Kode Mapel :748GD000 MODUL PENGEMBANGAN KEPROFESIAN BERKELANJUTAN TERINTEGRASI PENGUATAN PENDIDIKAN KARAKTER MAPEL BAHASA SUNDA SMA/SMK KELOMPOK KOMPETENSI G PEDAGOGIK: Stratégi Komunikasi jeung Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda di SMA/SMK PROFESIONAL: Pakeman Basa, Wanda Téks, jeung Carita Wayang di SMA/SMK Tim Penulis Dr. Hj. Ai Sofiyanti, M.Pd.; 081322038181; ai.sofiyanti@yahoo.co.id Dadang Nurjaman, M.Pd.; 085220749709; Perevisi Dr. Hj. Ai Sofiyanti, M.Pd.; 081322038181; ai.sofiyanti@yahoo.co.id Penelaah Dr. Hj. Ruhaliah, M.Hum.; Ilustrator Yayan Yanuar Rahman, S.Pd., M.Ed.;081221813873; yyanuar_r@yahoo.co.id Cetakan Pertama, 2016 Cetakan Kedua, 2017 Copyright© 2017 Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Bidang Taman Kanak-kanak & Pendidikan Luar Biasa, Direktorat Jenderal Guru dan Tenaga Kependidikan Hak cipta dilindungi Undang-undang Dilarang mengcopy sebagian atau keseluruhan isi buku ini untuk kepentingan komersial tanpa izin tertulis dari Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 i
ii PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KATA SAMBUTAN Peran guru profesional dalam proses pembelajaran sangat penting sebagai kunci keberhasilan belajar siswa. Guru profesional adalah guru yang kompeten membangun proses pembelajaran yang baik sehingga dapat menghasilkan pendidikan yang berkualitas dan berkarakter prima. Hal tersebut menjadikan guru sebagai komponen yang menjadi fokus perhatian Pemerintah maupun pemerintah daerah dalam peningkatan mutu pendidikan terutama menyangkut kompetensi guru. Pengembangan profesionalitas guru melalui Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan merupakan upaya Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan melalui Direktorat Jenderal Guru dan Tenaga Kependikan dalam upaya peningkatan kompetensi guru. Sejalan dengan hal tersebut, pemetaan kompetensi guru telah dilakukan melalui Uji Kompetensi Guru (UKG) untuk kompetensi pedagogik dan profesional pada akhir tahun 2015. Peta profil hasil UKG menunjukkan kekuatan dan kelemahan kompetensi guru dalam penguasaan pengetahuan pedagogik dan profesional. Peta kompetensi guru tersebut dikelompokkan menjadi 10 (sepuluh) kelompok kompetensi. Tindak lanjut pelaksanaan UKG diwujudkan dalam bentuk pelatihan guru paska UKG pada tahun 2016 dan akan dilanjutkan pada tahun 2017 ini dengan Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan bagi Guru. Tujuannya adalah untuk meningkatkan kompetensi guru sebagai agen perubahan dan sumber belajar utama bagi peserta didik. Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan bagi Guru dilaksanakan melalui tiga moda, yaitu: 1) Moda Tatap Muka, 2) Moda Daring Murni (online), dan 3) Moda Daring Kombinasi (kombinasi antara tatap muka dengan daring). Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan (PPPPTK), Lembaga Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Kelautan Perikanan Teknologi Informasi dan Komunikasi (LP3TK KPTK) dan Lembaga Pengembangan dan Pemberdayaan Kepala Sekolah (LP2KS) merupakan Unit Pelaksanana Teknis di lingkungan Direktorat Jenderal Guru dan Tenaga Kependidikan yang bertanggung jawab dalam mengembangkan perangkat dan melaksanakan peningkatan kompetensi guru sesuai bidangnya. Adapun perangkat pembelajaran yang dikembangkan tersebut adalah modul Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan bagi Guru moda tatap muka dan moda daring untuk semua mata pelajaran dan kelompok kompetensi. Dengan modul ini diharapkan program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan memberikan sumbangan yang sangat besar dalam peningkatan kualitas kompetensi guru. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 iii
iv Mari kita sukseskan Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan ini untuk mewujudkan Guru Mulia Karena Karya. Jakarta, April 2017 Direktur Jenderal Guru dan Tenaga Kependidikan, Sumarna Surapranata, Ph.D. NIP 195908011985031002 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KATA PENGANTAR Kebijakan Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan dalam meningkatkan kompetensi guru secara berkelanjutan, diawali dengan pelaksanaan Uji Kompetensi Guru dan ditindaklanjuti dengan Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan. Untuk memenuhi kebutuhan bahan ajar kegiatan tersebut, Pusat Pengembangan dan Pemberdayaan Pendidik dan Tenaga Kependidikan Taman Kanak-Kanak dan Pendidikan Luar Biasa (PPPPTK TK dan PLB), telah mengembangkan Modul Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan Mata Pelajaran Bahasa Sunda jenjang SD, SMP, SLB, SMA dan SMK yang terintegrasi Penguatan Pendidikan Karakter dan merujuk pada Peraturan Menteri Pendidikan Nasional Nomor 16 Tahun 2007 tentang Standar Kualifikasi Akademik dan Kompetensi Guru, Peraturan Gubernur Jawa Barat Nomor 69 Tahun 2013 tentang Pembelajaran Muatan Lokal Bahasa dan Sastra Daerah pada Jenjang Satuan Pendidikan Dasar dan Menengah, serta Permendikbud No. 79 Tahun 2014 tentang Muatan Lokal Kurikulum 2013. Kedalaman materi dan pemetaan kompetensi dalam modul ini disusun menjadi sepuluh kelompok kompetensi. Setiap modul meliputi pengembangan materi kompetensi pedagogik dan profesional bagi guru Bahasa Sunda. Subtansi modul ini diharapkan dapat memberikan referensi, motivasi, dan inspirasi bagi peserta dalam mengeksplorasi dan mendalami kompetensi pedagogik dan profesional guru Bahasa Sunda. Kami berharap modul yang disusun ini dapat menjadi bahan rujukan utama dalam pelaksanaan Program Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan Mata Pelajaran Bahasa Sunda. Untuk pengayaan materi, peserta diklat disarankan untuk menggunakan referensi lain yang relevan. Kami mengucapkan terimakasih kepada semua pihak yang telah berperan aktif dalam penyusunan modul ini. Bandung, April 2017 Kepala, Drs. Sam Yhon, M.M. NIP. 195812061980031003 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 v
vi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
DAPTAR EUSI KATA SAMBUTAN ... iii KATA PENGANTAR ... v DAPTAR EUSI ... vii DAPTAR GAMBAR ... ix DAPTAR TABEL ... xi BUBUKA ... 2 A. Kasang Tukang ... 1 B. Tujuan ... 3 C. Peta Kompeténsi... 5 D. Ambahan Matéri ... 6 E. Cara Ngagunakeun Modul ... 7 KOMPETÉNSI PÉDAGOGIK: STRATÉGI KOMUNIKASI JEUNG TÉHNIK NANYA DINA PANGAJARAN BASA SUNDA DI SMA/SMK ... 9 KAGIATAN DIAJAR 1: STRATÉGI KOMUNIKASI JEUNG TÉHNIK NANYA DINA PANGAJARAN BASA SUNDA DI SMA/SMK ... 11 A. Tujuan ... 11 B. Indikator KahontalnaKompeténsi ... 11 C. Pedaran Matéri ... 12 D. Kagiatan Diajar ... 24 E. Latihan/Pancén ... 24 F. Tingkesan ... 24 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 28 KAGIATAN DIAJAR 2: STRATÉGI KOMUNIKASI KONPÉNSATORIS: ALIH KODE JEUNG KAULINAN PIKEUN NGARONJATKEUN KAPARIGELAN BASA SUNDA ... 29 A. Tujuan ... 29 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 29 C. Pedaran Matéri ... 30 D. Kagiatan Diajar ... 55 E. Latihan/Pancén ... 55 F. Tingkesan ... 56 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 58 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 vii
viii KAGIATAN DIAJAR 3: BASA JEUNG KABUDAYAAN, MAKÉNA BASA, JEUNG PAKEMAN BASA ... 63 A. Tujuan ... 63 B. Indikator Kahontalna Kompetensi ... 63 C. Pedaran Matéri ... 64 D. Kagiatan diajar ... 84 E. Latihan/Pancén ... 84 F. Tingkesan ... 86 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 89 KAGIATAN DIAJAR 4: TÉKS DISKUSI, TÉKS ÉKSEMPLUM, JEUNG CARITA WAYANG DINA BASA SUNDA ... 91 A. Tujuan ... 91 B. Indikator Kahontalna Kompeténsi ... 91 C. Pedaran Matéri ... 92 E. Latihan/Pancén ... 114 F. Tingkesan ... 115 G. Uji Balik jeung Lajuning Laku ... 116 KONCI JAWABAN LATIHAN ... 117 EVALUASI ... 123 PANUTUP ... 137 DAPTAR PUSTAKA ... 139 GLOSARIUM ... 145 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
DAPTAR GAMBAR Gambar 1. 1 Peta Kompeténsi ... 5 Gambar 1. 2 Stratégi Komunikasi ... 14 Gambar 2. 1 Kasang Tukang Munculna Alih Kode ... 30 Gambar 2. 2 Ciri-ciri Alih Kode ... 35 Gambar 2. 4 Tiori Modern ngeunaan Kaulinan numutkeun Tedjasaputra ... 38 Gambar 2. 5 Tiori Modern Kaulinan numutkeun Montolalu ... 40 Gambar 2. 6 Aktivitas Otak Kénca jeung Katuhu ... 46 Gambar 2. 8 Tahapan Kaulinan numutkuen Jean Piaget ... 48 Gambar 2. 9 Tahapan Kaulinan ... 49 Gambar 2. 10 Tahapan Kaulinan Kognitif ... 50 Gambar 2. 11 Wanda-wanda Kaulinan ... 52 Gambar 3. 1 Unsur-unsur Kabudayaan ... 65 Gambar 3. 2 Hubungan Koordinatif Basa jeung Kabudayaan... 67 Gambar 3. 3 Hubungan Subordinatif Basa jeung Kabudayaan ... 67 Gambar 4. 1 Struktur Téks Eksemplum ... 101 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 ix
x PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
DAPTAR TABEL Tabel 1. 1 Tingkatan Pananya Kognitif ... 21 Tabel 2. 1 Daerah Dominasi Otak Kénca jeung Katuhu ... 44 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 xi
xii PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
BUBUKA A. Kasang Tukang Salah sahiji Tujuan Strategis Kemdikbud 2015-2019 nyaéta Peningkatan Mutu dan Relevansi Pembelajaran yang Berorientasi pada Pembentukan Karakter. Pikeun ngarojong éta Tujuan Strategis Kemdikbud, Ditjen Guru dan Tenaga Kependidikan ngayakeun Program Gerakan Ngukuhan Atikan Karakter 'Gerakan Penguatan Pendidikan Karakter (PPK)'. PPK di sakola pikeun mageuhan karakter siswa ngaliwatan harmonisasi olah hati (étik), olah rasa (éstétik), olah pikir (literasi), jeung olah raga (kinéstétik). Ieu hal dirojong ku ulubiungna masarakat jeung babarengan antara pihak sakola, kulawarga, katut masyarakat nu mangrupa bagian tina Gerakan Nasional Revolusi Mental (GRMN). Larapna éta PPK téh bisa berbasis kelas, berbasis budaya sakola, berbasis masarakat (kulawarga jeung komunitas). Dina raraga ngarojong kawijakan Gerakan PPK, ieu modul gumulung jeung lima ajén utama PPK nyaéta, religius, nasionalis, mandiri, gorong royong, jeung integrasi. Ieu hal kacida pentingna, pikeun mekelan siswa dina raraga nyanghareupan dégradasi moral, étika, jeung budi pekerti. Profési guru jeung tenaga kependidikan kudu dihargaan jeung dimekarkeun salaku profési anu mibanda martabat sakumaha anu diamanahkeun dina Undang-Undang Nomor 14 Tahun 2015 ngeunaan Guru jeung Dosen. Ieu hal lantaran guru jeung tenaga kependididkan téh mangrupa tenaga profésional anu miboga fungsi, peran, jeung kalungguhan anu kacida pentingna dina ngahontal visi pendidikan 2025, nyaéta "Menghasilkan Insan Indonesia Cerdas dan kompetitif (Insan Kamil/Insan Paripurna." Anu dimaksud insan Indonesia anu cerdas nyaéta insan anu cerdas sagemblengna sacara komprehénsif anu ngawengku: cerdas spiritual, cerdas émosional, cerdas sosial, cerdas inteléktual, jeung cerdas kinéstétik. Patali jeung ieu hal, aya lima nilai utama karakter, nyaéta: religuis, nasionalis, mandiri, gotong royong, jeung integritas. Program Pengembangan Keprofesian berkelanjutan nyaéta tarékah mekarkeun kompeténsi guru jeung tenaga kependidikan anu luyu jeung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 1
2 pangabutuh, mayeng tahap demi tahap pikeun ngaronjatkeun profésionalitasna. Program pengembangan keprofesian berkelanjutan Guru mangrupa salah sahiji stratégi pembinaan guru jeung tenaga kependidikan anu dipiharep mampuh ngajamin guru jeung tenaga kepedidikan pikeun miara, ngaronjatkeun, jeung mekarkeun kompeténsi luyu jeung standar anu geus ditetepkeun. Program Pembinaan Karir Guru baris ngurangan ayana ganjor antara kompeténsi anu dipiboga ku guru sarta tenaga kependidikan jeung tuntutan profésional anu geus tangtukeun. Program Pembinaan Karir Guru Basa Sunda dilaksanakeun ku PPPPTK TK PLB. Program Pembinaan Karir Guru basa Sunda merlukeun modul pikeun salah sahiji sumber diajar pamilon kagiatan. Modul basa Sunda mangrupa bahan ajar anu dirarancang sangkan pamilon kagiatan mampuh diajar kalawan mandiri. Modul Program Pembinaan Karir Guru Mata Pelajaran Basa Sunda Kelompok Kompeténsi G ngawengku dua kompeténsi: pédagogik jeung profésional, ngawengku 4 matéri pokok, nyaéta: (1) Stratégi Komunikasi jeung Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda, (2) Stratégi Komunikasi Kompénsatoris: Alih Kode, jeung Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Basa Sunda, (3) Basa jeung Kabudayaan, Makéna Basa Sunda, sarta Pakeman Basa, (4) Struktur jeung Kaédah Téks Diskusi, Téks Éksemplum, jeung Carita Wayang. Kompeténsi pédagogik jeung kaprofésional dina ieu modul, diaworkeun jeung konsép PPK anu ngawengku lima ajén-inajén dasar, nyaéta réligius, nasionalis, mandiri, gotong royong, jeung integritas. (1) Ajén religius bisa katingali tina pengkuh dina ngalaksanakeun ibadah, taat kana ajaran agama nu dicepengna, toleransi/ ngajénan agama nu séjénna, pengkuh pamadegan, percaya diri, sosobatan, ihlas, teu maksakeun kahayang sorangan, tur ngariksa kana sakumna ciptaan Mantenna. (2) Ajén nasionalis katitén tina cara mikir jeung paripolah anu satia, peduli, tur ngajén kana bédana basa, lingkungan fisik, sosial, budaya, ekonomi, sarta pulitik. Cindekna, kapentingan balaréa jadi hal anu kudu diheulakeun. (3) Ajén mandiri bisa katitén tina sikep: ngahargaan/ngaapresiasi budaya sorangan, ngariksa budaya sorangan, pinunjul tur miboga préstasi, nyaah PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
ka lemah cai, ngajaga lingkungan sabudeureunana, disiplin, jeung ngajénan rupaning budaya, suku, jeung agama. (4) Ajén gotong royong ébréh tina paripolah : silih hargaan, daék gawé bareng, inklusif, miboga komitmen kana hasil rembugan saréréa, musawarah mupakat, silih tulungan, anti diskriminatif, rempug jukung sauyunan dina nyanghareupan pasualan, sarta resep nyarita jeung teu kurung batok. (5) Ajén integritas ébréh tina paripolah: jujur, satia, miboga komitmen moral, anti korupsi, adil, tanggung jawab, suri toladan, jeung silih hargaan. Lima ajén-inajén di luhur ébréh dina ieu modul, boh dina tujuan, matéri, latihan, atawa lumangsungna prosés pangajaran. Sanggeus medar ieu modul, guru dipiharep mampuh ngaronjat kompeténsina boh kompeténsi pedagogik boh profésional tur ngalarapkeun ajén-inajén PPK dina hirup kumbuh sapopoé, boh keur dirina sorangan boh keur siswana. B. Tujuan Tujuan anu baris dihontal dina ieu matéri Modul Pengembangan Keprofesian Berkelanjutan Guru Basa Sunda Kelompok Kompeténsi G, diébréhkeun dina Kompeténsi Inti (KI) jeung Standar Kompeténsi Guru (SKG), sarta Indikator Kahontalna Kompeténsi (IPK). Tujuan séjénna, sanggeus maca ieu modul, guru miboga ajén inajén atikan karakter réligius, nasionalis, mandiri, gotong royong, jeung integritas. Kompeténsi Inti (KI) 7. Berkomunikasi secara efektif, empatik, dan santun dengan peserta didik. 20. Menguasai materi, struktur, konsép, dan pola pikir keilmuan yang mendukung mata pelajaran yang diampu. Standar Kompeténsi Guru (SKG) 7.1 Memahami berbagai stratégi berkomunikasi yang efektif, empatik, dan santun, secara lisan, tulisan, dan/atau bentuk lain. 7.2 Berkomunikasi secara efektif, empatik, dan santun dengan peserta didik dengan bahasa yang khas dalam interaksi kegiatan/ permainan yang mendidik (a) penyiapan kondisi psikologis peserta didik untuk ambil PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 3
4 bagian dalam permainan:melalui bujukan dan contoh, (b) ajakan kepada peserta didik untuk ambil bagian,(c) respons peserta didik terhadap ajakan guru, dan (d) réaksi guru terhadap respons peserta didik, dan seterusnya. 20.3 Menguasai kaidah bahasa Sunda sebagai rujukan penggunaan bahasa Sunda yang baik dan benar. 20.4 Memiliki keterampilan berbahasa Sunda (menyimak, berbicara, membaca, dan menulis). 20.5 Memahami berbagai genre teks Bahasa Sunda 20.7 Mampu mengapresiasi karya sastra Sunda, secara reseptif dan produktif. Indikator Kahontalna Kompeténsi (IPK) 7.1.1 Memilih téhnik bertanya yang tepat dalam suasana pembelajaran yang menyénangkan. 7.2.1 Menstimulus keterampilan berbicara peserta didik dengan permainan bahasa Sunda. 20.3.1 Mengidentifikasi bahasa dalam kebudayaan Sunda. 20.3.2 Mengidentifikasi pakeman basa Sunda. 20.5.1 Menemukan struktur dan kaidah teks diskusi. 20.5.2 Menemukan struktur dan kaidah teks eksemplum. 20.7.1 Mengidentifikasi cerita wayang. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
C. Peta Kompeténsi KAGIATAN DIAJAR 1
Stratégi Komunikasi dina Pangajaran Basa Sunda Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda KAGIATAN DIAJAR 3 Basa jeung Kabudayaan Makéna Basa Sunda Pakeman Basa KAGIATAN DIAJAR 2 Stratégi Komunikasi Konpénsatoris: Alih Kode Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Basa Sunda Kompeténsi Pédagogik MODUL PROGRAM PEMBINAAN KARIR GURU MELALUI PENINGKATAN KOMPETENSI BAHASA SUNDA KELOMPOK KOMPETENSI G Kompeténsi Profésional KAGIATAN DIAJAR 4 Struktur jeung Kaédah Téks Diskusi Struktur jeung Kaédah Téks Eksemplum Carita Wayang Gambar 1. 1 Peta Kompeténsi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 5
6 D. Ambahan Matéri Ieu di handap ambahan matéri Program Pembinaan Karir Guru Basa Sunda Kelompok Kompeténsi G. Ambahan materi diwincik dina 4 kagiatan diajar tur gumulung jeung PPK anu ngawengku ajén inajén:religius, nasionalis, mandiri, gotong royong, jeung integritas saperti ieu di handap. Kagiatan Diajar 1: Stratégi Komunikasi, Tehnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda di SMA/SMK a. Stratégi Komunikasi dina Pangajaran Basa Sunda b. Prosés Komunikasi dina Pangajaran Basa Sunda c. Wangun Stratégi Komunikasi dina Pangajaran Basa Sunda d. Stratégi Komunikasi Patalina jeung Mekarna Kognitif e. Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda f. Wanda-wanda Pananya g. Waktu Nunggu dina Téhnik Nanya di Kelas h. Téhnik Méré Tanggapan kana Jawaban Siswa i. Hal-hal anu Perlu Dijauhan Waktu Nanya dina Pangajaran Basa Sunda j. Tingkatan Pananya dina Pangajaran Kagiatan Diajar 2: Stratégi Komunikasi Kompénsatoris: Alih Kode jeung Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Basa Sunda di SMA/ SMK a. Kasang Tukang Munculna Alih Kode b. Wangenan Alih Kode c. Ciri-ciri Alih Kode d. Wanda-wanda Alih Kode a. Tiori Modern ngeunaan Kaulinan Basa b. Wangenan Kaulinan c. Karakteristik jeung Tahapan Mekarna Kaulinan d. Mangpaat Kaulinan pikeun Manusa e. Prinsip-prinsip Kaulinan Basa f. Wanda Kaulinan Basa g. Modél Pangajaran Kaulinan Basa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Kagiatan Diajar 3: Basa jeung Kabudayaan, Makéna Basa Sunda , jeung Pakeman Basa di SMA/SMK a. Hakékat Kabudayaan b. Patalina Basa jeung Kabudayaan c. Kalungguhan Basa Sunda d. Laku Basa Sunda e. Watesan Pakeman Basa Sunda f. Wanda Pakeman Basa Sunda Kagiatan Diajar 4: Struktur jeung Kaédah Téks Diskusi, Téks Eksémplum, jeung Carita Wayang di SMA/SMK a. Wangenan Téks Diskusi b. Ciri mandiri Téks Diskusi c. Struktur Téks Diskusi d. Unsur Kabasaan dina Téks Diskusi e. Conto Larapna Konsép Téks Diskusi pikeun Bahan Pangajaran f. Wangenan Téks Éksemplum g. Ciri Téks Éksemplum h. Struktur Téks Éksemplum i. Unsur Kabasaan dina Téks Éksemplum j. Ngalarapkeun Konsép Téks Éksemplum pikeun Bahan Pangajaran k. Carita Wayang l. Watesan Carita Wayang m. Bagian-bagian Carita Wayang n. Sempalan Carita Wayang E. Cara Ngagunakeun Modul Aya sawatara hal nu perlu diéstokeun dina ngulik ieu modul. Kahiji, Sadérék kudu percaya diri yén ieu modul téh aya mangpaatna. Kadua, Sadérék kudu kréatif narékahan sangkan meunang informasi optimal tina modul. Katilu, Sadérék perlu niténan kalawan taliti jeung migawé latihan sacara babarengan tur tanggung jawab nu dipidangkeun dina ahir pedaran. Titénan jeung pigawé tiap bagian kalawan daria. Sangkan teu poho, jieun catetan husus tina tiap PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 7
8 bahan nu dipidangkeun. Ulah poho migawé sakur latihan-latihan jeung évaluasi dina saban bagian modul. Kamampuh atawa kompeténsi Sadérék ngeunaan ieu bahan kagiatan diajar baris dinilai ku hasil tés jeung laporan pancén pribadi. Dina maca, nengétan, jeung ngulik bahan-bahan nu aya dina ieu modul Sadérék dipiharep macana jeung ngulikna kalawan mandiri, kréatif, sistematis, tur taliti. Lamun manggihan bangbaluh dina mahamkeunana jeung dina ngajawab latihan atawa soal, Sadérék bisa sawala sacara babarengan jeung kancamitra séjénna atawa nanyakeun ka fasilitator. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KOMPETÉNSI PÉDAGOGIK Stratégi Komunikasi jeung Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda di SMA/SMK PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 9
10 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KAGIATAN DIAJAR 1 STRATÉGI KOMUNIKASI JEUNG TÉHNIK NANYA DINA PANGAJARAN BASA SUNDA DI SMA/SMK A. Tujuan Tujuan kagiatan diajar ngawengku ieu tujuan-tujuan di handap. 1. Sanggeus maca modul, pamilon mampuh ngajéntrékeun wangenan stratégi komunikasi kalawan percaya diri tur kréatif. 2. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngajéntrékeun prosés komunikasi dina pangajaran basa Sunda kalawan percaya diri. 3. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngaidéntifikasi wangun stratégi komunikasi dina pangajaran basa Sunda kalawan tanggung jawab tur gawé babarengan. 4. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngajéntrékeun stratégi komunikasi patalina jeung kamekaran kognitif kalawan tanggung jawab. 5. Sanggeus maca pedaran materi, pamilon mampuh ngajelaskeun téhnik nanya dina pangajaran kalawan percaya diri. 6. Sanggeus tanya jawab, pamilon mampuh ngaidéntifikasi wanda-wanda pananya kalawan dibarung ku rasa kabungah. 7. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngajelaskeun waktu nunggu dina téhnik nanya di kelas kalawan tanggung jawab tur kréatif. 8. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngajelaskeun téhnik méré tanggapan kana jawaban siswa kalawan percaya diri tur gawé babarengan. 9. Sanggeus sawala, pamilon mampuh ngaidéntifikasi hal-hal anu perlu dijauhan waktu nanya dina pangajaran basa Sunda kalawan percaya diri. 10. Sanggeus maca, pamilon mampuh ngaidéntifikasi tingkatan pananya dina pangajaran kalawan sumanget. B. Indikator KahontalnaKompeténsi Indikator kahontalna kompeténsi kagiatan diajar 1, ngawengku ieu kamampuhdi handap: 1. Ngajéntrékeun wangenan stratégi komunikasi. 2. Ngajéntrékeun prosés komunikasi dina pangajaran basa Sunda. 3. Ngaidéntifikasi wangun stratégi komunikasi dina pangajaran basa Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 11 KD 1
KD 1 12 4. Ngajéntrékeun stratégi komunikasi patalina jeung kamekaran kognitif. 5. Ngajelaskeun téhnik nanya dina pangajaran basa Sunda. 6. Ngaidéntifikasi wanda-wanda pananya. 7. Ngajelaskeun waktu nunggu dina téhnik nanya di kelas. 8. Ngajelaskeun téhnik méré tanggapan kana jawaban siswa. 9. Ngaidéntifikasi hal-hal anu perlu dijauhan waktu nanya dina pangajaran basa Sunda. 10. Ngaidéntifikasi tingkatan pananya dina pangajaran. C. Pedaran Matéri 1. Strategi Komunikasi dina Pangajaran Basa Sunda di SMA/SMK a. Wangenan Stratégi Komunikasi Komunikasi nyaéta prosés patukeurna informasi anu dilakukeun ku dua urang atawa leuwih ngagunakeun lambang-lambang verbal jeung nonverbal, kode- kode lisan, tinulis atawa visual (Brown, 2007). Waktu prosés komunikasi lumangsung, panyatur ngusahakeun satékah polah sangkan mampuh nepikeun ide-idena kalawan éféktif. Tapi, dina kanyataanana komunikasi téh teu salawasna éféktif lantaran panyatur teu mampuh nangkep amanat anu saperti ditepikeun ku panyatur. Ku kituna, guru basa Sunda salaku komunikator (panyatur) kudu mampuh ngungkulan éta masalah ku cara ngagunakeun stratégi komunikasi anu éféktif. Nurutkeun Tarone (1983), stratégi komunikasi nyaéta upaya pembelajar, dina ieu hal siswa, pikeun ngaéksprésikeun maksud kalawan sistematis ku jalan ngagunakeun basa anu keur diajarkeun. Stratégi komunikasi museur kana kasus-kasus anu aya dina prosés lumangsungna komunikasi. Brown (2007) nétélakeun yén stratégi komunikasi téh nyaéta digunakeunana mékanisme verbal jeung nonverbal pikeun kagiatan komunikasi atawa produksi informasi. Saterusna Faerch jeung Kasper (Brown, 2007; Cook, 2008) nétélakeun yén stratégi komunikasi mangrupa rancangan sadar anu boga kakuatan pikeun ngungkulan masalah sangkan tujuan komunikasi basa baris kahontal. Bangbaluh téh dibalukarkeun ku héngkérna basa anu keur digunakeun. Lamun dipatalikeun jeung pangajaran basa Sunda, stratégi komunikasi digunakeun ku guru tujuanana pikeun ngungkulan bangbaluh komunikasi dina prosés pangajaran basa Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
b. Prosés Komunikasi dina Pangajaran Basa Sunda Waktu pangajaran basa Sunda keur lumangsung, aya prosés komunikasi. Nurutkeun Djamarah (2002: 44) ngajar mangrupa kagiatan ngatur lingkungan siswa pikeun nepikeun amanat mangrupa pangawéruh, kaparigelan, tur sikep ti guru ka siswa. Dina nepikeun éta amanat, kalawan teu langsung guru tinangtu kudu boga pangabisa ngeunaan tata cara komunikasi sangkan siswa bisa éféktif nyangkem matéri. Ku kituna, guru kudu paham prosés komunikasi salila pangajaran lumangsung. Dina prosés komunikasi nepikeun amanat atawa ide, tinangtu baris aya atrisi (penyusutan ma'na) komunikasi. Dina prosés komunikasi baris aya atrisi, antukna matéri anu ditarima ku siswa baris béda jeung matéri anu ditepikeun ku guru. Ku kituna, guru diperedih sangkan ngagunakeun stratégi-stratégi komunikasi anu éféktif pikeun ngaminimalisir ayana atrisi. Dina milih stratégi komunikasi dipangaruhan ku faktor internal jeung éksternal. Tarone (1983) nétélakeun yén dina milih stratégi komunikasi dipangaruhan ku faktor: sistem basa, situasi dipakéna basa, jeung pangalaman komunikasi. c. Wangun Stratégi Komunikasi Nurutkeun Tarore (1983) aya lima wangun stratégi komunikasi, saperti dina gambar ieu di handap. Nyingkahan Parafrase Strategi Komunikasi Transfer Appeals for Assistance Mine Ieu di handap pedaranana. 1) Nyingkahan, dilakukeun ku jalan nyingkahan tina masalah anu ngaganggu tujuan. Stratégi komunikasi nyingkahan ngawengku: stratégi nyingkahan pesan jeung stratégi nyingkahan topik. 2) Parafrase dilakukeun ku cara ngaganti wangun atawa konsép, saperti: ngagunakeun kecap-kecap sorangan, ngagunakeun conto, atawa ngarékonstruksi kalimah. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 13 KD 1
KD 1 14 3) Transfer anu dilakukeun ku jalan nginjeum wangun basa tina basa nu séjén anu leuwih gampang dicangkem pikeun nepikeun maksud komunikasi maké basa kadua (B-2). 4) Appeals for assistance anu dilakukeun ku jalan siswa ménta bantuan atawa gawé babarengan jeung babaturanana pikeun ngungkulan hambatan komunikasi ngeunaan hiji hal kalawan ngagunakeun basa kadua. 5) Mine, dilakukeun ku cara ngagunakeun mimik jeung gestur pikeun nepikeun maksud. Dornyei (Brown, 2007; Cook, 2008) ngagolongkeun stratégi komunikasi jadi dua, nyaéta stratégi komunikasi nyingkahan jeung stratégi komunikasi konpénsatoris. Stratégi Komunikasi Stratégi Komunikasi Nyingkahan Stratégi Komunikasi Kompénsatoris Stratégi Komunikasi Nyingkahan Amanah Stratégi Komunikasi Nyingkahan Topik Gambar 1. 2 Stratégi Komunikasi Stratégi nyingkahan (avoidence strategies) nyaéta: stratégi anu dilakukeun siswa ku jalan ngajauhan bangbaluh atawa hal anu dianggap hésé. Stratégi nyingkahan ngawengku: stratégi nyingkahan pesen jeung stratégi nyingkahan topik. Stratégi nyingkahan pesen, nyaéta stratégi anu dilakukeun ku cara ngantepkeun amanat teu réngsé lantaran héngkérna basa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Stratégi kompensatoris nyaéta stratégi anu digunakeun pikeun kompénsasi teu hadirna pangawéruh dina diri panyatur anu dipimilik. Stratégi nyingkahan topik nyaéta stratégi anu dilakukeun pikeun ngébréhkeun ma'na leksikal basa sasaran dumasar kana pangawéruh ma'na basa anu dikawasa. Stratégi kompénsatoris dilakukeun ku cara ieu di handap. a. Nepikeun teu langsung (circumlocution); b. Ngagunakeun istilah alternatif anu ngébréhkeun ma'na leksikal basa sasaran (approksimasi); c. Ngagunakeun kecap-kecap serba guna; d. Ngawangun kecap-kecap anyar; e. Ngagunakeun frase cadangan anu diingetna lantaran siswa teu maham komponén Stratégi Kompénsatoris morfologis basa target; f. Sinyal non-linguistik, saperti: gerak awak, gestur, éksprési wajah, atawa niru sora; g. Nerjemahkeun kalawan harfiah idiom, struktur leksikal; h. Ngaasingkeun; i. Alih kode; j. Ménta bantuan lawan nyarita kalawan langsung atawa teu langsung; k. Ngagunakeun piranti ragu-ragu pikeun ngeusian jéda jeung ayana waktu pikeun mikir. Gambar 1.2 Stratégi Konpénsatori PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 15 KD 1
