BAB I BUBUKA 1.1 Kasang Tukang Panalungtikan Loba nu boga anggapan yén perkara ngaran téh hiji hal teu kudu dipasualkeun alias euweuh hartina. Padahal mah dina ngaran téh saéstuna ngandung ajén-inajén anu kawilang pentingna pikeun hiji budaya. Salasahijina, ngaran téh minangka idéntitas hiji bangsa atawa budaya. Ayana anggapan pangna ngaran teu penting téh jigana katalimbeng ku ungkara "What's in a Namé" (naon harti ngaran) (Rais, 2008, kc. 1). Éta ungkara téh nu sabenerna minangka 'sesemplékan' tina kalimah nu geus jadi kacapangan. Demi kalimah lengkepna nyaéta "whats in a name, that which we call a rose by any other name would smell as sweet" (Kosasih, 2010, kc. 1) anu ngabogaan harti "sok sanajan kembang rose ngabogaan sesebutan (ngaran) séjén, tapi angger ngabogaan seungit nu has (nu dipiboga ku kembang eros téa)". Éta ungkara téh sabenerna mangrupa kalimah sanggahan nu ditétélakeun ku Juliet dina drama "Romeo and Juliet' karya William Shakespeare. Jadi, éta kalimah teu merenah dina kajian toponimi mah, sabab dina ngaran téh aya sajarah anu ngadadasaranan, sakumaha nu dina ieu kalimah "behind the name is a long history of human settlement" (Kosasih, 2010, kc. 1). Ku kituna, dina hiji ngaran ngabogaan harti nu lega, teu karana gumantung kana kondisi sosial budaya masarakat atawa gumantung kana carita rahayat nu aya baé, tapi pikeun sarana komunikasi jeung papadana. Sistem dina méré ngaran hiji patempatan tangtu miboga ajén-inajén kahirupan atawa filosofis nu jadi ciri has hiji daérah di masarakat. Di jaman kiwari nu beuki dieu beuki ngaronjat dina pamakéan basa ngabalukarkeun ayana parobahan ajén- inajén dina kahirupan jeung kabudayaan di masarakat. Kitu ogé di masarakat Sunda nu ngalaman parobahan, boh dina eusi boh dina ajén-inajénna. Salah sahiji ajén-inajén di masarakat Sunda nu ngalaman parobahan nyaéta pasualan méré ngaran (toponimi) tradisional tempat nu aya di Jawa Barat. Ieu hal luyu sakumaha nu disebutkeun ku Sudaryat (2009, kc. 2) yén ajén-inajén nu dijungjung luhur ku pamakéna basa daérah di Jawa Barat hususna pamaké dina méré ngaran tempat geus robah sarta kagésér ku ayana istilah modérn. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
Para ahli nu nyieun peta, biasana méré ngaran hiji patempatan dumasar kana géografisna wungkul (Rais, 2008, kc. 1). Disaluareun éta, para ahli teu sadar yén éta ngaran miboga sajarah jeung kabudayaan masarakat éta sorangan. Unggal unsur di muka bumi atawa unsur geografis dibéré ngaran ku manusa sangkan bisa diidéntifikasi lingkungan fisikna sarta pikeun tujuan komunikasi sasama manusa tur jadi acuan masarakat dina kabudayaanana (Rais, 2008, kc. 4). Ieu hal ogé luyu jeung peraturan undang-undang, yén unggal unsur rupa bumi kudu dibéré ngaran sangkan ayana tertib administrasi. Lembaga nu miboga hak pikeun netepkeun ngaran unsur rupa bumi nyaéta Tim Nasional Pembakuan Nama Rupa Bumi nu geus ditangtukeun dina Peraturan Presiden Nomor 112 Taun 2006 (Madya, 2015, kc. 8). Ayana pangaruh jeung parobahan ku jaman modérn ngabalukarkeun masarakat teu apal kana asal muasal ngaran lembur nu dicicinganana (toponimi). Ieu hal luyu jeung pangaku salasaurang warga (Nita Nurulita, 37 taun) nu ngébréhkeun yén aya sababaraha hal nu ngabalukarkeun masarakat teu nyaho kana harti ngaran lemburna, di antarana 1) kurangna kasadaran dina néangan harti ngaran, 2) kurangna kasadaran pikeun nanya harti ngaran ka sesepuh lembur, sarta 3) kamajuan jaman jeung téhnologi (wawancara nu dilakukeun di Conggéang, 2019) . Lian ti éta, aya warga ogé nu nyaho kana harti ngaran lembur tapi nyaho ceuk béja hungkul teu nyaho leuwih jero deui. Toponimi mangrupa panataan ngaran hiji patempatan atawa geografis