o Senin 0 Selasa 0 Rabu -------2---3----4--~6 7 17 OJan 18 19 20 21 OPeb o Mar OApr Kamis 0 Jumat 11 10 9 24 25 26 Kamis 0 Jumat 11 10 9 24 25 26 8 23 OJul OAgs o Sabtu 13 12 o Minggu 14 15 27 OSep 28 OOId 29 ONov 30 ODes 31 NGAHUMA URAN'G BADUY . ! "Ku .Iohan-Iskandar 2 NYACARJEUNG NARAWAS Dina bulan Kapitu (Juli-Agustus) nurutkeun Baduy biasana di huma serang enggeus ngahuru jeung ngaduruk, diteruskeun ku melak pare atawa ngaseuk. Tapi, di huma Puun masih keneh ngahuru. Samalah di hum a tiap kaluarga Baduy Jero jeung Baduy Luar leuwih katinglaeun, nyaeta masih nyacar. Dina waktu harita, satiap kaluarga Baduy Jero jeung Baduy Luar dina bulan Kapitu sakabehna saribuk nyacar leuweung. Tapi, saencan nyacar biasana diayakeun heula upacara nara- harti was. Kecap narawas ngabersihan gawe. Tarawas oge ngandung harti nyieun tanda rehna luwuk leuweung enggeus diaku luwuk kunu bakal ngagarap. Hartina leuweung eta enggeus henteu bebas deui digapar ku kaluarga liana. kalender.· ngandung atawa ngamimitian Pikeun ngalaksanakeun upacara nara- rupa-rupa disadiakeun was biasana bahan, di antara wae batu beuneur, batu asahan, ruas awi diisi cai, menyan atawa gaharu dina batok anu dieusi parukuyan lebu katut areng, jeung panglay (Zingiber cassumunar). Sakabeh bahan upacara dis- impen di luwuk reuma kolot anu bakal dijadikeun huma. Dina waktuna upacara narawas, gaharu atawa menyan diduruk, panglay dicapek jeung saterusna diburakeun kana taneuh, bari dibacakan jampe-jarnpe ku anu boga huma atawa nitahan ka salah saurang kokolot anu dianggap pinter jampe-jampe narawas. Dina upacara narawas biasana rupa-rupa saperti jarnpe ngusir oray, jampe ngusir siluman, jampe ngusir kunti anak, jeung jampe kaliboro. tengah-tengah jarnpe dikedalkeun, Upacara biasa digawekeun ku kapala kaluarga dibantu ku anggota kalurga liana. Samalah upacara pikeun kalurga janda anu masih kaluarga ngamimitian, biasana upacara dibantu ku kapala keluarga lian atawa dibantu ku dulurna. Nurutkeun Urang Baduy, upacara narawas ngandung maksud pi- keun menta idin kanu ngageugeuh leu- arek digarap weung rehna leuweung atawa . " dijadikeun huma. Biasa oge narawas teh disarebutna,ku Urang Baduy. pikeun ngadamaikeun kanu boga leuweung. Tapi, kagunaan praktisna maha meureun narawas teh mere tanda ka kaluarga liana, rehna luwuk leuweung di eta temp at enggeus aya nu ngaku, kaciri enggeus aya tanda-tandana sesa-sesa jeung upacara narawas. Salian ti eta, ngagu- nakeun beuti panglay anu biasana aro- mana ngusir sasatoan anu bisa ngabahayakeun, saperti langir, kala, oray anu peurahan, kusabab sasatoan biasana sensitif kana ngambeu bau-bauan, saperti bau panglay. Salian ti eta, aya kapercayaan di Urang Baduy atawa Urang Sunda umumna rehna panglay biasa digunakeun pikeun nolak pangaruh hantu, iblis jeung kuntilanak. aya bau, manfaat pikeun Nyacar Rungkun Reuma Rengse upacara narawas, dina poe hari- laleutik ta keneh rungkun-rungkun jeung jujukutan dicacar ku parang (di Baduy