BAHAN AJAR WAWACAN Carita Buhun: 1. Dongéng Dongéng miboga tilu ciri utama nya éta: a. Lisan, hartina sumebarna dongéng mah tatalépa sacara lisan ti hiji jalma ka jalma séjén
b. Anonim, hartina dongéng mah teu kanyahoan saha nu ngarangna c. Pamohalan, hartina dina dongéng sok loba kapanggih hal-hal nu teu asup akal atawa teu logis Dumasar kana caritana dongéng kabagi jadi fabel, farabel, mite, babad, jeung sasakala atawa legenda. 2. Carita wayang Carita wayang dina pagelaran wayang golék nu ayeuna sok dipintonkeun aya dua, nya éta: a. Mahabarata, sumberna tina buku Mahabarata karangan Viaya/Wiayasa asalna ti India. Ieu buku nyaritakeun perang sadulur antara pandawa jeung Kurawa b. Ramayana, sumberna tina buku Ramayana karangan Walmiki asalna ti India. Ieu buku nyariyakeun carita Rama jeung Sinta, sarta Rahwana. 3. Carita naskah Naskah téh wacana (téks) hasil tulisan leungeun lain hasil citak, biasana ditulis dina daun lontar, daluang jeung kertas. Salasahiji conto naskah Sunda nya éta Sanghyang Siksakandang Karesian (1518 M) 4. Carita pantun Ciri-ciri carita pantun nya éta: a. Dipirig ku kacapi b. Biasana dipagelarkeun sapeuting jeput c. Pungsina pikeun ritual jeung hiburan 5. Guguritan Guguritan téh karya sastra nu ditulis nagunakeun patokan pupuh, yur ukuranna pondok. Patokan dina pupuh nya éta ayana guru lagu jeung guru wilangan. a. Guru lagu nya éta sora vvokal panungtung dina sapadalisan b. Guru wilangan nya éta jumlah engang dina sapadalisan 6. Wawacan Wawacan nya éta karya sastra nu eusina ngalalakon, ukuranna panjang sarta sok gunta-ganti pupuh. Ganti pupuh dina wawacan mangrupa pananda gantina episode atawa babak. Maca wawacan sok dihariringkeun. Sawaréh carita wawacan sok dipidangkeun dina beluk. Ari pintonan wawacan sok ditanggap pikeun kapentingan salametan (ritual) jeung kalangenan (hiburan). Malah geus jadi kalumbrahan lamun umur orok geus manjing 40 poé sok disalametkeun ku cara nanggap wawacan. Kitu deui pikeun salametan imah, tulak bala lembur, sok nanggap wawacan deuih. Lian ti pikeun salametan, wawacan ogé sok dijadikeun pidangan mandiri (pikeun hiburan). Kapan masarakat jaman harita mah can ceuyah sarana hiburan cara kiwari, hayang meunang hiburan ku cara ngabandungan eusi (jejer) carita ku cara dipangmacakeun, lantaran harita mah jalma nu mampuh maca téh kawilang saeutik. Kiwari mah pagelaran maca wawacan (beluk) téh bisa disebutkeun geus carang pisan lantaran ceuyahna ku rupa-rupa hiburan nu antukna ngagésér kalungguhan wawacan. a. Sajarah wawacan
Dina mangsa kadua abad ka-19. Harita tatar Sunda dieréh ku karajan Mataram (Islam). Parabupati Sunda, utamana anu aya di wewengkon Priangan, wajib séba ka Mataram. Ayana di Mataram téh tara sakeudeungsakeudeung. Balikna mawa sawatara adat-cahara di ditu ka tatar Sunda. Salian ti éta, teu saeutik deuih pangagung urang Mataram anu ditempatkeun di urang. éta kaayaan téh beuki nguatan adat-cahara anyar para ménak Sunda. Pangaruhna dina widang sastra, urang