nu mangrupa kabudayaaan masarakat daérah nu miboga ajén-inajén kahirupan manusa tur miboga ma'na. Toponim, dina basa Inggris "toponym" sacara harfiah hartina ngaran tempat di muka bumi, ("topos" nyaéta "tempat" atawa "permukaan" saperti "topografi" nyaéta gambaran ngeunaan permukaan atawa tempat-tempat nu aya di bumi, jeung "nym" tina "onyma" nyaéta ngaran) (Rais, 2008, kc. 4). Nurutkeun Raper (1996) dina Rais (2008, kc. 5) toponimi miboga dua harti nyaéta: a) Élmu nu miboga objék studi ngeunaan toponim dina umumna jeung ngeunaan ngaran géografis hususna, jeung b) Totalitas tina toponim dina hiji region. Dina kajian folklor, toponimi kaasup kana ulikan onomastik (nu ngawengku di antarana: méré ngaran jalan, ngaran kadaharan, ngaran atawa Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
jujuluk jalma, ngaran bungbuahan jeung asal-muasal ngaran hiji tempat atawa legénda) nyaéta ngaran tradisional jalan atawa tempat nu tangtu nu miboga leganda salaku sajarahna (Danandjaja, 1984, kc. 27). Aya ogé lingkup sistem méré ngaran atawa toponimi tempat di Jawa Barat, ngawengku kana tilu hal poko nurutkeun Sudaryat (2009, kc.5) nyaéta: 1) nyaritakeun deui dumasar kana carita rayat (sasakala) ngaran-ngran tempat di Jawa Barat, 2) ngarumuskeun sistem méré ngaran atawa toponimi tradisional di Jawa Barat, jeung 3) nitenan sistem toponimi di Jawa Barat dumasar kana opat aspék: 1. aspék sasakala ngawangun kecap (linguistik-étimologis), 2. aspék fisikal (hidrologis, geomorfologis jeung aspék biologis), 3. aspék budaya masarakat (sosio-kultural), jeung 4. aspék seni sastra. Ngeunaan toponimi tangtu waé bakal aya patalina jeung aspék-aspék séjén nu aya di sabudeureunana, boh aspék fisikal boh aspék non fisikal (aspék sosial jeung kultural). Aspék fisikal ngawengku kana tilu unsur nyaéta unsur hidrologis, unsur géomorfologis, jeung unsur biologis (flora jeung fauna), aspék sosial, jeung aspék kultural (Kosasih, 2009, kc. 1-4). Kitu ogé ngaran lembur nu aya di Kecamatan Conggéang nu diwangun ku aspék fisikal jeung aspék non fisikal. Aya dua belas lembur di Kecamatan Conggéang nyaéta Jambu, Cipamekar, Narimbang, Cibeureuyeuh, Pada Asih, Conggéang Kulon, Conggéang Wétan, Cacaban, Babakan Asem, Karang Layung, Cibubuan, jeung Ungkal nu tangtu waé éta ngaran diwangun ku aspék fisikal jeung non fisikal. Dina unggal ngaran lembur tangtu waé miboga ma'na sewang-sewangan. Upamana waé asal-usul ngaran Désa Karanglayung nu aya di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang. Kecap Karanglayung asalna tina kecap Karang nyaéta basa wewengkon Cirebon hartina buruan, atawa batu karang teuas di darat bakating ku kalilaan (Danadibrata, 2006, kc. 320) jeung tina kecap layung hartina cahya konéng dina waktu panonpoé rék surup (Danadibrata, 2006, kc. 394). Nurutkeun informasi ti masarakat, naha pangna ieu désa dibéré ngaran Karanglayung, lantaran baheula di ieu tempat atawa buruan katingali pisan ngemplong kana jauhna nepi ka bisa ningali layung unggal burit, nu ahirna dibéré ngaran Karanglayung. Ku kituna perlu aya panalungtikan nu leuwih jero deui sangkan nonoman teu pereumeun obor kana asal-usul ngaran tempat nu dicicinganana. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