KD 1 16 d. Stratégi Komunikatif sarta Patalina jeung Kamekaran Kognitif Waktu budak keur diajar basa, aya dua hal anu penting nyaéta kompeténsi jeung pérpormansi. Kompeténsi nyaéta pangaweruh dasar ngeunaan basa nu rék digunakeun. Pérpormansi nyaéta wujud konkret ngagunakeun basa. Pérformasi diwangun ku dua prosés, nyaéta maham jeung produksi basa. Kompeténsi mangrupa pangawéruh anu teu bisa diobservasi ku lantaran sifatna internal. Kukituna, pikeun ngaréalisasikeun kompeténsi téh ku jalan pérpormansi, nyaéta digunakeunana basa dina situasi nu nyata. Dina pérpormansi, salian ti kudu maham, aya ogé kagiatan ngaréproduksi basa. Tapi sering ogé siswa teu bisa ngalakukeunana kalawan lancar. Ieu hal dibalukarkeun siswa acan paham kana konsép basa kalawan hadé. Ku kituna, diperlukeun stratégi komunikasi. Stratégi komunikasi anu digunakeun ku siswa, dina enas- enasna mah ngagambarkeun kompeténsi anu dipimilik ku siswa. Waktu nengetan jeung ngainternalisasi sistem jeung kaidah basa Sunda. Ieu hal luyu jeung pamadegan Bongaerts jeung Poulisse (Brown, 2007) jeung Greg (Brown, 2007) yén ngaliwatan pérpormansi bisa dipikanyaho kompeténsi siswa. Slobin (1991) nambahkeun yén dina pangajaran basa, mekarna kompeténsi siswa bisa digunakeun pikeun mikanyaho mekarna kognitif siswa. Kukituna, ku mikanyaho stratégi komunikasi pangajaran basa pikeun siswa, hartina mikanyaho ogé ngeunaan mekarna kognitif siswa. 2. Tehnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda a. Panganteur Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda Fakta di lapangan ngeunaan téhnik nanya nyaéta masih loba guru anu tacan maham sacara gembleng kaparigelan nanya. Kahéngkéranana guru diantarana: (1) waktu guru nanya ka siswa, guru sorangan nu langsung ngajawab éta pananya, teu méré lolongkrang waktu pikeun siswa mikir, (2) siswa ngajawab ragem babarengan, antukna teu bisa katangen mana siswa anu ngajawab bener jeung mana siswa anu ngajawab salah, (3) guru nunjuk heula siswa diteruskeun ku méré pananya, antukna siswa reuwas, jeung bingung. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Hal di luhur luyu jeung hasil panalungtikan Hasibuan jeung Moejono (2006: 62) nu nétélakeun yén umumna guru teu mampuh ngagunakeun téhnik nanya dina prosés pangajaran. Padahal, pananya anu disiapkeun tur ditepikeun kalawan hadé baris méré pangaruh anu positif kana cara mikir jeung préstasi siswa. Ku kituna, guru kudu maham téhnik nanya sangkan prosés pangajaran bisa lumangsung produktif jeung éféktif. Kagiatan nanya dina prosés pangajaran kawilang pentingna, lantaran ku ayana prosés nanya, guru bisa ngadorong, ngabimbing, jeung nuntun siswa manggihan inti matéri pangajaran. Ku ayana téhnik nanya anu hadé dina pangajaran basa Sunda, baris ngaronjatkeun produktivitas pangajaran, ngagali rupa-rupa informasi ti siswa, mikanyaho tingkat cangkeman siswa, ngahudangkeun réspon siswa, mikanyaho rasa hayang nyaho siswa, museurkeun perhatian siswa, sarta ngaronjatkeun jumlah pananya nu datangna ti siswa. b. Wanda Pananya Nurutkeun Alam, Spk.2010, dikutip tina Wanda pananya dina prosés pangajaran bisa dipasing-pasing jadi dua kategori. Kahiji, Low Order Question (LOQ), nyaéta, pananya anu sipatna recall, nyaéta pananya anu miharep siswa pikeun nginget-nginget deui. Ieu pananya asup kana pananya anu gampil, misalna:"Dimana ibu kota provinsi Jawa Barat?" Kadua, Higher Order Question (HOQ), nyaéta pananya anu hésé, biasana maké kecap pananya kumaha, naha. Misalna, "Naha runtah bisa ngabalukarkeun banjir?" Kategori Pananya Low Order Question High Order Question Gambar 1. 3 Kategori Pananya PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 17 KD 1
KD 1 18 Pananya-pananya anu ditepikeun ka siswa waktu prosés pangajaran lumangsung kudu variasi, aya pananya anu gampil, rada gampil, rada susah, jeung susah. Lamun pananya ti guru teu bisa dijawab ku siswa, guru kudu ngalakukeun hal-hal: 1) méré informasi tambahan sangkan siswa bisa ngajawab, 2) ngarobah pananya dina wangun anu béda, 3) ngawincik pananya jadi sababaraha sub-pananya sangkan sakabéh pananya bisa kajawab siswa. Ku kituna, siswa baris gampil maham matéri pangajaran tur daya serap siswa baris ngaronjat. Hal séjénna anu perlu diperhatikeun guru waktu nepikeun pananya nyaéta waktu nunggu. Waktu nunggu nyaéta waktu anu dibikeun ku guru ka siswa pikeun ngajawab pananya. c. Waktu Nunggu dina Téhnik Nanya Nurutkeun Depdikbud (1990:8), aya dua wanda waktu nunggu. Kahiji, waktu nunggu méré kasempétan ka siswa pikeun mikir jeung nyusun kalimah jawaban sacara mérénah. Waktu nunggu panjang pondokna téh diluyukeun jeung tingkatan pananya anu ditepikeun ku guru, pananya anu sipatna nginget-nginget (recall) merlukeun waktu anu singget, tapi pananya anu sipatna ngalarapkeun (aplikatif) merlukeun waktu anu rada lila. Larapna dina pangajaran basa Sunda, guru perlu méré waktu nunggu ka siswa waktu nepikeun pananya. Lilana waktu nunggu diluyukeun jeung sipat pananya, naha sipatna recall atawa aplikatif. Waktu nunggu pikeun pananya anu sipatna recall baris leuwih pondok tibatan waktu nunggu pikeun pananya anu sipatna aplikatif. Conto pananya anu sipatna recall, "Saha anu ngarang novel Nganti-nganti Dawuh?". Conto pananya anu sipatna aplikatif, "Kumaha karakter Naufal dina carpon "Hayang sakola di Jepang" diluyukeun jeung tiori tokoh jeung karakter dina unsur instrinsik carpon. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Waktu Nunggu dina Téhnik Nanya Waktu nunggu pikeun méré kasempetan ka siswa ngajawab Waktu nunggu sanggeus siswa ngajawab Gambar 1. 4 Waktu Nunggu dina Téhnik Nanya Kadua, waktu nunggu sanggeus siswa ngajawab. Ieu hal pikeun méré kasempétan ka siswa anu séjénna méré tanggapan sameméh guru méré penguatan (reinforcement) atawa pikeun klarifikasi kana jawaban siswa. Sanggeus guru basa Sunda kudu méré waktu nunggu sanggeus siswa ngajawab pananya, supaya siswa anu séjénna ngilu mikir ngeunaan matéri basa Sunda anu ditanyakeun. Nurutkeun Alma, spk. (2010:31), guru méré waktu tunggu tujuanana: (1) méré kasempétan ka siswa pikeun mikirkeun jawaban, (2) manggihan jawaban siswa anu kumplit, (3) ngaanalisis pananya, jeung (4) sangkan loba siswa anu ngajawab. Kukituna, waktu tunggu baris nyiptakeun siswa anu aktif, kréatif, produktif, antukna prosés pangajaran jadi éféktif. Guru anu mampuh méré tanggapan anu bener tur mérénah kana jawaban siswa, baris ngaronjatkeun hasil diajar siswa. d. Téhnik Méré Tanggapan kana Jawaban Siswa Aya sawatara hal anu perlu diperhatikeun guru basa Sunda waktu méré tanggapan kana jawaban siswa. Nurutkeun Depdikbud (1990: 9), aya sawatara hal anu perlu dilakukeun ku guru waktu méré tanggapan jawaban siswa. Kahiji, lamun jawaban siswa bener, guru bisa ngalakukeun tindakan: (a) ngabenerkeun jawaban, tur nugaskeun siswa séjénna pikeun malikan deui jawaban, pangajaran diteruskeun; (b) nuliskeun jawaban siswa dina papan tulis, tur méré pancén ka siswa séjénna pikeun nyatet, pangajaran diteruskeun; (c) néangan jawaban ti siswa anu séjénna, pikeun mikanyaho sabaraha urang siswa anu satuju jeung éta jawaban anu bener, guru PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 19 KD 1
KD 1 20 mageuhan pangajaran diteruskeun; (d) ménta siswa nyodorkeun alesan ngeunaan éta jawaban. Kadua, lamun jawaban siswa salah, guru bisa ngalakukeun salah sahiji tindakan, (a) pananya dibasajankeun sangkan kaharti ku siswa; (b) ngawincik pananya awal jadi sababaraha pananya anu basajan, diteruskeun ku ngabimbing siswa kana pananya awal; (c) néangan jawaban ti siswa nu séjénna, saha nu satuju jeung saha anu teu satuju; jeung (d) nanyakeun alesan tina jawaban anu teu bener. Katilu, lamun jawaban teu lengkep guru bisa ménta siswa nu séjénna pikeun ngalengkepan éta jawaban. Kaopat, lamun teu aya saurang ogé siswa anu ngajawab, guru bisa ngarobah pananya sangkan bisa kacangkem ku siswa, atawa bisa ngawincik éta pananya jadi sabaraha pananya anu basajan. Lamun éta téhnik nanya teu aya hasilna, wayahna guru kudu malikan deui pangajaran e. Hal-hal anu Perlu Dijauhan Waktu Nanya Aya sawatara hal anu perlu dijauhan waktu lumangsungna tanya jawab dina proses pangajaran basa Sunda. Nurutkeun Depdikbud (1990: 10) aya sawatara hal anu perlu dijauhan dina kagiatan prosés nanya di kelas.Prak tengetan gambar ieu di handap!. Hal-hal anu Perlu Dijauhan Waktu Nanya 1. Malikan Pananya 2. Ngajawab Pananya Sorangan 3. Motong Jawaban Siswa 4. Malikan Jawaban Siswa Kahiji, malikan pananya, iwal ti sakabéh siswa tacan jéntré maksud éta pananya. Ieu hal pikeun ngabiasakeun siswa sangkan merhatikeun kagiatan prosés diskusi tur teu miceunan waktu. Larapna dina pangajaran basa Sunda, yén nepikeun pananya ulah dibalikan deui sangkan teu miceunan waktu. Kadua, ngajawab pananya sorangan, lantaran ieu hal baris ngabalukarkeun siswa teu aktif sabab geus apal akhirna guru baris ngajawab sorangan. Méré tanggapan ka siswa mangrupa hiji hal anu nangtukeun éféktivitas pangajaran. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Larapna dina pangajaran basa Sunda, guru ulah ngajawab pananya sorangan, lantaran baris ngabalukarkeun siswa teu aktif dina diajar basa Sunda. Katilu, motong jawaban siswa. Guru teu meunang motong jawaban siswa, sok sanajan éta jawaban téh salah. Guru kudu méré kasempetan ka siswa pikeun ngaréngsékeun jawaban. Lamun guru motong jawaban siswa anu tacan réngsé baris ngabalukarkeun siswa hanjelu, sedih, tur ngarasa teu dihargaan. Larapna dina pangajaran basa Sunda, guru ulah motong jawaban siswa boh jawaban nu bener boh jawaban nu salah, sangkan siswa ngarasa dihargaan. Kaopat, malikan jawaban siswa. Ieu hal baris ngabalukarkeun siswa anu séjénna teu merhatikeun jawaban babaturannana, atawa ngabiasakeun siswa ngajawab lalaunan, teu bentés. Larapna dina pangajaran basa Sunda, guru ulah malikan deui jawaban siswa sangkan siswa anu séjénna merhatikeun pangajaran kalawan soson-soson. f. Tingkatan Pananya Pananya guru basa Sunda anu bener tur merenah bisa ngainspirasi siswa pikeun méré jawaban anu bener tur mérénah. Guru basa Sunda kudu nyangkem ngeunaan kualitas pananya, ti mimiti tingkatan kognitif anu handap nepi ka tingkatan kognitif anu luhur. Bobot pananya ngagambarkeun tingkatan kognitif anu handap nepi ka anu luhur bisa ditengétan dina tabél ieu di handap. Tabel 1. 1 Tingkatan Pananya Kognitif Tingkatan Subtingkatan Kecap-kecap Konci Kognitif Tingkat Handap Pangetahuan (knowledge) Pemahaman (comprehension) Naon.... Saha.... Iraha .... Dimana ..... Sebutkeun .... Jodokeun .... Terangkeun... Bédakeun... Terjemahkeun.. Cindekkeun... Pasangkeun ..... Sasaruaan kecap... Golongkeun... Bere ngaran.... Bandingkeun Robah.. Jieun interprétasi... Penerapan (application) Gunakeun... Tunjukkeun... Jieun... Téangan patalina . Tuliskeun conto... Siapkeun... PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 21 KD 1
KD 1 22 Tingkatan Subtingkatan Kecap-kecap Konci Kognitif Tingkat Luhur Analisis (analysis) Sintésis (synthesis) Évaluasi (evaluation) Démonstrasikeun Jieun analisis... Sodorkeun bukti- bukti..... Kunaon... Ramalkeun ngeunaan... Jieun wangun... Idéntifikasi...... Ciptakeun... Susun... Rancang ... Tuliskeun.... Kumaha
pamadegan Saderék ngeunaan... Jieun alternatif mana anu hadé ngeunaan... Klasifikasikeun... Tuduhkeun sabab musababna... Beré alesan- alesan.... Kumaha carana ngungkulan... Kumaha jadina lamun... Kumaha cara menerkeun... Mekarkeun.... Jieun alesan ngeunaan... Peunteun... Bandingkeun.... Bédakeun.... Setuju henteu hidep
ngeunaan... Jieun kritikan ngeunaan.... Guru basa Sunda dipiharep nerapkeun téhnik tanya anu bener tur mérénah, nu baris nyiptakeun kondisi pangajaran lumangsung sacara interaktif, inspiratif, pikaresepeun, menantang, jeung ngamotivasi. Interaktif hartina, ku ayana kagiatan nanya baris ngawangun interaksi aktif antara guru jeung siswa, siswa jeung guru, sarta siswa jeung siswa dina lumangsungna pangajaran basa Sunda. Inspiratif, hartina ku ayana kagiatan nanya, méré kasempetan ka siswa pikeun nyoba jeung ngalakukeun hiji hal nu raket patalina jeung pangajaran basa Sunda antukna numuwuhkeun inspirasi. Pikagumbiraeun, ku ayana kagiatan nanya kagiatan pangajaran basa Sunda baris hirup, variatif, teu pikabosenneun. Menantang, lantaran ku ayana kagiatan nanya baris numuwuhkeun rasa hayang nyaho siswa ngeunaan matéri pangajaran basa Sunda. Ngamotivasi, ku ayana kagiatan nanya ngadorong siswa pikeun aktif partisipatif pikeun nyodorkeun pamadegan, prakarsa, jeung kréativitas ngeunaan pangajaran basa Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
LEMBAR KERJA KOMPETÉNSI PÉDAGOGIK STRATÉGI KOMUNIKASI DINA PANGAJARAN BASA SUNDA Pituduh: 1. Pék titénan matéri stratégi komunikasi dina pangajaran basa Sunda dina Modul Kelompok Kompeténsi G! 2. Diskusikeun dina kelompok pikeun ngajawab pertanyaan ngeunaan stratégi komunikasi dina pangajaran basa Sunda dina LK! 3. Tuliskan jawaban hasil diskusi dina kolom ieu di handap! No Pertanyaan Jawaban 1. 1. Jelaskeun wangenan hakékat komunikasi! 2. 2. 3. Kumaha prosés komunikasi basa pangajaran dina Sunda? 4. 3. 5. Tataan wangun stratégi komunikasi! 6. 4. 7. Kumaha patalina stratégi komunikasi jeung mekarna kognitif siswa? PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 23 KD 1
KD 1 24 D. Kagiatan Diajar Kagiatan diajar nu kudu dipilampah ku Sadérék kalawan percaya diri tur gawé babarengan jeung fasilitor séjénna, nyoko kana runtuyan kagiatan nu ngalarapkeun Modél Literasi Kewacanaan CALISLAUJI, saperti ieu di handap. 1. Maca tujuan jeung indikator kalawan daria. 2. Maca kalawan intensif pedaran bahan ngeunaan Strategi Komunikasi jeung Tehnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda kalawan konséntrasi tur disiplin. 3. Nulis rangkuman materi unggal-unggal kagiatan diajar dumasar kana matéri anu geus dibaca kalawan kréatif. 4. Ngaregepkeun paparan matéri ti fasilitator, tanya jawab, jeung sawala kelompok pikeun migawé latihan/pancén kalawan gawé babarengan. 5. Latihan soal-soal pilihan ganda pikeun persiapan postés kalawan tanggung jawab. 6. Néangan tur maca référénsi nu séjénna pikeun ngalengkepan latihan/pancén kalawan kréatif. 7. Ngalaksanakeun postés di TUK anu geus ditangtukeun kalawan konséntrasi, disiplin, daria, jeung tanggung jawab. E. Latihan/Pancén Jawab sakur pananya jeung paréntah ieu di handap! 1. Jéntrékeun wangenan stratégi komunikasi dina pangajaran basa Sunda! 2. Jéntrékeun prosés komunikasi dina pangajaran basa Sunda! 3. Tuliskeun sawatara hal anu perlu dijauhan ku guru dina prosés nanya di kelas! 4. Naon anu dimaksud Low Order Question jeung Higher Order Question dina prosés nanya di kelas! 5. Kumaha ngungkulanana lamun siswa méré jawaban anu salah ngeunaan pananya ti guru? F. Tingkesan Stratégi komunikasi nyaéta upaya pembelajar dina ieu hal siswa pikeun ngaéksprésikeun maksud kalawan sistematis ku jalan ngagunakeun basa anu keur diajarkeun. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Stratégi komunikasi museur kana kasus-kasus anu aya dina keur lumangsungna prosés komunikasi. Brown (2007) ngajéntrékeun yén stratégi komunikasi nyaéta digunakeunana mékanisme verbal jeung nonverbal pikeun kagiatan komunikasi atawa informasi produksi. Lamun dipatalikeun jeung pangajaran basa Sunda, yén stratégi komunikasi digunakeun ku guru pikeun nepikeun matéri pangajaran basa Sunda waktu guru nyangharepan bangbaluh dina prosés pangajaran. Dina prosés komunikasi sering aya prosés: a) négosiasi, b) nepikeun amanat, c) nepikeun konsép, jeung d) nepikeun pangaruh. Kaopat prosés éta téh kacida raket patalina. Leech (1983) nétélakeun pamadeganana ngeunaan ayana sababaraha aspék anu kudu diperhatikeun dina komunikasi, nyaéta: (1) kasang tukang panyatur anu raket patalina jeung umur, sosial ekonomi, jenis kelamin, jeung tingkat kaakraban, (2) kontéks tuturan, raket patalina jeung aspék fisik setting sosial, (3) tujuan tuturan, nyaéta wangun tuturan anu dipaké. Nurutkeun Tarore (1983) aya lima wangun stratégi komunikasi: nyaéta: 1) stratégi nyingkahan, dilakukeun ku jalan nyingkahan tina masalah anu ngaganggu tujuan komunikasi. Strategi nyingkahan ngawengku: stratégi nyingkahan pesen jeung stratégi nyingkahan topik; 2) parafrase dilakukeun ku cara ngaganti wangun atawa konsép, saperti: ngagunakeun kecap-kecap sorangan, ngagunakeun conto, atawa ngarékonstruksi kalimah; 3) transfer anu dilakukeun ku jalan nginjeum wangun basa tina basa nu séjén anu leuwih gampil dicangkem pikeun nepikeun maksud komunikasi maké bahasa kadua (B-2); 4) appeals for assistance anu dilakukeun ku jalan siswa ménta bantuan atawa gawé babarengan jeung babaturanana pikeun ngungkulan bangbaluh komunikasi ngeunaan hiji hal kalawan ngagunakeun basa kadua; 5) mine, dilakukeun ku cara ngagunakeun mimik jeung gestur pikeun nepikeun maksud. Dorrnyei (Brown, 2007; Cook, 2008) ngagolongkeun stratégi komunikasi jadi dua, nyaéta stratégi komunikasi nyingkahan jeung stratégi komunikasi konpensatoris. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 25 KD 1
KD 1 26 Pérpormansi nyaéta wujud konkret ngagunakeun basa. Pérformasi diwangun ku dua prosés, nyaéta pemahaman jeung produksi basa. Kompeténsi mangrupa pangaweruh anu teu bisa diobservasi ku lantaran sipatna internal. Kukituna, pikeun ngaréalisasikeun kompeténsi ku jalan pérpormansi. Pérpormansi nyaéta digunakeunana basa dina situasi nu nyata.Dina pérpormansi, salian ti kudu maham, aya ogé kagiatan ngaréproduksi basa. Tapi sering ogé siswa teu bisa ngalakukeunana kalawan lancar. Ieu hal dibalukarkeun siswa acan paham kana konsép basa kalawan hadé. Ku kituna, diperlukeun stratégi komunikasi. Stratégi komunikasi anu digunakeun ku siswa, dina dasarna mah ngagambarkeun kompeténsi anu dipimilik ku siswa. Waktu nengetan jeung ngainternalisasi sistem jeung kaidah basa Sunda. Ngaliwatan pérpormansi bisa dipikanyaho kompeténsi siswa. Slobin (1991) nambahkeun yén dina pangajaran basa, mekarna kompeténsi siswa bisa digunakeun pikeun mikanyaho mekarna kognitif siswa. Kalemahan guru dina téhnik nanya diantarana: (1) waktu guru nanya ka siswa, guru sorangan nu langsung ngajawab éta pananya, teu méré lolongkrang waktu pikeun siswa mikir, (2) siswa ngajawab ragem babarengan, antukna teu bisa katangen mana siswa anu ngajawab bener jeung mana siswa anu ngajawab salah, (3) guru nunjuk heula siswa diteruskeun ku méré pananya, antukna siswa reuwas jeung bingung. Wanda pananya dina prosés pangajaran bisa dipasing-pasing jadi dua kategori. Kahiji, Low Order Question (LOQ), nyaéta, pananya anu sipatna recall, pananya anu miharep siswa pikeun nginget-nginget deui. Ieu pananya asup kana pananya anu gampil. Kadua, Higher Order Question (HOQ), nyaétapananya anu hésé, biasana maké kecap pananya kumaha, naha. Nurutkeun Depdikbud (1990:8), aya dua wanda waktu nunggu. Kahiji, waktu nunggu méré kasempétan ka siswa pikeun mikir jeung nyusun kalimah jawaban sacara mérénah. Waktu nunggu panjang pondokna téh diluyukeun jeung tingkatan pananya anu ditepikeun ku guru, pananya anu sipatna nginget-nginget (recall) merlukeun waktu anu singget, tapi pananya anu sipatna ngalarapkeun (aplikatif) merlukeun waktu anu rada lila. Kadua, waktu nunggu sanggeus siswa ngajawab. Ieu hal pikeun méré kasempetan ka siswa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
anu séjénna méré tanggapan saméméh guru méré penguatan (reinforcement) atawa pikeun klarifikasi kana jawaban siswa. Ayana sawatara hal anu perlu dilakukeun ku guru waktu méré tanggapan jawaban siswa. Kahiji, lamun jawaban siswa bener, guru bisa ngalakukeun tindakan: (a) ngabenerkeun jawaban, tur nugaskeun siswa séjénna pikeun malikan deui jawaban, pangajaran diteruskeun; (b) nuliskeun jawaban siswa dina papan tulis, tur méré pancén ka siswa séjénna pikeun nyatet, pangajaran diteruskeun; (c) néangan jawaban ti siswa anu séjénna, pikeun mikanyaho sabaraha urang siswa anu satuju jeung éta jawaban anu bener, guru méré penguatan, pangajaran diteruskeun; (d) ménta siswa nyodorkeun alesan ngeunaan éta jawaban. Kadua, lamun jawaban siswa salah, guru bisa ngalakukeun salah sahiji tindakan, (a) pananya dibasajankeun sangkan kaharti ku siswa; (b) ngawincik pananya awal jadi sababaraha pananya anu basajan, diteruskeun ku ngabimbing siswa kana pananya awal; (c) néangan jawaban ti siswa nu séjénna, saha nu satuju jeung saha anu teu satuju; jeung (d) nanyakeun alesan tina jawaban anu teu bener. Katilu lamun jawaban teu lengkep guru bisa ménta siswa nu séjénna pikeun ngalengkepan éta jawaban.Kaopat, lamun teu aya saurang ogé siswa anu ngajawab, guru bisa ngarobah pananya sangkan bisa dicangkem ku siswa, atawa bisa ngawincik éta pananya jadi sabaraha pananya anu basajan. Lamun éta téhnik nanya teu aya hasilna, wayahna guru kudu malikan deui pangajaran Aya sawatara hal anu perlu dijauhan dina kagiatan prosés nanya di kelas. Kahiji, malikan pananya, iwal ti sakabéh siswa tacan jéntré maksud éta pananya. Ieu hal pikeun ngabiasakeun siswa sangkan merhatikeun kagiatan prosés diskusi tur teu miceunan waktu. Kadua, ngajawab pananya sorangan, lantaran ieu hal baris ngabalukarkeun siswa teu aktif sabab geus apal akhirna guru baris ngajawab sorangan. Méré tanggapan ka siswa mangrupa hiji hal anu nangtukeun éféktivitas pangajaran. Katilu, motong jawaban siswa. Guru teu meunang motong jawaban siswa, sok sanajan éta jawaban téh salah. Guru kudu méré kasempetan ka siswa pikeun ngaréngsékeun jawaban. Lamun guru motong jawaban siswa anu tacan réngsé baris ngabalukarkeun siswa hanjelu, sedih, tur ngarasa teu dihargaan. Kaopat, malikan jawaban PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 27 KD 1
KD 1 28 siswa. Ieu hal baris ngabalukarkeun siswa anu séjénna teu merhatikeun jawaban babaturannana, atawa ngabiasakeun siswa ngajawab lalaunan, teu béntés. G.Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék luyukeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Tahap Pangabisa = Jumlah Jawaban anu bener × 100 5 Tahap pangabisa bahan ajar nu dihontal ku Sadérék: 90 - 100% 80 - 89% 70 - 79 ˂ 69 = sae pisan = sae = cukup = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap nyangkem bahan ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun bahan kana Kagiatan Diajar 2. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deres deui materi dina Kagiatan Diajar 1, pangpangna matéri nu tacan kacangkem kalawan daria, disiplin, tur tanggung jawab! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KAGIATAN DIAJAR 2 STRATÉGI KOMUNIKASI KONPÉNSATORIS: ALIH KODE JEUNG KAULINAN PIKEUN NGARONJATKEUN KAPARIGELAN BASA SUNDA A. Tujuan Tujuan kagiatan diajar 2 ngawengku ieu di handap. 1. Sanggeus maca pedaran matéri, pamilon mampuh ngajéntrékeun kasang tukang munculna alih kode kalawan percaya diri. 2. Sanggeus maca modul, pamilon mampuh ngajéntrékeun wangenan alih kode kalawan percaya diri jeung kréatif. 3. Sanggeus tanya jawab, pamilon mampuh ngaidéntifikasi ciri-ciri alih kode kalawan taliti tur tanggung jawab. 4. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh méré conto wanda alih kode kalawan taliti tur tanggung jawab. 5. Sanggeus maca modul, pamilon mampuh ngaidéntifikasi tiori modern ngeunaan kaulinan basa kalawan percaya diri. 6. Sanggeus tanya jawab, pamilon mampuh ngaidéntifikasi karakteristik jeung tahapan mekarna kaulinan kalawan percaya diri tur kréatif. 7. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngaidéntifikasi mangpaat kaulinan pikeun manusa kalawan percaya diri tur kréatif. 8. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh méré conto prinsip-prinsip kaulinan basa kalawan percaya diri. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Indikator kahontalnakompeténsi kagiatan diajar 2, ngawengku indikator ieu di handap. 1. Ngajéntrékeun kasang tukang munculna alih kode. 2. Ngajéntrékeun wangenan alih kode. 3. Ngaidéntifikasi ciri-ciri alih kode. 4. Méré conto wanda alih kode. 5. Ngaidéntifikasi tiori modern ngeunaan kaulinan dina pangajaran basa. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 29 KD 2
KD 2 2 2 30 6. Ngaidéntifikasi karakteristik jeung tahapan mekarna kaulinan. 7. Ngaidéntifikasi mangpaat kaulinan pikeun manusa. 8. Méré conto prinsip-prinsip kaulinan basa. C. Pedaran Matéri 1. Strategi Komunikasi Konpensatoris: Alih Kode Hubungan anu sipatna timbal balik antarbasa akibat ayana kontak basa baris numuwuhkeun rupa-rupa peristiwa basa. Kontak basa bisa ngabalukarkeun saling méré pangaruh antarbasa, antukna sering kajadian silih injem rupa- rupa aspék kabahasaan. Akibat kontak basa, bisa ngabalukarkeun munculna alih kode jeung campur kode. a. Kasang Tukang Munculna Alih Kode Aya sababaraha hal anu jadi kasang tukang munculna alih kode.Ieu di handap kasang tukang munculna alih kode Panyatur jeung pribadi panyatur Robahna situasi tutur Kasang Tukang Hadirna jalma katilu Munculna Alih Kode Pindahna jejer caritaan Ngahudang rasa humor Gambar 2. 1 Kasang Tukang Munculna Alih Kode Prak ilikan conto-contona di handap ieu! 1) Panyatur jeung Pribadi Panyatur Panyatur kadang kala ngahaja pindah kana kode nu séjén pikeun tujuan nu séjénna. Misalna waé, pikeun ngarobah situasi resmi jadi teu resmi. 2) Robahna Situasi Tutur PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Alih kode lantaran robahna situasi tutur tina situasi formal kana situasi teu formal baris katingal dina paguneman ieu di handap. Conto paguneman 1. Paguneman antara Panyatur 1 (kepala sekolah), Panyatur 2 (guru), Panyatur 3 (pagawé kantin). P1: "Saya rasa semua guru sudah tahu tugasnya masing-masing dalam kegiatan PPDB (Penerimaan Peserta Didik Baru). Jangan lupa dedlinenya harus diperhatikan. Akhirnya rapat saya tutup. Pa Arya tolong panggilkan Mang Maman kantin." P2: "Baik Pak". P3: "Bapak memanggil saya?" P1: " Muhun. Bade amanat kopi. Kopi nu kamari amis teuing, ayeuna gulana kirangan tong seueur teuing. Nuhun." P3: "Mangga pa, hatur nuhun." Peristiwa tutur anu aya dina conto paguneman 1 lumangsung dina rapat sakola antara kepala sakola jeung guru. P1 ngamimitian tuturan maké basa Indonesia (B2) lantaran éta rapat mangrupa situasi formal. Sanggeus rapat ditutup P1 ngobrol ngagunakeun basa daerah Sunda (B1) lantaran situasina teu formal. Pindahna kode basa Indonesia kana basa Sunda dilantarankeun ku pindahna situasi tina formal ka teu formal, ogé status sosial mitra tutur anu béda antara P1, P2, jeung P3. Conto Paguneman 2 P1: "Bu tiasa dikawitan ieu arisan téh?" P2: "Mangga bu, kawitan baé. Sim kuring bade ngaréngsékeun heula laporan keuangan RT." P2: "Ibu-ibu baiklah, selamat datang dalam acara arisan bulanan Rt. 003 Rw. 008 Pinus Regensi Bandung. Mari kita berdoa untuk mengawali kegiatan ini. Berdoa dimulai..." PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 31 KD 2
KD 2 2 2 32 Peristiwa tutur anu lumangsung dina waktu arisan, tuturan P1 jeung P2 ngamiitian nganggo basa Sunda (B2) , saterusna P1 alih kode kana basa Indonesia (B1) pikeun muka arisan jeung ngadoa. Pindahna kode basa daerah Sunda (B1) ka basa Indonesia (B2), atawa tina situasi teu formal kana situasi formal. 3) Hadirna Jalma Katilu Alih kode ogé bisa lumangsung lantaran hadirna jalma katilu (P3) anu teu nyangkem basa anu keur digunakeun dina obrolan antara jalma kahiji (P1) jeung jalma kadua (P2) P1 jeung P2 urang Sunda keur ngobrol dina basa Sunda (B1) nyaritakeun hiji hal, ujug-ujug aya jalma katilu, anu tacan dipikawanoh, nu datang pikeun nanyakeun alamat maké basa Indonesia (B2). Conto Paguneman 3 P1: "Ari enjing téh bade angkat jam sabaraha ka uleman pangaosan di bumina Pa H Yulvi?" P2: "Upami di uleman mah tabuh satu bada dhuhur, kumaha pami urang angkat tabuh satu waé.." P3: "Permisi bu, kalau rumahnya Dr. Kamila dimana?" P1: " Oh..di sana bu, dari sini lurus, terus belok kiri...pas ada masjid besar di depannya ada rumah besar cat kuning, itulah rumah Dr. Kamila." P3: "Terima kasih bu.." Peristiwa tutur anu lumangsung dina paguneman 3 antara P1 jeung P2, terus muncul P3 bisa ngabalukarkeun alih kode. Paguneman anu lumangsung dina basa Sunda (B1), ujug-ujug robah jadi ngagunakeun basa Indonesia (B2) dilantarankeun ku hadirna P3, nyaéta jalma anu tacan dipikawanoh nu nanyakeun alamat. 4) Pindahna Jejer Caritaan Jejer caritaan mangrupa salah sahiji faktor anu nangtukeun kode basa anu dipilih. Pindahna kode basa bisa tina basa ibu (B1) kana basa Indonesia (B2), atawa sabalikna tina basa Indonesia kana(B2) kana basa ibu basa Sunda (B1) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
