarange, nanging crita rakyat uga nduweni unsur- unsur pandhapuk sing jangkep kaya dene asil cipta sastra liyane. Salah siji unsur pandhapuk sing diduweni dening crita rakyat yaiku unsur intrinsik. Unsur intrinsik yaiku unsur pandhapuk crita sing asale saka crita iku dhewe. Yen n diumpamakake sawijining wangunan, mula a - perangan- unsur perangan sing digunakake minangka bahan n a wangunan kasebut. Unsur intrinsik crita rakyat yaiku: 1. Tema: intrinsik mujudake Tema yaiku underane perkara utawa a r sing dadi dhasar gagasasasasasasasasan n popopopopopopokok k dudududududuummamam dididididinenene crcrrcrcrrritititititititaaaaa. Maca cerkak kudu titi. Gambar: mysecretboooyy.y.y.y.y.yy ss.s commm 52 Tantri Basa Klas 4
2. Latar Latar yaiku andharan babagan wektu, kahanan, lan papan dumadine crita. 3. Pesan moral/ amanat Amanat yaiku pitutur luhur utawa piwulang sing bisa kapethik saka crita rakyat. 4. Paraga lan watake Paraga lan watake yaiku sapa sing dicritakake lan kepriye watake. 5. Alur. Alur yaiku urut-urutan dumadine crita. Umume crita rakyat migunakake alur maju. Panutur nyritakake kedadean miturut urutan wektu. Bocah-bocah, wacanen sepisan maneh teks crita rakyat kanthi irah- irahan "Asal-Usul Guwa Ngerong" sabanjure wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1) Apa temane crita rakyat kanthi irah-irahan "Asal-usul Guwa Ngerong"? 2) Kapan wektu kedadeane crita? 3) Dumadine crita ana ing endi? 4) Kepriye kahanane masyarakat ana ing crita rakyat kanthi irah- irahan "Asal-usul Guwa Ngerong"? 5) Apa amanat sing bisa kapethik saka crita rakyat kanthi irah- irahan "Asal-usul Guwa Ngerong"? 6) Sapa wae paragane crita mau? 7) Kepriye watake para tokoh ing crita rakyat kanthi irah-irahan "Asal-usul Guwa Ngerong"? 8) Kepriye alure crita rakyat kanthi irah-irahan "Asal-usul Guwa Ngerong"? Tantri Basa Klas 4 53
Pasinaon 2 Makarya Bebarengan Babagan Crita Rakyat Sawise maca, mahami, lan njlentrehake unsur intrinsik ing ing pasinaon 2 bocah-bocah bakal kaajak makarya bebarengan karo kanca ing klompok. teks crita rakyat, Guyub rukun makarya bebarengan. Gambar: wapikweb.org kanthi Bocah-bocah guyub rukun, bisa njlentrehake pesen moral sing ana sajrone teks crita rakyat. Sabanjure, bocah- bocah uga kaajab bisa nulis gagasan utama saben paragraf sing ing crita rakyat. kaajab Gladhen 1: Njlentrehake Pesen Moral Teks Crita Rakyat Pesen moral uga diarani amanat kang wujud pitutur becik kang ana crita. Supaya bisa mangreteni isine ajaran moral ing teks crita rakyat, wacanen teks crita rakyat ing ngisor iki lan tindakna ayahan sabanjure! GROJOGAN RORO KUNING Sawise Prabu Erlangga seda, kraton Kahuripan kaperang dadi loro yaiku Jenggala Panjalu. lan Kanggo ndadekake Kraton loro dadi siji maneh, Raja Jenggala sarujuk besanan karo Raja Panjalu. Grojogan Roro Kuning ing Nganjuk. GaGaaaaaambmbmbmbmbmmm arararaa :: ://dzofar com/ RaRajaja a putra kakununnnnnnnngggggggg asaaaaa mane Raddddddddenenenenenenee Inununununununun KKeK rtapapapapaaatitititititititi. DDDDeDeDeDeDenenenenenenenenee RRajajjaa u sassss kakakakakakakaa gagag prpppppp riririririri 54 Tantri Basa Klas 4
kagungan putri asmane Dewi Sekartaji, lan saka garwa selir kagungan putri asmane Galuh Ajeng. Amarga Dewi Sekartaji luwih ayu lan apik budi pakertine yen katandhing karo Galuh Ajeng, mula Raden Inu Kertapati milih Dewi Sekartaji minangka jodhone. Galuh Ajeng sing serik atine banjur golek dalan kanggo nyingkirake Dewi Sekartaji. Saka dhukun tenung, Galuh Ajeng oleh endhog sing wis dijampi-jampi kanggo disisipake ing dhaharane Dewi Sekartaji. Sawise Dewi Sekartaji dhahar endhog mau, sakujur awake Dewi Sekartaji krasa gatel, padha mlepuh, lan ngetokake ganda amis. Sadhar yen larane ora biasa, Dewi Sekartaji banjur sowan bibine yaiku Dewi Kilisuci pertapan Guwa Selomangleng. "Laramu lara sembarangan, nanging kowe aja was-sumelang. Yen kowe bisa sabar, golek gelem ngupaya tamba, lan pasrah marang Gusti Kang Maha Kawasa, kowe malah bakal oleh kanugrahan," ngendikane Dewi Kilisuci manteb. "Aja kesuwen, saiki enggal mlakua ngalor temokna Grojogan Mrambat ing Anjuk Ladhang (saiki Nganjuk)! kk Mesanggraha ana kana, saben esuk lan sore adusa nganggo banyune sing bening! Aja pisan-pisan gawe karusakan ing kana, awit banyune sing suci bisa dadi tambane laramu lan alame sing asri bisa ngadhemake ati sing panas!" ngendikane Dewi Kilisuci sabanjure. Nindakake dhawuhe Dewi Kilisuci, ing Grojogan Mrambat Dewi Sekartaji ngedegake pesanggrahan. Supaya ora konangan yen panjenengane iku putra raja, Dewi Sekartaji ganti asma yaiku Roro Kuning. Panjenenganeee tttttttananaa sasaahhhhh njaga grojogan supaya tetep resik lan asri... iki ora Beksan Roro Kuning Gambar: cilpaentertainment. Tantri Basa Klas 4 55
56 Saben dina panjenengane siram lan ngunjuk banyu grojogan. Ora nganti suwe kira-kira pitung dina lawase, penyakite Roro Kuning wis ilang. Roro Kuning mbalik dadi ayu maneh, ayu rupane uga ayu atine. rame, akeh Suwe-suwe Grojogan Mrambat dadi pawongan sing padha golek tamba ing kana. Roro Kuning kanthi suka rena tansah paring tetulung marang sapadha- padha, kanthi menehi dhaharan lan suguhan marang sakabehe pawongan sing mertamba. Kacarita, ing Jenggala Raden Inu Kertapati pirsa yen Dewi Sekartaji calon garwane ilang, panjenengane sedhih banget. Saka prajurit andhahane, panjenengane oleh lapuran yen ing Grojogan Mrambat ana wong wadon ayu sing seneng tetulung jenenge Roro Kuning. Raden Inu Kertapati yakin yen Roro Kuning iku sejatine Dewi Sekartaji. Raden Inu Kertapati banjur kadherekake para prajurit mapag Dewi Sekartaji. Sawise ketemu, Dewi Sekartaji kaboyong didadekake garwa ing kraton. Sadurunge kondur ing kraton Raden Inu Kertapati dhawuh, "Besuk yen ana rejane zaman papan iki diarani Grojogan Roro Kuning!" Kawruh sapala: sarujuk prameswari selir serik tenung pasangrahan suka rena kaboyong pasanggrahan : setuju : garwa padmi, garwa utama : garwa kapindho : ora seneng : santhet : omah panginepan : seneng, suka parisuka : digotong, dijujul : papan leren Tantri Basa Klas 4
Sarampunge maca crita ing dhuwur, jangkepana tabel ing ngisor iki. garapen karo kancamu saklompok! No. Kutipan Teks Amanat 1 2 3 4 Yen kowe bisa sabar, gelem ngupaya golek tamba, lan pasrah marang Gusti Kang Maha Kawasa, kowe oleh kanugrahan," ngendikane Dewi Kilisuci manteb. Galuh Ajeng sing serik atine banjur golek dalan kanggo nyingkirake Dewi Sekartaji. Saka dhukun tenung, Galuh Ajeng oleh endhog sing wis dijampi-jampi kanggo ing dhaharane Dewi disisipake Sekartaji. Mesanggraha ana kana, saben lan sore adusa nganggo esuk banyune sing bening! Aja pisan- pisan gawe karusakan ing kana, awit banyune sing suci bisa dadi tambane laramu lan alame sing asri bisa ngadhemake ati sing panas!" ngendikane Dewi Kilisuci sabanjure. Suwe-suwe Grojogan Mrambat dadi rame, akeh pawongan sing padha golek tamba ing kana. Roro Kuning kanthi suka rena tansah paring tetulung marang sapadha- padha, kanthi menehi dhaharan lan suguhan marang sakabehe pawongan sing mertamba. malah bakal Kita kudu sabar lan pasrah marang Gusti Kang Maha Kuwasa ... Tantri Basa Klas 4 57
Gladhen 2: Nemokake Pokok-Pokok Teks Crita Rakyat Pokok-pokok crita yen sing durutake urut-urutane crita jangkeb. Dhiskusia karo kancamu saklompok temokna pokok-pokoke crita "Roro Kuning" kanthi urut lan jangkep! Paes Dewi Sekartaji Gambar: No Urutan Pokok-Pokok Crita 1 1. Raja Jenggala pengin besanan karo Raja Panjalu 2 2 ... 3 3 Galuh Ajeng gawe ala marang Dewi Sekartaji 4 4 ... 5 5 ... 6 6 Dewi Sekartaji malih ayu rupane dhasar ya ayu atine. 7 7 8 8 ... Panji Asmara Bangun mapag Dewi Sekartaji menyang Grojogan Mrambat. 58 Tantri Basa Klas 4
Pasinaon 3 Makarya Mandhiri Babagan Teks Crita Rakyat Kanggo meruhi sepira kawruhe bocah-bocah babagan teks crita rakyat, ing pasinaon 3 bakal dijak nggarap ayahan mandhiri, yaiku nyritakake maneh crita rakyat kanthi urutan sing bener lan nanggapi critane kanca. Gladhen 1: Nyritakake Maneh Teks Crita Rakyat sing Pokok-pokok ing ditemokake bocah-bocah mujudake loro pasinaon bisa crita ringkesan pedhoman digunakake nindakake ayahan crita ing ngarep kelas. Nalika nindakake ayahan crita ing ngarep kelas, bocah-bocah kudu nggatekake: tembung- 1) gampang tembung dingerteni, 2) swara manut kahanan (swara lanang-wadon, enom- tuwa, sedhih-seneng, lan sapanunggalane), 3) obahake tangan lan awak kanggo nggambarake kahanan, 4) panyawang marang penonton kanthi warata, 5) praupan dicocogake karo crita (sedhih, mangkel, lan sapanunggalane), 6) nggunakake perabotan kanggo narik kawigaten (gambar, boneka, utawa liyane), lan 7) komunikatif crita sing Kendel bandha wani. Gambar: panganggone sing Majua siji-siji menyang ngarep kelas, nyritakake crita "Grojogan Roro Kuning" utawa "Asal-Usul Guwa Ngerrrrrronooooo g"ggggggg ! Tantri Basa Klas 4 59
Gladhen 2: Nanggapi Critane Kanca Saliyane bisa crita kanthi bener lan pener, bocah-bocah uga kudu bisa menehi tanggapan nalika ana kanca crita ing ngarep kelas babagan crita rakyat. Anggone nanggapi bisa kanthi aweh panemu sing awujud pasarujukan, bantahan, pitakon, panyaru (kritik), utawa pamrayoga (saran). Babagan sing bisa ditanggapi, yaiku swarane, solah bawane, lan gaya komunikasine. Sakabehe panemu becike kaaturake kanthi tatakrama lan sopan santun. Tuladha menehi tanggapan: NO. Jeneng Tanggapan 1 2 X Y Swarane wis apik, ananging solah bawa lan komunikasine isih kurang. Sanajan swarane kurang cetha, ananging solah bawane pantes lan bisa komunikasi karo penonton. 60 Tantri Basa Klas 4
