BAB I BUBUKA 1.1. Kasang Tukang Panalungtikan Karya sastra mangrupa hasil cipta manusa anu dtebn&keun ngaliwatan ide-ide anu digelarkeun ngagunakeun basa sacara lisan atawa tulisan. Karya sastra digeJarkeun kalawan ngagunakeun m&Iia basa. Basa dina kaiya sastra dipak£ pikeun ngahontal anjen-ajen estetis. Ari carana rupa-rupa, bisa ngagunakeun purwakanti, gaya basa, pakeman basa, jeung sajabana. Ku kituna, antara basa jeung sastra teh raket patalina tur silih rojong. Eusi kaiya sastra biasana mangrupa jeung Sbrehan ngeunaan masalah-masalah hirup-huripna manusa, hakekat gambaran kahirupan manusa, rapa-rupa pangalaman, rasa, jeung ide manusa anu bisa diebrehkeun dina wangun sastra. Sastra oge ngagambaikeun kasusah manusa, perjuangan, silih asih, pag&r&ig jeung sasama manusa atawa naon hai anu nyangkaruk jeung nu kaalaman dina kahirupanana sapopoe\ Karya sastra mangrupa hasil katya cipta jeung hasil kreativitas manusa anu jadi bagian tina seni. Ari seni mibanda unsur 6stetis. Patah jeung hai eta ditetelakeun ku Iskandarwassid (2003: 138), y&i; "Karya sastra teh nya fta karya seni anu digelarkeun ngagunakeun alat basa. Mmangka kaiya seni, warnaning karya sastra teh diciptana salawasna napak dina usaha ngolah unsur-unsur estetis (ka&idahan sastra)." Teu be<ia jeung kasenian, karya sastra oge" mibanda unsur ka&idahan (Sstetis). Kaendahan eta teh bisa nimbulkeun rasa kagagas, kataji, resep, nfmat, sarta rasa lianna anu aya patalina jeung kasugemaan jiwa anu niacana. Saliau ti
bisa nyugemakeun, sastra ogS gede pisan guna jeung mangpaatna. Upama basana wungkul anu £ndab, bisa jadi &a kaiya sastra teh ngan ngeunah kad&igena atawa dibacana wungkul, tapi taya pupurieunana. Sabalikna, upama eusina alus tapi henteu digelaikeun ngagunakeun basa anu alus, bisa jadi aa kaiya teh teu ngeunali keur dibaca atawa hambar keur did&igena. Bisa disebutkeun kaiya sastra anu alus teh nya 6ta karya anu alus dina basa tur eusina. Sastra teh enas-enasna mah bisa nimbulkeun kamun^man-kamun^anan wawasan anu jembar tur anyar anu didadasaran ku ajenkamanusaaiL Patali jeunghai &a, Koswara (2003:8) n6telakeun y&i: "Sastra mangrupa hiji sisi (bagian) tina seni anu mibanda ciri mandiri ngandung kaartistikan, ngandung kaendahan, ngandung kajujuran, ngandung kac^sinilan, jeung ngandung bebeneran anu salawasna nungtun panganutna kana sipat anu femes, malahan nganteur kana pangjugjugan hirup manusa anu leuwih wijaksana " Sacara umum wanguu kaiya sastra teh dibagi jadi tilu bagian, nya eta (I) wangun lancaran (prosa), (2) wangun ugeran (puisi), jeung (3) wangun paguneman (drama). Kaiya sastra anu kaasup wangun lancaran (ptosa) di antarana dong&ig, sketsa, carita pondok, jeung ranan atawa novel Anu kaasup wangun ugeran (puisi) di antarana mantra (jangjawokan, singlar, asihan, jamp£), kakawihan, sisindiran (rarakitan, paparikan, wawangsalan), sair, pupuh, guguritan, jeung carita wawacan. Ari anu kaasup wangun carita (drama), di antarana sandiwara, opera jeung genchng karesm^ (Jskandarwassid, 1992:135). Carita pondok mangrupa salah sahiji bagian tina kaiya sastra, anu mangrupa carita rekaan dina wangun prosa anu nge^i&ikeim kahirupan sapopod
Carita pondok (caroon) teh nya &a karangan (tinulis) rekaan atawa fiksi dina wangun lancaran, prosa narauf. Galur caritana relatif basajan lantaran jumlah kajadian caritana henteu rea, museur kana kajadian utama, mangtupa hiji ^isodeu (Koswara, 2003:8), sedengkeun Sumardjo (2004: 9) net&akeun yen carita pondok nyaeta "...fiksi, fiction, yang bemrti ciptaatt atau rekaan." Nilik wangun eusina, karangan wangun carita pondok kaasup kana sastra sampeuran, lantaran ayana sabada sastra Sunda kapangaruhan ku sastra kulon (Ruhaliah, 2002:156). Carita pondok teh nya eta karangan (tinulis) rekaan atawa fiksi dina wangun lancaran, prosa naratip. Galur caritana relatip basajan lantaran jumlah caritana henteu rea, museur kana hiji carita utama, mangrupa hiji episodeu, palakuna oge