(a) Ngahudang Rasa Humor Pikeun ngahudangkeun rasa humor biasana dilakukeun alih kode, alih variasi basa, alih ragam basa, atawa alih gaya nyarita. b. Wangenan Alih Kode Tina jihat sosiolinguistik, digunakeunana variasi kode basa di masarakat multibasa téh gejala anu narik ati pikeun ditalungtik. Kode ngacu kana sistem tutur anu miboga ciri khas luyu jeung kasang tukang panyatur, relasi panyatur jeung mitra turu katut situasi tutur. Kode biasana téh mangrupa variasi basa anu dipaké dina komunikasi masarakat basa (Poedjosoedarmo, 1978:30). Wardhaugh (1986) nyebutkeun yé kode téh bagian tina sistem basa pikeun komunikasi dua urang panyatur atawa leuwih anu mangrupa dialék atawa basa nu séjénna. "... that the particular dialect or language one chooses touse on any occasion is a code, a system used communication between two or moreparties" (Wardhaugh, 1986:99). Nurutkeun Wardhaugh, masarakat bilingual atawa multilingual baris milih kode (bisa mangrupa dialék atawa basa standar) waktu komunikasi. Waktu keur lumangsungna komunikasi bisa aya sababaraha kamungkinan: 1) panyatur ngaganti hiji kode basa kana kode nu séjénna, atawa 2) panyatur nyampurkeun 2 atawa leuwih kode basa. Ku kituna, dina masarakat multibasa aya rupa-rupa kode, saperti dialék, sosiolék, sarta gaya nu digunakeun dina komunikasi. Kecap 'alih kode' (code switching) diwangun ku kecap 'alih' nu hartina 'pindah', sedengkeun 'kode' hartina salah sahiji variasi tataran basa. Ku kituna, kalawan etimologi 'alih kode'(code switching) bisa dihartikeun pindahna atawa ngagantina hiji kode basa ka kode basa séjénna. Ieu di handap aya sababaraha wangenan alih kode ti sawatara ahli. a) Dell Hymes (Jendra, 2007:156) ngajéntrékeun yén alih kode téh hiji istilah umum nu digunakeun pikeun ngebréhkeun silih ganti digunakeunana dua variasi atawa ragam basa atawa leuwih. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 33 KD 2
KD 2 2 2 34 b) P.WJ. Nababan (Jendra, 2007:156) nyodorkeun pamadegan yén alih kode téh silih gantina basa atawa ragam fungsional ka ragam nu séjénna. Misalna waé, tina ragam formal ka ragam séjénna, tina hiji dialék ka dialék nu séjénna). c) R. Appel (Jendra, 2007:156), ngajéntrékeun yén alih kode nyaéta pindahna ngagunakeun basa nu béda nu dilantarankeun ku robahna situasi. d) Kridalaksana (1982:7) ngajéntrékeun yén alih kode nyaéta digunakeunana variasi basa nu séjén pikeun ngaluyukeun jeung peran atawa situasi séjénna, atawa dilantarankeun ku hadirna partisipan nu séjénna. Alih kode bisa lumangsung di masarakat bilingual atawa multilingual, namun bisa ogé di masarakat monolingual. Di masarakat bilingual atawa multilingual alih kode lumangsung dina hiji variasi basa ka variasi basa nu séjénna. e) R. A. Hudson (Jendra, 2007:157) ngajéntrékeun yén alih kode nyaéta kaayaan waktu panyatur ngagunakeun variasi anu béda dina waktu anu béda. f) Bokamba (1989) nyodorkeun pamadegan ngeunaan konsép alih kode nyaéta "Code-switching is the mixing of words, phrases and sentences from two distinct grammatical (sub) sytem across sentences boundaries within the same speech event." g) Nababan (1991:31) ngajéntrékeun yén konsép alih kode ngawéngku kajadian waktu pindahna hiji ragam basa ka ragam basa nu séjénna, misalna waé ragam formal ka ragam akrab, ti hiji dialék ka dialék nu séjénna, atawa tina basa lemes ka kasar. Alih kode (code switching) miboga éksternal jeung ciri internal. Ciri éksternal raket patalina jeung lingkungan situasional, sedengkeun ciri internal raket patalina jeung nu nyarita tur basa nu digunakeunana. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
c. Ciri-Ciri Alih Kode Ciri-ciri Alih Kode Ciri Internal: Panyatur jeung Basa Ciri Eksternal: Lingkungan jeung Situasi Gambar 2. 2 Ciri-ciri Alih Kode Ieu di handap baris dipedar ciri-ciri alih kode. 1) Alih kode lumangsung akibat ayana kontak basa tur saling ketergantungan (language dependency). 2) Alih kode kamungkinana lumangsung di masarakat anu bilingual atawa multilingual atawa diglosik. Ieu hal dibalukarkeun ku pindahna hiji kode basa ka kode basa sejénna dina komunikasi. Ku kituna, alih kode dina ieu hal patali jeung pindahna basa, varian, gaya, ragam, atawa dialék. 3) Dina prosés alih kode ngagunakeun basa atawa kode téh masih ngarojong Fungsina sewang-sewangan luyu jeung eusi (konteks). 4) Fungsi unggal-unggal basa atawa kode diluyukeun jeung situasi anu patali jeung robahna eusi obrolan. Nurutkeun B.B. Kachru dina karyanaToward Structuring Code Mixing: An India Perpective (1977) ciri 3 jeung 4 disebut mangrupa ciri gumulungna eusi situasi (contextual units). 5) Alih kode téh dibalukarkeun ku ayana pameredih kasang tukang, boh di panyatur kahiji, panyatur kadua, atawa situasi anu ngawadahan lumangsungna paguneman. d. Wanda-wanda Alih Kode (Code Swicthing ) Nurutkeun R.A Hudson wanda alih kode ngawéngku: a) methaporical code switching, b) conversational code switching, dan c) situational code switching. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 35 KD 2
KD 2 2 2 36 Methaporical Code Switching, Conversational Code Switching Situational Code Switching Gambar 2. 3 Wanda Alih Kode Ieu di handap pedaran ngeunaan tilu wanda alih kode. 1) Methaporical Code Switching Hiji gejala alih kode anu digunakeun dina situasi nu béda, tapi topik jeung panyaturna sarua jeung situasi sateuacanna. Contona, anu digunakeun ku Blom jeung Gumperz (1971:725) nyaéta di Homnesberget di bagian kota Norwegia. Di éta tempat aya situasi diglosik anu ngagunakeun salah sahiji basa standar, nyaéta basa Norwegia (Bokmal) salaku basa Ranamalnu kaasup basa ragam bisilek (ragam basa nu handap). Conto situasi konkret. "dina obrolan isuk-isuk di hiji kantor, aya pagawé-pagawé anu ngagunakeun dua variasi basa, nyaéta variasi ragam resmi jeung basa dialék gumantung kana topik anu keur diobrolkeun, naha resmi atawa henteu. Aya pejabat di éta kantor nyampeurkeun meja petugas, méré salam ( wilujeng enjing) jeung nanyakeun masalah keluarga tur ngagunakeun basa dialék, tapi waktu ngobrolkeun perkara kantor ngagunakeun basa resmi." 2) Conversational Code Switching Alih kode anu digunakeun pikeun nyebutkeun situasi lamun panyatur mungkin ngarobah variasi basana dina wangun hiji kalimah tunggal tur disebutkeun sababaraha kali ( Gumperz, 1976). 3) Situasional Code Switching PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Alih kode anu terus-terusan ngagunakeun variasi basa dina unggal-unggal parobahan kaayaan. Situasional Code Switching lumangsung lamun aya parobahan topik ku kituna variasi basana ogé baris robah. Wanda alih kode ditingal tina sudut pandang robahna basa waktu digunakeun, bisa dibagi jadi dua bagian, nyaéta: alih kode internal (internal code switching) jeung alih kode éksternal (external code switching). Pedaranana saperti ieu di handap. 1) Alih Kode Internal (Internal Code Switching) Alih kode anu sipatna internal nyaéta alih kode anu lumangsung waktu panyatur dina prosés alih kodena ngagunakeun basa-basa anu masih aya dina ruang lingkup basa nasional, antardialék dina hiji basa daerah, atawa antarsababaraha ragam jeung gaya nu aya dina hiji dialék. Misalna, dina hiji paguneman Ani jeung Feni mimitina mah ngagunakeun basa Indonesia baku, tapi kulantaran situasi mérédih Ani jeung Feni alih kode ngagunakeun basa Indonesia, terus robah deui ngagunakeun basa Sunda, jeung saterusna. 2) Alih Kode Éksternal (External Code Switching) Alih kode éksternal nyaéta alih kode nu lumangsung waktu panyatur ngaganti kode basa ku basa anu henteu sarumpum tapi basa asing. Misalna waé, Naufal waktu ngobrol mimitina mah ngagunakeun basa Indonesia, tapi ku lantaran robahna situasi Naufal ngagunakeun basa Inggris, terus robah deui ngagunakeun basa Koréa jeung basa Jepang. Wanda alih kode ditilik tina kasang tukang panyatur, bisa diklasifikasikeun saperti ieu di handap. 1) Alih kode anu panyaturna dwibahasawan (bilingual) anu biasa jeung mungkin waé mampuh ngagunakeun dua basa sakaligus dina hiji situasi. 2) Alih kode anu panyaturna anéka basahawan, nyaéta panyatur anu mampuh ngawasa sababaraha basa, tapi lain diglosik. 3) Alih kode anu panyaturna bilingual sakaligus diglosik. 4) Alih kode anu panyaturna ékabahasawan, tapi diglosik. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 37 KD 2
KD 2 2 2 38 2. Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Basa Sunda a. Tiori Modern Ngeunaan Kaulinan Basa Aya sababaraha tiori modern ngeunaan kaulinan. Nurutkeun Tedjasaputra (2001: 7-13) tiori modern ngeunaan kaulinan anu ngawéngku ieu di handap. Tiori Modern ngeunaan Kaulinan Basa a. Tiori Psikoanalisis b. Tiori Kognitif c. Tiori Singer d. Tiori Arrousal e. Tiori Bateson Gambar 2. 4 Tiori Modern ngeunaan Kaulinan numutkeun Tedjasaputra 1) Tiori Psikoanalisis Tiori psikoanalisis tokohna Sigmund Freud. Freud miboga pamadegan yén kaulinanméh sarua jeung fantasi atawa lamunan. Ngaliwatan kaulinan atawa fantasi, hiji jalma baris ngaproyéksikeun harepan-harepan diri atawa konflik pribadina. Kaulinan nyepeng peran penting dina mekarna émosi hiji budak. Budak bisa ngaluarkeun sakabéh rasa négatif ngaliwatan kaulinan. Rasa négatiftéh saperti: pangalaman anu teu pikaresepeun/ traumatik jeung harepan-harepan anu teu kalaksanakeun. Ku kituna, kaulinan miboga éfék katarsis. Ngaliwatan kaulinan, budak bisa aktif salaku nu miboga ide jeung mindahkeun rasa négatipna kana objek panggantina.Pamadegan Sigmun Freud ngeunaan kaulinan, akhirna ngailhaman para ahli jiwa pikeun ngamangpaatkeun kaulinan jadi alat ngadiagnosis masalah atawa sarana ngubaran jiwa budak. 2) Tiori Kognitif a) Tiori Kognitif Jean Piaget Nurutkeun Piaget, budak dina ngajalanan tahapan mekarna kognisi nepi ka ahir prosés mikirna, nyaruaan jeung tahapan prosés mikir jalma déwasa. Sajalan jeung tahapan mekarna kognisi, kagiatan kaulinan ngalaman parobahan tina tahap sénsori-motori, kaulinan hayal, nepi ka kaulinan sosial PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
tur maké aturan. Mekarna kaulinan patalina jeung mekarna kacerdasan budak. Kukituna, tarap kacerdasan budak mangaruhan kagiatan kaulinannana. Hartina, lamun hiji budak miboga kacerdasan sahandapeun rata-rata, kagiatan kaulinannana ogé pasti teu sarua jeung budak normal. b) Tiori Kognitif Vygotsky Nurutkeun Vygotsky kaulinan téh sipatna gembleng. Salian ti pikeun mekarna kognisi, kaulinan ogé miboga peran pikeun mekarna sosio-émosi budak. Katilu aspék nyaéta: kognisi, sosial, jeung émosi mangrupa beungkeutan anu raket patalina. c) Tiori Kognitif Jerome Bruner Bruner museurkeun pamadeganana kana fungsi kaulinan minangka sarana pikeun mekarkeun kréativitas jeung fléksibilitas. Dina kaulinan, anu kacida pentingna pikeun barudak nyaéta proses kaulinanna lain hasil akhir tina kaulinan. Hartina dina prosés kaulinan, budak henteu mikirkeun sasaran anu kudu dihontal. Nu penting dina prosés kaulinan,manéhna bisa nyoba-nyoba ku jalan matalikeun rupa-rupa paripolah anu anyar sarta "henteu biasa". Bruner nekenkeun narrative models of thinking, hartina fungsi inteléktual raket patalina jeung ma'na (meaning), rékonstruksi pangalaman jeung imajinasi. Jadi, dina mekarna atikan manusa aspék naratif nyepeng peran anu kacida pentingna. Kaulinan raket patalina jeung naratif. Hartina yén budak baris ngapréséntasikeun rupa-rupa pangaweruh dina inténsionalitas jeung kasadarannana. d) Tiori Kognitif Sutton Smith Smith percaya yén tranfortasi simbolik anu muncul dina kagiatan kaulinan sipatna hayalan (misalna: api-api ngagunakeun balok pikeun dijadikeun kaulinan kukuéhan). Ieu hal ngagampilkeun tranportasi simbolik kognisi budak pikeun ngaronjatkeun fléksibilitas méntal maranéhanana. Kukituna, budak bisa ngagunakeun ide-idena ku cara anu anyar sarta henteu biasa tur ngahasilkeun ide kréatif anu bisa diterapkeun pikeun tujuan adaptif. 3) Tiori Singer PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 39 KD 2
KD 2 2 2 40 Singer nganggap yén kaulinan utamana kaulinan imajinatif, miboga kakuatan positif pikeun mekarna imajinasi budak. Ku jalan kaulinan, budak bisa ngaoptimalkeun laju stimulus ti luar jeung ti jero, ku kituna kaulinan bisa ngalantarankeun suasa pikagumbiraeun. Dina kaulinan budak henteu cicing, lantaran dina kaulinanréa stimulus (Tedjasaputra, 2001:11). 4) Tiori Arrousal Arrousal Modulation Theory dimekarkeun ku Berlyne (1960) tur dimodifikasi ku Ellis (1973). Ieu tiori nekankeun sangkan budak ulin nyorangan (soliter) atawa ulin menjelajah objek nu aya di lingkungan sabudeureunana. Nurutkeun tiori Arrousal, kaulinan dilantarankeun ku ayana pangabutuh atawa dorongan sangkan sistem saraf tetep aya dina kaayaan hudang. 5) Tiori Bateson Nurutkeun Bateson (1955) kaulinan sipatna paradoksial lantaran tindakan anu dilakukeunku budak waktu ulin teu sarua jeung anu dilakukeun dina kahirupan nyata (Tedjasaputra, 2001:14). Nurutkeun Bateson, kaulinan moal ngamunculkeun kaayaan anu vakum. Play teks, kagiatan ulin dipangaruhan ku konték dimana jeung iraha étakaulinan dilakukeun. Tempat jeung waktu anu béda baris ngabalukeun rupa kaulinan anu béda ogé. Ieu hal mangrupa prinsip play text. Nurutkeun Montolalu, spk.. (2008:1.8-1.9) aya tilu tiori modern ngeunaan kaulinan. 1) Tiori Psikoanalisis Tiori Modern Kaulinan 2) Tiori Perkembangan Kognitif 3) Tiori Vigotsky. Gambar 2. 5 Tiori Modern Kaulinan numutkeun Montolalu Éta tilu tiori téh baris dipedar ieu di handap. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
1) Tiori Psikoanalisis: kaulinan téh alat anu kacida pentingna pikeun ngaleupaskeun sagala émosi tur mekarkeun rasa harga diri, waktu budak ngawasa fungsi-fungsi awakna, barang-barang di sabudeureunana, sarta kaparigelan-keparigelan sosial (Sigmund Freud jeung Erik Erikson). 2) Tiori perkembangan kognitif: matalikeun kagiatan kaulinan jeung mekarna inteléktual. Jean Piaget (1963) miboga pamadegan yén budak baris nyiptakeun pangawéruhna ngeunaan dunyana sorangan ngaliwatan interaksi dina kaulinan. 3) Tiori Vigotsky (1967): kaulinan téh baris nyiptakeun cara mikir jeung cara ngungkulan masalah. 2. Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Basa a. Wangenan Kaulinan Basa Montolalu, spk. (2008:1.3) ngajéntrékeun yén dumasar kana observasi, pangalaman, jeung panalungtikan para ahli, kaulinan miboga harti: 1) budak baris boga kasempetan pikeun mekarkeun poténsi-poténsi anu aya, 2) budak baris manggihan kakuatan, kahéngkéran, kamampuh, minat, jeung bakat dirina sorangan, 3) méré kasempeten sangkan budak mekar sagemblengna, boh fisikna, inteléktualna, basana, atawa paripolahna (psikososial sarta émosina), 4) budak miboga kabiasaan ngagunakeun sakabéh pancaindrana nepi ka kalatih kalawan hadé, 5) sacara alamiah ngamotivasi budak pikeun mikanyaho hiji hal leuwih jero deui. Kaulinan nyaéta hiji hal anu matak pikagumbiraeun. Inti tina kaulian basa, nyaéta sangkan barudak/siswa diajar basa dina kondisi anu pikaresepeun. Ieu hal luyu jeung pamadegan Gordon Lewis with Gunther Bedson (1999:11) yén "The core of language games are maké children can learn in joy condition." Ngaliwatan kaulinan barudak bisa ngaéksprésikeun diri, manggihan rupa-rupa hal, jeung ngayakeun interaksi jeung lingkungan sabudeureunana. Lamun guru teu ngalakukeun kaulinan basa dina pangajaran basa Sunda, baris ngahambat siswa dina maham dunyana. Kaulinan basa pasti pikaresepeun. Ieu hal sajalan jeung pamadegan Lewis with Bedson (1999:5) anu miboga pamadegan ieu di handap. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 41 KD 2
KD 2 2 2 42 "Certainly, language games are fun. Games are also task based. Language is a tool for the children to réach a goal which is not directly language related. Differentiates language games from other activities is the presence of a visible set of rules which guide the children's actions, and an element of strategy- children's must successfully apply their language and other skills" Pamadegan di luhur bisa dihartikeun yén kaulinan basa pasti pikabungaheun pikeun siswa. Kaulinan basa dumasar kana pancén. Basa mangrupa hiji alat pikeun siswa ngahontal tujuan-tujuan anu geus ditangtukeun anu teu langsung aya pakaitna jeung éta basa. Kaulinan basa teu kudu kompetitif, siswa bisa ogé ngagunakeun kamampuh basana kalawan stratégis dina kaulinan anu merlukeun gawé babarengan. Kaulinan basa mangrupa tantangan anu sehat pikeun kamampuh siswa dina ngaanalisis. Kumaha caranya ngaintegrasikeun kaulinan basa dina RPP basa Sunda? Sok sanajan kalawan tiori guru bisa ngajarkeun kaulinan basa Sunda dina kaulinan wungkul, tapi biasana kaulinan basa digunakeun salaku panglengkep dina kurikulum inti, gumantung kana fleksibilitas program. Caranya, guru nengetan matéri-matéri poko basa Sunda anu héngkér atawa anu teu aya dina KD, maka kaulinan basa asupkeun dina éta bagian.Salian ti éta, kaulinan basa ogé mantuan guru pikeun ngontrol ritme pangajaran, siswa anu kurang motivasi diajar bisa diajak aktif dina kaulinan basa. Kaulinan basa bisa digunakeun ogé pikeun ngawanohkeun matéri anyar, ngalatih hal-hal anu acan kacangkem ku siswa, ngawanohkeun tema-tema, atawa pikeun nyumangetan siswa sakelas. Ieu hal sajalan jeung pamadegan Lewis with Bedson (1999: 6-7) yén: language games can help you control the rhythm of your lesson and get a group of unmotivated children up and moving around, participating in your class, and being more receptive to the rest of the lesson. Tina sabaraha pamadegan di luhur bisa dicindekkeun yén kaulinan basa nyaéta kagiatan anu dilakukeun pikeun kasenangan, préstasi, muncul atas dasar kahayanga sorangan, diwarnaan ku émosi positif, fleksibel, leuwih PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
nekenkeun kana prosés tibatan hasil, bisa bébas milih, tur ngaronjatkeun kompeténsi siswa dina pangajaran basa. c. Mangpaat Kaulinan Hurlock (1978) nyodorkeun ayana pangaruh kaulinan pikeun mekarna budak pikeun: (1) mekarkeun fisik, otot, jeung ngalatih sakabéh bagian awak, (2) dorongan pikeun ngalatih komunikasi jeung sasama, (3) nyalurkeun energi émosional anu kapendem anu dibalukarkeun ayana watesan lingkungan kana paripolah maranéhanana, (4) nyalurkeun pangabutuh jeung kahayang, (5) ngastimulus kréativitas, (6) mekarkeun wawasan diri, (7) diajar hirup kumbuh di masarakat, (8) luyu jeung ajaran etika moral, sarta (9) luyu jeung peran jenis kelaminna. Nurutkeun Montolalu,spk. (2008:1.6-1.7) ti mimiti abad ka-19 tos muncul tiori kaulinan. Ieu di handap sasabaraha alesan ku naon manusa perlu kaulinan. 1) Tiori Rékréasi tiSchaller jeung Lazarus. Nurutkeun ieu tiori, dibédakeun antara kaulinan jeung digawé anu sipatna soson-soson. Lamun urang geus capé digawé, urang merlukeun kaulinan pikeun ngaleungitkeun éta kacapé. 2) Tiori Kelebihan Energiti Herbert Spencer. Kaulinan mangrupa panutup atawa klep kasalametan dina mesin uap. Energi anu kaleuleuwihi perlu dikaluarkeun ku cara kaulinan. 3) Tiori Fungsiti Karl Gross jeung Maria Montessori. Nurutkeun ieu tiori kaulinan dimaksudkeun pikeun mekarkeun Fungsi anu nyumput. 4) John Huizinga (1938) pakar sajarah dina salah sahiji karyana, nyindekkeun yén, pangabutuh kaulinan mangrupa hal anu ngabédakeun manusa jeung sato. Kaulinan mangrupa eunteung kebudayaan manusa. 5) Susan Isaacs (1933) percaya yén kaulinan baris ngaronjatkeun sakabéh aspék tumuwuhna jeung mekarna budak. 6) Dewey (1938) percaya yén budak téh diajar ngeunaan dirina jeung dunyana ngaliwatan kaulinan. Ngaliwatan pangalaman-pangalaman awal dina kaulinan ngagunakeun barang-barang konkret, budak bisa mekarkeun kamampuh dina ngungkulan masalah. Ngaliwatan kaulinan baris mekarna sosio-émosi budak ku cara ayana interaksi jeung babaturanana. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 43 KD 2
KD 2 2 2 44 Kagiatan ulin bisa ngabeungharan dua sisi otak, otak kénca jeung katuhu (Auerbach, 2007: 3-5). Nurutkeun Porter (2000,16-20) otak manusa miboga tilu bagian dasar, nyaéta batang (otak reptil), sistem lembik (otak mamalia), jeung neokorteks (otak pikeun pikir). Masing-masing bagian mekar dina waktu anu béda jeung miboga struktur syaraf nu béda, sarta ngatur tugas jeung fungsi anu rék dilakukeun. Fungsi bagian otak manusa antara lain: 1) otak reptil (batang) ngatur fungsi motor sensorik jeung lumangsungna kahirupan, 2) otak mamalia (sistem lembik) ngatur rasa, émosi, memori, bioritmik, jeung sistem kekebalan awak, sarta c) otak pikeun mikir (neokorteks) ngatur inteléktual, penalaran, paripolah waras, basa, dan kecerdasan anu leuwih luhur. Tilu bagian éta otak dibagi jadi dua beulahan, nyaéta beulahan otak kénca jeung beulahan otak katuhu. Eksperimén ngeunaan beulahan otak nyindekkeun yén masing-masing beulahan otak miboga tanggung jawab ngeunaan cara mikir jeung masing- masing miboga spesialisasi dina kamampuh nu tangtu. Tapi, sok sanajan kitu tetep diantara éta dua beulahan otak aya interaksi. Nurutkeun pamadegan Pasiak (2002:47), kaulinan basa bisa ngaronjatkeun kaparigelan nyarita, ngaoptimalkeun Fungsi otak kénca, nyaéta kaparigelan basa lisan. Salian ti éta, miboga tujuan pikeun ngaoptimalkeun Fungsi otak katuhu, nyaéta pikeun ngalegaan wawasan, jeung imajinasi. Leuwih jelasna bisa ditingal dina tabel ieu di handap. Tabel 2. 1 Daerah Dominasi Otak Kénca jeung Katuhu No. Otak Kénca Otak Katuhu 1. Inteléktual Intuitif 2. Nginget-nginget ngaran Nginget-ngingget rupa 3. Tanggap ngeunaan Tanggap ngeunaan démonstrasi, ngajelaskeun instruksi verbal ilustrasi atawa instruksi simbolik 4. Percobaan sistematis jeung Percobaan acak jeung saeutik pengendalian pengendalian. 5. Nyieun Tinimbangan objéktif. Nyieun perkembangan subjektif. 6. Aya rencana jeung susunan Robah-robah jeung spontan. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
7. Leuwih resep hal nu pasti, Leuwih resep hal anu hésé informasi pasti. dicangkem, informasi teu pasti. 8. maca analisis maca sistematis. 9. Gumantung kana basa dina Gumantung kana kesan dina mikir mikir jeung nginget-nginget jeung nginget-nginget 10. Leuwih resep nyarita jeung Leuwih resep ngagambar jeung menulis objék. manipulasi. 11. Leuwih resep tés pilihan ganda Leuwih resep tés terbuka. 12. Kurang hadé dina Hadé dina ngainterprétasi basa ngainterprétasi basa tubuh. tubuh. 13. Mengendalikan perasaan Leuwih bebas ngeunaan rasa 14. Jarang ngagunakeun métafora. Sering ngagunakeun métafora. 15. Resep ngungkulan masalah Resep ngungkulan masalah secara logis. secara intuitif. Kaparigelan nyarita ngaliwatan aktivitas kaulinan basa, baris mérédih aktivitas sakabéh otak, boh otak kénca (logika) boh otak katuhu (émosi). Ieu hal saluyu jeung pamadegan Porter jeung Mike Hernacki (2000:179), seperti digambarkeun di handap ieu. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 45 KD 2
KD 2 2 2 46 Beulahan Otak Kénca Logika Beulahan Otak katuhu Émosi Kalancaran jeung merenahna ucapan Kagumbiraan Nada dina nyarita - Sumanget diajar - Jeda dina nyarita Imajinasi - Ngagunakeun kompetitif Kalimah dina Nyarita Parigel Nyarita ngaliwatan 7) kaulinan basa ngaoptimalkeun otak kénca jeung katuhu Spontanitas
Émosi kasaluyuan eusi semangat jeung gambar
solidaritas Gambar 2. 6 Aktivitas Otak Kénca jeung Katuhu Dumasar kana gambar di luhur, budak anu parigel nyaritana baris ngaoptimalkeun beulahan otak kénca jeung katuhu, kagiatan logika jeung émosina baris saimbang. Ku cara parigel nyarita, baris ngasah logika ngaliwatan latihan kalancaran nyarita jeung kajéntréan ucapan, nada dina nyarita, jédai dina nyarita, ngagunakeun kalimah anu basajan, tur luyu jeung eusi caritaan.Salian ti éta, ngaliwatan kaparigelan nyarita, baris ngasah seukeutna otak émosi, anuleuwih spésifikna ayana kagumbiraan, spontanitas, sumanget diajar, imajinasi, émosi, jeung solidaritas. Nurutkeun Montolalu, spk. (2008:1-19) budak baris merlukeun waktu anu cukup pikeun mekarkeun dirina kalawan gembleng dina kaulinan. Kaulinan migoba sababaraha mangpaat, diantarana: (1) kaulinan numuwuhkeun kréativitas, (2) kaulinan minterkeun otak, (3) kaulinan ngungkulan konflik, (4) kaulinan ngalatih empati, (5) kaulinan ngasah pancaindra, (6) kaulinan sabage media terapi, jeung (7) kaulinan pikeun manggihan hiji hal (discovery). PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
e. Karakteristik jeung Tahapan Kaulinan 1) Karakteristik Kaulinan Nurutkeun Montolalu, spk. (2008:1.2) aya sababaraha karakteristik kaulinan, nyaéta: (1) ulin rélatif bébas tina aturan-aturan, (2) ulin dilakukeun saolah-olah éta kagiatan téh aya dina kahirupan nyata, (3) ulin leuwih fokus kana prosés tibatan hasil akhir, jeung (4) ulin merlukeun interaksi tur ngalibetkeun barudak. 2) Tahapan Mekarna Kaulinan Ieu di handap tahapan kaulinan nurutkeun Mildred Parten (1982) . unoccupied play solitery play onlooker play Tahapan Kaulinan paralel play assosiative play cooperative play Gambar 2. 7 Tahapan Kaulinan a) Unoccupied Play Dina unoccupied play sabenerna budak téh teu bener-bener kalibet dina kaulinan, tapi ngan saukur nengetan, nonton lumangsungna kaulinan. b) Solitary Play (Ulin Sorangan) Solitary Play (ulin sorangan) biasana lumangsung pikeun barudak leutik pisan. Budak sibuk ulin sorangan, jeung teu merhatikeun hadirna babaturan nu séjénna. c) Onlooker Play (Pengamat) Onlooker Play (pengamat) nyaéta kagiatan ulin ku cara: budak nengetan kaulinan babaturanana tanpa aya minat pikeun ulubiung dina éta kaulinan (Tedjasaputra, 2001:22). Ieu kaulinan bisana mah aya di budak anu umurna 2 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 47 KD 2
KD 2 2 2 48 taun atawa aya di budak anu kakara wawuh di lingkungan anyar, dibarung ku ayana rasa era, can wawuh, tur ragu-ragu pikeun ulubiung. Ieu kaulinan kaasup kategori Nonsosial Play lantaran héngkérna faktor interaksi sosial. d) Paralel Play (Kaulinan Paralel). Paralel play (kaulinan paralel) baris katingal waktu aya dua budak anu ulin ngagunakeun pakakas kaulinan anu sarua tur ngalakukeun gerakan atawa kagiatan anu sarua, tapi lamun seug ditengetan kalawan daria sabenerna mah teu aya interaksi antara éta dua budak téh. Hartina, maranéhanana téh ngalakukeun kagiatan anu sarua dina waktu anu sarua ogé. e) Assosiative Play (Kaulinan Assosiatif) Assosiative play (kaulinan assosiatif) ditandaan ku ayana interaksi antar budak nu keur arulin, silih tukeran pakakas ulin, tapi lamun seug ditengetan sabenerna mah maranéhanana téh teu kalibet dina gawé babarengan, tapi gawé séwang-séwangan. Ieu kaulinan téh biasana téh aya dina usia prasekolah. f) Cooperative Play (Kaulinan Babarengan) Cooperative Play (Kaulinan Babarengan) ditandaan ku ayana gawé babarengan atawa ayana babagi tugas, peran antara barudak anu ulubiung dina éta kaulinan pikeun ngahontal éta tujuan. Misalna, kaulinan dokter- dokteran atawa gawé babarengan nyieun hiji karya wangunan tina balok. Luyu jeung mekarna kognitif siswa, Jean Piaget (1962) ngajéntrékeun tahapan kaulinan barudak nu ngawéngku: sensory motor play Tahapan kaulinan symbolic or maké believe play sosial play games and rules sports Gambar 2. 8 Tahapan Kaulinan numutkuen Jean Piaget Kaopat éta tahapan téh baris dijéntrékeun ieu di handap. 1) Sensory Motor Play (1 bulan - ½ taun). Kaulinan dimimitian dina tahap periode mekarna kognitif sénsori motor, saacan 3-4 bulan, gerakan atawa kagiatan budak acan bisa dikategorikeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
kana kaulinan. Kagiatan budak samata-mata mangrupa kalanjutan tina kanikmatan anu geus dipimilik sateuacanna. 2) Symbolic atau Maké Believe Play (2-7 taun) Symbolic atawaMaké Believe Play mangrupa ciri periode praoperasional anu lumangsung antara umur2-7 taun anu ditandaan ku kaulinan khayalan jeung kaulinan api-api ulin anu sabenerna. Dina waktu ieu budak loba tatanya jeung ngajawab pananya, nyoba sagala hal maké konsép: angka, huruf, ruang, kuantitas. 3) Sosial Play Games with Rules (8-11taun). Dina kaulinan tahapan nu leuwih luhur, ngagunakeun simbol leuwih diwarnaan ku nalar, logika anu sipatna objektif. Ti mimiti umur 8-11 taun budak leuwih loba kalibet kana kagiatan games with rulers, nyaéta kaulinan anu aya aturanana. 4) Games with Rules & Sports (11 taun ka luhur) Kaulinan nu séjénna anu miboga aturan nyaéta olah raga. Kaulinan anu pikabungaheun, aya aturan. Ieu kaulinan teu bébas saperti kaulinan nu séjénna, contona kaulinan nu ngagunakeun kartu. Lamun ku urang diteuleuman, mekarna kagiatan ulin anu ditepikeun dina teori Piget, baris katingal yén kaulinan téh nu tadina mung sakadar pikeun kasenangan, lila-lila ngagésér pikeun meunangkeun pertandingan. Nurutkeun Hurlock (1981:27) mekarna kagiatan ulin téh aya opat tahapan. explanatory stages toys stages Tahapan Kaulinan play stages daydréam stages Gambar 2. 9 Tahapan Kaulinan 1) Tahap Penjelajahan (Explonatory Stages). Ciri khasna nyaéta mangrupa kagiatan mikawanoh objék, nyoba ngarawel barang anu aya di sabudeureunana, nengetan. Lila-lila oriéntasi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 49 KD 2