GLADHEN WULANGAN 3 I. Pitakon ing ngisor iki wangsulana sing patitis, kanthi milih siji wangsulan sing paling bener! 1. Gugon-tuhon, yaiku ... . a. piwulang sing ora tinemu nalar mula ora digugu lan dituhoni dening masyarakat. b. piwulang sing ora digugu lan dituhoni mula ora digatekake dening masyarakat. c. piwulang sing ora tinemu nalar nanging digatekake lan dituruti dening masyarakat. d. piwulang sing tinemu nalar mula digugu lan dituhoni dening masyarakat. 2. Para leluhur ing tanah Jawa, menawa nyebut angkasa kanthi sebutan ... . a. bapa angkasa ibu pertiwi b. langit c. jonggring saloka d. 3. AjAja gngidoni sumur, mundhak g guwing. g gGugon tuhon iku jtujuane ... . a. njaga sumur supaya ora reged. b. c. d. g jngajari carane idu. j gnjaga lambe p y p y j gnjaga supaya ora g guwing. g supaya ora ketularan p ypenyakit. 4. Aja nglungguhi bantal. Gugon tuhon kasebut duwe karep.... a. njalari udunen b. njalari ngompol c. njalari kuwalat d. ngajeni papane sirah Tantri Basa Klas 4 61
5. Crita rakyat, yaiku ... . a. crita jaman saiki sing tuwuh lan ngrembaka ing masyarakat kanthi turun-tumurun digethok tularake lumantar lesan. b. crita jaman biyen sing tuwuh lan ngrembaka ing masyarakat kanthi turun-tumurun digethok tularake lumantar tulisan. c. crita jaman saiki sing tuwuh lan ngrembaka ing masyarakat kanthi turun-tumurun digethok tularake lumantar lesan. d. crita jaman biyen sing tuwuh lan ngrembaka ing masyarakat kanthi turun-tumurun digethok tularake lumantar lesan. 6. Crita rakyat sing kondhang yaiku... . Angling Darma, a. Angling Darma, Jaka Seger Sawise Adus, Jaka lara Budh gug, Putri K g b. c. AAsal- gLunga Asline Angling Darma d. Asal-usul lawa ing Guwa Ngerong, Asline Angling Darma Calon Arang, Andhe-andhe Lumut g uning g Surabaya p Usul Lumpur Lapindo, Asal-Usul Pasir, p y 7. Crita rakyat Roro Kuning yaiku crita saka dhaerah.... a. Tuban b. Surabaya c. Nganjuk d. Kediri 8. Underane crita uga diarani .... a. latar b. wejangan c. tema d. alur 9. Kang ora kalebu paragane crita rakyat Roro Kuning yaiku.... a. Dewi Galuh Ajeng b. Dewi Kilisuci c. Prabu Erlangga d. Angling Darma 62 Tantri Basa Klas 4
10. Nalika nindakake ayahan crita ing ngarep kelas, bocah-bocah kudu ... . a. nggunakake tembung sing gampang dimangerteni. b. ngobahake tangan lan awak supaya ora gampang kesel. c. ngarahna panyawang marang penonton sing ana ngarep. d. njumbuhake praupan karo perabotan sing digunakake. II. Rampungna garapan ing ngisor iki kaya prentahe! 1. Wenehana tuladha tumidak sing nuduhake pakerti perduli marang lingkungan! 2. Aranana titikane crita rakyat! 3. Sebutna unsur intrinsike crita rakyat! 4. Sebutake piwulang utawa ajaran moral sing ana ing crita rakyat! 5. Tulisen kanthi ringkes, crita rakyat sing ana ing dhaerahmu! Tantri Basa Klas 4 63
WULANGAN 4 SREGEP MAKARYA KOMPETENSI DASAR 3.1. Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi jenis teks narasi dan deskripsi. INDIKATOR 3.1.1. Mengidentifikasi ciri-ciri teks narasi. 3.1.2. Mengidentifikasi ciri-ciri teks deskripsi. 3.1.3. Membedakan teks narasi dengan deskripsi. KOMPETENSI DASAR 4.1 Menulis jenis teks narasi dan deskripsi INDIKATOR 4.1.1. Menulis teks narasi sederhana sesuai tema. 4.1.2. Menulis teks deskripsi sesuai tema. 4.1.3 Membacakan teks 64 Tantri Basa Klas 4
Sawise sinau wulangan 4 iki, para siswa kaajab bisa: niteni titikane teks narasi lan dheskripsi, lan uga bisa nuduhake bedane teks narasi karo dheskripsi. Sabanjure, para siswa uga kaajab bisa nulis teks narasi lan dheskripsi jumbuh karo tema. Mbabar Wawasan Amarga rasa welas asihing Gusti Allah marang manungsa, g mula Panjenengane wis nyiptakake bumi pertiwi sing subur, g rajakaya, lan sato iwen kanggo karaharjaning manungsa. Bumi g kang loh jinawi bakal bisa dadi makmure jalma manungsa kabeh g yen diolah kanthi tlaten. Mula, kabeh kudu sregep makarya y g p ang pangane. Ora oleh ( y (nyambut gawe) kanggo nyukupi sandh g p g p y dedonga mung sendhakep wae utawa mung lungguh sendheku n murahan lan welas asih. Kesed makarya ngadhep Gusti nyuwun ka lan mung nyuwun agunge sih Gusti, padh a karo ngenteni thukule g g jamur ing mangsa ketiga. jamur ing mangsa ketiga. p Sepira subure palemahan lan pasiten, yen ora digarap kanthi p becik ora bakal menehi pangan. Sepira cengkare pategalan lan bon yen digarap kanthi bener lan becik bakal dadi makmure sing g ke nggarap. Abot entheng, angel gampang kabeh kudu nyambut p g gg g une ora bisa kanggo nyandhak pacul lan garu, gg y ggawe utawa nggawa prau lan jala kanggo golek iwak, pawongan sing p g g gmangkono iku bi pedagang, penjait, utawa sa makarya kanthi dadi p usaha ekonomi kreatif liyane. g g j y p g p g y j j gg j g j ) p y g gg g gg g p g y g g p p p g y g p p g g p g p y p g g y . Dene yen ba y p p g g p j gg gg j y g cita) ) g engin dadi guru, tentara, suk yen gedhe kep g p p petani sukses, pegawai negeri, apa pengusaha? Kabeh padha apike. Sing penting, sregep makarya kanthi ora nabrak angger- gg g p g y angger, lan ora gawe cuwane asil sing nyata, halal, lan barokah. Kajaba makarya, aja nganti lali tansah ndonga marang Gusti kang Maha Welas Asih. Wiwit saiki para siswa kudu wis duwe gegayuhan (cita- p y p g g y ( pKep g p g pengin dadi apa? p y g y j g p g g g p g p wong liya bakal oleh g gg j g y g Tantri Basa Klas 4 g g y g y g 65
Gambar: Gambar: Gambar: Gambar: Gambar: Gambar: Sawise maca andharan lan nggatekake gambar ing dhuwur, mesthine banjur tuwuh pitakon: 1. Gambar pawongan ing dhuwur nuduhake pakaryan apa wae? Jinis pakaryan apa sing asile gumantung marang kahanane alam? sing Jinis mbutuhake tenaga sing akeh lan kuwat? Jinis pakaryan apa sing mbutuhake sekolah khusus? 2. 3. pakaryan apa Jenis pakaryan: Penari profesional. Gambar: sinar-hitam.blogspot. 4. 5. Besuk yen wis gedhe kowe kepengin dadi apa? Para leluhur kita pancen wis kondhang minangka bebrayan sing tattta,a,a,a,a,a,a, , tititititititititititttt , titis yen makarya. Anggone makarya tansah teteteemamamamamamamatttatata , pakaryane, tttttttlililililill tit prosese, laaan pepepepepepp nenenenenenerrrrrr r sisisisisiingnngngngngng mmmmmmmmmulululuululululaa aaaaaaasasasililee tatanssn ahahahahahahahah maremmmmmaaaaaakakakake e e tutututtttur r r r r r mimm guggg nanananananananananinnnnninin .. CoCoCoCoCoCoCoC baba Tantri Basa Klas 4 4. 5. Besuk yen wis gedhe kowe kepengin dadi apa? Para leluhur kita pancen wis kondhang minangka bebrayan sing tattta,a,a,a,a,a,a, , tititititititititititttt , titis yen makarya. Anggone makarya tansah teteteemamamamamamamatttatata , pakaryane, tttttttlililililill tit prosese, laaan pepepepepepp nenenenenenerrrrrr r sisisisisiingnngngngngng mmmmmmmmmulululuululululaa aaaaaaasasasililee tatanssn ahahahahahahahah maremmmmmaaaaaakakakake e e tutututtttur r r r r r mimm guggg nanananananananananinnnnninin .. CoCoCoCoCoCoCoC baba Tantri Basa Klas 4
gatekake Candhi Borobudhur, Prambanan, lan wangunan adi luhung liyane! Yen nonton wujude, wangunan iku mesthi diasilake dening para panguwasa, arsitek, tukang, lan kuli sing makarya kanthi tata, tatas, titi, lan titis. Minangka masyarakat sing teratur, para leluhur uga wasis andum gawe miturut kaprigelane. Tuladha jinis pagaweyan sing wis ana wiwit zaman biyen: kapinteran lan G b l j j Kawruh sapala: algojo bakul batur blandhong buruh cantrik carik dhalang emban empu gerji guru jagal juragan juru dang juru kunci kemasan kundhi kusir mandhor : yaiku tukang nindakake pidana pati : wong sing gaweane dodolan : wong sing gaweane ngrewangi uwong : tukang negor kayu : wong sing nyambut gawe kasar : abdine pandhita ngiras dadi muride : juru tulis ing kalurahan : wong sing gaweane nglakokake wayang : tukang momong bocah : tukang gawe keris : tukang dondom klambi : wong sing gawene mulang : tukang mbeleh rajakaya : sudagar, lurahe pakaryan : tukang adang sega : tukang ngrumat pasareyan : tukang gawe dandanan saka emas : tukang gawe grabah : tukang nglakokake dhokar utawa kreta : tukang ngawasi buruh : mmmmmmmesjid Tantri Basa Klas 4 67
Kawruh sapala: molang niyaga pakathik pandhé panegar pangobèng : wong buruh mbathik prajurit pujangga sarawèdi sayang sinoman srati undhagi : bakul rajakaya : tukang nabuh gamelan : tukang ngrumat jaran : tukang gawe barang-barang saka wesi : tukang ngajari (nglatih) jaran : wong sing gaweane bela negara : ahli sastra, tukang ngarang : tukang adol utawa nggosok barleyan inten : tukang gawe barang saka tembaga : nom-noman tukang laden : tukang ngrumat gajah : tukang kayu Pasinaon 1 Model Teks Pinilih: Teks Narasi lan Teks Deskripsi Pasinaon 1 iki bocah-bocah arep sinau babagan teks narasi lan teks dheskripsi sing ana sambung rapete karo jinis pakaryan. Kanggo nggampangake sinau, jinis pakaryan sing dipilih minangka bahan piwulang yaiku loper koran. Loper koran mujudake jinis pakaryan sing pelakune rata-rata bocah cilik. Loper koran yaiku jinis pakaryan sing tugase ngeterake koran utawa majalah menyang omahe pelanggan. Sajerone pasinaon iki bocah-bocah kaajak ngrampungake rong garapan. Garapan 1 maca lan niteni titikane teks narasi, dene garapaaann nnn 2 mamamamamamaacaccc lan niteni titikane teks dheskripsi. 68 Tantri Basa Klas 4
Gladhen 1: Titikane Teks Narasi lan niteni ni Sadurunge maca is titikane jini teks a pakaryan loper koran, wangsulan pitakon-pitakon iki! 1. Apa bocah-bocah wis tau krung narasi ing u tembung narasi? 2. Apa bocah-bocah wis tau mac ca teks narasi? 3. Apa irah-irahan teks teks sing ta u kokwaca? kk 4. gaweane Apa sing kokrasakake Jenis pakaryan loper koran. Gambar: fajarloper.blogspot. nalika maca teks narasi? 5. Apa gunane maca teks narasi? lelakon utawa Narasi, yaiku kedadeyan anut urutan wektu (kronologis), ana paraga, latar, lan alur. Bahane teks teks narasi bisa saka pengalaman uripe manungsa utawa saka asil rekadaya pikirane pengarang dhewe. teks kang ngandharake Ayo nulis teks narasi! Gambar: Tantri Basa Klas 4 69