Jero parangna husus disebutna kujang). Tapi, biasa oge rengse upacara narawas, lubuk leuweung diantepkeun heula sababaraha poe, henteu langsung dicacar. Pakakas parang di Baduy Luar biasana meh sarupa jeung arit, nyaeta puhu parang aya liangan pikeun gagang kai panyekelanana. Tapi, lain deui jeung pakakas parang Baduy Jero, biasana puhu tungtung parang seukeut pikeun dicece- bkeun kana gagang kai panyekelanana, anu disebutna pakakas kujang. kai Biasana rupa-rupa tutuwuhan di leuwe- ung bakal pihumaeun atawa leuweung urut huma anu dihaja digamblungkeun (reuma), nyaeta kitambah (Flemingia Iin- eata), harendong (Melastoma malab- tricum), kanyere (Bridelia monoica), kaso (Sacharum spontaneum), jeung ki seu- r~uh (Piper aduncum). Sakabeh tutu- wuhan mangrupa rungkun jeung jukut teh biasana dicacar nepi ka bersih, henteu make milih-milih. Tapi, sanajan tikitu tatangkalan kai anu boga manfaat ekono- mi, tangkal bubuhan disesakeun henteu dituaran. Biasana tiap tangkal kai anu dihaja dis- saperti kawung jeung ~,. esakeun, ngan saukur dibobokor atawa ngan saukur dicacar sakurilineun tangkal kai esa-sesa nuar rurupa tutuwu an rungkun atawajukut biasaria diantepkeun . ka poe ku panas panon poe, supaya garing 'jeung engke gampang didurukna. Tapi, beda jeung anu arek ngahuma di luwuk pihumaeun anu anyar. Pikeun kaluarga Baduy anu arek ngahuma ngaduakalian tempat anu tiheula. atawa mulihan di Biasana henteu aya acara nyacar rungkun jeung nuar tatangkalan kai, tapi biasana tinggal nyacar jarami, sisa-sisajarami urut panen huma anu tiheula. Ngagarap ngad- uakalian huma anu ti heula biasa disebut- na ngajami. Ngajami biasa dipigawe lamun taneuh urut ngagarap huma anu ti heula dianggap masih cukup subur pikeun dipelakan pare kadua kalina. S" ma. r Pagawean nyacar biasa dipigawe ku lalaki dewasa atawa dibantu ku anak-anak lalaki. Sakapeung gawe nyacar biasa oge dibantu ku tanaga awewe (tanaga bikang) jeung anak-anak dewasa, babarengan awewe. Khususna pikeun ngajami, nyacar jarami umuna digawean ku awe-awe dewasa. Umumna rupa-rupa gawe dina tiap tahapan ngahuma di Baduy, biasa digawean ku para anggota kaluarga batih, arang ngagunakeun tanaga buruh anu husus dibayar. Tapi, silih bantu gawe masih guyub diprakteun ku Urang Baduy. Utamana lamun aya gawe di huma anu kudu digawean ku loba jelema, saperti nyacar, nuar, jeung ngaseuk pare. Salian ti eta, di Baduy aya oge model gawe babarengan 10"20 jelema meunang bayaran anu disebut gawe rereongan, Tapi, duit upah buruhna biasa dikumpul- keun ku katua kelompok. Lamun aya anggota anu boga kaperluan arek meuli barang mahal, biasana bisa minjeum duit hasil rereongan. NUAR JEUNG NUKUH Tiap kaluarga Baduy rengse nyacar biasana diteruskeun ku nuar tatangkalan di luwuk leuweung anu rungkun-rungku- na enggeus dicacar bersih saencana. Nuar tatangkalan waktuna biasana dina bulan Kadalapan (Agustus-September), Dina h 18 Mangle No. 2321 IUlplDg Huma. aDpad 2011