KD 2 2 2 50 lingkunganana beuki lila beuki jauh, budak bisa kokorondangan, kalawan nengetan objék anu aya di sabudeureunana. 2) Tahap Mainan (Toys Stages). Ieu tahap tepi kana puncakna dina umur budak 5-6 taun. Biasana ieu hal aya di umur prasekolah. Dina ieu masa, budak mimiti mikir yén pakakas kaulinana téh bisa nyarita, barangdahar, ngarasa gering, jst. 3) Tahap Ulin (Play Stages). Lumangsungna ieu tahap babarengan jeung budak asup ka SD. Dina ieu tahap budak miboga papakas anu loba. Budak ulin jeung pakakas kaulinan, nu lila-lila mekar jadi games, atawa olah raga. 4) Tahap Ngalamun (Daydréam Stages). Ieu tahapan dimimitian hiji budak asup kana masa pubertas. Budak mimiti ngarasa sering ngalamun, ngahayal. Lamunana ngeunaan paripolah kurang adil atawa ngarasa teu dihargaan ku batur. Nurutkeun Rubin, Fein &Vanderberg (1983) jeung Smilansky (1968) (dina Tedjasaputra, 2001:28) ngajéntrékeun yén tahapan mekarna kaulinan kognitif ngawengku: Functional Play Constructive Play Tahapan Kaulinan Kognitif Make Believe Play Games with Rules Gambar 2. 10 Tahapan Kaulinan Kognitif 1) Kaulinan Fungsional (Functional Play) Kaulinan saperti kieu aya di budak umur 1-2 taun mangrupa gerakan anu sipatna sederhana sarta dibalikan-balikan deui. 2) Kaulinan Ngawangun (Constructive Play) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Kaulinan ngawangun geus katingal waktu budak umum 3-6 taun. Dina ieu kaulinan budak geus ngawangun hiji hal, nyiptakeun wangunan maké papakas. 3) Kaulinan Api-api Maké-believe Play). Kaulinan api-api loba dilakukan ku budak dina umur 3-7 taun. Dina ieu kaulinan budak ngalakukeun peran imajinatif, biasana merankeun tokoh anu aya dina kartun atawa dongéng. 4) Kaulinan maké Aturan (Games with Rules) Kaulinan maké aturan umumna geus dilakukeun ku budak dina umur 6-11 taun. Dina kaulinan ieu, budak geus nyangkem geus sayagi taat kana aturan. e. Prinsip-prinsip Kaulinan Basa Sababaraha prinsip anu kudu diperhatikeun dina nerapkeun kaulinan basa baris dijentrékeun nurutkeun pamadegan Lewis with Bedson (1999: 7-12). "Here are some other basic points you may want to consider: 1) a game must be more than just fun, 2) play different games from lesson to lesson, 3) vary the order in which you play games, 4) always end a activity when the fun is still at its peak, 5) think ahead, 6) making games into part of the syllabus, 7) language level, and 8) class size. Sababaraha hal anu kudu jadi bahan tinimbangan dina kaulinan basa, nyaéta: (1) hiji kaulinan hadéna mah henteu ngan saukur pikabungaheun, (2) ulinkeun kaulinan anu béda-béda tiap pangajaran, (3) runtuyan kaulinan digunakeun diselang-seling, (4) salawasna mungkas kaulinan lamun tingkat kagumbiraan barudak keur di puncakna, (5) mikir ka hareup, (6) nyieun kaulinan basa mangrupa bagian tina RPP, (7) tingkat kamampuh basa kudu diperhatikeun, jeung 8) ukuran kelas kudu jadi bahan tinimbangan. g. Wanda Kaulinan Basa Guru kudu mikawanoh kana wanda kaulinan basa anu baris diterapkeun dina RPP sangkan ritme pangajaran bisa dikontrol. Aya sababaraha wanda kaulinan basa, nyaéta: kartu, papan, gerakan, musik jeung lagu, jst. Kukituna klasifikasi kategori kaulinan dumasar kana fitur anu paling dominan dinaéta PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 51 KD 2
KD 2 2 2 52 kaulinan.Ieu hal saluyu jeung pamadegan Lewis with Bedson (1999: 16) anu nétélakeun yén: "It is important to know types of game are available in order to plan a lesson with a balanced rhythm. There are many different types of games, card games, board games, movement games, games with music, to name but a few. However, many games are difficult to label. Therefore, we have assigned a each game a type based on itsmost outstanding feature." Wanda kaulinan numutkeun Lewis with Bedson (1999: 16-18). 1) Movement Games 2) Card Games 3) Board Games 4) Dice Games Wanda- wanda Kaulinan 5) Drawing Games 6) Guessing Games 7) Role-Play Games 8) Singing and Chanting Games 9) TeamsGames 10) Word Games Gambar 2. 11 Wanda-wanda Kaulinan 1) Movement Games. Dina kaulinan gerak, sakabéh siswa gerak aktif. Kaulinan gerak umumna miboga sipat nyumangétan jeung kudu ditalingakeun ku guru. 2) Card games. Dina kaulinan kartu, siswa ngumpulkeun, mikeun, nukeurkeun, nyusun, jeung ngitung kartu. Kartu bisa miboga harti atawa harga, atawa ngan saukur simbol pikeun objek jeung tindakan. Kartu sering mangrupa komponén tina wanda kaulinan nu séjénna. 3) Board games. Kaulinan papan bisa diciptakeun ku siswa mangrupa bagian tina kréativitas karajingan tangan anu pikaresepeun 4) Dice games. Kaulinan dadu mangrupa kaulinan anu serba guna. Dadu henteu kudu mangrupa angka-angka waé, tapi bisa warna, huruf, simbol, atawa naon waé anu dipikahayang ku guru jeung siswa. Dadu bisa miboga 6 sisi, atawa 12 sisi. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
5) Drawing Games. Kaulinan ngagambar ngaaktifkeun fungsi otak sakaligus boh katuhu boh kénca. Kaulinan ngagambar kacida perluna pikeun siswa anu miboga karakter éraan atawa cicingeun. 6) Guessing Games. Kaulinan nebak, tujuan utamana nyaéta nebak jawaban tina pananya anu dibikeun ku guru ka siswa. 7) Role-Play Games. Kaulinan bermain peran, bisa mangrupa aktivitas drama anu basajan tapi tos dirarancang di awalna. Input basa anu digunakeun diluyukeun jeung tingkat kamampuh siswa.Ieu kaulinan numuwuhkeun imajinasi siswa. 8) Singing and Chanting Games. Kaulinan nembang sering ngalibetkeun gerakan atawa tarian anu basajan. Irama musik miboga peran anu kacida pentingna dina prosés pangajaran. 9) Teams Games. Kaulinan tim ngabutuhkeun gawé bareng kelompok. 10) Word Games.Kaulinan kecap biasana ngalibetkeun kaparigelan ngéja, maca, jeungnulis. f. Conto-conto Model Kaulinan Basa pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Nyarita Basa Sunda Kaparigelan komunikasi kalawan lisan atawa tulisan kacida diperlukeunana dina prosés pangajaran. Salah sahiji cara pikeun parigel dina komunikasi kalawan lisan nyaéta ngajarkeun kaparigelan nyarita pikeun siswa, lantaran kalawan figuratif bisa dicindekkeun yén budak ti mimiti usia dini kudu bermandikan basa. Nurutkeun Montolalu, spk. (2008:9.31) model kaulinan pikeun ngaronjatkeun kaparigelan basa lisan siswa, saperti ieu di handap. 1) Méré label/ngaran kana pakakas-pakakas anu aya di jero jeung luar kelas, saperti: lalangit, jandéla, panto, méja, korsi, wadah runtah, jst. 2) Aktifkeun pusat-pusat kagiatan anu aya patalina jeung basa, saperti dramatisasi di aréa kulawarga, rumah tangga, jeung ungkapan kréatif. 3) Paguneman bébas. Siswa dibérékasempetan pikeun ngalakukeun paguneman bébas jeung babaturanana di jero atawa di luar kelas. 4) Paguneman individual. Guru néangan kasempetan pikeun ngayakeun paguneman jeung siswa kalawan individual. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 53 KD 2
KD 2 2 2 54 5) Nyarita kalawan ngagunakeun gambar seri. Guru méré conto model nyarita/ngadongéng kalawan nagunakeun gambar seri, diteruskeun ku siswa nyarita/ngadongéng maké gambar seri anu béda. 6) Kaulinan maké telepon. Siswa prakték teteleponan sacara bébas atawa topik telepon bisa ogé ditangtukeun ku guru. 7) Nyarita silih sambung. Guru mimiti nyarita ngeunaan hiji hal kalawan maké sababaraha kalimah, siswa diuk ngariung dina kelompok leutik. Saterusna siswa neruskeun caritaan guru anu tacan réngsé, nepi ka sakabéh siswa meunang giliran. 8) Buku gambar tanpa tulisan. Guru ngawanohkeun sababaraha gambar tunggal tanpa tulisan. Siswa dibéré kasempetan ngilikan gambar, dituluykeun sangkan siswa mampuh nyaritakeun eusi gambar kalawan maké basa sorangan kalawan giliran. 9) Alat-alat audio-visual. Gunakeun pita rékamam, film-film, slide-slide pikeun diregepkeun atawa ditongton ku siswa, méré kasempetan siswa pikeun ngadiskusikeun atawa nyaritakeun naon-naon anu karasa, kadéngé, atawa katempo ku maranéhanana. 10) Kaulinan réma jeung leungeun. Kaulinan ieu ngabantu siswa ngaéksprésikeun pikiran jeung perasaan ngaliwatan ngalagu, macakeun syair/sajak/pantun, puisi kalawan maké gerakan réma jeung leungeun. 11) Nebak eusi kantong. Dina kantong tarigu aya sababaraha pakakas anu geus dipiwanoh siswa. salah saurang siswa ngasupkeun leungeun kana éta kantong tarigu bari nyokot hiji pakakas, saterusna ngadeskripsikeun éta papakas ka babaturanana. Saterusna babaturanana nebak bari nyebutkeun ngaran éta pakakas. 12) Wawancara/paguneman. Dua siswa ngalaksanakeun paguneman dumasar kana topik basa Sunda anu geus ditangtukeun ku guru. Nurutkeun Lewis with Bedson (2000:25-40; 70-71; 95-96; 111-112; 114-115; 135-136) kaulinan basa pikeung ngaronjatkeun kaparigelan nyarita, nyaéta saperti: (1) Identity Swap (silih tukeurIdéntitas) , (2) Blind Date(Manggihan urang asing), (3) Uniting Families (Ngahijikeun kulawarga), (4) Picture Identity Cards (Kartu Idéntitas Gambar), (5) Telephon Game (Kaulinan Telepon), (6) Clock Race (Lomba Jam), (7) Animal Noise (Sora Sasatoan), (8) Passport PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Control (Mariksa Paspor), (9) Crossword Chains (Teka-teki Silang), (10) Question and Answer Search (Néangan pananya jeung jawaban), dan (11) Categories (Kategori). D. Kagiatan Diajar Kagiatan diajar nu kudu dipilampah ku Sadérék kalawan percaya diri tur gawé babarengan jeung fasilitor séjénna, nyoko kana runtuyan kagiatan nu ngalarapkeun Modél Literasi Kewacanaan CALISLAUJI, saperti ieu di handap. 1. Maca tujuan jeung indikator kalawan daria jeung disiplin. 2. Maca kalawan intensif pedaran bahan ngeunaan Strategi Komunikasi Konpensatoris: Alih Kode jeung Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun Kaparigelan Basa Sunda kalawan daria jeung kréatif. 3. Nulis rangkuman materi unggal-unggal kagiatan diajar dumasar kana matéri anu geus dibaca kalawan daria jeung disiplin. 4. Ngaregepkeun paparan materi ti fasilitator, tanya jawab, jeung sawala kelompok pikeun migawé latihan/pancén kalawan disiplin. 5. Latihan soal-soal pilihan ganda pikeun persiapan postés kalawan daria. 6. Néangan tur maca référénsi nu séjénna pikeun ngalengkepan latihan/pancén. 7. Ngalaksanakeun postés di TUK anu geus ditangtukeun kalawan konséntrasi, daria, jeung tanggung jawab. E. Latihan/Pancén 1. Béré conto ciri-ciri alih kode! 2. Idéntifikasi wanda alih kode! 3. Jéntrékeun alih kode internal jeung alih kode éksternal! 4. Nyieun Skenario Kaulinan Basa Sunda a. Saderék kalawan kelompok nyieun skenario kaulinan basa pikeun ngaronjatkeun kaparigelan basa boh ngaregepkeun, nyarita, maca, boh nulis. b. Jieun skénario kagiatan diajar ti mimiti bubuka, inti, jeung penutup. c. Waktu 2 jam pelajaran. d. Tuliskeun matéri, média, sumber anu digunakeun! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 55 KD 2
KD 2 2 2 56 5. Ngadémonstrasikeun Kaulinan Basa di hareupeun kelas! F. Tingkesan Aya sababaraha hak anu jadi kasang tukang munculna alih kode. Kasang tukang munculna alih kode ngawéngku: panyatur jeung pribadi panyatur, robahna situasi tutur, hadirna jalma katilu, pindahna poko caritaan. Aya sababaraha hal anu jadi kasang tukang munculna alih kode. Kasang tukang munculna alih kode ngawéngku: panyatur jeung pribadi panyatur, robahna situasi tutur, hadirna jalma katilu, pindahna poko caritaan, ngahudang rasa humor. Nurutkeunsudut pandang sosiolinguistik, digunakeunana variasi kode basa di masarakat multibasa téh gejala anu narik ati pikeun ditalungtik. Kode ngacu kana sistem tutur anu miboga ciri khas luyu jeung kasang tukang panyatur, rélasi panyatur jeung mitra tutur katut situasi tutur. Kode biasana téh mangrupa variasi basa anu dipaké dina komunikasi masarakat basa (Poedjosoedarmo, 1978:30). Wardhaugh (1986) nyebutkeun yén kode téh bagian tina sistem basa pikeun komunikasi dua urang panyatur atawa leuwih anu mangrupa dialék atawa basa nu séjénna. Waktu keur lumangsungna komunikasi bisa aya sababaraha kamungkinan: 1) panyatur ngaganti hiji kode basa kana kode nu séjénna, atawa 2) panyatur nyampurkeun 2 atawa leuwih kode basa. Ku kituna, dina masarakat multibasa aya rupa-rupa kode, saperti dialék, sosiolék, sarta gaya nu digunakeun dina komunikasi. Alih kode miboga ciri internal jeung éksternal. Ciri internal raket patalina jeung nu nyarita katut basa anu digunakeunana. Ciri éksternal raket patalina jeung lingkungan situasional. Nurutkeun R.A Hudson wanda alih kode ngawéngku: a) methaporical code switching, b) conversational code switching, dan c) situational code switching. Wanda alih kode ditilik tina kasang tukang panyatur, bisa diklasifikasikeun: alih kode anu panyaturna dwibahasawan (bilingual) anu biasa jeung mungkin waé sakaligus mampuh ngagunakeun dua basa sakaligus dina hiji situasi. Misalna, Indri ngan mampuh ngagunakeun basa Bali tapi lain diglosik, alih kode anu panyaturna anéka basahawan, nyaéta PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
panyatur anu mampuh ngawasa sababaraha basa, tapi lain diglosik, alih kode anu panyaturna bilingual sakaligus diglosik, jeung alih kode anu panyaturna ékabahasawan, tapi diglosik. Montolalu,spk. (2008:1.3) ngajéntrékeunyén dumasar kana observasi, pangalaman, jeung panalungtikan paran ahli yén kaulinan miboga harti: (1) budak baris boga kasempetan pikeun mekarkeun poténsi-poténsi anu aya, (2) budak baris manggihan kakuatan, kahéngkéran, kamampuh, minat, jeung bakat dirina sorangan, (3) méré peluang sangkan budak mekar sagemblengna, boh fisikna, intelektualna, basana, atawa paripolahna (psikososial sarta émosina), (4) budak miboga kabiasaan ngagunakeun sakabéh pancaindrana nepi ka kalatih kalawan hadé, (5) kalawan alamiah ngamotivasi budak pikeun mikanyaho hiji hal leuwih jero deui. Numutkeu Montolalu, spk.. (2008:1.2) aya sababaraha karakteristik kaulinan, nyaéta: (1) ulin relatif bébas tina aturan-aturan, (2) ulin dilakukeun saolah-olah éta kagiatan téh aya dina kahirupan nyata, (3) ulin leuwih fokus kana prosés tibatan hasil akhir, jeung (4) ulin merlukeun interaksi tur ngalibetkeun barudak. NurutkeunMildred Parten (1982) tahapan perkembangankaulinan ngawengku: "unoccupied play, solitery play, onlooker play, paralel play, assosiative play, and cooperative play." Nurutkeun pamadegan Pasiak (2002:47), kaulinan basa bisa ngaronjatkeun kaparigelan nyarita, ngaoptimalkeun Fungsi otak kénca, nyaéta kaparigelan basa lisan, miboga tujuan pikeun ngaoptimalkeun Fungsi otak katuhu, nyaéta pikeun ngalegaan wawasan, jeung imajinasi. Aya sababaraha tiori modern ngeunaan kaulinan. Nurutkeun Tedjasaputra (2001: 7- 13) tiori-tiori modern ngeunaan kaulinan ngawéngku: (1) tiori psikoanalisis, (2) tiori kognitif, (3) tiori Singer, (4) Arrousal, jeung (5) Bateson. Hurlock (1978) nyodorkeun pamadegan ayana pangaruh kaulinan pikeun mekarna budak. (1) mekarkeun fisik, otot, jeung ngalatih sakabéh bagian awak, (2) dorongan pikeun ngalatih komunikasi jeung sasama, (3) nyalurkeun energi émosional anu kapendem anu dibalukarkeun ayana watesan lingkungan kana paripolah maranéhanana, (4) nyalurkeun pangabutuh jeung kahayang, (5) ngarangsang kréativitas, (6) mekarkeun PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 57 KD 2
KD 2 2 2 58 wawasan diri, (7) diajar hirup kumbuh di masarakat, (8) luyu jeung ajaran etika moral, sarta (9) luyu jeung peran jenis kelaminna. Kagiatan ulin bisa ngabeungharan dua sisi otak, otak kénca jeung katuhu (Auerbach, 2007: 3-5). Nurutkeun Porter (2000,16-20) otak manusa miboga tilu bagian dasar, nyaéta batang (otak reptil), sistem lembik (otak mamalia), jeung neokorteks (otak berpikir). Masing-masing bagianmekar dina waktu anu béda jeungmiboga struktur syaraf nu béda, sarta ngatur tugas jeungFungsianu rék dilakukeun. Fungsi bagian otak manusa diantaran: (1) otak reptil (batang) ngaturFungsi motor sensorik jeung kelangsungan hirup, (2) otak mamalia (sistem lembik) ngatur perasaan, émosi, memori, bioritmik, jeung sistem kekebalan awak, sarta(3) otak pikeun mikir (néokortéks) ngatur inteléktual, penalaran, perilaku waras, basa, dan kecerdasan anu leuwih luhur. Tilu bagian éta otak dibagi jadi dua beulahan, nyaéta beulahan otak kénca jeung beulahan otak kiri. Ieu dua beulahan disebut otak kenca jeung otak katuhu. Eksperimén ngeunaan beulahan otak nyindekkeun yén masing-masing beulahanotak miboga tanggung jawab kana cara mikir jeung masing-masing miboga spesialisasi dina kamampuh nu tangtu. Tapi, sok sanajan kitu tetep diantara éta dua beulahan otak aya interaksi. Nurutkeun pamadegan Pasiak (2002:47), kaulinan bahasa bisa ngaronjatkeun kaparigelan nyarita, ngaoptimalkeun fungsi otak kénca, nyaéta kaparigelan basa lisan. Salian ti éta, miboga tujuan pikeun ngaoptimalkeun fungsi otak katuhu, nyaéta pikeun ngalegaan wawasan, jeung imajinasi. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék luyukeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem matéri ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
5 Tahap pangabisa matéri ajar nu dihontal ku Sadérék: 90 80 70 - - - 100% = alus pisan 89% = alus 79 69 = cukup = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap nyangkem matéri ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun matéri kana Kagiatan Diajar 3. Tapi, lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deres deui matéri dina Kagiatan Diajar 2, pangpangna matéri nu tacan kacangkem kalawan daria, konséntrasi, tur disiplin. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 59 KD 2
KD 2 2 2 60 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
PROFÉSIONAL Pakeman Basa, Wanda Téks, jeung Carita Wayang di SMA/SMK PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 61
62 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KAGIATAN DIAJAR 3 BASA JEUNG KABUDAYAAN, MAKÉNA BASA, JEUNG PAKEMAN BASA A. Tujuan Tujuan kagiatan diajar 3, ngawéngku tujuan-tujuan ieu di handap. 1. Sanggeus maca pedaran materi, pamilon mampuh ngajéntrékeun hakikat kabudayaan kalawan daria tur kréatif. 2. Sanggeus diskusi, pamilon mampuh ngajéntrékeun hakikat basa kalawan taliti tur kréatif. 3. Sanggeus tanya jawab, pamilon mampuh ngajéntrékeun patalina kabudayaan jeung basa kalawan percaya diri. 4. Sanggeus maca, pamilon mampuh ngécéskeun kalungguhan basa Sunda kalawan kréatif. 5. Sanggeus sawala, pamilon mampuh nétélakeun laku basa Sunda kalawan gawé babarengan. 6. Sangeus sawala, pamilon mampuh ngécéskeun hakékat pakeman basa Sunda kalawan gawé babarengan. 7. Sangeus sawala, pamilon mampuh nétélakeun wanda pakeman basa Sunda kalawan gawé babaregan. 8. Sangeus sawala, pamilon mampuh nataan rupa-rupa conto ungkara pakeman basa Sunda kalawan kréatif. B. Indikator Kahontalna Kompetensi Indikator kahontalna kompetensi kagiatan diajar 3, ngawengku ieu di handap. 1. Ngajéntrékeun hakikat kabudayaan. 2. Ngajéntrékeun hakikat basa. 3. Ngajéntrékeun patalina kabudayaan jeung basa. 4. Ngécéskeun kalungguhan basa Sunda. 5. Nétélakeun laku basa Sunda. 6. Ngécéskeun hakékat pakeman basa Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 63 KD 3 2 2
KD 3 2 2 64 7. Nétélakeun wanda pakeman basa Sunda. 8. Nataan rupa-rupa conto ungkara pakeman basa Sunda. C. Pedaran Matéri 1. Basa jeung Kabudayaan a. Hakekat Kabudayaan Kiwari sabenerna watesan budaya atawa kabudayaan téh geus réa géséhna. Hartina, watesan kabudayaan téh terus mekar luyu jeung pajamananana. Nurutkeun John R. Baldwin saparakanca dina bukuna Redefining Culture: Perspective Across the Disciplines (2006), kurang leuwih geus aya 300-an watesan ngeunaan kabudayaan disawang tina rupa-rupa disiplin paélmuan. Réa anu ngahartikeun kabudayaan dina wengkuan anu béda-béda. Kabudayaan salaku pikiran, karya, jeung hasil karya manusa anu nyumponan hasratna perkara kaéndahan, museurkeun hakékat kana hati anu heureut. Aya deuih anu ngahartikeun kabudayaan kana wengkuan anu lega, nyaéta sajumlahing pikiran, karya, jeung hasil karya manusa anu teu ngakar kana nalurina, ngawengku ampir sakabéh aktivitas manusa dina kahirupanana (Koentjaraningrat, 1992: 1). Nurutkeun Kluchohn jeung Kelly (1945), kabudayaan téh sakabéh rarancang hirup anu ngajanggélék ngaliwatan prosés sajarah, boh kauni boh nyamuni, rasional atawa teu rasional, anu aya dina hiji waktu sarta dijadikeun padoman pikeun paripolah manusa. Nurutkeun Herkovits (1955), kabudayaan téh nyaéta bagian tina wengkuan hasil gawé manusa. Ari nurutkeun Ralph Lington (1990), kabudayaan téh nyaéta konfigurasi tina hasil paripolah manusa anu unsur-unsur pangwangunna dirojong sarta ditangtukeun ku masarakat anu tangtu. Koentjaraningrat (1992:1) nétélakeun yén kabudayaan téh nyaéta sagemblengna susunan hasil mikir manusa anu mangrupa karya, anu teu ngakar kana halusinasi (pangalaman panca indera) sarta ngan bisa diébréhkeun ngaliwatan prosés diajar. Ari Anton Moeliono (1994: 149) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
nétélakeun yén kabudayaan téh nyaéta hasil kagiatan jeung ciptaan batin manusa, saperti kapercayaan, kasenian, adat-istiadat, ngawengku sakabéh pangawéruh manusa salaku mahluk sosial. Nurutkeun Koentjaraningrat (1992) kabudayaan téh ngan dipimilik ku manusa tur tumuwuh babarengan jeung mekarna masarakat manusa.Koentjaraningrat (1992) ngagunakeun "kerangka kebudayaan" anu miboga dua aspék, nyaéta: (1) wujud kabudayaan jeung (2) eusi kabudayaan. Wujud kabudayaan mangrupa: (a) wujud gagasan, (b) paripolah, jeung (c) fisik atawa barang. Éta tilu wujud téh disebut (a) sistem budaya sipatna abstrak, (b) sistem sosial sipatna rada konkret, jeung (c) kabudayaan fisik sipatna konkret pisan. Kabudayaan miboga tujuh unsur anu sipatna universal, saperti gambar ieu di handap. (1) basa (2) sistem téhnologi (3) sistem mata pencaharian hirup atawa Unsur-unsur Kabudayaan ékonomi (4) organisasi sosial (5) sistem pengetahuan (6) sistem réligi (7) kasenian Gambar 3. 1 Unsur-unsur Kabudayaan Nurutkeun Krober jeung Kluchkorn, dumasar kana sipatna, aya sawatara wangenan kabudayaan, saperti ieu di handap. 2) Wangenan historis, nétélakeun yén kabudayaan téh diwariskeun sacara kamasarakatan. 3) Wangenan normatif, nétélakeun yén hakikat kabudayaan téh mangrupa aturan hirup jeung paripolah. 4) Wangenan psikologis, nétélakeun yén kabudayaan gunana pikeun nyaluyukeun diri jeung lingkungan, ngungkulan masalah, sarta diajar hirup. 5) Wangenan struktural, nétélakeun yén sipat kabudayaan téh salaku hiji sistem anu miboga pola/ aturan. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 65 KD 3 2 2
KD 3 2 2 66 6) Wangenan genetik, nétélakeun yén lumangsungna kabudayaan mangrupa hasil karya manusa. Dumasar wangenan di luhur, kabudayaan ngawengku sakabéh aspék kahirupan manusa. Jadi sakabéh paripolah manusa jeung sakabéh hasil tur akibatna kaasup kana konsép kabudayaan. Nababan (1984) nyieun opat wangenan ngeunaan kabudayaan, nyaéta: 1) kabudayaan salaku aturan jeung iketan manusa. 2) kabudayaan salaku hal-hal anu ditarima ku manusa ngaliwatan diajar jeung atikan. 3) kabudayaan téh kabiasaan jeung paripolah manusa. 4) kabudayaan téh sistem komunikasi nu dipaké di masarakat pikeun narima gawé babarengan pikeun lumangsungna hirup kumbuh babarengan. Tina wangenan anu dijieun ku Nababan, ngébréhkeun yén sakabéh sistem komunikasi nu digunakeun ku manusa, kaasup basa, éta téh kaasup kabudayaan. Jadi, kabudayaan nyaéta sistem aturan-aturan komunikasi jeung interaksi anu ngamungkinkeun hiji masarakat bisa dipiara jeung dimumulé. b. Patalina Basa jeung Kabudayaan Basa jeung budaya téhdua hal anu teu bisa dipisahkeun. Panalungtikan anu kasohor ngeunaan basa jeung budaya nyaéta tiori Sapir-Whorf. Sapir-Whorf nétélakeunyén jalan pikiran jeung kabudayaan hiji masarakat ditangtukeun atawa dipangaruhan ku struktur (Chaer, 2003:61), sedengkeun Piaget (Herman, 2009:1) nyebutkeun yén budaya (pikiran) baris ngawangun basa. Ku kituna lahir tiori kognitif ti Piaget. Pamadegan anu rada béda jeung ieu hal nyaéta pamadegan ti Vigotsky (erman, 2009:1), miboga pamadegan yén mekarna basa leuwih awal tibatan mekarna budaya, sedengkeun Noam Chomsky miboga pamadegan yén kajian basa raket patalina jeung kajian budaya. Nurutkeun Sturtevent, basa (language) nyaéta sistem lambang sawenang- wenang, mangrupa sora anu digunakeun ku anggota hiji kelompok sosial pikeun gawé babarengan jeung silih komunikasi.Nurutkeun Chomsky PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 téh
(1957:13) language is a set of sentences, each finite length and contructed out of a finite set of elements. Nurutkeun Koentjaraningrat (1992) basa bagian tina kabudayaan. Hubungan antara basa jeung kabudayaan mangrupa hubungan subordinatif, basa mangrupa bagian tina kabudayaan. Di sagigireun éta, aya pamadegan anu nyebutkeun yén basa jeung kabudayaan miboga hubungan anu sipatna koordinatif, nyaéta hubungan anu nétélakeun yén basa sadarajat jeung kabudayaan. Umumna réa ahli anu nétélakeun yén kabudayaan mangrupa main system, sedengkeun basa mangrupa subsistem. Ngeunaan hubungan basa jeung kabudayaan anu sipatna koordinatif, aya dua hal anu raket pisan patalina antara hubungan kabasaan jeung kabudayaan. Jadi nurutkeun ieu pamadegan, basa jeung kabudayaan téh mangrupa dua fénoména anu béda, tapi duanana miboga hubungan anu kacida raketna. Basa Kebudayaan Gambar 3. 2 Hubungan Koordinatif Basa jeung Kabudayaan Kabudayaan Basa Gambar 3. 3 Hubungan Subordinatif Basa jeung Kabudayaan Nurutkeun hipotesis Sapir jeung Whorf, basa lain ngan saukur nangtukeun corak budaya, tapi basa nangtukeun cara jeung jalan pikiran manusa. Hiji bangsa anu béda basana jeung bangsa nu séjénna, tinangtu baris miboga corak budaya jeung jalan pikiran anu béda ogé. Bédana budaya jeung jalan pikiran manusa dibalukarkeun ku bédana basa. Basa mangaruhan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 67 KD 3 2 2
KD 3 2 2 68 kabudayaan jeung jalan pikiran manusa, kukituna ciri-ciri anu aya dina hiji basa baris diébréhkeun dina sikep jeung budaya panyaturna. Hipotésis Sapir- Whorf ngébréhkeun yén bédana cara mikir dibalukarkeun ku bédana basa.Sapir dan Whorf nétélakeun yén basa miboga peran anu penting dina nangtukeun jalan pikiran manusa. Sistem basa miboga fungsi mangrupa sarana lumangsungna interaksi manusa dina kahirupan masarakat, antukna dina paripolah ngagunakeun basa kudu dibarung ku norma-norma anu aya di masarakat. Sistem paripolah basa nurutkeun norma-norma budaya disebut etika ngagunakeun basa atawa tata cara ngagunakeun basa (linguistic etiquette). Etika ngagunakeun basa raket patalina jeung milih kode basa, norma-norma sosial, jeung sistem budaya anu lumangsung di masarakat. Kajian ngeunaan etika basa disebut etnografi berbahasa. 2. Makena Basa Sunda a. Kalungguhan Basa Sunda Basa Sunda mangrupa basa indung (mother tongue) pikeun urang Sunda, boh anu mangkukdi Jawa Barat boh di saluareunana. Basa Sunda anu nyampak ayeuna mangrupa hasil tina kamekaran ti mangsa ka mangsa. Éta kamekaran téh ditangtukeun ku kahirupan budi akal urang Sunda anu kapangaruhan ku suasana tempat jeung waktu anu kasorang dina sajarah hirupna. Kamekaran basa Sunda sajalan jeung kamekaran kahirupan kabudayaan urang Sunda. Ari sababna basa téh miboga fungsi pikeun nyumponan sabagian tina pangabutuh anggota masarakat dina hirup kumbuhna. Hirup kumbuhna basa Sunda raket patalina jeung kahirupan sosial-budaya anu makéna, nepi ka miboga fungsi jadi wahana pikeun mekarkeun budaya Sunda deuih (Sudaryat,2007:2). Jaba ti éta, basa Sunda mibanda kalungguhan salaku basa daérah anu hirup-huripna ditangtayungan ku nagara. Luyu jeung UUD 1945 (hasil Amandemen), Bab XIII, Pasal 32, ayat 2 anu nétélakeun yén "Negara menghormati dan memelihara bahasa daerah sebagai kekayaan budaya nasional". PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Dina kalungguhanana salaku basa daérah, saperti nu dicindekeun ku Seminar Politik Bahasa Nasional 1975 di Jakarta, basa Sunda miboga pancén atawa fungsi jadi (1) lambang kareueus masarakat Sunda, (2) lambang jati diri (identitas) masarakat Sunda, (3) alat paguneman di lingkungan kulawarga jeung masarakat Sunda, (4) pangdeudeul basa nasional, (5) basa panganteur di sakola dasar (SD) di kelas-kelas munggaran pikeun ngalancarkeun pangajaran bahasa Indonesia jeung pangajaran lianna jeung, (6) alat pamekar jeung pangdeudeul budaya Sunda (Halim dina Sudaryat,2007: 2). Nilik kana éta hal, tétéla basa Sunda miboga fungsi nu kalintang pentingna dina kahirupan urang Sunda. Kiwari pikeun kalumangsungan hirup-huripna basa Sunda Pemda Propinsi Jawa Barat ngaluarkeun Perda Nomer 5 taun 2003 ngeunaan "Pemeliharaan Bahasa, Sastra dan Aksara Daerah ". b. Laku Basa Sunda Basa Sunda téh lain ngan ukur digunakeun dina komunikasi lisan, tapi ogé digunakeun dina komunikasi tulisan boh dina situasi resmi boh situasi teu resmi. Dina situasi resmi basa Sunda digunakeun upamana dina gempungan, seminar, lokakarya, buku pelajaran basa Sunda pikeun murid di sakola, ngajarkeun pangajaran basa Sunda di sakola, jeung sajabana. Dina situasi teu resmi basa Sunda digunakeun dina hubungan kulawarga di imah, antara tatangga nu saséké-sélér Sunda, jeung anggota masarakat lianna nu maham kana basa Sunda. Salian ti éta, basa Sunda digunakeun pikeun sababaraha kaperluan saperti urusan pamaréntahan, dagang, tatanén, atikan, kasehatan, kaagamaan, dunya industri, teknologi, patalimarga, pakasaban, sosial, ekonomi, pulitik, budaya, jeung karya sastra. Wellek jeung Austin (1989:14) nétélakeun yén basa mangrupa bahan baku kasusastraan, saperti batu jeung tambaga pikeun seni patung, cét pikeun lukisan, jeung sora pikeun seni sora. Tapi kudu sadar yén basa lain barang paéh (saperti batu), taya lian ciptaan manusa, jeung miboga muatan budaya jeung linguistik ti kolompok basa nu tangtu. Pikeun ningali digunakeunana basa Sunda anu has urang kudu ngabedakeun basa sastra, basa sapopoé, jeung basa ilmiah. Basa sastra sifatna konotatif, miboga fungsi ekspresif, nuduhkeun nada (tone), jeung sikep nu nyarita atawa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 69 KD 3 2 2