Wacanen teks iki lan tindakna ayahan sabanjure! Loper Koran Bubar sholat subuh, srengenge ing sisih wetan durung mlethek. Nanging, Haris bocah cilik protholan SD sing wis rong taun ditinggal tilar donya wong tuwane, wis katon nlusuri gang ngeterake koran marang dalan lan gang- pelanggane. Sepedha onthel tuwa sing wis ora ana slebore, digenjot alon merga sikile gaduk-gaduk tuna. Tekan ngisor wit palem ing Komplek Perumda Bojonegoro, "Brak !!!" Haris tiba njungkel. Sepedhahe nabrak kothak cilik sing dibungkus kain ireng. Koran sing dijepit karet ing boncengane korat-karit. Karo mringis merga nahan lara, Haris nyedhaki bungkusan sing ditabrak mau. "Apa ta iki?" Haris nggremeng jroning batin. Bungkusan dijupuk banjur diangkat. Saka njero bungkusan keprungu swara kemrincing. "Ha...emas!!!" Tangane Haris nggregeli, awit lagi sepisan iki weruh mas-masan samono akehe. "Banjur iki duweke sapa?" Haris clingukan, ing batine banjur thukul paperangan, "Dakgawa mulih, apa daklapurke pulisi?" "Aku butuh dhuwit, yen mas-masan iki dakdol...jelas payu larang." "Nanging iki dudu duwekku, najan mlarat aku emoh barang haram." "Kapan maneh aku bisa sugih?" "Gusti Allah tansah ngawasi, mengko aku bisa blai." Pungkasane, ati putihe Haris sing menangake perang batin iku. Jam pitu esuk, Haris banjur lapur polisi ing pos jaga prapatan dalan. Pulisi sing nampa lapuran ngajak Haris menyang kantor karo nggawa barang bukti. Jujur bakal mujur Gambar:abckisahku.blogs 70 Tantri Basa Klas 4
Jujur bakal mujur. Ing kantor polisi, Haris ketemu karo Pak Ahmad kontraktor sugih sing lagi lapur amarga kemalingan. Sawise takon-tinakon, akhire Pak Ahmad ngendika, "Kowe kudu nerusake sekolah, kabeh kabutuhanmu dadi tanggung jawabku, jalaran wiwit saiki kowe dakangkat dadi anakku! " "Alhamdulilah, Haris ambruk ing sikile Pak Ahmad." Kawruh sapala: protholan tilar donya ngregeli korat-karit njungkel nlusuri gaduk-gaduk tuna: sikile ora pati tekan : ora nutugake sekolah : mati, pejah, seda : ndhredheg, ngowel : morat-marit : tiba sirahe dhisik : nlesih, nggoleki Sawise maca teks kanthi kanthi premati, saiki wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Apa teks ing dhuwur nyritakake lelakone urip? 2. Apa teks ing dhuwur ngandharake crita miturut urutane wektu irah-irahan "Bakul Koran" ing dhuwur kedadean? 3. Apa teks ing dhuwur ana paraga lan watake! 4. Apa teks ing dhuwur ana setting (wektu, papan, sosial) dumadine crita? 5. Apa teks ing dhuwur ana paperangan utawa konflike! Yen pitakon ing dhuwur wangsulane iya utawa ana, ateges teks ing dhuwur kalebu teks narasi. Jalaran pitakon ing dhuwur mujudake pitakonan sing wangsulane nuduhake titikane teks narasi. Jangkepana tabel ngisor iki! No. 1 2 3 4 5555555 Titikan Ngandharake/nyritakake Urutane Paraga lan watake Papan, wektu, swasana KoKonflike Katrangan Tantri Basa Klas 4 71
Gladhen 2: Titikane Teks Dheskripsi Sadurunge maca niteni titikane teks dheskripsi sing ana momotane jinis pakaryan loper koran, wangsulana pitakon-pitakon iki! 1. Apa bocah-bocah wis tau krungu tembung dheskripsi? 2. Apa bocah-bocah wis tau maca teks dheskripsi? 3. Apa irah-irahan teks dheskripsi sing tau kokwaca? 4. Apa sing kokrasakake nalika maca teks dheskripsi? 5. Apa gunane maca teks dheskripsi? Teks dheskripsi yaiku tulisan sing gagasan pokoke diandharake kanthi cara nggambarake objek, panggonan, utawa kedadean rumangsa kaya nyawang, ngrungokake, nganti sing maca ngrasakake utawa ngalami dhewe objek sing digambarake panulis. Supaya luwih cetha, wacanen teks iki lan tindakna ayahan sabanjure! PENGETAN DINA PRAMUKA Dina iki Bima tangine rada esuk. Sawengi kaya wis impen- impenen. Esuk iki Bima sakancane arep melu upacara pengetan dina pramuka kang kaping 55 taun. Bubar upacara tanggal 14 Agustus Bima lan bocah-bocah pramuka siaga liyane melu pesta siaga. Ing pesta siaga ana maneka warna kegiyatan. Kegiyatane adu kaluwihan. Adu kaluwihane yaiku: nyambung tongkat, egrang 72 Tantri Basa Klas 4
bathok, ngumbulake layangan, hasta karya, ngucapake dwi darma lan dwi satya, lan sapanunggalane. Bima melu adu ngumbulake layangan. Layangane Bima wangune kaya kupu. Swiwine digambari kembang rupa abang, wungu, lan ijo. Sirahe dirupa ireng ana galer-galere coklat. Buntutane nglewer dawa diwerna putih belang ireng. Layangane Bima wis suwe mumbul gleyang-gleyong ing akasa. Yen disawang kaya ula nyunggi kupu-kupu. Sing ndeleng padha keplok-keplok. Pengetan dina pramuka tahun iki katon rame lan nyenengake. 1. Apa teks ing dhuwur nggambarake sawijining objek sing nyata (dudu perkara ghaib)? 2. Apa kang diandharake teks wacan ing dhuwur? 3. Kanthi maca teks ing dhuwur, apa bocah-bocah bisa ngrasakake kaya ngalami dhewe utawa kaya nyawang dhewe? 4. Apa teks ing dhuwur nuduhake kahanan kanthi rinci? Yen pitakon ing dhuwur wangsulane iya utawa bisa, ateges teks ing dhuwur kalebu teks dheskripsi. Jalaran pitakon ing dhuwur mujudake pitakonan sing wangsulane nuduhake titikane teks dheskripsi. Jangkepana tabel ngisor iki! No. 1 Titikan Kang diandharake Katrangan 2 Bagean kang dirinci 3 Paraga 4 lan kahanane Tantri Basa Klas 4 73
Pasinaon 2 Makarya bebarengan Mbandhingake Teks Narasi lan Dheskripsi Sawise maca, mahami, lan bisa niteni titikane teks narasi lan dheskripsi, ana ing pasinaon 2 para siswa bakal kaajak gayeng kanthi makarya rembugan ing karo klompok. Para siswa, kaajab bisa mbandhingake banjur nemokake bedane teks narasi karo teks dheskripsi. kanca Lila legawa padha makarya. Gambar: sdntgswetan1.blogspot.co.id Supaya bisa mangreti bedane teks narasi karo teks dheskripsi, tabel ing ngisor jingglengana! No. Bab Sing Mbedakake Teks Narasi Teks Dheskripsi 1 Isi nyritakake kedadean urutane nggambarake kahanane objek kanthi rinci 2 3 Setting/ Latar Pilihan tembung/ wektu, panggonan, lan kahanan sosial bisa ganti utawa ngalami owah-owahan nggunakake tembung/ biasa sing ukara mung nggambarake kahanane objek ing siji nggunakake tembung/ bisa ukara sing 74 Tantri Basa Klas 4
4 ukara Konflik/ Pasulayan digunakake ing saben dina ana konflik/pasulayan/ perang bisa owah- ndadekake owahan nasibe paraga sing nggugah rasa utawa narik kawigaten ora ana pasulayan, mula ora ana owah- owahan nasib Kanggo nambahi pangertene bedane teks narasi karo dheskripsi, dhiskusia karo kancamu saklompok kanggo mangsuli pitakon ing ngisor iki! 1. Isine teks narasi ing teks dhuwur nyritakake proses kedadean wiwitan nganti ... Isine teks dheskripsi ing teks dhuwur nggambarake kahanane Bima sing ... 3. Latar wektu sing ana ing teks narasi ngalami owah-owahan 2. yaiku: a. wektu Haris budhal ... b. wektu Haris lapur polisi ... 4. Teks dheskripsi mung nggambarake kahanan ing siji wektu yaiku ... 5. Latar panggonan sing ana ing teks narasi ngalami owah- owahan yaiku: c. panggonan Haris tiba ... d. panggonan Haris lapur polisi ... 6. Teks dheskripsi mung nggambarake kahanan ing siji panggonan yaiku Bima pas ... 7. Teks narasi nggunakake tembung / ukara sing lumrah digunakake ing saben dina, tuladhane yaiku ... lan ... 8. Tuladha tembung/ukara sing digunakake kanggo narik kawigaten ing teks deskripsi yaiku ... , ... ,., lalalalallll n ... Tantri Basa Klas 4 75
9. Sajerone teks narasi Haris ngalami perang/konflik batin, yaiku ... 10.Sajerone teks dheskripsi ora ana konflik/pasulayan/perang, mula ... Pasinaon 3 Makarya Kanthi Mandhiri Nyusun Teks Narasi lan Dheskripsi Kanggo ngundhakake kawruh lan kaprigelan para siswa babagan teks narasi lan dheskripsi, ing pasinaon 3 para siswa bakal kaajak ngayahi pakaryan mandhiri, yaiku nyusun teks narasi lan dheskripsi sing ana sambung rapete karo jinis pakaryan. Gladhen 1 : Nyusun Teks Narasi l Ngarang iku gampang! Teks narasi kasusun kanthi migunakake "rumus" 5 W + 1 H, yaiku : 1) what 'apa', 2) nwhen where, 'ing ngendi', 3) 'kapan', 4) who 'sapa', 5) ywhy 'ngapa/kena apa', lan 6). whow 'kepriye'. Saiki para siswa ayo padha ngarang narasi kanthi nurut marang langkah-langkah ing ngisor iki! 1. Wangsulana pitakon iki! a. Apa tema (gagasan pokok) sing arep kokcritakake? Tuladha: lelakone tukang loper koran, critane pasukan kuning, utawa riwayate petani sukses, lan sasasasasss panunggalane. bbbbb.b.b IInIngg nggnggenenenenenendddidididi ppappppppppaaaaaaananan ine crita? cccc. iikukuu ? 76 Tantri Basa Klas 4
d. Sapa paraga critane, jangkepana karo watake? Tuladha : - Haris watake sregep nyambut gawe lan jujur
Pak Ahmad watake sabar lan loman e. Nyapa (kena apa) prastawa iku bisa dumadi? Tuladha: - Haris dadi loper koran jalaran ditinggal tilar donya wong tuwane. Haris diangkat anak jalaran jujur mbalekake barang sing ditemu. f. Kepriye crita iku koandharake? Tuladha: Crita iku diandharake kanthi urut wektu kedadeane. 2. Rancang kedadean-kedadean penting sing arep kokcritakake kanthi wujud skema alur. Tuladha: Haris budhal nyambut gawe. Haris tiba nemu bungkusan emas. Haris lapur polisi banjur oleh bebungah. 3. Rincinen kedadean-kedadean penting dadi kedadean-kedadean cilik. Tuladha: Bubar subuh Haris budhal Haris budhal nyambut gawe Haris numpak sepedha kudanan 5. Mekarake dadi teks narasi sawutuhe, gatekna ejaan lan tata tulise! 6. Edit teksmu, temokna kekurangane banjur dandanana supaya luwih apik! Tantri Basa Klas 4 77
Gladhen 2 : Nyusun Teks Dheskripsi Saliyane bisa ngarang narasi, becike para siswa uga bisa ngarang dheskipsi. Gampang kok, pokoke angger gelem sabar, tlaten, lan sregep gladhen para siswa mesthi bisa. Supaya enggal dheskripsi, saiki tindakna ayahan iki! bisa nulis teks Sabar, tlaten, lan sregep 1. Pilihen objek sing migunani, wigati, lan bisa ndudut ati! Tuladha: tukang loper koran, anggota pasukan kuning, utawa petani sukses, kegiyatan pramuka, lan sapanunggalane. Gambar: inspirasishalihah.blogspot. 2. Tepungake objek sing kok dheskripsekake, kanthi ukara pambuka sing mentes lan pantes. Tuladha: Dina iki Bima tangine rada esuk. Sawengi kaya wis impen- impenen. 3. Sangkuten pancadriya (pandeleng/mripat, pangambu/irung, panggrayang/kulit, panyecep/ilat, lan pangrungu/kuping). Utamakake pancadriya pandeleng, awit pandeleng mujudake piranti ngrasakake sing paling dominan. Tulisen ukara sing nggambarake kahanan sing bisa karasakake kanthi dideleng! Tuladha: Bima melu adu ngumbulake layangan. Layangane Bima wangune kaya kupu. Swiwine digambari kembang rupa abang, wungu, lan ijo. Sirahe dirupa ireng ana galer-galere coklat. Buntutane nglewer dawa diwerna putih belang ireng. Layangane Bima wis suwe mumbul gleyang-gleyong ing angkasa. 78 Tantri Basa Klas 4