Sunda mimiti wanoh kana guguritan jeung wawacan. Lain para ménak baé deuih anu gedé andilna asupna wawacan kana sastra Sunda téh. Paraulama ogé gedé andilna. Kalolobaan ulama atawa ajengan anu boga pasantrén di urang, saméméhna kungsi masantrén di Wétan. Teu béda ti parabupati, balikna mawa adat cahara ti ditu. Nya di antarana mawa wangun guguritan jeung wawacan. Malah nerekabna para ajengan. Salah sahiji buktina, nepi ka kiwari masih kénéh kapanggih wawacan-wawacan anu ditulis ku aksara Arab (Pégon) di pilemburan. Eusina mangrupa da'wah Islamiyah. Mekarna wawacan di urang téh ngaliwatan sababaraha tahap. Dina tahap kahiji lalakon-lalakon wawacan tina sastra Jawa téh langsung disalin, henteu disundakeun, mangrupa naskah. Tahap kadua, témbong usaha narjamahkeun (nyalin) kana basa Sunda, sangkan eusina kaharti ku balaréa. Tahap katilu, lain narjamahkeun, tapi nyipta carita-carita nu geus nyampak ti baheula dina wangun wawacan, saperti tina dongéng, hikayat, jeung babad. Tahap kaopat, sabada aya téknologi citak, wawacan anu tadina mangrupa naskah téh réa anu diterbitkeun mangrupa buku; dibarengan ku ciptaan-ciptaan anyar, sarta wandana ogé anyar. b. Struktur wawacan Karya sastra wangun wawacan umumna ngabogaan unsur struktur nu maneuh, nyaéta manggalasastra (alofon), eusi, jeung panutup atawa kolofon. Manggalasastra eusina sanduk-sanduk papalaku (ménta idin) ka Nu Maha Kawasa jeung ka karuhun, sarta ménta panghampura kana kahéngkéran nu nulis atawa nu nyusun éta wawacan. Panutup (kolofon) kauni dina akhir carita nu eusina titimangsa ditulis atawa disalinna éta wawacan, bari sakalian ménta panghampura nu nulis kana sagala katunaanana. Umumna nu nulis wawacan sok dépé-dépé tur ngarumasakeun. Geura ieu di handap kapidangkeun conto manggalasastra jeung kolofon wawacan. Manggalasastra: Kasmaran kaula muji, ka Gusti Ajawajala, nu murah ka mahluk kabéh, jeung muji utusanana, Kangjeng Nabi Muhammad, nyaéta Nabi panutup, miwah muji sahabatna (Wawacan Rengganis) Kolofon: Tamatna kaula ngarang Pukul tujuh malem Kemis
di tanggal tujuh welasna, kaleresan bulan April, taun Kangjeng Maséhi, saréwu dalapan ratus, jeung genep puluh dua, marengan hijrahna Nabi, saréwu dua ratus tujuh puluh dalapan (Wawacan Panji Wulung) Bédana wawacan jeung guguritan, wawacan mah mangrupa lalakon. Pupuh anu dipakéna ogé henteu hiji baé, tapi gunta-ganti, tur loba. Conto carita wawacan anu sohor di antarana WAWACAN PURNAMA ALAM, WAWACAN SYEH ABDUL KODIR JAELANI, WAWACAN KIDUNG SUNDA, WAWACAN DALEM BONCEL, WAWACAN SANTANG, WAWACAN AHMAD MUHAMMMAD, Jsb. KIAN c. Ciri-ciri wawacn: Pupuh leuwih ti hiji Naratif, tapi aya deskriptif Aya palaku, latar, jeung alur Relatif panjang Gelar dina wangun naskah, ditransliterasi, tuluy dicitak jadi buku Sumber: 1. Buku Pamekar Diajar Basa Sunda 2. Bahan ajar Kandaga Darpan (ppt) 3. Bahan ajar basa Sunda Ade Risna Suhendi 4. 5. Kamus Istilah Sastra 6. Materi PLPG basa Sunda 2016 7. Materi Diklat basa Sunda 2016