KD 3 2 2 70 nu nulisna. Basa sapopoé miboga fungsi ekspresif nu komunikatif. Basa ilmiah sipatna dénotatif: aya kasaluyuan antara tanda (sign) jeung anu dimaksud (refernt). Basa nu konotatif dipaké dina karya sastra saperti puisi, aya tipe-tipe puisi nu tangtu nu kalayan ngahaja ngagunakeun paradoks, ambiguitas, ngagésérna harti sacara kontekstual, asosiasi irasional kalayan ngagunakeun kategori tatabasa saperti gender jeung tense. Basa puitis ngatur, ngandelan sumber daya basa sapopoé. Aya kalana ngahaja nyieun kasalahan-kasalahan pikeun maksa nu maca merhatikeun jeung sadar. Kagiatan makéna basa Sunda dina kahirupan sapopoé bisa ditétélakeun dina wengkuan laku basa Sunda. Laku basa nyaéta kontéks kawacanaan nu mangrupa paripolah omongan (ungkara) nu digunakeun ku pamaké basa nalika lumangsungna komunikasi, kalawan diébréhkeun dina wangun téks pérformatif ngaliwatan pamakéan vérbal dina kalimah-kalimah komisif, impositif, éksprésif, jeung asértif. Ku Austin (1962) dirumuskeun dina tilu wengkuan: 1) laku basa lokusi; 2) laku basa ilokusi; jeung 3) laku basa perlokusi; sedengkeun nurutkeun Searle, ngawengku: laku basa répréséntatif, laku basa diréktif, laku basa éksprésif, laku basa komisif, jeung laku basa déklarasi. Laku basa aya dina dua wengkuan langsung-teu langsung jeung literal-teu literal. Dua wengkuan laku basa kasebut, dina prakna bisa pagalo ngawangun interséksi: langsung-literal, langsung-teu literal, teu langsung- literal, jeung teu langsung-teu literal. Laku basa Sunda dipangaruhan ku kontéksna.Kontéks laku basa mangrupa ciri-ciri alam luareun basa atawa lingkungan non-linguistik anu numuwuhkeun ma'na omongan atawa wacana nalika lumangsungna komunikasi. Nurutkeun Foucault, wacana lumangsung dina kontéks makro nu wujudna rupa-rupa organisasi jeung institusi. Sedengkeun nurutkeun Wodak, wacana ogé lumangsung dina waktu, tempat, partisipan nu tangtu, jsté. nu mangrupa kontéks-mikro. Kontéks makro jeung mikro ku Aaon Cicourel mah disebutna kontéks lega jeung kontéks lokal (Gazali, 2009:45). Patali jeung éta hal, Gumperz (Gazali, 2009:46) nétélakeun: Aspek perilaku linguistik apapun -pilihan leksikal, prosodik, fonologis dan sintaksis bersam-sama dengan penggunaan kode, dialek atau gaya PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
tertentu- bisa berfungsi untuk mengindikasikan aspek konteks yang relevan untuk mengintepretasikan apa maksud seorang penutur. Konsép Gumperz di luhur aya kasaluyuan jeung konsép "rangkay" (frame) nu ditétélakeun ku Goffman. Dina konsép "rangkay" Goffman, kontéks mangrupa rangkay nu ngawujud situasi jeung tindakan hiji jalma dina prakna komunikasi. Situasi jeung tindakan muncul tina pangalaman subjéktif hiji jalma, nepi ka kontéks teu salawasna angger, tapi ngalaman parobahan luyu jeng parobahan ajén-inajén sosiokultural (Gazali, 2009:45). Kontéks dina laku basa téh baris patali jeung faktor lingkungan (environment) nu mangrupa widang-widang pangalaman nu milu mantuan pikeun paham kana paripolah jalma lian. Dina modél komunikasi liniér, lingkungan téh teu saukur patali jeung lokasi fisik, tapi bisa ngawengku pangalaman pribadi jeung kasang tukang sosial budaya nu nyampak dina diri panyatur jeung pamiarsana, tur dibawa atawa dilibetkeun dina prakna komunikasi. Kontéks sarupa kitu téh nyampak dina komponén omongan (components of speech). Nurutkeun Sudaryat (2007:294-306), komponén omongan nu jadi ciri kontéks téh ngawengku: (1) undak usuk basa, (2) nu maké basa jeung nu dicaritakeun, (3) galur omongan, (4) kasang tukang tempat, waktu, jeung suasana, (5) alat nu digunakeun, (6) rasa, nada, jeung ragam basa, (7) amanat jeung tujuan omongan. Patali jeung kontéks salaku ciri luareun basa, galur omongan saéstuna aya dina wengkuan nu patali jeung adegan basana sorangan. Ku éta hal, galur omongan mah kuduna teu diasupkeun kana komponén omongan nu mangrupa kontéks. c. Undak-Usuk Basa Undak usuk basa mangrupa kasopanan dina makéna basa dina prakna komunikasi. Éta kasopanan geus disaluyuan jeung diajénan minangka hiji kahadéan ku masarakatna pikeun silih hormat jeung silih ajénan. Dina prakna, undak-usuk basa téh bisa ngawujud patali jeung kakawasaan, kalungguhan, kaakraban, jeung kontak antara panyatur jeung pamiarsa katut jalma nu dicaritakeun. Masarakat panyatur basa Sunda mibanda konsép ragam basa nu disebut Undak-Usuk Basa Sunda (UUBS). Leupas tina padungdengan perkara perlu- PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 71 KD 3 2 2
KD 3 2 2 72 henteu digunakeunana dina pakumbuhan masarakat basa Sunda, UUBS téh mangrupa salasahiji wangun variasi basa dumasar kana tahap-tahapna jalma anu diajak nyarita jeung situasi lumangsungna komunikasi. Nurutkeun Hidayat Suryalaga (2005), dina UUBS tahap-tahapna jalma nu diajak nyarita jeung situasi lumangsungna komunikasi téh mangaruhan kana ragam basa nu kudu digunakeun. Enas-enasna, munculna undak usuk basa téh gumantung kana tilu perkara, nyaéta: (1) pamaké basa, saha panyatur, pamiarsa, jeung saha nu dicaritakeun, (2) kalungguhan pamaké basa, naha sahandapeun, sasama, atawa saluhureun, jeung (3) gambaran rasa panyatur waktu komunikasi lumangsung. Parandéné kitu, Fishman jeung Gumperz (Aslinda, 2007:106), nétélakeun yén variasi basa samodél kitu téh digunakeunana leuwih ku masarakat tradisional nu boga sipat nutup diri balukar faktor sosial jeung kultural. Demi masarakat modéren mah mangrupa masarakat basa nu kaétang terbuka, dina ngagunakeun basa téh leuwih nyoko kana rupaning variasi dina basa anu sarua. d. Nu Maké Basa jeung Nu Dicaritakeun Nu maké basa ngalibetkeun saha nu nyarita (panyatur) atawa nu nulis (panulis) jeung saha nu diajak nyarita (pamiarsa) atawa nu maca (pamaca). Panyatur jeung pamiarsa téh bisa béda-béda nurutkeun umurna, kaayan warugana, kaayaan méntalna, jeung kamahéran maké basana. Tina segi umurna, nu maké basa téh bisa budak, rumaja, bisa kolot. Tina kaayaan warugana, nu maké basa téh bisa lalaki, awéwé, malah bisa ogé banci. Tina kaayaan méntalna, nu maké basa téh bisa jalma pinter, bodo, atawa sineger tengah. Sedengkeun tina kamahéran makéna basa, bisa capétang, arapap- eureupeup, atawa lumrah baé. Lumangsungna komunikasi basa antara panyatur jeung pamiarsa téh museur kana objék nu dicaritakeun. Objék nu dicaritakeun téh jadi galeuh atawa jejer omongan, bisa mangrupa jalma, barang, kaayaan, atawa kajadian. 1) Kasang Tukang Tempat, Waktu, jeung Suasana PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Maksud omongan bisa dipangaruhan ku kedalna omongan nu bisa lumangsung di tempat, dina waktu, jeung suasana nu tangtu. Tempat lumangsungna omongan bisa dimana waé, di antarana di imah, di pasar, di jalan, di sawah, di kantor, di masjid, jsté. Pon kitu deui waktu lumangsungna omongan bisa iraha waé, di antarana isuk- isuk, beurang, soré, atawa peuting. Bisa ogé dumasar waktu ayeuna atawa baheula. Tina éta hal, tangtu basa nu digunakeunana bakal béda, utamana dina lebah pilihan kecapna. Suasana lumangsungsa omongan bisa dina rupa-rupa kaayaan, di antarana dina kaayaan dines (formal; resmi) atawa sahinasna (teu resmi; informal). Pon kitu deui bisa dina kaayaan sapopoé, bisa ogé dina kaayaan nu husus kayaning upacara adat. Sarua jeung dumasar kana waktuna, basa nu digunakeun dumasar kana suasanana ogé bakal béda-béda luyu jeung kaayaannana. 2) Alat nu Digunakeun Enas-enasna basa mangrupa pakakas komunikasi. Basa nu digunakeun dina prakna komunikasi téh bisa basa lisan bisa basa tulisan. Malah aya ogé nu mangrupa gerak awak atawa kinesik dina wangun rengkuh, peta, atawa pasemon. Najan gumantung kana tempat, waktu, jeung suasana, dina prakna komunikasi sok dibantuan ku digunakeunana alat-alat nu tangtu, di antarana waé lawong, radio, televisi, surat, majalah, telepon, jeung internét. 3) Rasa, Nada, jeung Ragam Basa Rasa mangrupa sikep panyatur kana jejer atawa objék nu keur dicaritakeun. Sipatna subjéktif, sabab kacida gumantungna kana pribadi panyaturna. Dina waktu lumangsungna omongan, panyatur miboga rasa bungah, sedih, keuheul, resep, ningnang, yakin, atawa ragu-ragu. Aya kalana kalimah atawa ungkara nu digunakeun téh sarua pikeun sababaraha rasa, ngan tangtu waé hartina mah tetep bakal béda. Nada mangrupa sikep panyatur ka pamiarsana. Méh sarua jeung rasa, nada ogé sipatna bisa subjéktif sabab dipangaruhan ku pribadi panyaturna. Rupa- rupa nada nu ébréh dina lumangsungna omongan téh, di antarana sinis, PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 73 KD 3 2 2
KD 3 2 2 74 nyungkun, meupeuh lemes, atawa ceplak pahang. Sedengkeun gaya nyaritana mah bisa torojogan bisa ogé malibir. Ragam basa nyoko kana rupa-rupa wacana atawa omongan anu dipaké nalika komunikasi. Konsép ragam basa nu dipaké ku masarakat téh gelar dumasar kana hal-hal ieu di handap. Cara Makéna Basa Cara makéna basa (ways of speaking) téh mangrupa hubungan atawa kajadian nyarita, makéna basa, jeung gaya patali jeung kamampuh jeung peran hiji jalma, kontéks jeung institusi, sarta kapercayaan, ajén-inajén, jeung sikep. Éta hal téh museur dina konsép yén kajadian komunikasi dina hiji komunitas mibanda pola-pola kagiatan makéna basa, nepi ka kompetensi komunikatif hiji jalma ogé ngawengku pangaweruh perkara pola kasebut, carana tangtu béda-béda gumantung budayana séwang-séwangan. Komunitas Makéna Basa Komunitas makéna basa téh mangrupa sajumlahing jalma nu ngagunakeun hiji basa atawa dialék nu tangtu. Situasi, Kajadian, jeung Makéna Basa Situasi makéna basa mangrupa wengkuan anu basajan tapi kaitung hésé, patali jeung pragmatik nu dipangaruhan ku kontéks sosial, wangun gramatikal, jeung intonasi. Komponén Makéna Basa Komponén makéna basa biasana sok disebut ku istilah SPEAKING, nu mangrupa wancahan tina Situation, Participant, End, Act sequence, Keys, Instrumentalities, Norm, jeung Genre. Ajén-inajén Satukangeun Makéna Basa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Kalawan niténan prak-prakan makéna basa, bisa katitén ogé rupaning hal kayaning saha nu nyarita, ti kelompok mana, ma" na sosial omonganana, ajén-inajén, sawangan hirup, jsté. Kagiatan makéna basa Sunda dina rupa-rupa médium ngalahirkeun variasi basa. Kartomihardjo (1988:82) nétélakeun yén variasi basa mangrupa rupaning makéna basa balukar ayana kelas sosial ékonomi, kasang tukang atikan, profési, idéologi, kahayang, jeung agama. Sudaryat (2007:3-6), ngawincik ragam basa Sunda dumasar kana sababaraha wengkuan, kayaning nu makéna jeung daérah dipakéna, tahap atikan, sikep panyatur, warna makéna basa, pasosokna, pangdorong dipakéna, jeung latarna. Dumasar kana wengkuan nu makéna, dipakéna basa Sunda téh keur sadirieun jeung keur ka batur. Keur sadirieun, nya eta dina waktu urang ngimpi, ngadunga, kukulutus, ngitung, jeung catetan poéan dina agénda pribadi. Keur ka batur, nyaéta waktu urang paguneman atawa komunikasi; nyatana pikeun alat campur gaul jeung papada urang Sunda atawa nu lain urang Sunda tapi geus bisa basa Sunda. Unggal golongan di masarakat Sunda, kayaning TNI, patani, pagawé, pajabat, pangusaha, guru, ulama, jeung murid, ngagunakeun basa Sunda dina ngabahas rupa-rupa jejer, saperti agama, pulitik, kamasarakatan, ékonomi, atikan, pangaweruh, jeung seni, sok sanajan ari lila jeung mindengna makéna basa Sunda mah béda-béda keur unggal golongan jeung unggal jejer téh. Sedengkeun ragam basa anu dipaké di daérah atawa wewengkon geus lila disebut basa Sunda wewengkon. leu basa téh katangen tina lentong jeung kecap-kecapna. Ragam basa nurutkeun atikan formal ngabédakeun ayana ragam basa nyakola jeung ragam basa teu nyakola. Ragam basa ti panyatur anu nyakola upamana mah ébréh lebah ucapan foném-foném tina basa kosta, ngukuhan kaédah basa, boh tata basana boh undak usuk basana. Ragam basa nurutkeun sikep panyatur raket patalina jeung kakawasaan, kalungguhan, sarta lomana antara panyatur, pamiarsa, jeung jalma nu dicaritakeun, ngawujud dina konsép undak usuk basa atawa tata krama basa, mangrupa sopan santun makéna basa. Undak usuk basa Sunda dipasing- pasing jadi ragam basa lemes (hormat) jeung ragam basa kasar (loma, atawa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 75 KD 3 2 2
KD 3 2 2 76 teu hormat). Ragam basa lemes aya dua rupa, nyaéta lemes keur batur jeung lemes keur sorangan, anu bisa katitén wujudna dina (a) lisan atawa kecap, (b) pasemon, (c) rengkuh jeung peta, sarta (d) lentong anu merenah. Ragam basa nurutkeun warna makéna basa disawang tina jihat jejer omongan, medium atawa sarana, jeung sipat pasosokna. Disawang tina jejer omongan aya ragam basa urang rea (balaréa) anu ilahar dipaké sapopoé jeung ragam basa urang aré nu dipake husus dina widang jurnalistik, paélmuan, sastra, jeung agama. Disawang tina médium makéna aya ragam basa lisan anu dipaké dina paguneman atawa biantara, aya ragam basa tulis nu dipaké dina surat, koran, majalah, jeung buku. Disawang tina jihat pasosokna, aya ragam basa nyunda jeung ragam basa nu teu nyunda. leu téh henteu ngandung harti masarakat Sunda ulah narima pangaruh tina basa lian. Nyerep unsur tina basa lian dimeunangkeun pisan, pangpangna dina hal pakeman-pakeman rasa anyar dina basa Indonésia anu beuki loba tur populér sarta dina basa Sunda tacan aya sawandana. Aya hal nu jadi pangdorong dipakéna basa Sunda téh, salasahijina patali jeung batur nyarita. Sudaryat (2007:5) nételakeun kieu: Lamun batur nyarita saluhureun, dorongan nyarita ku basa Sunda leuwih gedé batan ka sahandapeun. Bisa katangen, hiji anak nyarita ka kolotna ku basa Sunda, tapi ari jeung dulurna atawa babaturanana mah maké basa Indonesia atawa basa Sunda dicampur ku basa Indonesia. Ari digunakeunana basa Sunda nu kapangaruhan ku latar, nyaéta naha di imah, di pakumbuhan, atawa di kantor. Imah jadi latar tempat panglobana dipakéna basa Sunda, ditéma ku latar pakumbuhan sapopoé, jeung pangsaeutikna nyaéta di kantor. Jaba ti eta, basa Sunda téh gedé pisan kapakéna dina kajadian anu aya patalina jeung adat kabiasaan, upamana baé dina ngalamar jeung sésérahan. Ragam basa Sunda bisa ditilik ogé dumasar kana wengkuan gender. Salaku langue, basa miboga sistem jeung subsistem nu dipaham ku panyaturna. Parandéné kitu, sok sanajan éta panyatur nyicingan masarakat basa nu sarua, wujudiahna basa (parole) téh teu dicangking kalawan sarua. Salian ti alatan ragemna panyatur nu aya di hiji masarakat basa jeung interaksi sosial nu béda ti papada panyaturna, bisa ogé alatan ayana béda jenis kelamin. Holmes (1995:6) nétélakeun, PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
I suggested above that women tend to be more polite than men. More specifically, it will become clear in the following chapters that, in general, women are much more likely than men to express positive politeness or friendliness in the way they use language. Women's utterances show evidence of concern for the feelings of the people they are talking to more often and more explicitly than men's do. Nurutkeun Holmes sakumaha cutatan di luhur, umumna basa nu digunakeun ku wanoja mindeng némbongkeun ciri kasopanan nu leuwih positif ti batan basa nu digunakeun ku lalaki. Salian ti éta, dibandingkeun jeung lalaki, dina prakna komunikasi téh panyatur wanoja mah umumna leuwih nekenkeun kana tinimbangan parasaan pamiarsa nu jadi lawan nyaritana. Ciri lianna nu ngabédakeun basa nu digunakeun ku wanoja jeung lalaki téh nurutkeun Eckert jeung Mc. Cornell-Ginet (1997:127) di antarana: Women's language has been said to reflect their (our) conservatism, prestige consciousness, upward mobility, insecurity deference, nurture, emotional expressivities, connectedness, sensitivity to others, solidarity. And men's language is heard as evincing their toughness, lack of affect, competitiveness, independence, competence hierarchy, control. Basa nu digunakeun ku wanoja leuwih nekenkeun kana hal-hal nu konservatif, préstis, mobilitas ka luhur, rasa asih, rasa paduli ka lawan nyarita nu didadasaran ku sénsitivitas, jeung solidaritas. Sedengkeun basa nu digunakeun lalaki mah leuwih némbongkeun kurangna rasa asih, keukeuh- peuteukeuh, ayana rasa silisaing, kabébasan, konsép lalaki salaku nu nyekel hirarki kakawasaan, jeung kontrol. Bédana basa nu digunakeun ku wanoja jeung lalaki nurutkeun Lakoff (Holmes, 1997:73), bisa disawang tina pakakas linguistik nu digunakeunana. Hedges jeung booster mangrupa pakakas linguistik nu bisa némbongkeun bédana basa nu digunakeun ku wanoja jeung lalaki. Hedges (panglemes) aya dina karakteristik basa nu digunakeun ku wanoja, biasana némbongkeun rasa teu percaya diri kaom wanoja, némbongkeun rasa teu nyaman patali jeung kalungguhan wanoja, sarta némbongkeun paripolah nu leuwih sopan ti batan lalaki. Hedges biasana digunakeun pikeun ngalemeskeun ungkara basa atawa omongan. Sedengkeun booster (panguat), digunakeun pikeun nguatan éfék ungkara basa atawa omongan, leuwih réa digunakeun ku lalaki. Wangun Hedges jeung booster bisa mangrupa question tag jeung pragmatic particles PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 77 KD 3 2 2
KD 3 2 2 78 (Holmes, 1995:79-95). Question tag (tanda pananya) bisa diwangun tina canonical tag (tanda resmi) kecap atawa frase pananya nu miboga intonasi naék atawa turun. Canonical tag dina question tag téh ngawengku opat rupa, nyaéta epistemic tags, challenging tags, facilitative tags, jeung softening tags. Epistemic jeung challenging tags mangrupa tanda nu kaasup kana wengkuan booster, leuwih réa digunakeun ku panyatur lalaki. Epistemic tags digunakeun pikeun éksprési kateupastian saurang panyatur, miboga fungsi référénsial jeung aféktif, museur dina akurasi informasi nu kamuat dina proposisi kalawan teu merhatikeun parasaan panyaturna, nepi ka leuwih miboga fungsi pikeun ngaéksprésikeun kateupastian hiji proposisi ti batan mangrupa pakakas kasopanan. Challenging tags mangrupa cara atawa stratégi pikeun ngayakeun konfrontasi, digunakeun dina kagiatan mangaruhan pamiarsa kalawan tekenan nu jero sangkan ngaréspon atawa méré kontribusi dina dialog. Facilitative jeung softening tags mangrupa tanda anu kaasup kana wengkuan hedges, leuwih réa digunakeun ku panyatur wanoja. Facilitative jeung softening tags téh tanda nu miboga ciri kasopanan, merhatikeun parasaan pamiarsa nu jadi lawan nyarita panyaturna, tur leuwih nekenkeun kana ma" na aféktif ti batan ma" na référénsial. Bédana, facilitative tags nekenkeun kana ciri kasopanan positif, sedengkeun softening tags nekenkeun kana ciri kasopanan négatif. 4) Amanat jeung Tujuan Omongan Amanat omongan mangrupa pesen panyatur nu geus katarima ku pamiarsana. Eusina bisa mangrupa rasa, pikiran, jeung kahayang. Dina amanat téh aya maksud panyatur saperti ngawawarkeun, nanya, maréntah, atawa cumeluk. Maksud panyatur sakumaha ébréh dina amanat merleukeun réspon nu tangtu dina wujud évaluasi. Omongan wawaran meredih sangkan pamiarsa aya perhatian ka panyatur. Omongan pananya meredih sangkan pamiarsa ngajawab naon-naon nu ditanyakeun ku panyatur. Omongan paréntah meredih sangkan pamiarsa milampah pagawéan nu dikedalkeun ku panyatur. Sedengkeun omongan panyeluk digunakeun pikeun ngébréhkeun sora bituna rasa panyaturna. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
5) Rasa, Nada, jeung Ragam Basa Rasa mangrupa sikep panyatur kana jejer atawa objék nu keur dicaritakeun. Sipatna subjéktif, sabab kacida gumantungna kana pribadi panyaturna. Dina waktu lumangsungna omongan, panyatur miboga rasa bungah, sedih, keuheul, resep, ningnang, yakin, atawa ragu-ragu. Aya kalana kalimah atawa ungkara nu digunakeun téh sarua pikeun sababaraha rasa, ngan tangtu waé hartina mah tetep bakal béda. Nada mangrupa sikep panyatur ka pamiarsana. Méh sarua jeung rasa, nada ogé sipatna bisa subjéktif sabab dipangaruhan ku pribadi panyaturna. Rupa- rupa nada nu ébréh dina lumangsungna omongan téh, di antarana sinis, nyungkun, meupeuh lemes, atawa ceplak pahang. Sedengkeun gaya nyaritana mah bisa torojogan bisa ogé malibir. 3. Pakeman Basa a. Watesan Pakeman Basa Sunda Istilah pakeman basa sok disebut idiom, asalna tina basa Yunani idiosanu hartinahas, mandiri, husus, pribadi. Nurutkeun Sudaryat (2003: 64), pakeman basa nyaéta wangunan basa anu husus tur mandiri sarta harti nu dikandungna teu bisa dihartikeun sajalantrahna nurutkeun harti tata basa. Contona: pakeman basa gede hulu ngandung harti sombong, ria, ujub, takabur, béda jeung harti unsur-unsurna boh unsur gedé boh unsur hulu. b. Wanda Pakeman Basa Sunda Aya sawatara wanda pakeman basa Sunda, di antarana, (1) babasan, (2) paribasa, (3) rakitan lantip, (4) cacandran, (5) uga, (6) kecap kiasan, (7) caturangga, jeung (8) repok. Salian ti éta, pakeman basa téh bisa mangrupa gaya basa. Najan kitu, henteu kabéh gaya basa mangrupa pakeman basa atawa sipatna idiomatis. Hartina, aya gaya basa idiomatis aya gaya basa non- idiomatis. (Sudaryat, 2003:114-117).Ieu di handap dipedar hiji-hijina. 1) Babasan Babasan téh mangrupa salasahiji wanda pakeman basa Sunda. Dina Kamus Umum Basa Sunda (LBSS, 2007: 51) ditétélakeun yén babasan téh nyaéta PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 79 KD 3 2 2
KD 3 2 2 80 ucapan matok anu dipaké dina harti injeuman. Ari nurutkeun Satjadibrata (2005: 61), babasan nyaéta sawatara susunan kecap nu hartina teu sarua jeung harti sawajarna, tapi biasana geus kamaphum ku saréréa. Babasan ogé sarua hartina jeung wiwilangan atawa bibilangan, nyaéta kekecapan anu hartina henteu sajalantrahna, susunan basana ringkes, saeutik patri, jeung teu bisa atawa ulah dihartikeun sacéréwéléna (Hidayat spk., 2005: 195). Babasan dina basa Sunda bisa dipasing-pasing. Salian ti bisa dipasing-pasing dumasar wangunna, bisa deuih dipasing-pasing dumasar sumber babandinganana. Ceuk Sudaryat (2003:118) nurutkeun wangun kekecapanana, babasan dipasing-pasing jadi babasan wangun rundayan, babasan wangun kantétan, jeung babasan wangun frasa. Ari dumasar kana sumber babandinganana, Sudaryat (2003: 20) ngawincik babasan ngawengku babasan ngaran awak sakujur, sasatoan, tutuwuhan, kaayaan alam, jeung ngaran barang. Ieu di handap dibéréndélkeun rupa-rupa conto babasan dumasar kana papasinganana. a) Conto babasan dumasar wangunna Babasan Wangun Rundayan: Aya buntutna Babasan wangun Kantétan: Béar budi Babasan wangun Frasa: Bongkok méongeun b) Conto babasan dumasar sumber babandinganana Babasan Ngaran Awak Sakujur: Panon kéongeun Babasan Ngaran Sasatoan: Peureum hayam Babasan Ngaran Tutuwuhan: Pait paria Babasan Ngaran Kaayaan Alam: Séngsérang padung Babasan Ngaran Barang: Goong nabeuh manéh 2) Paribasa Paribasa sarua jeung babasan kaasup kana wanda pakeman basa Sunda. Dina Kamus Umum Basa Sunda (LBSS, 2007: 51) ditétélakeun yén paribasa téh nyaéta ucapan matok, saeutik patri, nu mangrupa silokaning hirup (pituah, piluangeun, jsb.). Ari nurutkeun Prawirasumantri (Rahmat spk., 2005:196), paribasa nyaéta babandingan anu jadi perlambang laku ngawangun hiji PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
omongan (runtuyan kecap), anu puguh eunteup seureuhna, geus puguh surupanana, geus tangtu pok-pokanana. Upama dicindekkeun mah, paribasa téh ungkara winangun kalimah (atawa klausa) anu susunan tur kekecapanana geus matok, maksudna geus puguh, jeung biasana ngandung harti babandingan atawa siloka lakuning hirup. Paribasa bisa dipasing-pasing jadi sababaraha rupa. Nurutkeun Salmun (1963: 84), paribasa bisa dipasing-pasing dumasar kana gelarna, basana, asalna, jeung sumber babandinganana. Rusyana (1981: 3), netélakeun papasingan paribasa téh jadi tilu bagian, nyaéta paribasa pangjurung laku hadé, paribasa panyaram lampah salah, jeung paribasa wawaran luang. Perkara sumber babandingan dina paribasa, ditétélakeun Sudaryat (2003: 103) ngawengku ngabandingkeun kana ngaran awak sakujur, ngaran sasatoan, ngaran tutuwuhan, ngaran kaayaan alam, jeung ngaran laku lampah. Tina sumber babandinganana, bisa dipasing-pasing jadi paribasa patali jeung tani, patali jeung ingon-ingon, patali jeung perikanan, dagang, seni, ninun, sistem kamasarakatan, basa, élmu pangawéruh, jeung kapercayaan. Ieu di handap dibéréndélkeun rupa-rupa conto paribasa luyu jeung papasinganana. 1) Conto paribasa pangjurung laku Ka hareup ngala sajeujeuh, ka tukang ngala sajeungkal 2) Conto paribasa panyaraman lampah salah Ulah ieuh aing uyah kidul 3) Conto paribasa wawaran luang Ngadék sacékna, nilas saplasna 4) Conto paribasa ditilik tina gelarna Ngeunah Éon teu ngeunah Éhé 5) Conto paribasa tarjamahan tina basa asing Bengkung ngariung bongkok ngaronyok 6) Conto paribasa ditilik tina sumber babandinganana Paribasa patali jeung tani: Bojo dénok sawah ledok PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 81 KD 3 2 2
KD 3 2 2 82 Paribasa patali jeung ingon-ingon: Endog sasayang, peupeus hiji peupoeus kabéh Paribasa patali jeung perikanan: Caina hérang laukna beunang Paribasa patali jeung dagang: Dagang peda ka Cirebon Paribasa patali jeung ninun: Lamun urang ninun kanéeh Paribasa patali jeung sistem kamasarakatan: Jeneng méméh pangkat Paribasa patali jeung élmu pangawéruh: Élmu tungtut dunya siar Paribasa patali jeung basa: Hadé ku omomg goréng ku omong Paribasa patali jeung kapercayaan: Indung hukum, bapa darigama 3) Rakitan Lantip Rakitan lantip nya éta susunan kecap anu dihartikeun ku kabiasaan maké dadasar kalantipan. Contona: Cing pamiceunkeun tampolong! (Anu dipiceun téh eusina, lain tampolongna) Emh, seungit nu ngagoréng bawang (anu seungit téh lain nu ngagoréngna, tapi goréng bawangna). 4) Kecap Kiasan Kecap kiasan nyaéta kecap anu hartina dipapandekeun kana harti kecap séjén, atawa ngandung harti konotatif. Contona: Ari geus maju mah maké wani nincak sagala manehna téh. Ih, ulah sok ngahampas ari ka batur téh! 5) Cacandran Cacandran nyaéta panataan kana pasipatan tempat dibalibirkeun.Contona: Sukapura ngadaun ngora Cianjur katalanjuran Bandung heurin ku tangtung Sumedang ngarangrangan 6) Uga Uga nyaéta tujuman anu aya patalina jeung parobahan penting babakuna parobahan kaayaan nagara (daérah). Uga bisa mibanda harti upama eusi anu PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 anu
dikandungna disurahan kalayan gemet. Lantaran uga euyeub ku palasifah jeung piwuruk hirup anu dina enas-enasna pikeun ngahontal hirup jeung huripna.Sawatara uga nu kapanggih di masarakat Sunda sawaréh geus dipikawanoh lantaran geus dipublikasikeun. Uga anu dimaksud ngawengku sawatara hal anu aya patalina jeung méntalitas, persepsi, sikep, perilaku, étika, dan moral.Contona: Sunda nanjung mun pulung geus turun ti Galunggung. Sunda nanjung mun nu pundung ti Bandung ka Cikapundung geus balik deui.