4. Dheskripsekna pangrasane paraga utama marang kahanan sing ana lan dumadi! Tuladha: Yen disawang kaya ula nyunggi kupu-kupu. Sing ndeleng padha keplok-keplok. Pengetan dina pramuka tahun iki katon rame lan nyenengake. 5. Gunakake pepindhan (persamaan/perbandhingan) kanggo nguripake gambaran. Tuladha: Layangane Bima wis suwe mumbul gleyang-gleyong ing angkasa. Yen disawang kaya ula nyunggi kupu-kupu. Tantri Basa Klas 4 79
GLADHEN WULANGAN 4 I. Pitakon ing ngisor iki wangsulana sing patitis, kanthi milih siji wangsulan sing paling bener! 1. Kesed makarya lan mung nyuwun agunge sih Gusti, pada karo ... g a. ngenteni udan terang banjur ngiyup b. g j c. ngenteni bakul jamur liwat ngarep omah d. ngobati jamur kulit nganggo macem-macem obat g y y g p g ngenteni thukule jamur ing mangsa ketiga g g 2. Para leluhur kita pancen wis kondhang yen makarya tansah ... . tata, tatas, titi, lan titis a. b. takon, tekun, teken, tekan c. ggemi lan nastiti d. g yguyub rukun ora cecongkrahan g 3. Narasi, yaiku ... . a. teks kang ngandharake lelakon utawa kedadean anut urutan wektu (kronologis) b. pengalaman uripe manungsa utawa saka asil rekadaya pikirane pengarang dhewe c. teks kang ngandharake asil panaliten utawa asil pamawas marang sawijining kahanan d. pengalaman manungsa ngadhepi pacobaning urip saka Kang Maha Kawasa 4. Tulisan sing gagasan pokoke diandharake kanthi cara nggambarake objek, panggonan, utawa kedadean nganti sing maca rumangsa kaya nyawang utawa ngalami dhewe objek sing ddddddddigigigiiii amamambabababababab rararr ke panulis, diarani ... . a.a.a.a.a.a.. nanarrarasisis bbbbbb.b. Tantri Basa Klas 4 4. Tulisan sing gagasan pokoke diandharake kanthi cara nggambarake objek, panggonan, utawa kedadean nganti sing maca rumangsa kaya nyawang utawa ngalami dhewe objek sing ddddddddigigigiiii amamambabababababab rararr ke panulis, diarani ... . a.a.a.a.a.a.. nanarrarasisis bbbbbb.b. Tantri Basa Klas 4
c. argumentasi d. eksposisi 5. Pilihan tembung ing teks deskripsi ... a. nggambarake konflik / perang sing bisa ndadekake owah- owahan nasibe paraga. b. mung nggambarake kahanane objek ing siji wektu, panggonan, lan sosial. c. migunakake tembung/ukara sing biasa digunakake ing saben dina. d. migunakake tembung/ukara sing bisa nggugah rasa utawa narik kawigaten. 6. Teks narasi isine ... . a. nyritakake proses kedadeyan b. nyritakake kahanane objek c. nggambarake kahanane objek d. nggambarake proses kedadean 7. Langkah sepisanan nalika ngarang narasi yaiku ... . a. nemtokake alur b. nemtokake paraga c. nemtokake setting d. nemtokake tema 8. Langkah sepisanan nalika ngarang dheskripsi yaiku ... . a. milih objek sing migunani, wigati, lan bisa ndudut ati b. nepungake objek sing arep didheskripsekna c. nyangkut pancadriya, utamakake pancadriya pandeleng d. ndheskripsekna perasaane paraga utama 9. Bahane teks narasi bisa saka ... . a. pengalaman uripe manungsa utawa saka asil rekadaya pikirane pengarang dhewe. b. asile panaliten sing pepepepepepepepeengnnnnnnn alammmmmanananananananan uuuuuuuuu iriripepepepepepepepepe manungngggggggsasasasasasa... ddddddddenee innnnnggggggg papaararaaa aaahlhlhlhlhlhlhliiiiii lalalalaaaannnnnnn Tantri Basa Klas 4 81
c. asil rekadaya pikirane pengarang dhewe lan asile panaliten sing dianakake dening para ahli. d. asile panaliten sing dianakake dening para ahli lan saka kabar ing ariwarti utawa kalawarti. 10. Gunane pepindhan (persamaan/perbandhingan) ing teks deskripsi yaiku ... . a. b. c. d. kanggo nguripake gambaran. supaya katon endah supaya katon akeh kanggo nambahi teks II. Jodhokna jinis pakaryan ing kolom sisih kiwa karo tegese ing kolom sisih tengen, kanthi nulis aksara ing papan kang sumadya! No. Tembung 1 2 3 4 5 Aksara A B C D E Tegese abdine pandhita ngiras dadi muride nom-noman tukang laden punggawa masjid wong sing gaweane bela negara tukang ngrumat jaran wong sing gaweane nglakokake wayang yaiku tukang nindakake pidana pati tukang ngrumat pasareyan tukang nglakokake dhokar utawa kreta bakul kewan rajakaya algojo (...) blantik (...) cantrik (...) dhalang (...) juru kunci (...) (...) F kusir 6 7 8 pakathik (...) prajurit (...) G H 9 merbot (...) I 10 sinoman (...) J III. Wangsulana kanthi patitis! 1. Nyapa manungsa kok kudu makarya? 2. Terangna kepriye pakertine para leluhur jroning makarya! 3. Sebutna titikane teks narasi! 4. Sebutna titikane teks dheskripsi! 5. Tulisen teks dheskripsi, kanthi milih tema salah sawijining papapapapapapakakakakakakak ryryryyryryryanananananana ing ngisor iki: a.a. ggggururururururuuuuu bbbbbbbb.b. r c. lururrah 82 Tantri Basa Klas 4
WULANGAN 5 ENDAHE NAGRIKU KOMPETENSI DASAR 3.5 Mengenal dan memahami teks tembang dolanan INDIKATOR 3.5.1 Menyebutkan contoh tembang dolanan. 3.5.2 Menjelaskan ciri-ciri tembang dolanan. 3.5.3 Menjelaskan isi tembang dolanan. KOMPETENSI DASAR 4.5 Melagukan dan mengapresiasi tembang dolanan. INDIKATOR 4.5.1 Melagukan tembang dolanan sesuai dengan titilaras 4.5.2 Memparafrasekantembang dolanan 4.5.3 Bermain sesuai tembang dolanan yang dilagukan. Tantri Basa Klas 4 83
Mbabar wawasan 1. Gambar ing ngisor iki setitekna! Kebun kembang Batu pantai Klayar Pacitan Gambar ing dhuwur endah banget sinawang. Iku bukti yen nagari Indonesia endah banget alame. Kaendahane Indonesia ora mung alame, nanging uga kaluhuran budi pakertine, kabudayane, kasusastrane, lan keseniane. Kaendahan mau dadi kasugihan sing ora ana tandhinge. Kaendahan kasebut kudu dijaga supaya lestari. Gambar ing ngisor iki tuladhane endahe seni lan budaya rupa dolanan karo nembang tembang dolanan. 84 Tantri Basa Klas 4
Ing wulangan iki bocah-bocah bakal nyinau salah siji wujud kesenian sing wajib dilestarekake, yaiku tembang dolanan. Karepe supaya bocah-bocah bisa nyebutake tuladhane, cirine, lan isine tembang dolanan. Sabanjure bocah-bocah kaajak nembang bebarengan, nyritakake isine sarta maragakake dolanane. Nalika nyritakake bisa wae bocah-bocah sarana nulis aksara Jawa kanthi prasaja. Isine tembang dolanan saliyane geguyonan nalika lagi dolanan, uga isi pitutur luhur lan gegambaran endahe nagri Indonesia. Sapa sing nate krungu tembang dolanan? Yen nate krungu sebutna judhule utawa syaire! Pasinaon 1 Model Teks Pinilih : Endahe Nagriku Wacanen kang titi, tembang lan katrangane, banjur wangsulana pitakone! PIKNIK Rini lan Bima diajak bapak ibune piknik. Piknike menyang Batu. Ing Batu akeh papan wisata. Tujuane piknik menyang i njujug Selecta. Tekan Selecta Bima njujug wahana n.n.nnnn RRRRRRRRininii tatatatatat mam n kembang. Tantri Basa Klas 4 85
Bima seneng dolanan prosotan lan loncat indah ing kolam. Banyune kolam resik lan bening, nanging adhem banget. Rini seneng banget, amarga ing taman kembang bisa nyawang kembang maneka warna. Sing luwih nyenengake maneh akeh kupu miber-miber lan menclok ing kembang-kembang. Rini kepengin banget ngincup kupu. Mlayu ngetan mlayu ngulon ngetutake kupu karo nembang "Kupu Kuwi" Ayo saiki bebarengan nembang! KUPU KUWI Kupu iku dak incupe Mung aburmu ngewuhake Ngalor ngidul ngetan bali ngulon Mrana-mrene mung saparan-paran Sapa bisa ngincupake Mentas menclok cegreg Nuli mabur bleber. Kawruh Sapala incup ngewuhake mentas njujug wisata wahana tamaaaannnnnnnn blblblblblblbleebebeberer : nyekel kupu nganggo tangan : angel banget : lagi bae : nuju : piknik, dolan : papan, panggonan : papan tartamtu :::: mamamamamamamamam bububububububububurrrrrrrr r cecec pat 86 Tantri Basa Klas 4
Gladhen 1: Nyebutake Tuladhane Tembang Dolanan Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1. Apa judhule wacan ing dhuwur ? 2. Rini diajak piknik menyang ngendi? 3. Papan ngendi sing dadi tujuane piknik? 4. Apa judhule tembang sing ditembangake Rini? 5. Sebutna judhule tembang dolanan liyane loro bae! Tembang Dolanan Tembang dolanan yaiku salah sijine tembang sing lumrahe ditembangake bocah-bocah nalika dolanan. Ing jaman biyen bocah- bocah padha dolanan ing latar ora mung ing wayah awan lan sore, nanging uga wayah wengi nalika padhang rembulan. Titikan utawa ciri-cirine tembang dolanan, basane prasaja lan gampang dingerteni, cengkoke prasaja, jumlah barise (gatrane) uga winates, bias ditembangake sinambi dolanan utawa jejogedan, lan isine bab sing salaras karo kahanane bocah. Tuladhane kaya tembang dolanan ngisor iki. Jamuran Jamuran ya gegethok Jamur apa ya gegethok Jamur gajih brejijih saara-ara Sira badhe jamur apa? Basane tembang "Jamuran" gampang dingerteni, lagune uga gampang diapalake bbocah-bocah. Tantri Basa Klas 4 87
Tujuan utama isine tembang dolanan yaiku ajaran nilai budi pekerti. Nilai budi pekerti bab rasa kormat, welas asih, gotong royong, tulung-tinulung, lan liya-liyane. Bulan Gedhe Bulan-bulan gedhe Ana santri menek jambe Ceblokna salining wae Mumpung jembar kalangane Mumpung gedhe rembulane Suraka surak hiyo bulan-gedhe.html) Tembung kang kacithak kandel ing tembang wis paring katrangan ngenani nilai budi pakerti. Tuladhane santri nuduhake bocah sing lagi nyantri tegese lagi sinau ing bab ilmu agama lan ilmu liyane. Karepe saben bocah kudu sregep sinau agama lan ilmu liyane. Ceblokna tembung pakon sing bisa nuduhake supaya gelem weh-weh marang wong liya wujud saka tresna asih mring sasama, mumpung jembar kalangane, mumpung isih ana wektu lan diparingi rejeki. 88 Tantri Basa Klas 4