waktu eta, huma "serang mah ,eukeur migawean ngored kadu kalina, satutas rengse ngaseuk jeung ngored ngararnbas. Tapi, huma ngagawean 'puun masih ngaduruk sesa-sesa nyacar jeung nuar, anu dituluykeun ku ngaseuk pare. Tilu poe saencana acara 'nuar biasana diayakeun heula upacara nukuh. Poe anu dipilih pikeun acara nukuh biasanasarua jeung poe acarana narawas. Pon kitu deui tempat ngalaksanakeun upacara nukuh oge sarua di tempat upacara narawas, Tiap kaluarga Baduy dina nangtukeun poe anu dianggap 'hade jasa', 'poe alus' atawa 'poe anu nguntungkeun' pikeun upacara na- rawas atawa nukuh biasa ngagunakeun itung-itungan adat. Nurutkeun adat, pi- keun ngagunakeun patokan tina 'naptu ngaran/naptu tempat' jeung 'naptu poe', Contona, lam un kaluar- ga Baduy arek ngahuma di Kaduheulang, diitung, nyaeta naptu ngaran/tempatna ka=2; du (da)=3; heu (ha)=4; lang Oa)=5, jumlah 2+:lt4+5=15.· Tuluy, diitung naptu poe pikeun upacara narawas jeung nukuh, contona dipilih poe Rebo, naptu Rebo=7. Naptu tempat ditambahke- un jeung naptu poe, jumlahna 21.Angka 21 dibagi 3, hasilna 7, pas henteu aya nyesa, Poe Rebo dianggap poe alus atawa hade di pikeun Kaduheulang kusabab angka 21 beak diba- gi 3. Sabalikna, lamun jumlah naptu tem- pat jeung naptu poe, henteu beak dibagi 3 dianggapna poe naas. Salian ti eta di masyarakat Baduy oge aya kapercayaan rehna ngaba- hayakeun di leuweung dina unggal poe netepna bisa robah. Contona, dina satang- gal biasa sato anu ngabahayak ayana di kulon; dua satanggal aya di kidul, tilu tang- gal aya di wetan, opat satanggal aya di kaler, jeung lima satanggal aya di luhur. Kukituna, lamun narawas jeung nyacar atawa nukuh jeung nuar dina poe Rebo satanggal, pikeun nyingkahan sasatoan bahaya, ngagaweranana kudu dimimitian ti beulah wetan nuju ka beulah barat. ngitungna biasa totalna atawa narawas nukuh sasatoan anu dianggap Aya rupa-rupa bahan anu biasa digu- nakaeun pikeun nukuh, sapeti tutuwuhan rane (Selaginella willdenowii), sulangkar (Leea indica), areuy geureung (Stephania javonica), kapas (Gossipium barbadense), panglay kunir (Curcuma daun kawung (Zingiber cassumunar), . (Arenga pinnata), capeu (Blumea balsam- ifera), ilat mintul (ScIeria purpurascens), jeung trumbeusi niruri).· Waktu ngamimitian upacara nukuh, sak- tempat abeh bahan dikumpulkeun domestica), (Phyllanthus di Mangle No.' 2321 upacara. ngaduruk ,.' menyan ataWil"gllhani:.dina parukuyan " batok. Terus\:{lan~hna ngagayem pcinglay taneuh. Salian ti jeung diciduhkeunkana eta, ku dikedalkeun ngalaksaneukan .upacara, nyaeta kapala keluarga anu arek ngahuma, Biasana aya di rupa-rupa masyarakat Baduy, saperti jampe tutulak cakra, tulak pangiwang, tulak sangan jaya, tulak bangapah, tulak batara, jeung tulak papadon opat. Sakabeh jampe-jampe eta aya lambangna gambar- .gambar anu dilukis dina ruas awi. Panjang ruas awina kira-kira 20 cm, anu biasa dise- jarnpe-jampe anu but waroge. Diantara ngarnimitian biasa dikedalkeun upacara, biasana disebut jampe ngabuka atawa disebut Allah Huma