Pulo Jawa kaeréh ku kulit kuning lilana saumur jagong. 7) Caturangga Caturangga nyaéta pakeman basa anu nuduhkeun tanda-tanda pikeun mikanyaho hadé goréngna watek kuda mun diingu. Contona: a) Satria Tinayungan (pinayungan), nyaéta watek kuda anu hadé, matak mulya ka nu ngingu; tandana kukulinciran dina tonggong handapeun sela beulah katuhu. b) Sekar panggung, nyaéta watek kuda anu hadé, mawa rahayu ka nu ngingu; tandana bulu suku kuda ti handap nepi kana tuurna. Opatanana bodas. c) Sumur Bandung, nyaéta watek kuda anu hadé, matak loba rizki; tandana aya kulinciran dina tarang kuda. d) Wisnu murti, nyaéta watek kuda anu hadé, tandana bulu kuda hideung meles. e) Buaya ngangsar, nyaéta watek kuda goréng, dibawa meuntas dina parung sok depa dina leuwi sok palid; tandana kukulinciran dina beuteung beulah tukang. f) Tumpur ludes, nyaéta watek kuda anu goréng, matak sangsara ka nu ngingu; tandana kukulinciran dina beuteung beulah hareup. Turub layuan, nyaéta watek kuda anu goréng, matak pikasieuneun; tandana kukulinciran dina toggong kuda, handapeun séla beulah hareup. 8) Repok PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 83 KD 3 2 2
KD 3 2 2 84 Repok nyaéta tujuman anu aya patalina jeung cara ngayahokeun alus henteuna nasib dua jalma nu rék laki rabi. Ma'na anu dikandungna aya dua rupa: a) anu alus ma'nana, kayaning: ratu sabdaning pandita, padaringan kebek, sangga waringin, satria lalaku; b) anu goréng ma'nana kayaning: pisang punggel, lumbung gumulung, jeung tunggak kasemi. 9) Gaya Basa Gaya basa nyaéta rakitan basa anu dipaké sangkan ngahudang pangaruh (efék) anu leleb karasana ka nu maca atawa nu ngaregepkeun. Gaya basa téh réa wandana, di antarana: Mijalma, Ngasor, Métafora, Babandingan D. Kagiatan diajar Kagiatan diajar nu kudu dipilampah ku Sadérék kalawan percaya diri tur gawé babarengan jeung fasilitor sejenna, nyoko kana runtuyan kagiatan nu ngalarapkeun Model Literasi Kewacanaan CALISLAUJI, saperti ieu di handap. 1. Maca tujuan jeung indikator kalawan daria. 2. Maca kalawan intensif pedaran bahan ngeunaan Basa jeung Kabudayaan, Makenan Basa, jeung Pakeman Basa kalawan disiplin. 3. Nulis raguman materi unggal-unggal kagiatan diajar dumasar kana materi anu geus dibaca kalawan dibarung ku rasa suka bungah. 4. Ngaregepkeun paparan materi ti fasilitator, tanya jawab, jeung sawala kelompok pikeun migawe latihan/pancén dibarung ku konsentrasi. 5. Latihan soal-soal pilihan ganda pikeun persiapan postes kalawan daria. 6. Néangan tur maca référénsi nu séjénna pikeun ngalengkepan latihan/pancén kalawan kréatif. 7. Ngalaksanakeun post'es di TUK anu geus ditangtukeun kalawan konséntrasi, daria, jeung tanggung jawab. E. Latihan/Pancén Pigawé ieu latihan kalawan gawé babarengan, taliti, tur tangggung jawab! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
1. Bédakeun yén hubungan basa jeung kabudayaan téh sipatna koordinatif jeung subordinatif! 2. Jelaskeun sacara singget hasil panalungtikan Sapir jeung Whorf ngeunaan basa jeung budaya! 3. Tétélakeun watesan kabudayaan Sunda! 4. Di masarakat Sunda aya uga anu unina "Munding bule bakal dibeberik ku bagong koneng". Upama ditengétan, éta uga téh ngagambarkeun sikep naon? Tétélakeun! 5. Ieu di handap aya tabél conto-conto kekecapan anu bisa digolongkeun kana pakeman basa. Tangtukeun wangun pakeman basana! Conto Pakeman Basa Wangun Pakeman basa ngadu angklung wiwirang di kolong catang, nya gedé nya panjang anak dua keur gumunda alak paul ahli leleb dibeuleum seuseur munding bulé dibeberik bagong konéng dikepung wakul buaya mangap luhur kokopan malapah gedang ngahampas sukapura ngadaun ngora cianjur katalanjuran ratu sabdaning pandita padaringan kebek sangga waringin sekar panggung sumur bandung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 85 KD 3 2 2
KD 3 2 2 86 Conto Pakeman Basa Wangun Pakeman basa pamiceunkeun tampolong F. Tingkesan Anéka ragamna basa teu bisa dipisahkeun tina anéka ragamna budaya. Ditilik tina segi budaya, basa kaasup aspék budaya, kakayaan basa mangrupa hiji hal anu nguntungkeun. Rupaning basa téh baris ngarefleksikeun kakayaan budaya anu aya di masarakat panyaturna nu disebut masarakat multikultural. Hubungan antara basa jeung kabudayaan sipatna koordinatif atawa subordinatif. Hubungan koordinatif, nyaéta hubungan anu sadarajat, anu kalungguhanana téh sarua. Hubungan subordinatif, basa mangrupa bagian tina kabudayaan. Di sagigireun éta, aya anu miboga pamadegan yén basa jeung kabudayaan mangrupa dua sistem anu "melekat" ka manusa. Kabudayaan téh hiji sistem anu ngatur interaksi manusa di masarakat. Sistem basa miboga fungsi pikeun sarana lumangsungna interaksi manusa di masarakat, hartina paripolah basa kudu dibarung ku norma-norma anu lumangsung dimasarakat. Etika basa raket patalina jeung milih kode basa, norma-norma sosial, jeung sistem budaya anu lumangsung di masarakat. Basa jeung budaya téhdua hal anu teu bisa dipisahkeun. Panalungtikan anu kasohor ngeunaan basa jeung budaya nyaéta tiori Sapir-Whorf. Sapir- Whorf nétélakeun yén jalan pikiran jeung kabudayaan hiji masarakat ditangtukeun atawa dipangaruhan ku struktur, sedengkeun Piaget nyebutkeun yén budaya (pikiran) baris ngawangun basa. Ku kituna lahir tiori kognitif ti Piaget. Pamadegan anu rada béda jeung ieu hal nyaéta pamadegan ti Vigotsky, miboga pamadegan yén mekarna basa leuwih awal tibatan mekarna budaya, sedengkeun Noam Chomsky miboga pamadegan yén kajian basa raket patalina jeung kajian budaya. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Basa jeung budaya téhdua hal anu teu bisa dipisahkeun. Panalungtikan anu kasohor ngeunaan basa jeung budaya nyaéta tiori Sapir-Whorf. Sapir- Whorf nétélakeun yén jalan pikiran jeung kabudayaan hiji masarakat ditangtukeun atawa dipangaruhan ku struktur, sedengkeun Piaget nyebutkeun yén budaya (pikiran) baris ngawangun basa. Ku kituna lahir tiori kognitif ti Piaget. Pamadegan anu rada béda jeung ieu hal nyaéta pamadegan ti Vigotsky, miboga pamadegan yén mekarna basa leuwih awal tibatan mekarna budaya, sedengkeun Noam Chomsky miboga pamadegan yén kajian basa raket patalina jeung kajian budaya. Jadi dumasar wangenan di luhur, kabudayaan nagwengku sakabéh aspék kahirupan manusa. Jadi sakabéh paripolah manusa jeung sakabéh hasil tur akibatna kaasup kana konsép kabudayaan. Nababan (1984) nyieun opat wangenan ngeunaan kabudayaan. Kabudayaan nyaéta sagala hal ngeunaan kahirupan manusa, kaasup aturan atawa hukum anu aya di masarakat, hasil- hasil anu dijieun manusa, kabiasaan, jeung tradisi anu biasa dilakukeun jeung salaku alat interaksi atawa komunikasi anu digunakeun, nyaéta basa jeung alat-alat komunikasi nonverbal séjénna. Nurutkeun Koentjaraningrat (1992) basa bagian tina kabudayaan. Hubungan antara basa jeung kabudayaan mangrupa hubungan subordinatif, basa mangrupa bagian tina kabudayaan. Di sagigireun éta, aya pamadegan anu nyebutkeun yén basa jeung kabudayaan miboga hubungan anu sipatna koordinatif, nyaéta hubungan anu nétélakeun yén basa sadarajat jeung kabudayaan. Umumna réa ahli anu nétélakeun yén kabudayaan mangrupa main system, sedengkeun basa mangrupa subsistem. Unggal masarakat tinangtu mibanda kabudayaan séwang-séwangan. Sacara gurat badag, saéstuna mah kabudayaan téh dimana waé ogé sarua atawa universal ngajanggélék dina wujud paripolah, pola pikir, tur ajén-inajénna. Kabudayaan ngawengku sakabéh aspék kahirupan manusa. Ku kituna, sakabéh paripolah manusa jeung sakabéh hasil tur akibatna kaasup kana konsép kabudayaan. Kabudayaan Sunda nyaéta kabudayaan anu hirup, tumuwuh, jeung mekar di kalangan urang Sunda anu umumna nyicingan atawa ngadomisili di Tatar Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 87 KD 3 2 2
KD 3 2 2 88 Basa Sunda mangrupa basa indung (mother tongue) pikeun urang Sunda, boh anu mangkuk di Jawa Barat boh di saluareunana. Basa Sunda anu nyampak ayeuna mangrupa hasil tina kamekaran ti mangsa ka mangsa. Éta kamekaran téh ditangtukeun ku kahirupan budi akal urang Sunda anu kapangaruhan ku suasana tempat jeung waktu anu kasorang dina sajarah hirupna. Kamekaran basa Sunda sajalan jeung kamekaran kahirupan kabudayaan urang Sunda. Ari sababna basa téh miboga fungsi pikeun nyumponan sabagian tina pangabutuh anggota masarakat dina hirup kumbuhna. Kagiatan makéna basa Sunda dina kahirupan sapopoé bisa ditétélakeun dina wengkuan laku basa Sunda. Kontéks sarupa kitu téh nyampak dina komponén omongan (components of speech). Nurutkeun Sudaryat, komponén omongan nu jadi ciri kontéks téh ngawengku: (1) undak usuk basa, (2) nu maké basa jeung nu dicaritakeun, (3) galur omongan, (4) kasang tukang tempat, waktu, jeung suasana, (5) alat nu digunakeun, (6) rasa, nada, jeung ragam basa, (7) amanat jeung tujuan omongan. Pakeman basa (idiom) mangrupa kecap atawa ungkara anu ngabogaan harti has tur mandiri anu béda jeung harti unsur-unsurna. Aya sawatara wanda pakeman basa Sunda, di antarana, (1) babasan, (2) paribasa, (3) rakitan lantip, (4) cacandran, (5) uga, (6) kecap kiasan, (7) caturangga, jeung (8) repok. Salian ti éta, pakeman basa téh bisa mangrupa gaya basa. Najan kitu, henteu kabéh gaya basa mangrupa pakeman basa atawa sipatna idiomatis. Babasan téh mangrupa salasahiji wanda pakeman basa Sunda. Dina Kamus Umum Basa Sunda ditétélakeun yén babasan téh nyaéta ucapan matok anu dipaké dina harti injeuman. Ari nurutkeun Satjadibrata (2005: 61), babasan nyaéta sawatara susunan kecap nu hartina teu sarua jeung harti sawajarna, tapi biasana geus kamaphum ku saréréa. Babasan ogé sarua hartina jeung wiwilangan atawa bibilangan, nyaéta kekecapan anu hartina henteu sajalantrahna, susunan basana ringkes, saeutik patri, jeung teu bisa atawa ulah dihartikeun sacéréwéléna. Paribasa sarua jeung babasan kaasup kana wanda pakeman basa Sunda. Dina Kamus Umum Basa Sunda ditétélakeun yén paribasa téh nyaéta ucapan matok, saeutik patri, nu mangrupa silokaning hirup (pituah, piluangeun, jsb.). PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Paribasa nyaéta babandingan anu jadi perlambang laku ngawangun hiji omongan (runtuyan kecap), anu puguh eunteup seureuhna, geus puguh surupanana, geus tangtu pok-pokanana. Rakitan lantip nya éta susunan kecap anu dihartikeun ku kabiasaan maké dadasar kalantipan. Kecap kiasan nyaéta kecap anu hartina dipapandekeun kana harti kecap séjén, atawa ngandung harti konotatif. Cacandran nyaéta panataan kana pasipatan tempat anu dibalibirkeun. Uga nyaéta tujuman anu aya patalina jeung parobahan penting babakuna parobahan kaayaan nagara (daérah). Uga bisa mibanda harti upama eusi anu dikandungna disurahan kalayan gemet. Caturangga nyaéta pakeman basa anu nuduhkeun tanda-tanda pikeun mikanyaho hadé goréngna watek kuda mun diingu. Repok nyaéta tujuman anu aya patalina jeung cara ngayahokeun alus henteuna nasib dua jalma nu rék laki rabi. Gayabasa nyaéta rakitan basa anu dipaké sangkan ngahudang pangaruh (efék) anu leleb karasana ka nu maca atawa nu ngaregepkeun. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék luyukeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disayagikeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu benerna, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur kamampuh nyangkem bahan ajar. Rumus: Jumlah jawaban anu benerna Tahap Pangabisa = x 100% 5 Tahap pangabisa bahan ajar nu dihontal ku Sadérék: 90 80 70 - - - 100% = alus pisan 89% = alus 79 69 = cukup = kurang Lamun Sadérék ngahontal tahap nyangkem matéri ajar 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun matéri kana Kagiatan Diajar 4. Tapi, lamun tahap ngawasa PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 89 KD 3 2 2
KD 3 2 2 90 Sadérék kurang ti 80%, pék balikan deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 3, pangpangna matéri nu tacan kacangkem kalawan daria, soson, tur disiplin. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KAGIATAN DIAJAR 4 TÉKS DISKUSI, TÉKS ÉKSEMPLUM, JEUNG CARITA WAYANG DINA BASA SUNDA A. Tujuan Tujuan kagiatan diajar 4 ngawengku ieu di handap: 1. Bari diskusi, pamilon diklat mampuh nganalisis struktur téks diskusi dibarung ku rasa suka bungah. 2. Sabada diskusi, pamilon diklat manggihan unsur kabasaan nu kakandung dina téks diskusi kalawan taliti. 3. Sabada tanya jawab, pamilon diklat mampuh nyieun conto larapna konsép téks diskusi pikeun bahan pangajaran kalawan tangung jawab. 4. Sabada maca pedaran, pamilon diklat mampuh ngajéntrékeun wangenan téks éksémplum kalawan kréatif. 5. Bari diskusi, pamilon diklat mampuh ngaanalisis struktur téks éksémplum kalawan kréatif. 6. Sabada tanya jawab, pamilon diklat mampuh manggihan unsur kabasaan nu kakandung dina téks éksémplum klawan percaya diri. 7. Sabada diskusi, pamilon diklat mampuh méré conto cara ngalarapkeun konsép téks éksémplum pikeun bahan pangajaran kalawan kréatif. 8. Sabada diskusi, pamilon diklat mampuh ngajéntrékeun asal mula carita wayang kalawan percaya diri. 9. Sabada tanya jawab, pamilon diklat mampuh ngaidéntifikasi babagian carita wayang kalawan kréatif. B. Indikator Kahontalna Kompeténsi Indikator Pencapaian Kompeténsi kagiatan diajar 4, ngawengku ieu di handap. 1. Nganalisis struktur téks diskusi. 2. Manggihan unsur kabasaan nu kakandung dina téks diskusi. 3. Nyieun conto larapna konsép téks diskusi pikeun bahan pangajaran. 4. Ngajéntrékeun wangenan téks éksémplum. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 91 KD 4 2 2
KD 4 2 2 92 5. Ngaanalisis struktur téks éksémplum. 6. Manggihan unsur kabasaan nu kakandung dina téks éksémplum. 7. Méré conto cara ngalarapkeun konsép téks éksémplum. 8. Ngajentrekeun asal mula carita wayang. 9. Ngaidentifikasi babagian carita wayang. C. Pedaran Matéri 1. Teks Diskusi dina Basa Sunda a. Wangenan Diskusi jeung Téks Diskusi Diskusi dina basa Sunda sok disebut 'sawala' atawa 'gotrasawala'. Biasana dilakonan ku cara lisan, sanajan materina bisa tinulis. Tujuan dina sawala bisa rupa-rupa, antarana baé mateungteungkeun rupa-rupa paham atawa pamadegan nu béda nepi ka kapanggih sintésana, manggihan jalan kaluar (solusi) tina hiji masalah, atawa muguhkeun duduk perkara hiji masalah. Diskusi téh bisa rupa-rupa wangunna, utamana ditilik tina réa henteuna jalma anu kalibet kana diskusi. Diskusi anu diiluan ku leuwih titiluan sok disebut diskusi kelompok. Diskusi anu diiluan ku jalma réa bisa disebut seminar, lokakarya, kongrés, jeung sajabana. Diskusi ogé bisa dilakonan ku cara tinulis. Salah sahijina contona polemik di koran atawa majalah. Malah sakapeung padungdengan (perdebatan) dina polemik sok leuwih ragot jeung seukeut batan dina lisan. Dina polémik samodél kitu sok katémbong kumaha jembar jeung legana pamadegan sarta wawasan hiji jalma. Téks-téks anu lahir tina polemik samodél kitu bisa dikolomkeun kana téks diskusi, nyaéta téks anu madungdengkeun hiji pasualan tina jihad bener henteuna, hadé goréngna, atawa unggul héngkérna. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
b. Conto Téks Diskusi Pikeun mikapaham téks diskusi, ieu di handap aya contona. Baca sarta imeutan kalawan taliti, konséntrasi, tur mandiri. Profésional = Proporsional? Ku Rudi Riadi Kataji pisan ku tulisan Risnawati dina Manglé nomer 1739, ngeunaan profésional guru basa Sunda nu disapirakeun. Maksud téh asa kabeberah haté. Rumasa can diangkat jadi pagawé negri, lantaran dua taun euweuh formasi, lantaran - ceuk Risnawati nu nanyakeun langsung ka nu boga wewenang - cenah 'tidak ada kebutuhan'. Sok timbul panyangka goréng (pabaur jeung leutik haté) meureun mana kitu gé pelajaran basa Sunda téh dianggap pelajaran cacing cau. Dina ayana ogé teu dianggap aya. Contona baé, nu peunteun basa Sundana opat atawa lima dina raport, teu ieuh jadi bahan tinimbangan ditaékkeun atawa entongna ku rapat guru téh. Kétang perkara ieu mah jigana geus pada apal. Ka dieunakeun, sangkaan-sangkaan kitu téh geuning kalah ukur ngagugulukeun kaépésmééran, pondok harepan, kuméok, prustasi, jeung sajabana ti éta. Tong boro sarjana-sarjana nu ayeuna keur ranggah nungguan pengangkatan, dalah para mahasiswana ogé jiga keur diancikan rasa kahariwang. Komo, bakal beuki ratug mun geus inget kana kecap 'millenium' mah, nu cenah taun téknologi. Sok inggis pamaréntah nyieuhkeun rupaning hal nu sipatna tradisi atawa naon baé nu sakirana moal bisa nulungan kaluar tina heumpikan krisis ékonomi kiwari. Naon nu ditulis ku Ceu Risna minangka salah sahiji 'corong' ti sasamana (kaasup kuring) jeung para mahasiswa nu mérédih atawa - mun dilemeskeun deui - miharep ka nu boga wewenang hiji kaadilan. Dina hal ieu 'perjoangan' Ceu Risna kudu diacungan indung leungeun. Ngan manghanjakalkeun téh ku ngawahanana, bet ujug-ujug kana masalah profésionalisme nu saolah-olah ukur dipiboga ku lulusan Basa Sunda ti IKIP. Atuh nepi ka sabataé nyalahkeun guru-guru nu lain kuduna, pédah nyabet hancengan. Neuteuli atuh éta mah. Kaharti ku kitu téa mah, Ceu Risna téh mangnyerikeun ka nu can diangkat. Lain nanaon, kuring téh kaisinan. Pédah di tempat kuring ngahonor ayeuna kapapancénan ngajar Mulok Kasenian (kaasup ékstrakurikulérna) jeung komputer. Sieun deuih, sieun batur gé sarua, nyégag kana hancenganana. Tapi naha enya profésionalisme téh kudu salawasna nyimbolkeun proporsionalisme, atawa sabalikna? Naha enya mun guruna lulusan ti Jurusan Sunda IKIP Bandung geus bisa ngajamin suksésna hiji prosés tur engkéna baris ngagelarkeun output nu alus? Kumaha lamun aya kasus guruna lain ti lulusan Basa Sunda tapi prosés jeung hasilna alus? Naha rék diiwalkeun? PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 93 KD 4 2 2
KD 4 2 2 94 Teu cukup dijawab ku 'paling henteu' atawa 'sahenteuna'. Paling henteu atuh lulusanana mah, piraku teu bisa. Teu, teu cukup nepi ka dinya masalahna. Di sakola kuring ayeuna, guru basa Sunda dicepeng ku sarjana basa Arab ti IAIN. Tapi kuring nengétan manéhna téh boga métode nu karasa 'anyar' nu ceuk pangrasa, sorangan gé moal mampuh. Manéhna ngawasa sakabéh pupuh jeung laguna, apal kana wandaning kecap rajékan, jeung salian ti éta. Kana istilah-istilah nu aya dina Peperenian geus katambul. Naon sababna? Pangalaman jeung pamaredih cenah. Horéng manéhna ogé 'bari diajar' ku jalan bucu-baca jeung tatanya. Hiji hal nu pujieun pisan. Inget omongan kolot, apanan néangan élmu téh aya tilu cara, cenah: tina luang (ngawangkong, diskusi, jsb.), tina uang (sakola, kursus, jsb.), jeung tina daluang (buku, koran, majalah, jsté.). Asa nyerep lebah dieu mah. Asa teu kudu silih ségag hancengan. Aya hiji anékdot, teuing ti mana jolna. Cenah sarjana Basa Sunda mah hiji-hijina sarjana nu 'siap pakai', sabab maranéhna langsung bisa ngaaplikasikeun kaahlianana. Ka ngimpi-ngimpi apanan ku basa Sunda, henteu cas-cis-cus ku basa Inggris. Tanyakeun geura ka sarjana Prancis (urang Indonésia), naha ari ngimpi ku basa Prancis kitu? Tapi anékdot samodél kitu téh henteu bisa jadi garansi urang sanggup meruhkeun kurikulum jeung matérina. Naon nu ceuk kuring épés méér, pondok harepan, kuméok téh kagambar pisan ku kahariwang Ceu Risna (ngawakilan sakabéh lulusan jeung mahasiswa) yén jadi guru basa Sunda téh hiji-hijina 'pangupa jiwa', ku lantaran teu boga deui kaahlian, kamonésan, jeung kamampuh séjénna. Ari ceuk sakuringeun mah, anggursi urang dungakeun guru-guru basa Sunda anu lain ti Jurusan Sunda téh sing bisa diajar deui, sing ngarumasakeun manéh, nepi ka kadorong pikeun neuleuman élmuning basa Sunda. Atawa urang babarengan ngadunga, sing datang hiji kaadilan nu nyongcolang ti hiji ngaran: Mendikbud.*** (Diadopsi tina buku Lir Cahaya Nyorot Eunteung susunan Ano Karsana spk., terbitan Sonagar Press taun 2008, kaca 607-609). c. Ciri jeung Struktur Téks Diskusi Mun urang nitenan téks "Profésinal = proporsional?" aya masalah nu dipadungdengkeun, nyaéta perkara kumaha sakuduna figur guru basa Sunda nu idéal. Naha rék mentingkeun soal profésionalna (dina harti luyu jeung profési sarta kualifikasi akademisna) atawa rék mentingkeun proporsina (asal boga kompeténsi jeung mémang dipikabutuh). Katémbong aya masalah anu kontrovérsial nu jadi puseur pedaran. Éta masalah téh sabagian aya nu PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
diheueuhan tapi sabagian deui aya nu dibantah. Cindekna aya dua sisi sawangan tina hiji masalah nu dipedar. Lamun dititénan struktur téksna, téks diskusi di luhur téh dimimitian ku ngaguar isu nu dimasalahkeun. Sabada isu diguar tuluy dilengkepan ku argumén-argumén, boh argumén nu ngarojong boh argumen nu ngabantah. Éta karangan dipungkas ku kacindekan atawa saran ti nu nulisna. Sangkan leuwih paham kana téks diskusi, pék baca deui conto-contona ieu di handap, bari tuluy dianalisis dumasar kana unsur jeung strukturna sakumaha anu geus dipedar di luhur. d. Unsur Kabasaan dina Téks Diskusi Urang bisa manggihan rupaning unsur kabasaan dina tilu conto téks diskusi di luhur. Di antarana baé manggihan jeung mikapaham rupa-rupa kecap panyambung (konjungsi) jeung cara nuliskeun kecap kosta (Indonésia atawa asing) nurutkeun palanggeran éjahan. 1) Kecap Panyambung Ceuk Sudaryat, spk.(2007) nu disebut kecap panyambung (konjungsi) téh nyaéta kecap pancén nu gunana paranti nyambungkeun wangun katatabasaan (kecap, frasa, klausa, kalimah) jadi wangun katatabasaan anu leuwih jembar. Ari jenisna kecap panyambung téh aya opat rupa, nyaéta kecap panyambung satata, kecap panyambung teu satata, kecap panyambung papasangan, jeung kecap panyambung anteuran. a) Kecap panyambung satata (konjungsi koordinatif) nyaéta kecap panyambung anu gunana nyambungkeun unsur-unsur anu satata, contona: jeung, atawa, tapi, da, jeung sajaba ti éta. Contona dina kalimah: Di tempat kuring ngahonor ayeuna kapapancénan ngajar Mulok Kasenian (kaasup ékstrakurikulérna) jeung komputer. Aplikasi inetnét anu nyampak dina telepon seluler ogé bisa méré kasempetan ka barudak pikeun curang atawa ngalakonan hal-hal anu teu jujur. Réa jalma anu nganggap yén mawa telepon seluler ka sakola téh wajar baé, tapi sawaréh deui nganggap henteu kudu. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 95 KD 4 2 2
KD 4 2 2 96 b) Kecap panyambung teu satata (konjungsi subordinatif) nyaéta kecap panyambung anu nyambungkeun unsur-unsur anu teu satata, contona: lamun, basa, sangkan, yén, jeung sajaba ti éta. Contona dina kalimah: Naon nu ceuk kuring épés méér, pondok harepan, kuméok téh kagambar pisan ku kahariwang Ceu Risna (ngawakilan sakabéh lulusan jeung mahasiswa) yén jadi guru basa Sunda téh hiji-hijina 'pangupa jiwa', ku lantaran teu boga deui kaahlian, kamonésan, jeung kamampuh séjénna. Réa mangpaat anu hadé tina Internét pikeun siswa lamun digunakeun kalawan wijaksana. c) Kecap panyambung papasangan (konjungsi korelatif) nyaéta kecap panyambung anu gunana nyambungkeun unsur basa boh satata boh henteu, tapi biasana ngayakeun papasangan jeung kecap pancén lianna. Contona: boh... boh..., boh... atawa..., najan... tapi ..., jeung sajaba ti éta. Contona dina kalimah: Anu satuju siswa bisa mawa telepon seluler ka sakola di antarana boga alesan, sangkan kolot-kolot téh bisa ngontak barudakna, boh langsung boh teu langsung. d) Kecap panyambung anteuran, nyazta kecap panyambung anu nyambungkeun kalimah-kalimah dina alinza atawa paragraf. Contona dina kalimah: Tangtu baé ieu téh matak prihatin. Lian ti éta, siswa anu nyandu kana game online ogé wujud tina pangaruh négatif internét. Balukarna, waktu jeung tanaga anu kuduna dipaké keur diajar, ku siswa dibéakkeun pikeun ulin teu puguh. 2) Cara nuliskeun kecap kosta (Indonésia atawa asing) nurutkeun palanggeran éjahan. Nurutkeun aturan sakumaha kaunggel dina buku Palanggeran Éjahan Basa Sunda (Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FPBS UPI Bandung, 2008), Kecap atawa pakeman kosta kudu ditulis maké aksara PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
condong. Utamana pikeun nuliskeun ngaran-ngaran ilmiah atawa pakeman kosta anu acan kaserep sagemblengna. Dina tilu conto téks diskusi di luhur, ogé kapanggih sawatara kecap kosta anu mémang tacan ditarjamahkeun atawa tacan dibakukeun kumaha cara nulisna dina basa Sunda. Upamana baé dina conto téks ka-1 urang manggihan kecap-kecap 'millenium', 'tidak ada kebutuhan', jeung 'siap pakai'. Ku sabab éta kecap-kecap téh masih ditulis dina basa kosta, atawa masih mangruoa istilah kosta, nya ditulisna kudu maké aksara condong. Kitu deui dina conto téks ka-2 jeung ka-3. Di dinya urang manggihan kecap-kecap 'seluler', 'pelecehan', jejaringsosial, jeung 'online'. Ku sabab éta téh istilah atawa pakeman kosta, anu can sagemblengna diserep ku basa Sunda, nulisna nya kudu dicondongkeun. e. Ngalarapkeun Konsép Téks Diskusi pikeun Bahan Pangajaran Mikapaham struktur jeung kaédah téks diskusi téh bisa dipaké alat ku guru pikeun ngararancang métode jeung téhnik pangajaran basa Sunda. Antarana baé pikeun ieu di handap. 1) Ngajéntrékeun bédana téks diskusi jeung wanda téks séjénna nepi ka siswa paham jeung nyangkem kaédah-kaédahna. 2) Wadah atawa sarana barudak diajar basa Sunda sacara kontékstual patali jeung kumaha ngagunakeun basa Sunda keur medar isu-isu kontroversial atawa hal-hal nu sok jadi polemik. 3) Méré pamahaman jeung gambaran ka siswa pikeun nyusun (ngarang) téks diskusi kalawan struktur anu mérénah. 2. Téks Éksémplum dina Basa Sunda a. Wangenan Téks Eksemplum Téks éksémplum téh kagolong kana wanda téks carita (story genre), anu ngalalakonkeun tokoh atawa palaku jeung kajadian nu kaalamanana. Téks eksemplum mibanda tujuan sangkan nu maca bisa ngajén karakter palaku jeung watekna sakumaha anu dicaritakeun dina éta téks. Kajadian nu kapanggih dina téks éksémplum téh dianggap minangka insidén pikeun bahan urang nu maca nyaliksik diri. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 97 KD 4 2 2