Gladhen 2 : Titikane Tembang Dolanan Sawise maca katrangan lan tembang ing dhuwur wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1) Tembang dolanan lumrahe ditembangake nalika bocah-bocah lagi ngapa? 2) Sebutna ciri utawa titikane tembang dolanan! 3) Apa utamane isine tembang dolanan? 4) Ana pirang baris tembang "Jamuran"? 5) Tulisen baris ke-loro tembang "Bulan Gedhe" Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Wacanen lan semaken bebarengan karo klompokmu wacan lan tembang dolanan ing ngisor iki, banjur wangsulana pitakon ing ngisore! JUM'AT BERSIH ' Rini lan Bima setengah enem wis nganggo sragam olah raga. Kabeh keperluan sekolah wis dilebokne tas. Ora lali Rini nggawa serbet lan kain pel. Bima nggawa arit amarga saben dina Jum'at ing sekolahane ana kegiatan Jum'at Bersih. Kegiatan Jum'at Bersihora mung resik-resik, nanging uga olah raga yaiku senam bebarengan. Mulane Rini lan Bima budhale sekolah luwih esuk, amarga jam enem wis kudu tekan sekolahan. Budhale bebarengan, Rini digoncengne Bima. Tujuane Jum'at Bersih saliyane bersih lingkungane sekolah, uga diajab ndadekake resik jiwa lan ragane kanthi olah raga ajeg. Sarampunge senam leren sedhela, banjur bocah-bocah tanpa dikomandho maneh wiwit resik-resik kelas lan sasasasasasasakiwawaaaaa tengene. SSemono uga bapak ibu guru. Tantri Basa Klas 4 89
Olah raga lan reresik lingkungan kelas lan sekolah ditindakake lan ditandangi bebarengan kabeh warga sekolah. Pagawean apa bae yen ditandangi bebarengan kanthi guyup rukun, tulung tinulung, ikhlas, kabeh krasa entheng lan gampang, kaya nilai-nilai budi pekerti sing ana ing isine tembang ngisor iki. Ayo saiki nirokne Ibu utawa Bapak Guru nembang tembang iki! Gugur Gunung Ayo kanca ayo kanca ngayahi karyaning praja, Kono-kene kono-kene gugur gunung tandang gawe, Sayuk sayuk rukun bebarengan ro kancane, Lila lan legawa kanggo mulyaning negara. Siji loro telu papat maju papat-papat, Diulung-ulungake murih enggal rampunge, Holopis kuntul baris holopis kuntul baris, Holopis kuntul baris holopis kuntul baris. Kawruh Sapala: : wewengkon, tlatah lingkungan : mesthi ajeg : sapungkase, sapurnane sarampunge : pungkas, mari, purna rampung : rukun guyub : gampang entheng : nindakake, nglakoni ngayahi : pegawean karyaning praja : nagara holopis kuntul baris : nyambut gawe bebarengan Gladhen 1: Njlentrehake Isine Tembang Dolanan Tembang ing ngisor iki jelasna isine kaya tuladha ing wacan dhuwurrrr,,, , , mmmmmmananananananaa gsuli pitakon-pitakon ing ngisore! 90 Tantri Basa Klas 4
Jaranan jaranan-jaranan, jarane jaran teji, sing numpak ndara Bei, sing ngiring para mantri, jeg jeg nong, jeg jeg gung, prok prok turut lurung, gedebug krincing gedebug krincing, prok prok gedebug jedher. 1. Sapa sing numpak jaran? 2. Jaran apa sing tumpaki? 3. Sapa sing ngiring ndara Bei? 4. Ana ngendi ndara Bei numpak jaran? 5. Nilai budi pekerti apa sing bisa dijupuk saka tembang "Jaranan"? Gladhen2: Nembang Bebarengan Ayo nembang tembang ing ngisor iki kanthi titi laras sing bener! a. Gundhul Pacul Tantri Basa Klas 4 91
92 b. Ilir-ilir Gladhen 3: Maragakake Tembang Dolanan 1. Bocah-bocah gatekna tuladha saka bapak utawa ibu guru carane maragake tembang. 2. Bocah-bocah lanang nembang "Gundhul Pacul", bocah-bocah wadon nembangake "Ilir-ilir". 3. Bebarengan karo kelompokmu latihan ana ngomah, minggu ngarep maragakake lan nembang dolanan ing ngarep kelas. 4. Anggone maragakake salaras karo kreasimu dhewe, ora kudu persis kaya tuladha saka bapak utawa ibu guru. Tantri Basa Klas 4
Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Nggancarake Tembang Dolanan Nggancarake tembang maksude yaiku tembang diowahi dadi ing paragrap-paragrap. Carane gancaran wujud ukara-ukara tembung nambahi nggancarake panggandheng, tembung katrangan, lan tembung liyane utawa ngurangi tembung sing ora perlu supaya isine tembang kasebut tambah jelas. Tuladhane kaya ing ngisor iki. tembang bisa kanthi jaranan-jaranan, jarane jaran teji, sing numpak ndara Bei, sing ngiring para mantri, jeg jeg nong, jeg jeg gung, prok prok turut lurung, gedebug krincing gedebug krincing, prok prok gedebug jedher. Gancarane tembang: Ana wong padha numpak jaran, jaran sing ditumpaki jaran teji. Sing numpaki jaran teji ndara bei, diiringi para mantri. Swarane gamelan sing ngiringi jeg-jeg nong, jeg-jeg gung, swara sikile jaran gedebug-gedebug barengan karo swarane krincingan ing gulu lan sikile jaran kumrincing lan swarane pecut pating jedher, semono uga sepatune para mantri nalika mlaku prok- prok, mlaku ing saurute lurung. Gladhen 1: Marafrase Tembang Dolanan 1. Semaken tembang ing ngisor iki! Gundhul-gundhul pacul gembelengan, Nyunggi-nyunggi wakul kul engagagagagagagannnnnn,,, WaWWWWWWW kul ng segananeeeeeeee ddadadidi ssararrraaaaaaatannnnnnn.. Tantri Basa Klas 4 93
2. Isinen titik-titik ing ngisor iki salaras karo tembang ing dhuwur! Wonten lare jaler sirahipun ... ., dasar lare nakal tansah ... ., nalika nyunggi ... ., piyambakipun tetep ... , wusana wakulipun ... ., sekulipun morat-marit dados ... 3. Tulisen nganggo aksara Jawa! Nyunggi-nyunggi wakul kul gembelengan ... .. 4. Goleka siji bae tembang dolanan, gancarna kaya tuladha ing dhuwur Gladhen 2: Nembang Dolanan 1. Miliha salah siji tembang dolanan sing wis tau koktembangne bebarengan karo guru lan kancamu, utawa tembang dolanan liyane sing kokapali lan koksenengi! 2. Tembangna tembang pilihanmu ing ngarep kelas! 94 Tantri Basa Klas 4
GLADHEN WULANGAN 5 A. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Kaendahane nagari Indonesia ora mung alame, nanging uga ing kabudayan, lan kesenian. Salah siji tuladha kaendahane seni lan salaras karo bocah-bocah sing seneng dolanan yaiku .... a. tembang campursari b. tembang macapat c. tembang dolanan d. tembang lagam 2. Tujuan utama lan isine tembang dolanan sejatine kanggo menehi piwulang marang bocah-bocah ngenani.... a. ilmu pengetahuan b. Olah raga c. ketrampilan d. budi pakerti 3. salah siji cirine tembang dolanan yaiku.... a. ukarane cekak lan prasaja b. ukarane endah lan angel c. ukarane dawa-dawa d. cengkok utawa lagune angel Wacanen kanggo mangsuli pitakon no 4 nganti 8 Lumbung Desa Lumbung desa pra tani padha makarya Ayo dhi, njupuk pari nata lesung nyandhak alu Ayo yu, padha nutu yen wis rampung nuli adang Ayo kang, dha tumandang yen wus mateng nuli madhang 4. Tembang ing ndhuwur judule .... a.. Para tani Tantri Basa Klas 4 95
96 b. Lumbung Desa c. Swara lesung d. Nutu pari 5. Tembang ing ndhuwur dumadi saka .... baris. a. 2 b. 3 c. 4 d. 5 6. Piranti kanggo ngolah pari dadi beras ing tembang dhuwur yaiku... a. mesin selep b. mesin giling c. d. lesung lan alu lumpang watu 7. " Yen wus mateng nuli madhang", tembung madhang basa karma aluse.... a. mangan b. nedha c. nedhi d. dhahar 8. " Pra tani padha makarya" yen ditulis nganggo aksara Jawa sing bener yaiku .... a. b. c. d. Tantri Basa Klas 4
9. Inti saka isine tembang ing dhuwur yaiku yen kepingin keturutan karepe yaiku mangan ... . a. kudu nyambut gawe. b. njaluk wong wae c. njagane wong tuwa d. tuku ing warung 10. Nilai budi pekerti saka tembang ing dhuwur sing bisa dijupuk yaiku... a. gotong royong jujur b. c. mandiri d. kurmat kinurmatan B. Garapen kaya prentahe! 1. Sebutna loro bae judhule tembang dolanan! 2. Sebutna tujuan utama lan isine tembang dolanan? 3. Sebutna ciri-cirine tembang dolanan! 4. Ukara iki owahana dadi basa krama alus! "yen wus mateng nuli madhang" ... .. 5. Ukara iki tulisen nganggo aksara Jawa! " nata lesung karo alu" Tantri Basa Klas 4 97
WULANGAN 6 GEGAYUHANKU Kompetensi Dasar : 3.6 Mengenal dan memahami sandhanganaksara Jawa. Indikator : 3.6.1 Mengidentifikasi bentuk sandhanganaksara Jawa. 3.6.2 Menjelaskan penggunaan sandhangan Jawauntuk penulisan kata. 3.6.3 Menjelaskan penggunaan sandhangan aksara Jawa untuk penulisan kalimat. Kompetensi Dasar : 4.6 Menulis kalimat dengan huruf Latin dan huruf Jawa menggunakan sandhanganaksara Jawa. Indikator : 4.6.1 Menulis kata menggunakan sandhanganaksara Jawa. 4.6.2 Menulis kalimat sederhana dengan menggunakan sandhanganaksara Jawa. 98 Tantri Basa Klas 4
Sawise sinau wulangan 6 iki, bocah-bocah kaajab bisa: nulis panganggone sandhangan Aksara Jawa kanthi trep, bisa nerangake gunane sandhangan Aksara Jawa ing tembung utawa ing ukara, lan milah sarta mbedakake jenise sandhangan Aksara Jawa salaras karo kagiatan ing tema iki Mbabar Wawasan KODHOK NGOREK Kodhok ngorek kodhok ngorek, ngorek pinggir kali teyot teblung teyot teblung, teyot teyot teblung Bocah pinter bocah pinter besuk dadi dokter bocah bodho bocah bodho besuk kaya kebo Tantri Basa Klas 4 99
Setitekna cakepan tembang ing ndhuwur! Tembangna bebarengan karo kancamu! Banjur wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Apa arane tembang ing dhuwur? 2. Kodhoke ngorek ana ngendi? 3. Piye unine kodhok ngorek? 4. Bocah pinter mbesuk dadi apa? 5. Bocah bodho kaya apa? Pasinaon 1 Model Teks Pinilih Teks Nganggo Aksara Jawa Bocah-bocah ing wulangan sing disinaoni yaiku teks sing ditulis nganggo aksara Jawa lan panulisane sandhangan. Ayo coba disemak wacan ing ngisor iki kanthi bimbingan gurumu! 100 Tantri Basa Klas 4
Wangsulana pitakonan ing ngisor iki kanthi trep! 1. Apa irah-irahan teks ing dhuwur? 2. Rini kepingin dadi apa? 3. Bima kepingin dadi apa? 4. Salinen teks ing dhuwur nganggo aksara latin! __ _ __ __ __ __ __ __ 5. Wacanen maneh teks ing dhuwur! Banjur jangkepana ukara ing ngisor iki! a. b. Andharan ing ngisor iki wacanen sing tliti! Banjur semaken kanthi bimbingan gurumu! SANDHANGAN Aksara Jawa sing cacahe ana 20 wis diterangake menawa awujud legena. Dene menawa supaya muni swara liyane, kudu diwenehi sandhangan. Sandhangan iku ana telung warna yaiku sandhangan swara, Sandhannnnngggggggan ppppppanyigeg wanda lan sandhangan AyAA o ooo papapapapapapadhddhdha aa kaakekekekekekee ngisoor r Tantri Basa Klas 4 101