Du'a Paneda, anu dikedalkeunana saperti kieu: . Kapala .' kaluarga rupa-rupajampe jampe pikeun ngahuru tulak sungsung, dina Ka saking Allah Neda-neda kabul Permentaan awaking , Kabul permentaan awaking Kabul permentaan awaking Kabul permentaan awaking . Dituluykeun ku jampe saterusna nyae- ta: Allah huma dua paneda Dirahmat saking Allah Ka Gusti ka ,R.omaSuci Ka Allah nu kawasa Kami dek: neundeun Pohaci Sanghyang Asri Menta aya kajujuran Kamanjuran Katut kataun Kalindeukan Sri Hurip di bumi pertiwi. Nurutkeun adat Baduy, jarnpe tutulak nyaeta jampe husus pikeun nyingkahkeun gangguan setan (jurig). Salian ti eta, nga- gunakeun beuti panglay jeung jampe kapaliasan tujuan utamana pikeun palin- dungan supaya anu. ngagarap huma bisa salamet. Conto jampe jeung kapaliasan Urang Baduy, saperti kieu: tutulak Nqadanqdeunq di a/am keueung Ngacacang di alam mokaha . Hah, mokaha awahing Hah, mokaha auxihinq Sisingkah palias Sisingkah palias 'tetepanjebray .Suminqkir kananq ka nabi .Sumingkah kaninq ka Allah Singkirkeun nu haradengki ka awaking Palias istan Palias istan Palias istan Dina panutbp upacara nukuh, ruas awi anu diukir mangrupa sirnbul-simbul jarnpe nukuh anu; disebut waroge dikubur dina' jero taneuhl Tujuan utama nukuh nurutkeun Urang Baduy pikeun nga- lengkepan upacara narawas, nyaeta menta idin kanu ngageugeuh leuweung, rehna leuweungna arek dibuka dijadikeun huma. Sabalikna ti pihak anu ngaharuma kudu ngajaga kasucian luwuk leuweung pihu- maeun. Kukituna; lahan pihumaeun kudu suci dijaga pisan tina kokotor sagala kagiatan jalma, saperti kakiihan. Ceuk omomongan Urang Baduy mah upacara narawas atawa nukuh teh utamana pikeun menta widi bisi kurang nyata tempat atawa leuweung arek dicicingan jeung henteu kahaja kakotoran' ku jalma. Salian ti eta ngagunakeun panglay penting pikeun ngusir sagala sasatoan bahaya, saperti lan- gir, kala, oray jeung sajabana, kusabab beuti panglay ngaluarkeun aroma bau. Nuar tatangkalan kai di leuweung pihumaeun biasana anu rungkun-rungku- na enggeus dicacar saencana. Nuar tatang- rungkun. kalan kai beda jeung nyacar Nyacar pihumaeun biasana tebang habis tepi kabersih. Tapi, nuar tatangkalan kai dipilih kacida ati- atina pisan. Marga lantarana henteu sak- abeh saukur dituar, tatangkalan anu Henteu boga nilai ekono- mi anu kudu dituar. Tapi, tatangkalan kai anu boga nilai ekonomi, saperti kadu, peu- teuy.jengkol, buah, kaweni, kawung,jeung sajabana ngan saukur ditutuhan wungkul dahan-dahana supaya ulah ngahieuman engkena kana pare huma. Pagawean nuar kai biasa digawean ngan tatangkalan saukur sababaraha poe, henteu jiga nyacar rada kebel jasa. Marga lantarana henteu sakabeh tangkal kai dituar, jeung lolobana ngan saukur nutuhanwungkul. Kagiatan nuar biasana digawean ku lalaki dewasa, kapala kaluarga dibantu ku anggota kalu- arga liana, utamana lalaki anak-anak atawa dibantu oge ku pamajikanana rungkuq-rungkun tangkal ngan )Johan Iskandar dosen jeunq pw;ralungtik ekologi Unpad ~I 19