KD 4 2 2 98 b. Conto Téks Éksémplum Pikeun mikapaham téks éksémplum, ieu di handap aya contona. Baca sarta imeutan sacara konséntrasi, taliti, tur mandiri! Mun Teu Ngakal Moal Ngakeul Di lembur Cibeunying aya dua jalma, salaki pamajikan. Pagawéanana kana nyawah. Hirupna kaitung cukup, teu kurang sandang pangan. Manéhna boga budak lalaki hiji, ngaranna Dudung. Ngan hanjakal budak téh kedul pisan. Gawéna ngan ngider baé ulin, balik ka imah téh ngan keur barangdahar. Padajal umur geus sawawa. awak geus belejag. Tapi batan mikir hayang mantuan kolot mah, kalah haré-haré baé gawéna téh. Ku indung bapana saenyana teu kendat-kendat diwarah. Dititah macul mah, dititah barangsiar mah, tapi Dudung angger baé taya robahna. Hiji poé, waktu bapana ka sawah, indungna nyarita, "Dudung, anteuran bapa manéh jung. Sarta bantuan anggur mah bapa manéh macul di sawah, ulah ulin baé. Sing aya karunyana ka kolot téh." "Horéam ah!" jawab Dudung. Indungna teu kurang-kurang keuheulna, "Yeuh déngékeun Dudung. Indung bapa manéh téh geus kolot. Bapa manéh boa geus teu kuat ngulang-ngulangkeun pacul acan. Ari manéh sakitu awak belejag, dahar teu meunang euweuh, ari pagawéan ngan ulin jeung ulin baé. Cing mikir hirup téh!" "Keun baé da uing nu boga awakna ogé!" Dudung embung éléh. "Dasar budak lebokeun tétélo!" Indungna beuki ambék, "Déngékeun ku manéh. Hayang dahar mah geuning manéh téh balik ka imah, lain lantaran maké awak manéh sorangan. Lamun manéh geus ngarasa boga awak sorangan, pék ka ditu nyiar hakaneun ku sorangan baé, ulah balik ka imah!" "Pék baé ari geus teu nyaah mah!" témbal Dudung teu euleum-euleum. "Euleuh-eulueh siah Dudung! Kalakuan ngan ngangkrang ka kolot téh. Teu dibéré nyatu mah sangsara siah manéh téh!" Keur hog-hag kitu, bapana balik ti sawah. "Dilayanan teuing budak nurustunjung kitu, ambuna! Antep baé tong dibéré kéjo, sina jengker!" ceuk bapana bakat ku kaliwat ambek. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Ari Dudung lantaran geus tinggar kalongeun, teu ieuh ngawaro kana omongan kolotna. Tapi lantaran Dudung téh anak nu ngan hiji-hijina, lila- lila mah teu burung kolotna ngama'lum, leler ambekna, bari ngarep- ngarep sugan kalakuan anakna aya robahna. Dina témpona Dudung hayang dahar, angger disadiaan, atawa témpona hayang baju nu rada alus teu burung dipangmeulikeun. Ngan teu lila ti harita, bapana maot. Antukna rajakaya éta kulawarga téh jadi paburantak, da puguh Dudung mah teu bisa nuluykeun. Indungna baé anu ngokolakeun bari ku pangawak awéwé. Alhasil, teu lila ti harita gé harta bandana ngurangan lantaran ditungtut dipaké dahar sapopoé. Aya paré saeutik-eutikeun hayoh-hayoh dipaké dahar mah teu burung béak. Ari nyawah deui henteu. Tungtungna Dudung hirupna sangsara kadua indungna. Dahar isuk henteu soré téh lain bobodoan. Bisa ogé barangdahar lantaran indungna baé anu daék kénéh barangsiar digawé keur sahuap sakopeun. Sumawona kana barang paké mah geus teu kaurus, baju nu dipiboga ogé ngan ukur nu napel dina awak. Lila-lila mah kapikir ku Dudung, yén mun manéhna cicing baé tangtu bakal paéh langlayeuseun lantaran kalaparan. Komo ningali indungna anu geus sakitu ripuhna, mopo ku digawé beurang peuting keur ngahuapan manéhna. Teu burung timbul rasa karunyana jeung rasa dosana geus nyangsarakeun kolot sorangan. Ari manéhna teu pisan aya guam. Nu matak, ayeuna mah isuk-isuk kénéh manéhna hudang, ngala daun cau ka kebon pikeun jualeun indungna ka pasar. Sawah titinggal bapana dipacul deui, dipelakan paré guyub jeung batur. Lian ti éta loba kénéh akalna pikeun barangsiar sangkaan manéhna jeung indungna bisa barangdahar, henteu paéh langlayeuseun. Lila-lila mah aya karasana. Pikeun barang dahar sapopoé henteu kudu nyiar ka nu jauh, da tina sawah aya hasilna. Kitu deui keur barang paké henteu susah-susah teuing, da tina ngajualan daun cau aya leuwihna, sok dipaké meuli baju atawa kaén ku indungna di pasar. Indungna kacida atoheunana ningali parobahan hirup Dudung téh. Manéhna muji sukur ka Alloh tina sabab geus mulangkeun adat anakna, tina ngedul kana suhud. Tina goréng kana hadé. Mindeng indungna ngomong ka Dudung, "Ujang, ayeuna karasana. Jalma anu daék barang gawé téh henteu sangsara barang dahar, atawa barang paké. Ceuk paribasa ogé, urang téh moal ngakeul mun teu ngakal." Éta omongan indungna, diéstokeun pisan ku Dudung. (Diadopsi tina majalah Kandaga édisi No. 55 Taun VI Fébruari 2014) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 99 KD 4 2 2
KD 4 2 2 100 c. Struktur Téks Éksémplum Istilah éksémplum téh asalna tina basa Latin, exemplum. Dina kamus basa Inggris, di antara hartina téh nyaéta hiji anékdot atawa narasi pondok anu dimaksudkeun pikeun nepikeun ajaran moral atawa keur ngadeudeul hiji pamadegan (an anecdote or short narrative used to point a moral or susatin an argument). Lamun téks "Mun Teu Ngakal Moal Ngakeul" ku urang dibaca, saliwatan ogé bréh baé éta téh hiji carita. Deukeut-deukeut kana carita dongéng. Carita dimimitian ku ngawanohkeun para palaku, kaayaanana, jeung pasipatanana. Diterangkeun kumaha pasipatan Dudung minangka palaku utamana, ogé kaayaan kulawargana. Dudung téh cenah budak kedul jeung mumul digawé alatan diogo teuing ku indung bapana. Carita néma kana hiji kajadian, nyaéta paséana antara Dudung jeung indungna. Sipat kedul Dudung ngalantarankeun indungna aral subaha, tapi angger baé tungtungna mah mun Dudung boga kahayang ku indung bapana sok dianteur karepna. Carita tuluy néma deui kana hiji kajadian anu leuwih tragis, nyaéta bapana maot. Ti dinya kahirupan kulawargana beuki nyirorot, nepi ka Dudung jeung indungna hirup sangsara lantaran pakayana béak. Nya kajadian éta pisan anu ngajurung Dudung antukna babalik pikir, daék digawé ngabantuan indung, sarta antukna kahirupan kulawargana neut-neutan deui. Carita dipungkas ku hiji amanat atawa interprétasi nu muncul tina diri tokoh kana kajadian nu kaalaman saméméhna. Kahiji, indungna Dudung muji ka Gusti réh sipat anakna geus robah tina ngedul kana suhud digawé. Kadua, indungna Dudung nyarita yén lamun jalma hayang barang dahar nya kudu barang siar, atawa moal ngakeul mun teu ngakal. Struktur carita siga kitu téh lumrah kapanggih dina téks-téks carita. Éta struktur téks téh dimimitian ku orientasi, nyaéta ngawanohkeun heula tokoh (palaku) carita jeung pasipatanana atawa kaayaanana. Ditéma ku insidén, nyaéta kajadian atawa masalah nu karandapan ku tokoh carita. Insidén nu kaalaman mangrupa runtuyan masalah nu antukna nimbulkeun akibat kana paripolah jeung pikiran tokoh utama. Akibat ogé nimbulkeun réaksi ti tokoh utama anu satemenna ngagambarkeun moral atawa hadé goréngna hiji PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
tindakan tokoh nu bisa dijieun eunteung keur nu maca. Cindekna, insidén téh lain ngan sakadar runtuyan carita, tapi sacara teu langsung méré ajaran atawa amanat keur nu maca. Nya lebah dinya, insidén ogé sok disebut komplikasi. Ari interprétasi mah nyaéta évaluasi jeung akibat tina tindakan tokoh anu mangaruhan kana robahna sipat atawa robahna karakter éta tokoh. Ieu bagian saenyana nuduhkeun sawangan anu ngarang carita, boh langsung ditepikeun ku nu ngarangna atawa diselapkeun dina pikiran jeung omongan tokoh carita. Ieu sawangan téh lumrahna mah mangrupa amanat carita anu dipiharep jadi ajaran moral ka nu maca. Mun dijieun baganna mah struktur téks eksemplum téh kieu. Oriéntasi Struktur Téks Eksemplum: "Mun Teu ngakal Moal Ngakeul" Insidén Interprétasi Gambar 4. 1 Struktur Téks Eksemplum d. Analisis Téks Éksémplum Pikeun nambahan pangaweruh urang ngeunaan téks éksémplum, aya alusna urang ngaanalisis téksna dumasar kana kaédah-kaédah téks éksémplum nu geus didadarkeun ti heula. Di antarana ku cara ngaidéntifikasi struktur téksna jeung ngabanding-banding antara hiji téks jeung téks séjénna. Analisis bisa dilakonan ku cara: 1) Nangtukeun bagian-bagian téks nu ngadadarkeun sipat atawa karakteristik palaku (ngawanohkeun palaku), peristiwa, kajadian atawa masalah nu karandapan ku palaku, sarta interprétasi nu ngarang téks kana kajadian atawa peristiwa nu kaalaman ku pelaku. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 101 KD 4 2 2
KD 4 2 2 102 2) Ngaidéntifikasi bagian-bagian struktur téks anu sarua tina conto-conto téks di luhur. Bisa jadi aya bagian-bagian anu sarimbag pisan, atawa bisa jadi aya bagian anu béda cara nyaritakeunana. 3) Klasifikasikeun jeung tangtukeun kalimah-kalimah anu kaasup kana bagian struktur téks. Éta kalimah bisa dituliskeun dina tabél ieu di handap. Conto kalimah No Téks Orientasi Insidén Interprétasi ... 1 Ngudag Harepan ... 2 Nganjrek di Rumah Susun ... 3 Prabu Kéan Santang ... 1. Klasifikasikeun jeung tuliskeun kumaha paripolah atawa tindak tanduk palaku - boh palaku utama boh palaku panglengkep - dina bagian oriéntasi, insidén jeung interprétasi. Imeutan, kumaha parobahan karakter PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
atawa sikep palaku, sarta pangajaran naon anu bisa ku urang dicokot tina paripolah maranéhna! 2. Imeutan bagian insidén? Naha urang satuju jeung pernyataan nu nulis karangan nu nepikeun inetrprétasina kana éta carita? Hadé mun dituliskeun kalawan wincik, mun satuju naon alesanana urang satuju, sarta mun teu satuju naon alesanana pangna urang henteu satuju. 3. Ceuk sadérék, mana kalimah atawa bagian anu penting dina unggal conto téks di luhur, anu ngalantarankeun éta téks téh mémang ngandung ajaran moral atawa hayang nepikeun hiji gagasan pikeun jadi bahan pikiran anu maca. e. Unsur Kabasaan dina Téks Eksemplum Dina téks "Mun Teu Ngakal Moal Ngakeul" kapanggih sawatara ungkara nu mangrupa pakeman basa. Anatarana baé 'teu kurang sandang pangan', 'lebokkeun tétélo', 'tinggar kalongeun', 'dahar isuk henteu soré', 'sahuap sakopeun', 'jeung moal ngakeul mun teu ngakal'. Éta ungkara téh aya nu kagolong babasan jeung aya anu kagolong kana paribasa. Ceuk Sudaryat (2003), pakeman basa téh nyaéta kalimah atawa gundukan kecap anu geus dipatok, geus ditaker diwatesanan, teu meunang robah, boh dirobah unina boh dirobah éjahanana, boh dirobah tempatna atawa dilemeskeun. Wandana rupa-rupa. Di antarana baé aya babasan jeung paribasa. Ari paribasa nyaéta kalimah atawa runtuyan kecap, anu kekecapanana katut susunanana geus agger, tur maksudna geus puguh. Contona baé 'mun teu ngakal moal ngakeul' anu hartina lamun urang teu barang gawé atawa barangsiar tangtu urang moal bisa dahar atawa moal meunang pangasilan. f. Ngalarapkeun Konsép Téks Éksémplum pikeun Bahan Pangajaran Minangka paham struktur jeung kaédah téks éksémplum téh bisa dipaké alat ku guru pikeun ngararancang metodeu jeung téhnik pangajaran basa Sunda. Antarana baé pikeun: PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 103 KD 4 2 2
KD 4 2 2 104 1) Ngajéntrékeun bébédaan téks eksemplum jeung wanda téks séjénna nepi ka siswa paham jeung nyangkem kaédah-kaédahna. 2) Wadah atawa sarana barudak diajar basa Sunda sacara kontékstual patali jeung kumaha ngagunakeun jeung mikapaham basa Sunda dina téks-téks carita saperti dongéng atawa carpon. 3) Méré pamahaman jeung gambaran ka siswa pikeun nyusun (ngarang) téks eksemplum kalawan struktur anu mérénah. 3. Carita Wayang Pikeun SMA/SMK a. Carita Wayang Salmun (1942:1) nétélakeun, yén kira-kira dina taun 1050 M, Jaman Raja Erlangga nyakrawati, lalajoaneun anu mangrupa "kulit diréka jalma" téh geus aya, sok sanajan jaman harita masih can maké tatabeuhan, cukup ku diomongkeun (didongéngkeun). Satuluyna, Salmun ogé nétélakeun yén wayang jeung ngawayang teh asli Jawa. Carita anu dilalakonkeunana mah mémang nyokot tina carita Mahabarata jeung Ramayana nu aya di India. Cirina upamana nyebutkeun lalampahan di nagara Astina, Wirata, Madura, Amarta, jeung sajabana. Lian ti éta ciri séjénna téh nyaéta katara tina mébérna kelir, hurungna balincong, ngabaralangna dalang, haleuangna Nyi Juru sekar/sindén, agemana tatabeuhan, jeung ngigelkeunana wayang. b. Watesan Carita Wayang Wayang asal kecapna tina bayang, nu hartina nyaéta lalakon wangwangan adeg-pangadegna jelema boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan jeung dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb-tancebkeun dina gebog cau (Danadibrata, 2006: 739). Wayang nyaéta sarupa jejelemaan tina kulit atawa tina kai nu diibaratkeun anu dilalakonkeunana dina carita Mahabarata, Ramayana, jsté. Dina pagelaran wayang, Ki Dalang biasana sok dipirig ku gamelan jeung sindén (KUBS, 2007: 561). Nurutkeun Pranowo dina Gumilar (2014), wayang nyaéta salasahiji wangun téater tradisional anu pangbuhunna. Wayang kaasup seni pagelaran dina wangun drama nu has, nu ngawengku seni sora, seni sastra, seni rupa, seni PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
musik, seni tutur, seni lukis, jeung sajabana. Di tatar Sunda aya nu disebut wayang golék, nyaéta bonéka nu dijieunna tina kai. Wayang golék nyaéta seni pintonan wayang nu dijieunna tina bonéka kai, nu populérna di wewengkon Tanah Pasundan. c. Bagian-bagian Carita wayang Bagian-bagian carita wayang anu umumna dibagi jadi opat nyaéta: kakawén, murwa, nyandra, jeung antawacana. 1) Kakawén nyaéta tembang dalang dina pagelaran wayang Golék, ngagunakeun basa Kawi. Eusina mangrupa déskripsi kaayaan adegan nu keur dicaritakeun. Istilah kakawén téh aya ogé nu nyebutkeun suluk (élmu tasawuf, siloka perlambang nu sok dikawihkeun). Piriganana maké laras saléndro atawa pélog. Conto; "Saurnira tanhana panjang. Sinenggih sabda uninga. Walabakti ya dening asih. Kang asi aja katara....." (Kosasih, 2010: 103). 2) Murwa nyaéta kekecapan bubuka dalang dina basa Kawi, biasana dipirig ku gamelan nu hawar-hawar (Kosasih, 2010: 103). Conto Kalayan asmana Allah nu sifat welas tur asih, Kalayan sifat Rosul, diaping ku para Nabi, dijaga ku para Malaikat hibar berkah para Olia pangjurung para karuhun, kuring amit rék mandalangan (Soepandi, 1984: 18). Conto murwa dina basa Sunda (dalang Abah Abéng Sunarya): "Kuring dalang Ki Kanda Buana, nu puguh indung bapana, ngadeg di pusering jagat Pawayangan, ngawasa wayang sakotak anu rék dikotéktak, ngawasa bari dikawasa ku Gusti Nu Murba Wisésa, nu ngadamel bumi, langit sagorombiyanging alam. Anjeunna nu jumeneng, bari teu aya nu ngajenengkeun, mula jadi ti méméh jadi sakabéh. Anjeunna nu wajib ayana mustahil euweuhna. Teu arah teu enggon, teu ibuan teu ramaan, teu putraan, jumeneng ngadeg ku Anjeunna.........." (Kosasih, 2010: 103). 3) Nyandra nyaéta prolog nu dicaritakeun ku dalang sabada murwa, ngagambarkeun kaayaan karajaan, kagagahan jeung kaagungan raja, kautamaan (sipat jeung dangdanan) bari dipirig ku gamelan nu hawar- hawar. Saperti kieu contona: "Kacarios salebeting padépokan Karang Kamulyan. Hiji resi kaceluk ka kadang éwu, kakoncara ka janapriya, PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 105 KD 4 2 2
KD 4 2 2 106 kajamparing angin-angin. Pandita weruh sadurung winarah, kakasih Pandita Sidik Mulya, kaparek ingkang putra murid..." (Kosasih, 2010: 103). Antawacana nyaéta paguneman atawa dialog antar tokoh wayang dina pagelaran wayang. Unggal tokoh miboga sora nu mandiri, nepi ka nu lalajo nu geus apal mah bisa neguh saha nu keur nyarita najan ukur ngadéngé tina sora baé. Aya sababaraha wanda sora nyaéta: sora satria dangah saperti Kresna, Karna, Samba, jsté. Sora satria lungguh saperti Arjuna, Yudistira, Abimanyu, jste. Sora punggawa gagah saperti Gatotkaca, Suyudana, Bisma, jsté. Lian ti wanda sora, tokoh-tokoh dina wayang téh ngabogaan idiolék nu maneuh saperti tokoh Dorna tara tinggaleun ku ciri has: "Ajow! Ajow!". Mun tokoh (Batara) Narada tara leupas ti: "Lakadalah!". Sedengkeun tokoh Kresna sok dimimitian ku "Eudeuh!", jsté. (Kosasih, 2010: 103). d. Sempalan Carita Wayang Minangka bahan pangajaran jeung bahan kajian, ieu di handap aya sababaraha sempalan carita wayang nu dicutat tina sababaraha sumber. Sempalan Carita Wayang (1) BAGAL BUNTUNG HAYANG WALAGRI (Carita Wayang Ibnu Sutawiria) Perang campuh di Amarta henteu aya eureunna. Beurang peuting nu keur perang antara prajurit Amarta jeung wadiabala ti nagara Girikobaran terus lumangsung. Sora nu sasambat nu kakeunaan ku pakarang matak ketir kana ati. Sora anu humaregung nahan kanyeri hanteu aya sepina. Nu susuruduk ngababuk sing sakur anu kaliwat, nu téténjrag bari tetendang, nu nyabetkeun pedang atawa ngalempagkeun tumbak geus hanteu merhatikeun musuh atawa batur. Mayit nu perlaya patumpuk di alun-alun, bauna geus nyebar ka sakuriling bungking. Batara Krésna katut Bagalbuntung turun di alun-alun Amartapura. Duanana ngarandeg ningali médan perang anu pikagigiseun pisan. Saur Batara Krésna bari nuduhkeun mayit nu patumpuk, "Bagalbuntung, katénjo ku andika akibat tina éta perang? Sakitu jahatna éta perang téh." "Katingal sareng kahartos yén perang téh nimbulkeun karuksakan anu sakitu buktosna," témbal Bagalbuntung. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
"Ieu téh ku sabab utusan ti nagara Girikobaran nu mawa pasukan nu samakta pakarangna datang ka Amarta rék nginjeum Jimat Layang Kalimusada. Henteu palercayaeun yén éta jimat téh leungit. Tah ieu téh kawajiban manéh pikeun mémérésna. Sabab Lamun terus diantep, teuing kumaha pijadieunana. Sanggup?" Saur Hyang Otipati, ieu ogé balukar kahayang manéh boga suku jejeg cara nu lian jeung diturunkeun ka Marcapada!" indit ka pangperangan. Kasaksian ku inyana, palaputra Pandawa geus leuseuh nyanghareupan musuh anu teu orot-orot. Puguh dan wadia bala Girikobaran mah dibantuan ku siluman, nu geus perlaya gé harirup deui, jeung jumlahna gé jadi nambahan. "Badé dicobian heula," walon Bagalbuntung bari léos "Gusti Gatotgaca, Gusti Abimanyu, Gusti Padmanagara, sareng anu sanésna, tos waktosna lirén heula. Keun musuh mah dipayunan ku abdi gusti." Gatotgaca, Abimanyu, jeung anu lian-lianna tingraringeuh aya sinatria anyar pinanggih anu miwarang reureuh. "Saha andika?" saur Gatotgaca. "Abdi gusti pun Bagalbuntung," walon Bagalbuntung. "Nanaonan andika make ngaku-ngaku Bagalbuntung?" saur Abimanyu. "Sanés ngaku-ngaku, Gusti Abimanyu, abdi gusti téh leres pun Bagalbuntung," walon Bagalbuntung. "Nanging ayeuna mah geus henteu buntung deui." Sabot kitu, beledag Kalamurda neunggeul Bagalbuntung sahabekna maké gada. Bagalbuntung malik, ngan sakilat néwak buukna Kalamurda, terus diuleng dipuntir-puntir saméméh dibantingkeun satakerna. Kalamurda ngajongkéng bari humaregung, tapi henteu lila ngagurinjal hudang deui, jagjag deui sabihari. Nyaksian musuh jiga nu miboga ajian siluman, Bagalbuntung énggal nyandak wangkinganana, anu sabada dilugas, langsung dibabuklalaykeun ka musuh anu aya di sakuriling bungkingna. Katibanan wangkingan Bagalbuntung, Kalamurda ngajerit sarta ilang warugana, ngiles teuing ka mana. Wadia bala Gilikobaran anu katibanan wangkingan Bagalbuntung kabéh gé musnah teu bangké-bangkéna acan. Anu bisaana ari tas katibanan gagaman téh tinggurinjal hudang bari nambahan jumlahna, ayeuna mah bubar katawuran ngaleungit tanpa lebih. Ku kituna sabada sawatara lilana Bagalbuntung ngababuk-lalaykeun wangkinganana, jumlah musuh beuki ngurangan. Arya Kalasakti gé henteu manggapulya mayunan pangamukna Bagalbuntung. Kasaksian ku Arya Kalasakti wadia balana bubar katawuran henteu sanggup mayunan Bagalbuntung anu nyepeng wangkingan nu panas perbawana. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 107 KD 4 2 2
KD 4 2 2 108 Sabada ngabubarkeun musuh, Bagalbuntung gancang ngadeuheus deui ka Batara Krésna, Di payuneun Batara Krésna aya palaputra Pandawa, Gatotgaca, Abimanyu, Antaréja, Padmanagara, jeung lian- lianna. "Alus Bagalbuntung!" saur Batara Krésna. "Manéh geus ngusir musuh ti nagara Girikobaran." "Abdi mah henteu terang geuning Bagalbuntung téh ayeuna mah jadi kasép, Ramaua," saur Gatotgaca ka Batara Krésna. "Abdi gé henteu terang," Abimanyu milu sasauran. "sareng geuning ayeuna mah digjaya deuih!" "Bagalbuntung geus diijabah paméntana ku Hyang Otipati sangkan sukuna jadi jejeg dua. Manéhna dilokat di kawah Candradimuka, nya jleg jadi satria anu kasép taya cawadeunana," Saur Batara Krésna. "Ngan saur Hyang Otipati, Lamun Bagalbuntung hayang terus jejeg sukuna dua, kudu matuh di kahiangan jadi sanghiang. Lamun turun ka Marcapada sukuna kudu jadi hiji satengah deui." "Nanging geuning ayeuna aya di Marcapada tur sukuna jejeg duanana!" ceuk Antaréja. "Sabab manéhna boga pancén pikeun mémérés kariweuh di MArcapada anu timbul ku sabab kahayang manéhnaanu dianggap ku Hyang Otipati ngalawan kana kadar anu geus ditangtukeun ti ajali." Keur kitu burudul Ki Lurah Kudapawana saanak incu ngadeuheusan ka Batara Krésna. "Abdi gusti Ki lurah Semar ngahaturkeun sembah pangabaktos. Gusti Batara!" "Katarima, Kakang.' "Anak-anak Semar piligenti ngahaturkeun sembah pangabakti ka Batara Krésna jeung ka nu lian-lianna. "Ti marana ieu téh mani ngabrul kitu?" "Ngahaja nun, abdi sadaya ti Karangtumaritis, seja ngadeuheus ka Pagustén di Amarta. Nanging nalika lebet ka kaca-kaca nagara, katingalna nuju aya perang campuh anu pohara hébatna. Henteu kinten matak gigisna. Ayeuna katingalna perang parantos réngsé, bet hanteu katingal tilas-tilasna acan," ceuk Lurah Semar. "Bener Kakang, tadi mah kaayaan ngaraga téh pikagigiseun ku nu perang, tapi ayeuna mah musuh geus bisa diusir ku Bagalbuntung." "Kulan? Bagalbuntung kukupingan téh? Di mana ayeuna? Puguh tos aya sawatara lamina éta budak téh leungit teu puguh dugi ka abdi sareng ninina mah henteu kinten melangna, kitu deui bapana katut emang- emangna..." "Apan ieu anu aya di gigireun kaula téh, Bagalbuntung," saur Batara Krésna. "Bagalbuntung, nun?" Semar teu percaya. "Bagalbuntung téh pun incu, nun, jadi abdi terang pisan ka manéhna. Budak henteu puguh potonganana PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
tur sukuna ngan sabeulah. Ari éta apan sinatria nu nglénggeréng konéng taya cawadeunana..." "Bapakolot, abdi téh leres incu bapakolot, Bagalbuntung," ceuk Bagalbuntung bari nyampeurkeun ka akina. "Enya ieu téh Bagalbuntung?" ceuk Semar. "Leres, Kakang," saur Batara Krésna. "Ieu téh Bagalbuntung, incu Kakang. Manéhna indit ka Kahiangan nepungan Hyang Otipati ménta sangkan disaruakeun jeung jelema séjén, sukuna dua ulah ngan hiji satengah. Ku Hiang Otipati ditedunan paméntana tapi saratna ulah turun ka Marcapada." "Tapi geuning ayeuna aya di Amartapura?" "Ku kaula dipaksa diajak ka dieu pikeun mémérés gonjang-ganjing anu ditimbulkeun ku saba kahayang manéhna anu hanteu narimakeun kana kadar. Perang campuh di Amarta téh salah sahiji akibat tina kahayang Bagalbuntung téa." Hatur nuhun nun, réhna pun incu Bagalbuntung anu ngaleungit hanteu pupuguh ayeuna parantos wangsul deui tur walagri cara jelema bisaa." Ceuk Semar. "Upami henteu ku gusti Batara mah tanwandé manéhna téh hanteu kénging téh Ki Lurah Kudapawana bari ngarangkul ka Bagalbuntung nu terus digaléntoran awahing ku sono. Kitu ogé anak-anakna nu lian pada ngadareukeutan jeung ngarangkul Bagalbuntung pangpangna Bitarota jeung Garéng batur ulinna. lunta ti Kahiayangan." Nyarita kitu Puguh éta soalna téh, Kakang. Ku sabab Bagalbuntung ngarasula kana takdir, hayang sarua jeung jalma réa, jagat jadi geunjleung. Arya Kalasakti ti nagara Girikobaran datang ka Amartapura, maksadna rék nginjeum Jimat Layang Kalimusada. Ngan jimat Jeng rai Darmakusumah geus sawatara lilana leungit henteu pupuguh. Tapi Arya Kalasakti henteu percayaeun, nepi ka kajadian perang campuh jeung wadiabala Pandawa." "Naha cucungah teuing nun, make bade nambut jimat sagala. Naha baris kabadanan kitu nyepeng Jimat Layang Kalimusada? Henteu sambarang jelema sanggem nyepeng jimat Layang Kalimusada." (Dicutat tina Cupumanik, No. 35/2006) Sempalan Carita Wayang (2) ARJUNA TAPA Hujan girimis ti langit, meneran mangsa sang surya medal. Dangdaunan tingarendag, kaoyag-oyag cihujan. Tanah bareueus, baraseuh. Di sawatara tempat, témbong calebrik rarujit, pacampur jeung runtah buruk. Dipati Arjuna nu ngalungsar, nyampay dina aakaran, katingal ngulisik. Teu lami, bray ... mukakeun socana, teras gugah lalaunan. Maksad rék PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 109 KD 4 2 2
KD 4 2 2 110 maksakeun ngadeg, sakalian bari ngagibrigkeun salirana, nu kuyumut kahujanan. Girimis dadak sakala raat. Bari muntang kana akar badag, Arjuna lah- lahan nguniang. Rada lami putra panengah Pandawa ngantep salirana nyangsaya. Sakalian ngémut-ngémut kajantenan. Ti kawit anjeunna ngantunkeun sadérék, teras angkat meulah alas, ngeumbing pasir, unggah gunung taya lirénna. Nu dituju taya lian puncak Gunung Himalaya Nurutkeun kasauran Maha Rési Abiasa; mun kuat nandang cocoba, sanggup ngunggahan puncak Gunung Himalaya, tinangtu bakal tepung jeung pimilikeun. "Tapi naha aing bakal kuat? Batan kakara nepi ka dieu, tanaga aing geus suda. Malah kudu ngalaman ngalungsar, teu inget di bumi alam." Tina kasawang moal pikuateun, sareng bingung mana nu kudu dijugjug, antukna Arjuna kedal niat; rék nyobian mundut pitulung déwaagung. Ari carana, taya deui ku ngajalankeun tapa brangta. Sarta jangji dina ati, moal rék lirén tatapana, méméh pamundutna ditedunan. Kacaturkeun tapana Arjuna téh aya dua taunna langkung. Hiji mangsa aya kajantenan ahéng. Salira Arjuna ngempur cahayana lir emas sinangling, tandaning Arjuna manjing harkat jalma suci. Ku Hyang Tunggal, tatapana ditarima. Malah kalungguhanana tos disaharkatkeun sareng pararési lan bagawan. Upama jalma nu geus nepi kana tingkatan kitu, sagala rupa kapalay, hamo burung kalakonan. Kitu unggeling Hyang Agung, déwa paradéwata. Kacaturkeun Barata Indra nu dipiwarang nepungan Arjuna ku Sang Praméswari Jagatnata téh cunduk ka patapaan Arjuna. Langsung waé Barata Indra niup embun-embunan éta Satria Pandawa. Atuh nyah waé Arjuna beunta. Barang bréh ... aya nu ngadeg payuneun, manahna reuwas jeung bengong. "Arjuna...!" Hyang Indra ngawitan gegentra, matak reuwas nu keur moho, molotot, bawaning bengong. "Sabenerna naon nu dipikahayang ku hidep?" Lajeng naros ka nu nembé tapa. "Geuning salira apal kana ngaran kaula?" Arjuna mingkin sidik yéh jalma nu aya hareupeun téh lain jalma samanéa. "Padahal tepang gé nembé. Ku kituna, tawakup anu kasuhun, kula seja malik nakon: salira téh saha téa?" Anu ginding pok ngalahir, sasauran bari mésem, "Hidep omat ulah kagét, nya ieu Hyang Indra téh. Sasat tunggal rama hidep." Arjuna rikat sumujud, nyembah bari ngarangkul sampéan Batara Indra; awahing bingah ditepangkeun sareng gegentos ramana. Ti aalit, ti barang anjeunna hideng, sering pisan nampi warti, majar anjeunna putra kakasih déwata, Katerahan Hyang Indra, kekentong sakabéh Déwa. Malah ku batur mindeng dipapandékeun, gaduh rupa tanding Indra. Kasép lir Déwa Kamajaya, jalma pangkasépna di satungkebing langit wayang- wayang. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Geus kantenan saha-sahana nu ngagugahkeun tapana, Arjuna lajeng mitutur, néték gemet lalakonna. Ti mimiti angkat nangtunkeun karaton, ngalaman lara balangsak di satengahing alas, malah dugi ka kapahung, lajeng disumpingan éyangna, Rési Abiasa. Nya kitu deui pangna kersa ngisat awak, tapa brangta taun-taun, ku Arjuna didadarkeur saujratna. "Sapaneja hidep ku Ama rék dicumponan. Ngan baé lalakonna henteu cukup mimingguan, sabab tempat sungsieun Kang Putra, jauhna henteu kapalang. Lian ti éta, bakal réa pisan gogodana jeung pilalakoneunana kacida jauhna, kira-kira opat tauneun lumampah." Kacaritakeun Arjuna neruskeun lumampahna, manjing taun, beak leuweung nu sahiji, disambung ku leuweung deui. Ngitung sasih, milang warsih, antukna Arjuna anjog ka pucuk gunung. Di dinya anjeunna tapa, tempatna 'na sédongan. Lamina langkung- langkung ti payun. Lirén-lirén digugahkeun ku soanten anu teu katingali jirimna. Eusina miwuruk, mitutur, lian ti masihan terang ka Arjuna yén anjeunna geus meujeuhna ngeureunkeun tapana. Sareng naros naon kapalayna, pangna kersa nyangsara awak, tapa brangta malah tempatna gé di puncak gunung nu sakitu luhurna. Tempat nu teu pisan katincak ku jelema. Nya pok baé Arjuna ngawaler, "Menggahing cita-cita putu wayah, taya sanés; malar pandawa kénging kakiatan sajero nandang cocoba. Di sagédéngeun éta, mun dipaparin kajugalaan ulah sarakah, upami dipasihan kagagahan tong balaga, sarta upami kawasa ulah katarumpangan sipat umaing." "Aya deui?" "Cekap." "Sugan keur sorangan?" "Cekap." "Bisi hayang tambah pakaranang nu leuwih pinunjul?" "Inggis teu tiasa ngabantunna, dugi ka lali ka jati diri, umangkeuh gaduh andelan." "Bagja temenan Éyang. Najan kitu déwa tetep rék némbongkeun kaasih ka hidep. Lantaran baring supagi, hidep baris jadi pamanggul jurit dina perang campuh, mélaan hak jeung bebeneran; Éyang méré pakéan lalapis kulit. Musuh gagah, pakarang matih, taya nu bakal sanggup nyécél bocélkeun awak Arjuna. Lian ti éta, hidep baris jadi satria nu padamiasih. Di sagédéngeun éta, sanajan Pandawa anu lima bisa kakeunaan lara, tapi moal teurak ku pati, iwal mun geus manjing wancina, dicabut nyawa ku déwa," soanten gaib ngaleungit, Nu kagunganana Hyang Pramésti Guru mulih deui ka Sawargaloka. Arjuna gugah tina calikna, ti dinya teras tuturubun mudun, seja mendakan sadérékna nu tos lami nganti-nganti di Leuweung Kamiaka. Sagala rupi nu dikedalkuen ku Hyang Pramésti awal-ahir mémang ngabukti. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 111 KD 4 2 2