102 2. Sandhangan swara Sandhangan swara cacahe ana lima yaiku singgo nulis swara i, u , è/é, ê lan o . Wujude sandhangan swara ing ngisor iki : No Jenenge Wujude Unine 1 Wulu ............... I 2 Suku ......... ...... u 3 Pepet e ............... 4 Taling ............... E 5 Taling Tarung o ......... Tuladha : Ibu guru = Mepe dhele = SeSeSeSeSeSeSeggagag sososottotot ====== Tantri Basa Klas 4
Gladhen 1 : Nulis Sandhangan Swara Tulisen nganggo aksara Jawa! 1. Rini tuku buku 2. Bima lagi sinau 3. Tokone bu Dewi 4. ora ana sega 5. teka sedhela 2. Sandhangan Panyigeg Wanda Sigeg tegese mati tumrape aksara (huruf). Sandhangan panyigeg wanda yaiku sandhangan sing digunakake ngganteni aksara sigeg (huruf mati). Aksara sigeg (huruf mati) sing diganteni nganggo sandhangan yaiku : h, r, r ng, lan pangkon. Tantri Basa Klas 4 103
Wujude Sandhangan Panyigeg Wanda No Jenenge Wujude sigeg/ paten 1 Wignyan ... H 2 Layar ............ R 3 Cecak ......... Ng 4 Pangku Saliyane sigeg h, r lan ng Manawa dadi sigeg (huruf mati) ing pungkasan, aksarane dipangku. Tuladha : Manggang sate = Sopir bis = Rini sekolah = Gladhen 2 : Nulis Sandhangan Panjigeg Wanda Tulisen nganggo aksara Jawa! 1. Mawar abang ____________ 2. BuBuBuBuBuBuBudidididi llllllluuuuhu urrrrrr 104 Tantri Basa Klas 4
3. Mangan sega pecel 4. Ibu adang ketan 5. Dolanan gobag sodor 3. Sandhangan Wyanjana Sandhangan wyanjana iku ana telu. Wujud, jeneng, lan gunane ing sajroning tembung kaya pratelan ngisor iki. No. Wujude Jenenge Gunane 1. ...... cakra Sesulihe panjingan 2. ...... keret Sesulihe cakra lan pepet 3. ...... pengkal Sesulihe panjingan Gladhen 3 : Nulis Sandhangan Wyanjana Tulisen nganggo aksara Jawa! 1. Rini sregep sinau Tantri Basa Klas 4 105
106 2. Bima mangan krupuk 3. Prasetya dadi 4. krasa 5. sembahyang Kanggo nggampangake anggonmu nyinau aksara Jawa, coba wacanen ukara-ukara aksara Jawa ngisor iki! Sadurunge bisa maca kudu kokganti menyang aksara Latin luwih dhisik. Tantri Basa Klas 4
Pasinaon 2 Makarya bebarengan Ing pasinaon iki bocah-bocah kudu mbentuk klompok luwih dhisik. Saben klompok ana bocah 3 - 4, banjur dhiskusia bebarengan nggarap gladhen ngisor iki. Gladhen 1 : Nulis nganggo Aksara Jawa Ukara-ukara ngisor iki tulisen nganggo aksara Jawa kang bener kanthi dhiskusi klompok! 1. Aku wingi nyetir mobil. 2. Wong iku pengusaha kayu. 3. Hendri saiki dadi desainer. 4. Hadi Sumartono gawe pesawat. 5. Ibune kuwi perawat ing rumah sakit. Gladhen 2 : Nulis nganggo Aksara Latin Ukara-ukara aksara Jawa ngisor iki gantinen imenyang aksara Latin kang bener kanthi dhiskusi klompok Tantri Basa Klas 4 107
Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Ing pasinaon iki bocah-bocah sinau nulis nganggo aksara Jawa kanthi mandhiri/dhewe. Apalna carane nulis aksara Jawa ing dhuwur banjur gladhen ngisor iki garapen kanthi patitis! Gladhen 1 : Nulis nganggo Aksara Jawa Ukara-ukara ngisor iki tulisen nganggo aksara Jawa kanthi bener! 1. Ani senenenggg dddddddadaa i guru. ____________________ __ 108 Tantri Basa Klas 4
2. Prasetya dadi insinyur. __ 3. Mawarti dadi perawat. __ 4. Aku milih dadi pramugari. __ 5. Adhiku pengin dadi pilot. __ Gladhen 2 : Nulis nganggo Aksara Latin Ukara-ukara aksara Jawa ngisor iki owahana ing aksara Latin kanthi bener! _________ ______________ _______ ___ __ Tantri Basa Klas 4 109
GLADHEN WULANGAN 6 A. Wangsulana pitakon-pitakon ngisor iki kanthi milih siji wangsulan sing paling bener! 1. Aksara Jawa iku cacahe ana .... a. 14 b. 16 c. 18 d. 20 2. Sandhangan ing aksara Jawa diklompokake dadi .... a. 3 b. 4 c. 5 d. 6 3. "Wulu" yaiku sandhangan kanggo swara .... a. swara " i " b. swara " u " c. swara " e " d. swara " o " 4. Tembung "metu" iku yen ditulis nganggo aksara Jawa migunakake sandhangan swara .... a. pepet lan wulu b. pepet lan suku taling lan wulu c. d. taling lan suku 5. "Layar" yaiku sandhangan sigeg gantine aksara sigeg.... a. swara "h" b. swara "ng" sswswswswswwararaarara aaa """"""r"r"rrrrr ccccc.c.c d.d. "y"y"" 110 Tantri Basa Klas 4
6. "Wedang kopi" yen ditulis nganggo aksara Jawa .... a. b. c. d. 7. "" "yen ditulis nganggo aksara latin .... y a. Ojo mrono. b. Ojo mrana. c. Aja mrono. d. Aja mrana. 8. Yen ditulis aksara Jawa "permen isis" yaiku .... 9. y yen ditulis nganggo aksara Jawa .... a. miber ngalor. b. beber layar. c. laler loro. d. minger minger. Tantri Basa Klas 4 111
10. Ye en ditulis nganggo aksara Jawa .... a. piring pecah. b. beling pecah. c. kacang garing d. saking omah. Wangsulana pitakon ngisor iki kanthi patitis! 1. Tulisna wujude sandhangan swara nganggo aksara Jawa! 2. Tulisna wujude sandhangan panyigeg nganggo aksara Jawa! 3. Ukara iki tulisen nganggo aksara Jawa kanthi bener! Aku ora mangan. 4. Ukara iki tulisen nganggo aksara Jawa kanthi bener! Uler megal megol. 5. Ukara aksara Jawa ngisor iki gantinen aksara Latin! 112 BBBBB Tantri Basa Klas 4 TTTTTTTT K
WULANGAN 7 PANGANAN LAN GIZI KOMPETENSI DASAR 3.7 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi kata berimbuhan dalam teks sesuai kaidah. INDIKATOR 3.7.1 Mengidentifikasi berbagai bentuk imbuhan dalam teks. 3.7.2 Mengidentifikasi awalan (ater-ater) 3.7.3 Mengidentifikasi sisipan (sesselan)n 3.7.4 Mengidentifikasi akhiran(panambang/ panotèng)g 3.7.5 Mengidentifikasi imbuhan gabung (konfiks) 3.7.6 Mengidentifikasi penggunaan imbuhan dalam kata dasar 3.7.7 Menjelaskan makna imbuhan dalam kata. KOMPETENSI DASAR 4.7 Menulis kalimat menggunakan kata berimbuhan. INDIKATOR 4.7.1 Mengubah kata dasar menjadi kata berimbuhan. 4.7.1 Menulis kalimat berimbuhan. lengkap dengan menggunakan kata Tantri Basa Klas 4 113
Sarampunge nyinau wulangan iki bocah-bocah kaajab bisa ngidhentifikasi panganggone wuwuhan ing sajrone tembung, nerangake tegese, ngrakit ukara mawa tembung rimbag. Kanthi makarya bebarengan bocah-bocah ngrimbag tembung sarta ngrakit ukara jangkep. Pakaryan iki bakal katindakake bebarengan kanthi teks temane "Panganan lan Gizi". Kajaba iku uga bakal nindakake pakaryan mandhiri. Mbabar Wawasan PANGANAN LAN GIZI Panganan sing ngandhut gizi bisa nyebabake badan kita sehat lan kuwat. Badan kang sehat lan kuwat bisa nukulake jiwa kang kuwat. Wong kang jiwane kuwat semangate uga kuwat. Bocah-bocah kudu duwe semangat kang kuwat, supaya bisa sinau kanthi seneng. Amarga yen duwe rasa seneng, sekolah ora bakal aras-arasen. Mesthine bocah-bocah wis ngerti kang kalebu panganan sehat. 114 Tantri Basa Klas 4
Adhedhasar katrangan lan gambar dhuwur, kanggo nyinau wulangan iki garapen kaya prentahe! 1. Kepriye supaya badan kita tansah sehat lan kuwat? 2. Kaping pira bocah-bocah mangan saben dina? 3. Apa pangananmu kalebu panganan sehat? 4. Apa panganan kang enak-enak mesthi sehat lan ngandhut gizi? 5. Sebutna kang kalebu panganan sehat lan ngandhut gizi! Pasinaon 1 Model Teks Pinilih: Panganan Sehat Ngandhut Gizi Semaken teks wacan ing ngisor iki! Panganan Sehat Ngandhut Gizi Sabenere wong manganora kena mung angger enak lan wareg. Kajaba supaya wareg lan ngrasakake enak, wong mangan supaya oleh tenaga, njagakewarasan lan oleh bahan kanggo ngatur badan. Mulane panganan kudu menuhi sarat sehat lan gizi.Panganan sehat yaiku panganan kang nyebabake badan dadi sehat, ora keracunan, ora njalari lelara. Panganan gizi yaiku panganan kang ngandhut zat sing dibutuhake badan. n Panganan sehat kang ngandhut gizi lumrahe banjur diarani papat sehat lima sampurna. Kang kalebu panganan papat sehat lima sampurna yaiku panganan kang ngandhut karbohidrat, protein, vitamin, mineral, lan susu. Tuladha panganan kang ngandhut karbohidrat, yaiku: beras, jagung, uwi, lan tela. Tuladha panganan kang ngandhut protein, yaiku: lan tempe. PPPPPPPanananangagagagagagag nanannnnn n kang iwak, daging, endhog, tahu, ngandhut mineral, yaiku: kangkunnnnngg,g,g,g,g,g,g,g, bbbbbbbbayayayayayayayaya emeeee , teteteteteteteroror ngngng,, lllllananananananan sssasasasasawiwiwiwiwiwiwiwi.. PaPaPPPPPPP ngananananananananann kkkkkkkkkananggggggggg ngnn andhututututututut vvvvvvvvitatamiminn,, yyyyyyyyyaaaaiaaa kukuuuuuu::::::: , , l yyyyyyyyyyyy Tantri Basa Klas 4 115
116 apel, semangka, lan salak. Sampurnane patang jinis pangan mau yaiku ditambahsusu. Kawruh Sapala: angger ngandhut sampurna njalari gizi karbohidrat vitamin : mung, waton : isi : becik, jangkep : nyebabake, ndadekake : sarine panganan kang migunani : zat tepung : zat kang migunani kanggo . Sadurunge ngrembug bab wuwuhan, garapen gladhen ing ngisor iki! Jangkepana ukara-ukara ngisor iki nganggo tembung kang mathuk! 1) Wong mangan ora kena angger .... lan .... 2) Wong mangan kajaba supaya...., .... lan .... 3) Panganan kudu menuhi sarat .... lan .... 4) Panganan sehat yaiku panganan kang nyebabake badan sehat, .... lan .... 5) Panganan sehat kang ngandhut gizi lumrahe diarani.... Gladhen 1: Ngidhentifikasi Wuwuhan ing Teks Tembung yaiku rerangkene swara kang metu saka tutuk kang ana tegese lan dingerteni surasane. Saben rerangken swara kang metu saka tutuk tur ngemu teges, iku diarani tembung. Dene yen ana swara kang metu saka tutuk ora ana tegese, iku ora kalebu tembung. Tembung ing basa Jawa bisa dibedakake dadi: a. Tembung wod Tembung wod yaiku tembung sakecap utawa sawanda (suku kataaa))) ) ) ))) singngngngng duwe teges utawa surasa. bybyybybybybyakakakakakakak, tir,r,r,r,r,r,r,r, cis, rong, bleng, cet, pil, bom, lan liyya- lilillilililiyayayayayayay neneneeeee.... Tantri Basa Klas 4