Panalungtikan ngeunaan toponimi geus loba nu ngalaksanakeun, di antarana nu dilakukeun ku Sobarna, spk. (2018) nu medar ngeunaan "Toponimi Nama Tempat Berbahasa Sunda Di Kabupaten Banyumas". Hasil tina ieu panalungtikan nétélakeun salian ti wilayah Jawa Barat jeung Banten, basa Sunda ogé dipaké ku sabagéan masarakat Jawa Tengah nu aya di belah kulon nyaéta Kabupaten Cilacap, jeung Banyumas. Di kabupaten Cilacap jeung Brebes basa Sunda nepi ka ayeuna masih kénéh dipaké, sedengkeun di Banyumas mah basa Sunda geus saeutik nu maké. Ditilik tina hasil di luhur, kapaluruh yén budaya teu kawatesan ku administrasi sanajan sacara administrasi asup ka daérah Jawa, tapi aya ngaran- ngaran tempat nu ngagunakeun basa Sunda. Aya ogé panalungtikan nu dilakukeun ku Muhyidin (2018) nu medar ngeunaan "Kearifan Lokal Dalam Toponimi Di Kabupaten Pedeglang Provinsi Banten Sebuah Penelitian Antropolinguistik". Hasil dina ieu panalungtikan ngeunaan ngadeskripsikeun toponimi di Kabupaten Pandeglang nu maké morfem Ci- (basa Sunda), lema kadu (basa Sunda), jeung lema pasir (basa Sunda). Lian ti éta, aya sababaraha panalungtikan saméméhna nu sarua nalungtik ngeunaan toponimi di antarana panalungtikan nu di lakukeun ku Yan Priyana (entragan 2011) nu judulna: Toponimi Ngaran-ngaran Curug di Wilayah Parwasuka (Purwakarta, Subang, Karawang) Dumasar Carita Rayat, jeung panalungtikan nu dilakukeun ku Muhammad Malik Abdul Aziz (entragan 2013) nu judulna: Toponimi Kampung di Kacamatan Banjar Kota Banjar Pikeun Bahan Pangajaran Maca Dongéng di Kelas VII SMP. Ieu panalungtikan téh aya béda jeung sasaruaan tina panalungtikan nu geus dilakukeun saméméhna. Sasaruaan ieu panalungtikan téh nyaéta sarua ngulik ngeunaan sasakala atawa asal-muasal ngaran hiji patempatan (toponimi). Ari bédana ieu panalungtikan jeung panalungtikan séjén nyaéta aya dina objék nu ditalungtikna. Pentingna ieu panalungtikan nyaéta pikeun mikanyaho kana sasakala jeung ma'na ngaran lembur nu aya di Kecamatan Conggéang. Ieu panalungtikan dipiharep sangkan nambahan pangaweruh ka jalma réa utamana masarakat Kecamatan Conggéang. Ku kituna, perlu diayakeun panalungtikan nu ngaguar ngeunaan toponimi lembur di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
1.2 Watesan Jeung Rumusan Panalungtikan Dumasar kana kasang tukang, sangkan ieu panalungtikan téh ambahanana teu lega teuing ieu panalungtikan boga watesan jeung rumusan masalah. 1.2.1 Watesan Masalah Dumasar kana kasang tukang panalungtikan, aya sababaraha hal anu bisa diidéntifikasi pikeun ditalungtik, nyaéta anu patali jeung ngaran-ngaran lembur nu aya di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang. Ngaran-ngaran lembur nu rék ditalungtik aya di duabelas désa, nyaéta désa Cacaban, désa Narimbang, désa Ungkal, désa Jambu, désa Cipamekar, désa Cibeureuyeuh, désa Karanglayung, désa Babakan Asem, désa Cibubuan, désa Conggéang Kulon, désa Conggéang Wétan, jeung désa Padaasih. Salian ti éta, ieu panalungtikan ogé bakal leuwih museur kana kumaha pola masarakat méré ngaran ka éta lembur. 1.2.2 Rumusan Masalah Dumasar kana kasang tukang nu geus dipedar, rumusan masalah nu aya dina ieu panalungtikan, nyaéta: a. Kumaha pola méré ngaran (aspék fisikal jeung non fisikal) lembur nu aya di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang? b. Kumaha ngajanggélékna ngaran-ngaran tempat nu aya di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang? c. Kumaha sajarah ngajanggélékna ngaran tempat (toponimi) di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang? 1.3 Tujuan Panalungtikan Dumasar kana hal nu geus dipedar dina kasang tukang, idéntifikasi masalah jeung rumusan masalah, ieu panalungtikan boga tujuan nyaéta tujuan umum jeung tujuan husus. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