ukur dua atawa tihiaiL Ku lantaran kitu, ieu carita teh telatip pondok. Umumna mah jejer, latar {sitting), jeung kajadian carita teh diolah tina alam kahirupan kiwari. Patali jeung situasi penerbitan buku kiwari, midangna carita pondok Sunda teh umumna dina majalah (heula), ti dinya kakara dikaluarkeun mangrupa buku kumpulan carita podok ([skandarwassid, 1992:110). Carita pondok geus jadi bagian tina dunya kasusastraan Sunda, sabab geus loba pangarang Sunda anu nulis dina wangun carita pondok, sarta geus loba pisan karya sastra wangun carita pondok anu gefar tur hihur aj£nna Proses asupna carita pondok kana dunya sastra Sunda teu kungsi ngalaman panyawad ti masarakat Sunda, tapi langsung meunang tempat anu alus dina kahirupan sastra Sunda. Malahan mekar tur subur. Kamekaran carita pondok dina sastra Sunda leuwfli subur deui sanggeus jaman kamerd<Skaan. Safah sahiji media anu dianggap gede
pangaruhna kana kamekaran carita pondok teh nya &a media crtak, di antarana majalah Sunda (Koswara 2003:98) Hirupna carita pondok t$i umumna mah balukar ayana majalah jeung kalawarta, lantaran dimuatna dina eta media. Salah sahiji majalah anu ngamuat carita pondok nya eta majalah Cupumanik. Eta majalah teh kawilang gede mangpaatna pikeun kalurupan sastra Sunda lantaran ngamuat rupa-rupa kaiya sastra kayaning carita nyambung fjeuiUeton), carita pondok, kritik sastra, sajak, jsb. Malahan mah sawatara carita pondok tarjamahan ami dimuat dina &a majalah tuluy dibukukeun jadi jagat carita. Dina kamekaran sastra Sunda, tarekah naijamahkeun teh ti baheula geus dilakonan geusan milu ngawaniaan sastra Sunda, sebut wae upamana Kartawinata jeung Lasminingrat (duanana putrana H Muhammad Moesa), anu naratas karancagS narjamahkeun karangan bangsa deungeun kana basa Sunda. Malahan, tanekah liagamahkeun teh marajian ayana transformasi wangun sastra Sunda anu modem. Sastra tarjamahan sahenteuna mangaruhan parapangarang sastra Sunda harita tina tradisi nulis dangdingjadi wangim lancaran saperti carpon, novel, jste. Nu jadi udagan para panarjamah narjamahkeun kaiya sastra deungeun teh uya eta ngawanohkeun kaiya sastra deungeun saugkan rawayan nu ngahubungkeuu sastra Sunda jeung jagat carita nu leuwih lega teh teu nepi ka pegat. Sajaba ti eta, nu dipalar sastra Sunda leuwih jembar ambahanana (Setiawan,2005:8). Rawayan nu ngahubungkeim sastra Sunda jeung carita nu leuwih lega bisa disurahan mangrupa rawayan anu bisa ngaliasilkeun teks-teks sastra Sunda kr&isi
anyar nu kapangaruhan ku teks-teks sastra deungeun nepi ka ka dituna bisa katiten ayana hubungan mtertekstuai antara karya sastra Sunda jeung kaiya sastra deungeun. Tina hubungan mtert&stual ieu, sastra Sunda bisa diajenan satata jeungkarya-kaiya dunia sejenna. Pikeun meunangjceun ide jeung pamikiraii-paimkinm pangarang dina carita pondok tarjamahan, periu diayakeun hiji panalungtikan kalayan ngagunakeun teori atawa unsur carita nu tangtu. Tujuanana pikeun maluruh ide jeung pamikiran pangarang-pangarang carita pondok tarjamahan dina majalah Cupumanik Ieu majalah dipifih dumasar kana sababaraha tinimbangan, di antarana: (1) majalah Cupumanik intern dina midangkeun carita pondok tarjamahan, (2) dina tema jeung fakta carita ten ngancik ide jeung pamikiran pangarang anu b&ia-beda, ari tema dina enas-enasna mangrupa \d& anu ngadadasaran carita, sedeiigkeuii fokta carita mangnipa imsur-unsur anu ngahirupkeun carita sacara faktual. (3) ku lantaran nu ngaran^ia euyeub, nu johia ti rupa-rupa bangsa, rasa jeung nuansa dina carpon-carpon dina ieu majalah tangtuna beda-b6da, (4) ayana kamungkinan basa dina carita pondok tarjamahan teh ajen estetisna teujiga dina carita pondok Sunda lantaran eta carita teh ukur diahhkeun basana wungkul, sanajan eusina had6 lamun dina segi basana kurang hade, ged6 kamungkinan eusina anu hade teh moal katepikeun ka nu macana, jeung (5) can aya anu nganalisis unsur-unsur carita pondok tarjamahan dina majalah Cupumanik.