b. Tembung lingga Tembung lingga (kata dasar) yaiku tembung kang isih wutuh kang durung oleh tambahan (imbuhan) apa-apa. Ana uga kang ngarani isih isih wantah, utawa isih asli, jalaran tembung iku wungkul, durung kawuwuhan apa-apa utawa durung oleh ater-ater, seselan, apa dene panambang. Tuladha: tangi, angkut, gelis, bali, katon, tuku, lan liya-liyane. tembung lingga iku tembung sing c. Tembung Andhahan Tembung andhahan yaiku tembung sing wis owah saka asale, amarga wis oleh ater-ater, seselan utawa panambang. Tuladha: nangekne, ngangkut, kegelisen, balekna, ngatonake, tinuku, lan liya-liyane. Jinise wuwuhan kaya mangkene: Ater-ater/ prefiks Wuwuhan ing ngarepe tembung. m+pangan = mangan Seselan/ infiks Wuwuhan ing tengahe wanda ngarep g+(um)uyu = gumuyu Panambang/ sufiks Wuwuhan ing burine lingga pangan+an = panganan Campuran/ konfiks Wuwuhan ing ngarep lan buri lingga n+tulis+ake = nulisake Waspadakna panulise tembung-tembung kang kacithak miring ing ukara ngisor iki! (1) Sabenere wong mangan ora kena mung angger enak lan wareg. (2) Kajaba supaya wareg lan ngrasakake enak, wong mangan supaya oleh tenaga, njagakewarasanlan oleh bahan kanggo ngaturbadan. (3) Panganan sehat kang ngandhut gizi lumrahe banjur diarani papat sehat lima sampurna. Tantri Basa Klas 4 117
No. 1 2 3 4 5 118 No. Tembung Tembung linggane Pandhapuke/pangrimbage 1 2 3 4 5 6 7 Mangan ngrasakake Njaga kewarasan Ngatur Lumrahe Diarani pangan rasa jaga waras atur lumrah aran am + pangan ang + rasa + (k) ake an + jaga ka + waras + an ang + atur lumrah + e di + arani + i Tembung-tembung kasebut yen dijingglengi kedadean saka : tembung lingga + wuwuhan = tembung andhahan Setitekna teks wacan ing dhuwur, golekana tembung kang oleh wuwuhan! oleh ater- ater oleh seselan oleh panambang oleh wuwuhan campuran Gladhen 2: Ngidhentifikasi Ater-ater/ Prefiks Ater-ater yaiku wuwuhan sing manggon ing ngarepe tembung. Ater-ater ing basa Jawa cacahe akeh, kaya ta: ater-ater anuswara (n-, m-, ng-, ny), ater-ater tripurusa (dak-, ko-/kok-, didddd -), ater-ater a-, sa-, ka-, ke-, pa-, pri-, pra-, kuma-, kakakakakakakappipipi--,, kkkakakamimim -,,,,, lalalalalall n tatataaaaaaarrrrrrrr-.. Tantri Basa Klas 4
Panulise ater-ater kudu tansah gandheng karo tembung linggane. Tuladha: Tembung Lingga Tembung Andhahan Pangrimbage Tulis Pangan Ombe Sapu Tulis Pangan Ombe Tulis Omah Guru Adreng Lancing Lambing Bumi nulis mangan ngombe nyapu daktulis kopangan diombe katulis saomah maguru kapiadreng kumalancang pralambang pribumi n + tulis m + pangan ng + ombe ny + sapu dak + tulis ko + pangan di + ombe ka + tulis sa + omah ma + guru kapi + adreng kuma + lancang pra + lambang pri + bumi Pangetrapane sajrone ukara, tuladhane: (1) Wong tuwane Kunthi saomahkaro simbahe. (2) Rini kapiadrengkepengin ngendhangi simbahe. (3) Kiriman bukune daktampawingi sore. Goleka pangrimbage tembung mawa ater-ater lima bae, sabanjure gawenen ukara sing becik! No. Tembung lingga Pangan Tembung andhahan mangan Ukara Bimo mangansega pecel. 1. 2 3. 4. 5.5.5.5. Tantri Basa Klas 4 119
120 Gladhen 3: Ngidhentifikasi Seselan/ Infiks Seselan yaiku wuwuhan sing manggon ig tengahe tembung. Seselan cacahe ana papat, yaiku -um-, -in-, -er-, lan -el- Tuladha: Tembung lingga Tembung Pangrimbage Andhahan Tulis Guyu buka Sunar Kelip Kepyur Titi tinulis gumuyu binuka sumunar kerelip kelepyur teliti tulis + -in- guyu + -um- buka + -in- sunar + -um- kelip + -er- kepyur + -el- titi + -el- Pangetrapane sajrone ukara, tuladhane: (1) (2) (3) (4) Pak Tanto telitianggone ngoreksi garapane bocah- Pesene tinulising buku. Rembulane sumunar madhangi jagad raya. Lintange paling kereliping angkasa. bocah. Goleka pangrimbage tembung mawa seselan lima bae, sabanjure gawenen ukara sing becik! No. Tembung Lingga Tembung Andhahan Ukara guyu gumuyu Bima gumuyu ndeleng polahe adhine. 1. 2 3. 44.4.4 5.5.55 tuku bagus gagagagagg ntntntntntntn unuu g gugugududuudududuugggggg nngngngngngngngg Tantri Basa Klas 4
Gladhen 4: Ngidhentifikasi Panambang/ Sufiks Panambang yaiku wuwuhan sing manggon ana ing mburine tembung. Panulise kudu gandheng rapet karo tembung sing dipanambangi. Cacahe panambang akeh banget, kaya ta : -i, -a, -e, -ne, -an, -na, -ana, lan -ake. Tuladha: Tembung Lingga Tembung Andhahan Pangrimbage tulis tulis tulis bayar tulisen tulisana tulisna bayaran tulis + en tulis + ana tulis + na bayar + an Goleka pangrimbage tembung mawa panambang lima bae, sabanjure gawenen ukara sing becik! No. Tembung Lingga Tembung Andhahan Ukara kucir kuciran Kunthi rambute kuciran loro. 1. 2 3. 4. 5. Gladhen 5: Ngidhentifikasi Wuwuhan Gabung/ Konfiks Wuwuhan ana kang dianggo bebarengan, awujud ater- ater lan panambang utawa seselan lan panambm angg. Wujude wuwuhan gabung utawa wuwuhannnnnnnn cacaaaaaaampmmmmmmm urrrrranananaanananan, , ,,,, kkkakakayayyayaaaa ttta:a:a:a:::: ka- ++++++ Tantri Basa Klas 4 121
an, ke- + -an, pa- + -an, anuswara (m-, n-, ng-, ny-) + ake, anuswara (m-, n-, ng-, ny-) + -i, anuswara (m-, n-, ng-, ny-) + -a, lan sapanunggalane. Tuladha: Tembung Lingga Tembung Andhahan Pangrimbage lungguh suket tulis rasa gambar kalungguhan pasuketan nulisi ngrasakake nggambara ka + lungguh + an pa + suket + an n + tulis + -i ng + rasa + ake ng + gambar + -a Wacanen! Saben dina Bima budhal sekolah karo Rini. Sadurunge nyepakake sarapan n bapake Bima ing latar budhal bocah loro ajeg sarapan. Sing ibune. Bu Dewi pancen prigel masak. Dhasar wong sregep nandur. Akeh omahe. e r sayuran ditandur Bu Dewi yen masak bisa langsung methik sayur ing latar. Sayur sing ditandur rena-rena, ana terong, kacang, bayem, kobis lan sapanunggalane. Kajaba tanduran janganan uga ana kates, nangka, lan pelem. Wohe katon gumandhul mateng-mateng. Sapa sing nyawang omah lan latare Pak Wibowo mesthi seneng. Setitekna teks wacan ing dhuwur, golekana tembung- tembunge sing oleh wuwuhan, tulisen tembung lingga lan pangrimbage! No. Tembung Lingga Tembung Andhahan Pangrimbage 1. 2 3. 4.4.4.4.4... 5.5. 122 Tantri Basa Klas 4
Gladhen 6: Ngidhentifikasi Gunane Wuwuhan Wuwuhan ater-ater, seselan, lan panambang kang tembung karaketake karo andhahan. Rimbage tembung andhahan nduweni guna ndhapuk jinise tembung. Jinise tembung kang kadhapuk, yaiku: (1) tembung kriya, (2) tembung pakon, (3) tembung aran, (4) tembung kahanan/sipat. tembung lingga bakal dadi Tuladha: No. Tembung ingga tembung andhahan Gunane ndhapuk jinise tembung... 1 2 4 5 6 7 8 9 10 tulis tulis tulis tulis tulis tulis dagang tangis jupuk nulis nuliske ditulisi nulisa tulisana tulisan dagangan nangisan njupukan tembung kriya tembung kriya tembung kriya tembung pakon tembung pakon tembung aran tembung aran tembung kahanan/ sipat tembung kahanan/ sipat lan sapanunggalane Wacanen teks ngisor iki! Dina iki Bima tangi luwih esuk ora kaya biasane. Bima bungah amarga dina iki pas ulang taun kang kasepuluh. Sawise nata paturon banjur wudlu lan sholat subuh. Rampung kuwi nyapu, nata buku, klamben, sepaton, sarapan, banjur pamitan budhal sekolah. Ing sekolah Bima dipapag kanca-kancane. Agus kanca raketenyalamidhisik dhewe. Bima rumangsgsaaaaaa sesesssss nenengngngngngngng atine. e Tantri Basa Klas 4 123
Tabel ing ngisor iki jangkepana kaya tuladha! No. Tembung andhahan Tembung linggane Ndhapuk jinise tembung... biasane biasa sipat 1. 2 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Gladhen 7: Tembung Andhahan lan Tegese Dideleng saka wujude ana tembung wod, lingga, lan andhahan. Dideleng saka jinise ana tembung kriya, aran, pakon, lan kahanan. Kepriye tegese tembung kang oleh wuwuhan? Setitekna tabel ing ngisor iki, banjur jangkepana kaya tuladha! No. Lingga pacul Jinise aran Andhahan macul Tegese nindakake pakaryan 1 2 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.9.9.9... 1010101000.... 124 Tantri Basa Klas 4
Pasinaon 2 Pasinaon 2 Pasinaon 2 Makarya Bebarengan Ing pasinaon iki bocah-bocah diajab bisa nggawe teks bebarengan. Bocah-bocah kudu mbentuk klompok kanthi anggota 4 - 5 bocah. Saben klompok wenehana jeneng miturut jenenge woh-wohan. Ana klompok lan gedhang, sapanunggalane (lsp.) jeruk, jambu, melon, anggur, Wacanen teks ing ngisor iki kanthi patitis! Kapan Perlu Suplemen Vitamin? Panganan sing nyukupi sarat "empat sehat lima sempurna" wis cukup tumrape awak kanggo kabutuhan aktivitas saben dina. Nanging kadhangkala vitamin lan mineral sing mlebu weteng ora bisa disesep dening usus kanthi sampurna utawa vitamin mau ilang nalika dimasak. Pola mangan wong jaman saiki beda banget karo wong jaman biyen. Saiki sing ditengenake rasane, enake, dudu mutune. Mula butuh suplemen kanggo nambahi panganan sing kurang mutu gizine mau. Dadi mung golek cara gampange wae. Kamangka suplemen mau regane ora murah, luwih murah panganan asline. Sejatine wong kang kekurangan vitamin lan mineral, ora pati ngganggu kesehatane. Kekurangan yen terus-terusan jroning wektu kang suwe bisa nuwuhake maneka warna gejala penyakit. Banjur sapa sing kena ngombe supleman, yaiku: (1) Wong sing sibuk banget nganti ora kober mangan panganan sing sehat lan seimbang. (2) Wong sing lagi nglakoni diet rendah kalori. (3) Lansia sing pencernaane wis ora bisa nyey rna panganan kanthi sampurna. Tantri Basa Klas 4 125
(4) Vegetarian, wong sing ora mangan daging kewan lan prodhuk asal saka kewan. (5) Wanita sing lagi ngandhut. (6) Wong kang bubar ngalami operasi abot. (7) Wong sing ora doyan (ora mangan) susu lan prodhuk olahan saka susu. Ngombe suplemen prayogane sawise dhahar. Yen weteng kothong bisa nyebabake iritasi lan weteng perih. Ngunjuk suplemen vitamin A perlu dibarengi dhahar panganan sing ngandhut lemak amrih luwih cepet lan gampang panyesepe. Suplemen zinc lan zat besi diunjuk sak jam utawa rong jam sadurunge dhahar. Luwih becik yen diunjuk karo unjukan sing akeh ngandhut vitamin C (kayata: jus jeruk). Vitamin C bakal luwih becik panyesepe yen dibarengi vitamin E. (Karingkes saka rubrik Kesehatan majalah Jaya Baya, No.08, Oktober 2004, kaca: 11) Kawruh Sapala suplemen pola mangan = carane mangan kober lansia ngandhut ora pati iritasi = pangan tambahan = bisa = lanjut usia, tuwa (tumrap umure wong) = mbobot = ora sepiroa = tatu Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! (1) Apa sing diarani suplemen? (2) Kapan wong mbutuhake suplemen? (3) Kepriye pola mangane wong jaman saiki? (4) Kapan suplemen zinc lan zat besi diunjuk? (5) Nyapa ngunjuk suplemen vitamin A kudu dibarengi panganan kang ngandhut lemak? (6) Vitaamin CCCCCC becike dibarengi karo pangan sing ngandhut apa? (7(7(7(777))))))) SSSSaSaSaSapapapapapaa wwaeaeaeeee kkkkkkkaaaaaanang g nnnnnnngonsumsi suplemen? 126 Tantri Basa Klas 4