1.3.1 Tujuan Umum Luyu jeung kasang tukang sarta rumusan masalahna, tujuan umum dina ieu panalungtikan nyaéta pikeun ngajembaran kaweruh jeung nambahan data invéntaris kabudayaan Kabupatén Sumedang ngeunaan sasakala ngaran lembur di lingkungan Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang. 1.3.2 Tujuan Husus Lian ti tujuan umum anu geus dijéntrékeun di luhur, tujuan husus dina ieu panalungtikan nyaéta pikeun nganalisis jeung ngadéskripsikeun hal-hal ieu di handap. 1) Pola nu dipaké dina sistem méré (aspék fisikal jeung aspék non fisikal) ngaran lembur nu aya di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang. 2) Déskripsi kasang tukang ngaran lembur nu aya di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang dumasar kana carita masarakat 3) Sajarah ngaran tempat (toponimi) di Kecamatan Conggéang Kabupatén Sumedang 1.4 Mangpaat Panalungtikan Lian ti ngabogaan tujuan panalungtikan, ieu panalungtikan ogé boga mangpaat panalungtikan. Mangpaat dina ieu panalungtikan nyaéta mangpaat tioritis, mangpaat praktis, mangpaat isu sosial, jeung mangpaat kawijakan. 1.4.1 Mangpaat Tioritis Mangpaat tioritis tina ieu panalungtikan nyaéta sangkan bisa nambahan pangaweruh anyar ngeunaan élmu basa jeung kabudayaan boh keur ka panalungtik boh ka masarakat dina hal kabudayaan sarta pikeun aprésiasi budaya hususna dina widang élmu folklor jeung toponimi. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
1.4.2 Mangpaat Praktis Mangpaat praktis anu dipiharep bisa dihontal tina ieu panalungtikan nyaéta. a. Pikeun panalungtik Panalungtik bisa ngamangpaatkeun ieu panalungtikan pikeun nambahan élmu pangaweruh ngeunaan kabudayaan masarakat Sunda, hususna dina sistem méré ngaran tempat (toponimi). b. Pikeun masarakat Ku ayana ieu panalungtikan bisa numuwuhkeun kareueus kana budaya Sunda nu aya di masarakat. Hususna ngeunaan sasakala ngaran tempat nu dicicinganana. 1.4.3 Mangpaat Isu Sosial Mangpaat isu jeung sosial dina ieu panalungtikan, dipiharep bisa méré informasi ka sakabéh pihak ngeunaaan sasakala ngaran patempatan, nepi ka jadi salasahiji bahan pikeun lembaga formal saperti lembaga pamaréntahan, lembaga pendidikan, jsb, atawa non formal nu mangrupa lembaga di luar formal nu geus diwangun sacara luyu jeung struktur di masarakat. 1.4.4 Mangpaat Kawijakan Mangpaat kawijakan ieu panalungtikan nyaéta pikeun ngarojong program pamaréntah nu aya dina Undang-Undang No. 5 Taun 1992 ngeunaan Benda Cagar Budaya jeung Peraturan Pamaréntah RI No. 78 Taun 2007 ngeunaan Pengesahan Conventin for The Safeguarding of the Intangble Cultural Heritage (Konvensi untuk Perlindungan warisan Budaya Takbenda), Perda Provinsi Jawa Barat No. 5 Taun 2003 ngeunaan Pelestarian jeung Pengembangan Bahasa, Sastra, jeung Aksara Daerah, sarta UU No. 23 Taun 2014 Pamaréntahan Daérah ngeunaan Pedoman Pemberian dan Perubahan Nama Rupabumi, Pasal 48 ayat (1) huruf c jeung ayat (3). 1.5 Raraga Tulisan Sistematika dina nyusun skripsi bisa diwincik saperti ieu di handap. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu
Bab I Bubuka, nu ngawengku kasang tukang masalah, rumusan masalah, tujuan panalungtikan, mangpaat panalungtikan, jeung raraga tulisan. Bab II ulikan Tiori, nu ngawengku ngeunaan ulikan tiori, panalungtikan saméméhna, jeung raraga mikir. Ulikan tiori anu ngawengku wangenan folklor jeung wangenan toponimi. Bab III Métode Panalungtikan nu ngawengku métode panalungtikan, desain panalungtikan, prosedur/alur apanalungtikan, setting panalungtikan, data jeung sumer data panalungtikan, tehnik ngumpulkeun data, instrumén panalugtikan, téhnik ngolah data. Bab IV Hasil panalungtikan jeung pedaran, nu eusina ngeunaan hasil panalungtikan asal muasal ngaran lembur nu aya di Kacamatan Conggéang jeung analisis pola méré ngaran lembur di Kacamatan Conggéang. Bab V kacindekan jeung saran, nu eusina ngawengku ngeunaan kacindekan tina hasil panalungtikan, implikasi jeung rékomendasi. Rany Alya Pratiwi, 2020 TOPONIMI LEMBUR DI KECAMATAN CONGGÉANG KABUPATÉN SUMEDANG Universitas Pendidikan Indonesia | repository.upi.edu | perpustakaan.upi.edu