1.2.Watesan jeung Rumusan Masalah 1.2.L Watesan Masalah Dumasar kana kasang tukang masalah di luhur, supaya ieu panalungtikan teh leuwih museur jeung teu lega teuing, dina nganalisis caritana teh baris diwatesanan, nya eta unsur intrinsikna wugkul, anu ngawengku tema, tokoh jeung watek, latar,sartagalurcarita. 1.2.2. Rumusan Masalah Dumasar kana watesan masalah di luhur, ieu panalungtikan teh diruinuskeun jadi sababaraha peitanyaaa Ku kituna, aya sababaraha pertanyaan sangkan pedaran masalah nyoko kana obj6k anu r£k ditalungtik, nya eta: 1) Naon tema tiap carita pondok tarjamahan nu aya dina majalah Cupumanik 2003-2006? 2) Kumaha deskripsi palaku/panokohan dina tiap carita pondok tarjamahan dinamajalah Cupimanik 2003-2006? 3) Utar naon wa6 anu dipake dina tiap carita pondok tarjamahan dina majalah Cupumanik2003-2006? 4) Kumaha galur anu dipake dina tiap carita pondok tarjamahan dina majalah Cupumanik 2003-2006?
13. Tujuan Panalungtikan Dumasar kana kasang tukang jeung ramusan masalah di hihur, panalungtikan boga tujuan anu hayang dihontal, nya eta: 1) Ngadeskripsikeun tema dina tiap carita pondok tarjamahan majalah Cupumanik2003-2006. 2) Ngadeskripsikeun palaku/panofcohan anu aya dina tiap carita pondok tarjamahan majalah Cupumanik 2003-2006. 3) Ngadeskripsikeun latar dina tiap carita pondok tarjamahan majalah Cupumanik 2003-2006. 4) Ngadeskripsikeun galur dina tiap carita pondok tarjamahan majalah Cupumanik 2003-2006. 1.4. Mangpaat Panalungtikan Tina usaha anu dilakukeun dumasar kana tujuan santem&ana, sacara umum ieu panalungtikan teh mpiharep merS man&raat pikeun ngeuyeuban ulikan kaiya sastra sacara struktural Sacara husus, dipmarep mawa mangpaat sakumaha ieu di handap, nya eta: 1) pikeun nambahan elmu pangaweruhngeunaan kaiya sastra; 2) bisa wanoh kana kaiya sastra deungeun anu geus ditarjamahkeun kana basa Sunda, pikeun dibaca jeung nimbulkeun karep pikeun ngamumute karya sastra Sunda: ieu
3) salaku bagian unsur budaya, deskripsi ma'na carita pondok taijamahan bakal mangrapa bahan anu porting pikeun nyuprih ajen-inaj<m kahirupan hiji masarakat; jeung 4) pikeun ngaronjatkeun minat ngaaptesiasi kana karya sastra, hususna carita pondok taijamahan. 1.5. Wangenan Operasional Sangkan leuwih j&ifite jeung babari dina ngalaksanakeun panalungtikan, perlu dipedar istilah-istilah anu aya patalina jeung judul ieu panalungtikan. 1) Analisis Analisis nya 6ta nalaah unsur-unsur kaiya sastra pikeun maham hubungan di antara eta unsur-unsur (KBBI, 1989:32) 2) Unsur Unsur nya eta bagian-bagian pangwangun hiji carita. Dina karya sastra aya unsur intrinsik jeung unsur eJcstrinsik, tapi dina ieu panahingtikan mah ngan ukur ngagunakeun unsur carita (intrinsik) wungkul. 3) Intrinsik Nalungtik unsur intrinsik nya &a ngaguar karya sastra tina bagian jero, nipaning unsur anu ngawangun aa kaiya sastra (carita) (Iskandarwassid, 2003: 32). 8 ieu