Gladhen 1: Nerangake Jinise Tembung Lingga lan Andhahan A. Kanthi klompok goleka tembug lingga lan tembung andhahan ing teks " Kapan Perlu Suplemen Vitamin?" paling sethithik 10 tembung. Sabanjure tembung mau gawenen ukara sing becik! No. Jinis Tembung Tuladha Ukara 1. Tembung Lingga vitamin Rini saben dina mesthi ngombe vitamin. 2. Tembung Andhahan nambahi Bima nambahi sangu adhine. B. Tembung sing digaris ngisor golongna manut wujude tembung kanthi ngisi kolom-kolom ngisore! 1) Rini lagi nulis surat ijin. 2) Dimas wis tangi wiwit mau. 3) Aku isih adus ing tlaga. 4) Dokter Budi ora duwe putra. 5) Omah iku gedhe banget. 6) Siti oleh sangu dhuwit akeh. 7) Adhiku diadusi ibu nganggo banyu angegegegggg t. 8) Kunthi tuku tomat sakilo iiiiiiingngngngngngngnn pppppppppasaaaaa arrr MMMMMMMMiininggggg u.uu.uu 9)9)9)9)9)9)9)9) Bu mamamamamamamamam u u ngombe jjjajajaaaamumu gggododdhhhhhhhohh ggananananananan.... Tantri Basa Klas 4 127
128 10) Pitikku takpakani jagung karo dhedhek. No. Tembung Lingga Tembung Andhahan 1. 2. 3. 4. 5. C. Tembung-tembung sing digaris ngisore ing ukara iki udhalen wuwuhane kanthi ngisi ing kolom ngisore! 1. Ali lagi makani pitik. 2. Bapak ngunjuk kopi susu. 3. Adhik diturokake ibu ing kamar. 4. Aku mau mangan sega pecel. 5. Raportku dijupuk kangmasku. 6. Pak Ridwan lagi ngapur pagere. 7. Roti sagune wis dakpangan lima. 8. Tugasmu apa wis kokrampungake? 9. Sing sregep sinau supaya ora didukani ibu. 10. Surabaya oleh Adhipura amarga dijaga karesikane. Tuladha: Arman ngombe susu nganti saliter sedina. No. Tembung Andhahan ngombe 1. makani ngunjuk 2. 3. diturokake 4. mangan dididididiijujujujujujuj pupupupupupupukk kkk 5. ngnggapapapapapapuuuururur 666.6.6 gagagagagaaannnnnnnn n 7777.77.7. Tembung Linggane ombe Ater-ater ng Wuwuhan Seselan Panambang
Tantri Basa Klas 4
8. 9. 10. kokrampung- ake didukani karesikane Gladhen 2: Nyampurnakake Ukara Kanthi Bebarengan Ukara-ukara ing ngisor iki rampungna kanthi njangkepi tembung kang wis cumepak! 1. Bima karo .... dolanan ing lapangan. 2. Bocah loro .... karo ngumbulake .... 3. Bu Dewi ....Rini lan Bima. 4. Bapake Rini lan Bima .... Pak Wibawa. 5. Pekarangane Pak Wibawa .... bayem, lombok lan terong. 6. 7. Bima .... sayur-sayuran mula awake sehat. 8. Agus digoleki .... amarga ora pamit. 9. Badrun njupuk .... arep dinggo ngethok gedhang. 10. Bu Guru .... Agus arep diutus nulis. Ibu .... bayem arep dimasak bobor. F G H I J tandurane dolan putrane asmane arit Ibune K L seneng M nimbali N O playon 1. Bima karo .... dolanan ing lapangan. 2. Bocah loro .... karo ngumbulake .... 3. Bu Dewi ....Rini lan Bima. 4. Bapake Rini lan Bima .... Pak Wibawa. 5. Pekarangane Pak Wibawa .... bayem, lombok lan terong. 6. 7. Bima .... sayur-sayuran mula awake sehat. 8. Agus digoleki .... amarga ora pamit. 9. Badrun njupuk .... arep dinggo ngethok gedhang. 10. Bu Guru .... Agus arep diutus nulis. Ibu .... bayem arep dimasak bobor. F G H I J tandurane dolan putrane asmane arit Ibune K L seneng M nimbali N O playon ngundhuh Tantri Basa Klas 4 129
Pasinaon 3 Makarya Mandhiri Nulis Ukara Ing pasinaon iki para siswa diajab bisa nggawe ukara kanthi mandhiri, nanging isih kudu dibimbing dening guru. Gladhen 1: Nyampurnakake Tembung Lingga Supaya dadi Tembung Andhahan Tembung-tembung wuwuhan kang mathuk! (1) Adhiku wingi garap PR basa Jawa. (2) Basuki arep tulis surat nganggo aksara Jawa. (3) Kunthi ingu pitik kate akehe sepuluh. (4) Lintange pating kelip. (5) Udane wis kepyur. (6) Putrane wis laku adoh saka ndesa. (7) Katon srengenge wis sunar ing brang wetan. (8) Klambi Rini isih anyar. (9) Wedhus durung weneh pakan. (10) Ayu lagi nuru adhine ing kamar. lingga sing digaris ngisore wenehana Gladhen 2 : Nulis Ukara nganggo Tembung mawa Wuwuhan Sawise nyinaoni tembung lingga lan tembung andhahan sajrone ukara. Tugase bocah-bocah kanthi mandhiri nggawe karangan prasaja kanthi tema "pentinge panganan tumrap kesehatan". Dawane karanganmu paling sethithik 100 tembung. 130 Tantri Basa Klas 4
GLADHEN WULANGAN 7 A. Wangsulana pitakon ngisor iki kanthi milih siji wangsulan sing paling bener! 1. Adhiku yen mangan sedina ping telu. Tembung 'mangan' iku asale saka tembung lingga.... a. mangan b. pangan c. pakan d. mangani 2. Blimbingku sing kowenehi mau durung .... Tutugane ukara ing ndhuwur sing mathuk yaiku.... a. dakpangan b. kopangan c. dipangan d. mangan 3. Vitamin C sing emot ing blimbing iku gedhe banget. Tembung 'emot' mathuke oleh wuwuhan wujud.... a. ater-ater ka- b. ater-ater ko- c. seselan d. panambang 4. Berase ginawakake menyang daleme mbah putri. Tembung 'ginawakake' ing ukara iku asale saka tembung lingga.... a. gawa b. gawakake c. nggawa d. ginawa 5. Donga muga-muga kowe tansah sehat wal-afiat. Tembung 'donga' yen oleh wuwuhana , mam thukukukukukkkee e mumumumumuninininininin ... a. ndndnnnnnn onga bbbbbbb.b.b. gagagagagagaaakakakkkkkk kekee Tantri Basa Klas 4 131
132 c. kodongakake d. dinonga 6. Adhiku dolanan masak-masakan karo kancane. Tembung 'dolanan' asalae saka tembung lingga.... a. dolanan b. dolan c. dodolan d. dodol 7. Bapak lagi cukur rambute adhik bayi. Tembung lingga 'cukur' iku mathuke oleh wuwuhan wujud... a. ater-ater m- b. ater-ater n c. ater-ater ng- d. ater-ater ny- 8. Martabakku dakgambari pokemon nganggo coklat messes. Tembung 'dakgambari' ing ukara dhuwur iku asale saka tembung lingga.... a. dakgambar b. gambar c. gambari d. dakgambari 9. Bapak unjuk wedang jahe abrit. Tembung sing digaris ngisore iku mathuke muni... a. ngunjuk b. diunjuk c. kaunjuk d. unjukan 10.Ibu nyawisake dhaharan kanggo bapak. Tembung 'nnyayayyy wiwiwiwiwiwiw sasass ke' yen diudal manut tembung linggane.... a.aaa. nnnnnnnnnyyyyyyyyy- +++++++++ nyawis + panambang -ake. b.b.bb.b.b.b. atatatatatattterererererereree ------ateeeeerererer nnyyy- ++ ccaaaaaaaawiwiwiwiwiwis s + g g g -ake. Tantri Basa Klas 4
c. ater-ater n- + nyawis + panambang -ake. d. ater-ater n- + cawis + panambang -ake. B. Ukara-ukara ngisor iki isenana nganggo tembung sing wis sumadya ing ngisore! 1. Ibu ... sega nganggo kukusan. 2. Rini .... banyu kanggo wedang. 3. Siti .... gedhang. 4. Woh-wohan iku .... sing akeh gizine. 5. Sukun mentah kuwi ora enak yen .... ngono wae. 6. Ana kancil lagi .... timun. 7. Kucinge .... iwak daging karo sega putih. 8. Jagung uga bisa dadi .... manuk dara. 9. Dimas iku kelemon amarga akeh .... 10.Pitike .... dhedhek wae! a. b. c. d. e. panganan dipakani pakanane nggodhog pakanana f. mangan g. nggoreng h. memangan i. j. nggodhok dipangan Tantri Basa Klas 4 133
Daftar Pustaka Abikusna, 1996. Widya Basa. Surabaya: Ekspres Atmodjo, S. Prawira, 1996. Bausastra Jawa. Surabaya: Yayasan Djojo a a Bojo. Basuki, Widodo. 2004. Medhitasi Alang-Alang KumpulanGeguritan. Sidoarjo: Sanggar Zuhra Gupita Jatirahayu, Warih dan Margono Notopertomo. Pakartitama:Wayang Sebagai Sumber Pendidikan Budi Pekerti.Klaten: CV Sahabat. Tim. 1948. Karti Basa. Jakarta: Kementerian Pengadjaran Pendidikan a dan Keboedajaan. Kementrian Pendidikan Nasional. 2011. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Balai Bahasa n Mangunsuwito, S.A. 2002.Kamus Bahasa Jawa, Jawa-Indonesia. Bandung: CV. YramaWidya. Mardimin, Yohanes. 1987. Sekitar Tembang Macapat. Sala: Satya t Watjana. Ngafenan, Mohammad. 1995. Paribasan, Bebasan, lan Saloka. Solo: CV Aneka. Nurgiyantoro, Burhan. 2000. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Padmosoekotjo, S, 1982. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti. a ______ 1953. Ngerengan Kasusastra DJawa. Jogjakarta: Hien Hoo Sing. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra DJawa. Batavia:J.B. Wolter Prawirodihardjo, S. 1980. Burat Sari. Surabaya: CV Citra Jaya. PT. Pancaran Semangat Jaya. 1997. Kalawarti Minggon Basa Jawa Panjebar Semangat. Surabaya: PT. Percetakan Panyebar Semangat. a t Saryono, Djoko. 2011. Sosok Budaya Jawa:Rekonstruksi Normatif Idealistis.Malang: Aditya Media Publishing. Sasangka Sry Tjatur Wisnu. 2011. Bunyi-bunyi Distingtif Bahasa Jawa.Yogyakarta: Elmatera Publishing. ______ 2011. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta :Yayasan Paramadina. ______ 2010. Unggah-Ungguh Bahasa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sawali. 2005. Bahasa dan Sastra Indonesia untuk SMP/MTs Kelas VIII. Yogyakarta: PT Citra Parama Aji. Sudaryanto (ed). 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sudaryanto & Pranowo (ed.). 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. Sulchan. 1991. Serial Protokoler Contoh Praktis Pembawa Acara dan PiPiPiPiPiPiPiidadadadadadadd tototototototo. ...SuuSuSuSuSuSurarararararabab ya: Mekar. SuSuSuSuSuSS wawawawawawawardrdrdi.i. 111199898983.3. WaWaWaWaWaWaWarisaaaaannn n n n n n Macapat. Jakarta: PN. Balai Pustaka... t 134 Tantri Basa Klas 4
Warsito, S. Mardi. 1978. Kamus Jawa Kuna (Kawi) - Indonesia. Ende Flores: Nusa Indah. RSC2 0 Tantri Basa Klas 4 135
CATATAN ... 136 Tantri Basa Klas 4
CATATAN ... Tantri Basa Klas 4 137
CATATAN ... 138 Tantri Basa Klas 4
CATATAN ... Tantri Basa Klas 4 139
CATATAN ... 140 Tantri Basa Klas 4
CATATAN ... Tantri Basa Klas 4 141
CATATAN ... 142 Tantri Basa Klas 4