4) Carita pondok Carita pondok nya eta carita r&aan ami mere kesan lir enya-enya kajadian tur ukuranna parondok Carita pondok dina ieu panalungtikan nya &a sajumlahing carita pondok tarjamahan anu aya dina majalah Cupumanik taun 2003-2006. 5) Tarjamahan Taijamahan nya eta karya hasil narjamahkeun tina basa sejen. Istilah sejen: alih basa. Tarjamahan kaiya sastra biasana dhisahakeun sangkan papak pisan jeung aslina. Salian ti mertahankeun segi-segi sejenna, anu diutamakeun teh segi basana (gaya basa, pilihan kecap, un^tara, jst) jeung kualitas senina (Iskandarwassid, 2003:132). 6) Majalah Cupumanik Majalah Cupumanik nya eta majalah Sunda anu medal unggal bulan, atawa sabulan sakali, anu diterbitkeun ku Yayasan Kabudayaan RancagS. Eusina mangrupa carita pondok, 6s6y, puisi, sarta tulisan sejenna. 1.6. Anggapan Dasar jeung Tatapakan Tiori 1.6.1. Anggapan Dasar Anggapan dasar mangrupa teori anu dijadikeun dasar dina hiji panalungtikan. Arikunto (1996: 60) netelakeun yen anggapan dasar mangrupa landasan tiori dina ngalapoikeun hasil panalungtikan.
Ku kituna, anggapan dasar t"3i mangrapa dadasar panahmgtikan nu dijadikeun cecekelan utama. Nilik kana eta hai, ieu panalungtikan ngabogaan anggapan dasarsaperti di handap ieu: 1) carita pondok mangrupa carita rekaan anu mibanda unsur carita; 2) carita pondok mangrupa salah sahtji karya sastra anu bisa dianalisis unsur- unsurna; jeung 3) carita pondok tarjamahan mangrupa carita pondok urang deungeun anu ditarjamahkeun kana basa Sunda, tanpa ngaleungitkeun unsur carita sangkan papakjeung carita pondok anu asJina. 1.6.2. Tatapakan Tiori Anu jadi tatapakan tiori dina ieu panalungtikan nya eta: (1) Fengantar Metodologi Penelitian Pendidikan dan Fengajamn Bahasa (Suyattra, 2002), (2) Fengantar Penelitian llmiah: Dasar Metode Teknik (Surakhmad, 1998), (3) Seluk Beluk dan Petunjuk Menulis Cerita Pendek, (Sumardjo, 2004), (4) Kamus Isiilah Sastm (Iskandarwassid, 2003), (5) KamusBesarBahasa Indonesia (PPPB, 1997X (6) Teori Pengkajian Fiksi (Nui^antaro, 2005), (7) Fengantar Apresiasi Sastra (Aminuddin, 2002), (8) Teori sastra (Zuirahnur Z.F, 19%), (9) Sajarah Sastm Sunda (Ruhaliah, 2002), (10) Racikan Sastm (Koswara, 2003), (11) Pangajaran SastmSunda (Tamsyah, 1996). 10
1.7. Metode jeung Tehnik Panalungtikan 1.7.1. M£tode Panalungtikan Metode anu digunakeun dina ieu panalungtikan nya eta metode deskriptif. Metode ddskriptif nya eta metode anu ngadeskripsikeun sakabeh unsur-unsur carita nu kapanggih, dumasar kana watesan masalah jeung rumusan masalah, di antarana wae tema, penokohan, latar, jeung galur carita anu aya dina tiap carita pondok tarjamahan majalah Cupumanik taun 2003-2006. Sakumaha anu diec&keun ku Surakhmad (1998:180), metode deskriptifnya eta metode anu bisa ngungkulan masalah ku jalan ngumpulkeun data, nyieun klasifikasi data, nganalisisJeung napsirkeun data. 1.7.2. T£hnik Panalungtikan Tehnik anu digunakeun dina ieu panalungtikan teh nya eta tehnik ulikan pustaka jeung analisis data. Tehnik ulikan pustaka digunakeun pikeun neangan jeung nangtukeun dasar-dasar teoritis anu aya patalina jeung ulikan unsur carita pondok, hususna carita pondok tarjamahan. Tehnik analisis data digunakeun pikeun nganalisis unsur-unsur carita anu ngawengku tema, penokohan, latar, jeung galur carita. Unggal carita pondok dianalisis hiji-hiji ku cara dikumpulkeun, diteuleuman, jeung dipesek, nepi ka kapanggih patali unsur caritana. 11