KD 4 2 2 112 Di saamparing jagat wayang-wayng, moal aya satria nu kagungan pakarang, seueurna cara nu dipimilik ku Arjuna. Pararési, Pandita reujeung bagawan, lir nu papaheula palay ngeleler rupaning élmu kanuragan. Katambih Arjuna téh jadi satria nu tara wareg ku élmu. tara diengkékeun deui, harita kénéh sok didongkapan. Pantes mun Arjuna kénging jujuluk: lalaki sakti satungkebing langit, satria gagah salegana buana. Upama nguping aya jalmi linuhung, ku anjeunna mah (Dicutat tina Lalakon Kurawa-Pandawa, karya Hidayat Soesanto) PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
LEMBAR KERJA KOMPETÉNSI PROFÉSIONAL PAKEMAN BASA SUNDA Pituduh: 1. Titénan matéri Pakeman Basa Sunda dina Modul Kelompok Kompeténsi G! 2. Diskusikeun dina kelompok pikeun ngajawab pertanyaan ngeunaan watesan, wanda, jeung ungkara pakeman basa Sunda! 3. Tuliskeun jawaban hasil diskusi dina kolom ieu di handap! No Pertanyaan Jawaban 1. Jéntrékeun wangenan pakeman basa Sunda! 2. Tétélakeun wanda pakeman basa Sunda! 3. Béré conto ungkara pakeman basa Sunda dumasar kana wanda jeung klasifikasina! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 113 KD 4 2 2
KD 4 2 2 114 D. Kagiatan Diajar Kagiatan diajar nu kudu dipilampah ku Sadérék kalawan percaya diri tur gawé babarengan jeung fasilitor sejenna, nyoko kana runtuyan kagiatan nu ngalarapkeun Model Literasi Kewacanaan CALISLAUJI, saperti ieu di handap. 1. Maca tujuan jeung indikator kalawan daria. 2. Maca kalawan intensif pedaran bahan ngeunaan Struktur jeung Kaedah Téks Diskusi, Téks Eksemplum, jeung Carita Wayang kalawan soson- soson.. 3. Nulis raguman materi unggal-unggal kagiatan diajar dumasar kana materi anu geus dibaca kalawan disiplin. 4. Ngaregepkeun paparan materi ti fasilitator, tanya jawab, jeung sawala kelompok pikeun migawe latihan/pancén kalawan babarengan. 5. Latihan soal-soal pilihan ganda pikeun persiapan postes kalawan daria. 6. Néangan tur maca référénsi nu séjénna pikeun ngalengkepan latihan/pancén. 7. Ngalaksanakeun postes di TUK anu geus ditangtukeun kalawan konséntrasi, daria, jeung taggung jawab. E. Latihan/Pancén Pikeun leuwih paham kana matéri struktur jeung kaédah téks diskusi, pigawé sacara babarengan, tanggung jawab, tur kreatif ieu pancén di handap. 1. Dadarkeun naon ari diskusi jeung naon ari téks diskusi! 2. Gambarkeun dina diagram kumaha struktur téks diskusi téh! 3. Jéntrékeun, kumaha cara ngalarapkeun konsép téks eksemplum pikeun bahan pangajaran di kelas! 4. Guluyurna carita wayang téh dibagi opat bagian, nyaéta kakawén, murwa, nyandra, jeung antawacana. Cing jelaskeun! 5. Tuliskeun conto antawacana nu aya dina sempalan carita wayang "Bagal Buntung Hayang Walagri"! PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
F. Tingkesan Diskusi téh kagiatan lisan pikeun madungdengkeun hiji masalah anu sok dibarengan ku cara néangan solusina atawa mérénahkeun duduk perkarana. Téks diskusi nyaéta wanda téks anu ngabahas hiji masalah ku rupa-rupa argumen. Wangunna bisa karangan mandiri atawa karangan polemik. Struktur téks diskusi dimimitian ku Ngajéntrékeun isu, ngadadarkeun dokumen, sarta dipungkas ku kacindekan atawa saran. Téks diskusi ngandung rupaning unsur kabasaan. Konsép téks diskusi bisa dilarapkeun jeung dimangpaatkeun dina kagiatan diajar basa Sunda pikeun siswa di sakola. Téks eksemplum téh kagolong kana wanda téks carita (story genre).Téks eksemplum eusina ngalalakonkeun tokoh atawa palaku jeung kajadian nu kaalamanana, anu tujuanana sangkan nu maca bisa ngajén karakter palaku jeung watekna.Struktur téks eksemplum ngawengku oriéntasi, insidén, jeung interprétasi.Konsép téks eksemplum bisa dilarapkeun jeung dimangpaatkeun dina kagiatan diajar basa Sunda pikeun siswa di sakola. Wayang asal kecapna tina bayang, nu hartina nyaéta lalakon wangwangan adeg-pangadegna jelema boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan jeung dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb-tancebkeun dina gebog cau. Wayang kaasup salasahiji wangun téater tradisional anu pangbuhunna. Wayang kaasup seni pagelaran dina wangun drama nu has, nu ngawengku seni sora, seni sastra, seni rupa, seni musik, seni tutur, seni lukis, jeung sajabana. Babon carita anu dilalakonkeun nyokot tina carita Mahabarata jeung Ramayana nu aya di India. Cirina upamana nyebutkeun lalampahan di nagara Astina, Wirata, Madura, Amarta, jeung sajabana. Lian ti éta ciri séjénna téh nyaéta katara tina mébérna kelir, hurungna balincong, ngabaralangna dalang, haleuangna Nyi Juru sekar/sindén, agemana tatabeuhan, jeung ngigelkeunana wayang. Murwa nyaéta kekecapan bubuka dalang dina basa Kawi, biasana dipirig ku gamelan nu hawar-hawar. Nyandra nyaéta prolog nu dicaritakeun ku dalang sabada murwa, ngagambarkeun kaayaan karajaan, kagagahan jeung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 115 KD 4 2 2
KD 4 2 2 116 kaagungan raja, kautamaan (sipat jeung dangdanan) bari dipirig ku gamelan nu hawar-hawar. Antawacana nyaéta paguneman atawa dialog antar tokoh wayang dina pagelaran wayang. Unggal tokoh miboga sora nu mandiri, nepi ka nu lalajo nu geus apal mah bisa neguh saha nu keur nyarita najan ukur ngadéngé tina sora baé. G. Uji Balik jeung Lajuning Laku Pék akurkeun hasil pagawéan Sadérék kana jawaban latihan anu geus disadiakeun di bagian tukang ieu modul. Itung jumlah jawaban anu bener, tuluy gunakeun rumus ieu di handap pikeun ngukur nepi ka tahap mana Sadérék nyangkem bahan ajar. Rumus: Tahap Pangabisa = Jumlah Jawaban Bener 5 X 100% Tahap pangabisa bahan ajar nu dihontal ku Sadérék: 90-100% 80-89% 70-79% 0 -69% = alus pisan = alus = cukup = kurang Lamun tahap ngawasa geus ngahontal 80% ka luhur, Sadérék bisa nuluykeun ngulik bahan dina modul nu sejenna. Tapi lamun tahap ngawasa Sadérék kurang ti 80%, pék deres deui bahan dina Kagiatan Diajar 4, pangpangna ngaderes matéri nu can kacangkem kalawan mandiri, kréatif, disiplin, tur tanggung PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 jawab.
KONCI JAWABAN LATIHAN Latihan Kagiatan Diajar 1 1. Stratégi komunikasi nyaéta upaya siswa pikeun ngaéksprésikeun maksud kalawan sistematis ku jalan ngagunakeun basa anu keur diajarkeun. 2. Prosés komunikasi dina pangajaran basa Sunda tujuanana pikeun: (1) nepikeun amanat kalawan éféktif, (2) nambah pangawéruh jeung kaparigelan siswa dina ngagunakeun basa, jeung (3) ayana parobahan paripolah siswa jadi leuwih hadé. 3. Aya sawatara hal anu perlu dijauhan dina kagiatan prosés nanya di kelas.Kahiji, malikan pananya, iwal ti sakabéh siswa tacan jéntré maksud éta pananya. Ieu hal pikeun ngabiasakeun siswa sangkan merhatikeun kagiatan prosés diskusi tur teu miceunan waktu. Kadua, ngajawab pananya sorangan, lantaran ieu hal baris ngabalukarkeun siswa teu aktif sabab geus apal akhirna guru baris ngajawab sorangan. Méré tanggapan ka siswa mangrupa hiji hal anu nangtukeun éféktivitas pangajaran. Katilu, motong jawaban siswa. Guru teu meunang motong jawaban siswa, sok sanajan éta jawaban téh salah. Guru kudu méré kasempetan ka siswa pikeun ngaréngsékeun jawaban. Lamun guru motong jawaban siswa anu tacan réngsé baris ngabalukarkeun siswa hanjelu, sedih, tur ngarasa teu dihargaan. Kaopat, malikan jawaban siswa. Ieu hal baris ngabalukarkeun siswa anu séjénna teu merhatikeun jawaban babaturannana, atawa ngabiasakeun siswa ngajawab lalaunan, teu béntés. 4. Low Order Question (LOQ), nyaéta, pananya anu sipatna recall, nyaéta pananya anu miharep siswa pikeun nginget-nginget deui. Ieu pananya asup kana pananya anu gampil. Higher Order Question (HOQ), nyaéta pananya anu hésé, biasana maké kecap pananya kumaha. 5. Lamun jawaban siswa salah, guru bisa ngalakukeun salah sahiji tindakan, (a) pananya dibasajankeun sangkan kaharti ku siswa; (b) ngawincik pananya awal jadi sababaraha pananya anu basajan, diteruskeun ku ngabimbing siswa kana pananya awal; (c) néangan jawaban ti siswa nu séjénna, saha nu satuju jeung saha anu teu satuju; jeung (d) nanyakeun alesan tina jawaban anu teu bener. Latihan Kagiatan Diajar 2 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 117 2
2 118 1. Ciri-ciri alih kode: Alih kode lumangsung akibat ayana kontak basa tur saling ketergantungan (language dependency). a. Alih kode kamungkinanana lumangsung di masarakat anu bilingual atawa multilingual atawa diglosik. Ieu hal dibalukarkeun ku pindahna hiji kode basa ka kode basa sejénna dina komunikasi. Ku kituna, alih kode dina ieu hal patali jeung pindahna basa, varian, gaya, ragam, atawa dialék. b. Dina prosés alih kode ngagunakeun basa atawa kode téh masih ngarojong Fungsina sewang-sewangan luyu jeung eusi (konteks). c. Fungsi unggal-unggal basa atawa kode diluyukeun jeung situasi anu patali jeung robahna eusi obrolan. Nurutkeun B.B. Kachru dina karyana Toward Structuring Code Mixing: An India Perpective (1977) ciri 3 jeung 4 disebut mangrupa ciri gumulungna eusi situasi (contextual units). d. Alih kode téh dibalukarkeun ku ayana pameredih kasang tukang, boh di panyatur kahiji, panyatur kadua, atawa situasi anu ngawadahan lumangsungna paguneman. 2. Wanda alih kode ngawengku: a) methaporical code switching, b) conversational code switching, dan c) situational code switching. 3. Alih kode internal dipangaruhan ku panyatur jeung basa anu digunakeun, sedengkeun alih kode eksternal dibalukarkeun ku kaayaan situasi digunakeunana basa. 4. Rubrik Penilaian Skenario Kaulinan Basa Sunda Aspék anu Dipeunteun No. Ngaran Peserta Sistimatika Skenario Pangajaran Eusi Kaulinan Basa Pilihan Kecap/Diksi 1. 2. Jst. ...... PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
5. Rubrik Penilaian Demonstrasi Kaulinan Basa Sunda No. Ngaran Peserta Gestur/ Mimik Aspék anu Dipeunteun Kakompakan Disiplin 1. 2. Jst. ...... Latihan Kegiatan Diajar 3 1. Hubungan antara basa jeung kabudayaan sipatna koordinatif atawa subordinatif. Hubungan koordinatif, nyaéta hubungan anu sadarajat, anu kalungguhanana téh sarua. Hubungan subordinatif, basa mangrupa bagian tina kabudayaan. 2. Panalungtikan anu kasohor ngeunaan basa jeung budaya nyaéta tiori Sapir-Whorf. Sapir- Whorf nétélakeun yén jalan pikiran jeung kabudayaan hiji masarakat ditangtukeun atawa dipangaruhan ku struktur. 3. Kabudayaan Sunda nyaéta kabudayaan anu hirup, tumuwuh, jeung mekar di kalangan urang Sunda anu umumna nyicingan atawa ngadomisili di Tatar Sunda. 4. Uga Munding bulé bakal dibeberik ku bagong konéng ngagambarkeun sikep tékad anu kuat atawa panceg. Ma'nana bisa disurahan upama kapanggih kecap nu jadi koncina. Kecap nu jadi konci tina éta uga nyaéta 'munding bule' jeung 'bagong koneng'. 5. Conto Pakeman Basa Conto Pakeman Basa Wangun Pakeman basa Ngadu angklung Wiwirang di kolong catang, nya gedé nya panjang Anak dua keur gumunda Alak paul Ahli leleb Dibeuleum seuseur Munding bulé dibeberik bagong konéng Dikepung wakul buaya mangap Luhur kokopan Malapah gedang Ngahampas babasan paribasa paribasa babasan babasan babasan paribasa paribasa babasan babasan kecap kiasan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 119 2
2 120 Sukapura ngadaun ngora Cianjur katalanjuran ratu sabdaning pandita padaringan kebek sangga waringin Sekar panggung Sumur Bandung pamiceunkeun tampolong cacandran cacandran repok repok repok caturangga caturangga rakitan lantip Latihan Kagiatan Diajar 4 1. Diskusi nyaéta kagiatan lisan madungdengkeun hiji pasualan. Bisa diiluan ku sawatara jalma atawa ku réaan dina diskusi kelompok, seminar, lokakarya, jeung sajabana. Ari téks diskusi nyaéta nyaéta wanda téks anu ngabahas hiji masalah ku rupa-rupa argumen. Wangunna bisa karangan mandiri atawa karangan polemik. 2. Diagram Struktur Téks Diskusi Isu (masalah) Struktur Teks Diskusi "Profesional = Proporsional?" Argumentasi (pamadegan) Argumentasi anu ngarojong Argumentasi anu ngabantah Kacindekan/saran PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
3. Di antarana ku cara: a. Ngajéntrékeun bébédaan téks eksemplum jeung wanda téks séjénna nepi ka siswa paham jeung nyangkem kaédah-kaédahna. b. Mérénahkeun téks eksemplum minangka wadah atawa sarana barudak diajar basa Sunda sacara kontékstual patali jeung kumaha ngagunakeun basa Sunda dina téks-téks carita saperti dongéng atawa carpon. c. Méré pamahaman jeung gambaran ka siswa pikeun nyusun (ngarang) téks eksemplum kalawan struktur anu mérénah. 4. Bagian kahiji Kakawén nyaéta tembang dalang dina pagelaran wayang Golék, ngagunakeun basa Kawi. Eusina mangrupa déskripsi kaayaan adegan nu keur dicaritakeun. Istilah kakawén téh aya ogé nu nyebutkeun suluk (élmu tasawuf, siloka perlambang nu sok dikawihkeun). Piriganana maké laras saléndro atawa pélog. Bagian kaduan Murwanyaéta kekecapan bubuka dalang dina basa Kawi, biasana dipirig ku gamelan nu hawar-hawar. Bagian katilu Nyandra nyaéta prolog nu dicaritakeun ku dalang sabada murwa, ngagambarkeun kaayaan karajaan, kagagahan jeung kaagungan raja, kautamaan (sipat jeung dangdanan) bari dipirig ku gamelan nu hawar-hawar. Bagian kaopat Antawacananyaéta paguneman atawa dialog antar tokoh wayang dina pagelaran wayang. Unggal tokoh miboga sora nu mandiri, nepi ka nu lalajo nu geus apal mah bisa neguh saha nu keur nyarita najan ukur ngadéngé tina sora baé. 5. Conto bagian antawacana tina sempalan carita wayang "Bagal Buntung Walagri" Batara Krésna: "Bagalbuntung, katénjo ku andika akibat tina éta perang? Sakitu jahatna éta perang téh." Bagal Buntung:"Katingal sareng kahartos yén perang téh nimbulkeun karuksakan anu sakitu buktosna," Gatotgaca : "Saha andika?" Bagal Buntung: "Abdi gusti pun Bagalbuntung," Abimanyu : "Nanaonan andika make ngaku-ngaku Bagalbuntung?" Bagal Buntung: "Sanés ngaku-ngaku, Gusti Abimanyu, abdi gusti téh leres pun Bagalbuntung, nanging ayeuna mah geus henteu buntung deui." PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 121
2 122 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
EVALUASI 1. Salasahiji tujuan prosés komunikasi dina pangajaran basa Sunda nyaéta.... A. nepikeun amanat sacara éféktif B. ngabeungharan pangaweruh jeung kaparigelan guru C. robahna paripolah guru jadi leuwih hadé D. ngeuyeuban prosés komunikasi guru jeung siswa 2. Kalemahaman guru dina téhnik nanya diantarana waé, saperti ieu di handap, iwal ti: A. waktu guru nanya ka siswa, guru sorangan nu langsung ngajawab éta pananya, teu méré lolongkrang waktu pikeun siswa mikir B. siswa ngajawab ragem babarengan, antukna teu bisa katangen mana siswa anu ngajawab bener jeung mana siswa anu ngajawab salah C. guru nunjuk heula siswa diteruskeun ku méré pananya, antukna siswa reuwas jeung bingung D. guru méré waktu ka siswa pikeun mikir méméh ngajawab 3. Conto pananya anu kaasup Low Order Question (LOQ) nyaéta... A. Kumaha carana nyieun puisi? B. Ku naon sababna runtah bisa ngabalukarkeun banjir? C. Iraha hari kemerdekaan RI? D. Ku naon sababna ari hirup kudu bener? 4. Dina kagiatan tehnik nanya waktu lumangsungna pangajaran basa Sunda, lamun jawaban siswa bener, guru bisa ngalakukeun ieu hal di handap iwal A. ngabenerkeun jawaban, tur nugaskeun siswa séjénna pikeun malikan deui jawaban, pangajaran diteruskeun B. nuliskeun jawaban siswa dina papan tulis, tur méré pancén ka siswa séjénna malikan jawaban PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 123 2
2 124 C. néangan jawaban ti siswa anu séjénna, pikeun mikanyaho sabaraha urang siswa anu satuju jeung éta jawaban anu bener, guru méré penguatan, pangajaran diteruskeun D. ménta siswa nyodorkeun alesan ngeunaan éta jawaban. 5. Lamun jawaban siswa salah, guru bisa ngalakukeun salah sahiji tindakan ieu di handap... A. pananya dibasajankeun sangkan kaharti ku siswa B. neruskeun kana pananya anu susah C. motong jawaban siswa D. ngan méré pananya anu gampil wungkul 6. Aya sawatara hal anu perlu dijauhan dina kagiatan prosés nanya di kelas. A. malikan jawaban siswa B. ngajawab pananya siswa C. motong jawaban siswa D. ngaréspon jawaban siswa 7. Akibat kontak basa téh bisa ngabalukarkeun munculna .... A. komunikasi basa B. pangajaran basa C. alih kode jeung campur kode D. basa injeuman 8. Aya sababaraha hal anu jadi kasang tukang munculna alih kode. Kasang tukang munculna alih kode, diantarana ieu di handap iwal ti A. panyatur jeung pribadi panyatur B. robahna situasi tutur C. hadirna jalma kadua D. pindahna poko carita 9. Sistem tutur anu miboga ciri khas luyu jeung kasangtukang panyatur, disebut... A. kode B. relasi PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
C. variasi basa D. sosiolék 10. Di masarakat multibasa aya rupa-rupa kode, saperti.. A. dialék B. dwibasawan C. ékabasawan D. campur kode 11. Jalma anu ngawasa dua atawa leuwih basa, disebut.. A. ékabasawan B. dwibasawan C. multibasawan D. monolingual 12. Numutkeu Montolalu, spk.. (2008:1.2) aya sababaraha karakteristik kaulinan, nyaéta ieu dihanadp, iwal ti.. A. ulin salawasna aya aturan-aturan B. ulin dilakukeun saolah-olah aya dina kahirupan nyata, C. ulin leuwih fokus kana prosés tibatan hasil akhir D. ulin merlukeun interaksi tur ngalibetkeunbarudak. 13. Hurlock (1978) nyodorkeun ayana pangaruh kaulinan pikeun mekarna budak, nyaéta pikeun A. mekarkeun fisik, otot, jeung ngalatih sakabéh bagian awak B. ngalatih komunikasi lisan wungkul jeung sasama C. nyalurkeun energi émosional anu positif D. nyalurkeun paripolah anu teu hadé 14. Kagiatan ulin bisa ngabeungharan dua sisi otak, otak kénca jeung katuhu (Auerbach, 2007: 3-5). Nurutkeun Porter (2000,16-20) otak manusa miboga tilu bagian dasar, otak manusa anu fungsina pikeun mikir, nyaéta: PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 125 2
2 126 A. batang B. sistem lembik C. neokorteks D. mamalia 15. Fungsibagian otak manusa pikeun ngatur Fungsi motor-sensori, disebut.. A. otak reptil B. otak mamalia C. otak neokorteks D. otak sistem lembik 16. Nurutkeun pamadegan Pasiak (2002:47), kaulinan bahasa bisa ngaronjatkeun kaparigelan nyarita, ngaoptimalkeun Fungsi otak kénca, iwal ti A. kaparigelan basa tulis B. kaparigelan basa lisan C. ngalegaan wawasan D. imajinasi 17. Lamun dipatalikeun jeung pangajaran basa Sunda, yén ... digunakeun ku guru pikeun nepikeun matéri pangajaran basa Sunda waktu guru nyangharepan bangbaluh dina prosés pangajaran. A. tehnik nanya B. strategi komunikasi C. alih kode D. Ccampur kode 18. Leech (1983) nétélakeun pamadeganana ngeunaan ayana sababaraha aspék anu kudu diperhatikeun dina komunikasi, nyaéta kasang tukang panyatur anu raket patalina jeung ... A. setting sosial B. umur C. wangun tutur PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
D. panyatur 19. Nurutkeun Tarore (1983) aya lima wangun stratégi komunikasi, diantarana mine dilakukeun ku cara... A. nyingkahan topik B. ngaganti wangun atawa konsép C. nginjem wangun basa tina basa séjén D. ngagunakeun mimik jeung gestik 20. Transfer dina strategi komunikasi dilakukeun ku jalan... A. nyingkahan topik B. ngaganti wangun kecap C. menta bantuan D. ménta bantuan babaturan 21. Wujud konkret ngagunakeun basa, disebut.. A. pérformansi B. kompetensi C. kaparigelan basa D. kamampuh pangaweruh 22. NurutkeunSlobin (1991) mekarna kompeténsi siswa bisa digunakeun pikeun mikanyaho mekarna kognitif siswa. Kognitif raket patalina jeung... A. lingkungan B. kacerdasan/ inteléktual C. paripolah D. turunan 23. Hubungan antara basa jeung kabudayaan sipatna koordinatif, nyaéta.. A. hubungan anu sadarajat B. hubungan teu sadarajat C. hubungan anu teu sarua kalungguhanana D. teu saling pangaruhan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 127 2
2 128 24. Budaya (pikiran) baris ngawangun basa. Eta téh pamadegan... A. Skinner B. Chomsky C. Piaget D. Sapir 25. Nurutkeun pamanggih G.P. Rouffaer, kecap Sunda asalna tina basa Hindu nu mibanda réa harti, di antarana nyaéta .... A. Moncorong B. sa-unda atawa sa-tunda C. pulo D. gunung 26. Ngaran pulo-pulo Sunda geus digunakeun ku Ptolemaeus dina kurang leuwih taun 150 jeung ku urang Portugis dina taun .... A. 1862 B. 1050 C. 1550 D. 1579 27. Bukti pangkolotna munculna istilah Sunda anu aya di tatar Sunda nyaéta prasasti.... A. Kabantenan B. Kebonkopi 2 C. Batu Tulis D. Pajajaran 28. Kabudayaan anu hirup, tumuwuh, jeung mekar di kalangan urang Sunda anu umumna nyicingan atawa ngadomisili di Tatar Sunda mangrupa.... A. Urang Sunda B. Tatar Sunda C. Tradisi Sunda D. Kabudayaan Sunda PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 téh
29. Basa Sunda mangrupa ....... pikeun urang Sunda. A. basa indung B. budaya indung C. anak indung D. kahayang indung 30. Anu teu kaasup kana komponén omongan (components of speech) nyaéta .... A. undak usuk basa B. galur omongan C. kasang tukang tempat, waktu, jeung suas D. téma, kahayang, pesen 31. Komponén makéna basa biasana sok disebut ku istilah SPEAKING, nu mangrupa wancahan tina Situation, Participant, End, Act sequence, Keys, Instrumentalities, Norm, jeung .... A. Gesture B. Genre C. Generation D. Gold 32. Pikeun ningali digunakeunana basa Sunda anu has urang kudu ngabedakeun basa sastra, basa sapopoé, jeung basa ilmiah. Basa sastra sifatna .... A. konotatif, miboga fungsi ekspresif, nuduhkeun nada (tone), jeung sikep nu nyarita atawa nu nulisna B. miboga fungsi ekspresif nu komunikatif C. miboga sipat dénotatif, aya kasaluyuan antara tanda (sign) jeung anu dimaksud (refernt). D. aya kalana ngahaja nyieun kasalahan-kasalahan pikeun maksa nu maca merhatikeun jeung sadar. 33. Kontéks kawacanaan nu mangrupa paripolah omongan (ungkara) nu digunakeun ku pamaké basa nalika lumangsungna komunikasi, kalawan diébréhkeun dina wangun téks pérformatif ngaliwatan pamakéan vérbal PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 129 2
2 130 dina kalimah-kalimah komisif, impositif, éksprésif, jeung asértif, sok disebut .... A. laku basa B. makéna basa C. pamakéan basa D. komunikasi basa 34. Austin (1962) ngarumuskeun laku basa dina tilu wengkuan, nyaéta .... A. laku basa lokusi, ilokusi, jeung perlokusi B. laku basa répréséntatif, laku basa diréktif, laku basa éksprésif, laku basa komisif, jeung laku basa déklarasi. C. laku basa diréktif, lokusi, ilokusi, jeung perlokusi D. laku basa komisif,éksprésif, jeung perlokusi 35. Ciri kasopanan dina makéna basa Sunda dina prakna komunikasi anu geus disaluyuan jeung diajénan minangka hiji kahadéan ku masarakatna pikeun silih hormat jeung silih ajénan disebutna .... A. Tatakrama Basa Sunda B. Undak-usuk Basa Sunda C. Panta Basa Sunda D. Tingkatan Basa Sunda 36. Istilah pakeman basa sok disebut .... A. idiom B. uga C. wancahan D. gaya basa 37. Anu teu kaasup kana wanda pakeman basa Sunda nyaéta .... A. babasan B. paribasa C. malapah gedang D. rakitan lantip 38. Harti babasan dihihileudan nu bener larapna dina kalimah, nyaéta .... PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
A. Tong dihihileudan nu raheut mah bisi bareuh, ubaran geura ku bétadine ngarah cageur. B. Lantaran dihihileudan Kang Yana tulus diangkat ku Pa Kadés jadi juru tulis desa. C. Lantaran dihihileudan ku sobatna najan geus ditanyaan ogé, Téh Ipah teu tulus nikahna. D. Aduh, aya budak dihihileudan nepi ka baloboran getih. 39. Ka budak nu ..... moal loba nu nyaah, da lamun dititah téh sok kalékéd hésé indit. Babasan nu merenah keur ngalengkepan kalimah di luhur, nyaéta .... A. kandel kulit beungeut B. beurat birit C. hampang leungeun D. gedé hulu 40. "Ari ka dulur téh kudu nyaah, najan sakumaha sangsarana ogé ari keur meunang kasusah mah kudu dibélaan, kapan ceuk kolot ogé ...." Paribasa nu merenah keur ngalengkepan kalimah di luhur, nyaéta ... A. ngajul bulan ku asiwung mésék kalapa ku jara B. tikukur macokan gunung jogjog neureuy buah loa C. buruk-buruk papan jati D. kokoro nyoso malarat rosa 41. Paribasa kudu ngakal sangkan ngakeulhartina ... A. sangu kudu diakeul B. hirup ulah nipu batur C. kudu daék usaha D. hirupna malarat 42. Salasahiji ciri nu ngabédakeun babasan jeung paribasa nyaéta .... A. babasan mah tina basasaan, paribasa mah tina peribahasa B. babasan mah panjang, paribasa mah pondok C. babasan mah pondok, paribasa mah panjang D. babasan mah saeutik, paribasa mah loba PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 131 2
2 132 43. Anu teu kaasup kana cacandran nyaéta .... A. Sukapura ngadaun ngora B. Bandung heurin ku tangtung C. Sumedang ngarangrangan D. Sunda nanjung mun pulung geus turun ti Galunggung 44. Watek kuda anu hadé, matak mulya ka nu ngingu; tandana kukulinciran dina tonggong handapeun sela beulah katuhu, sok disebut ku istilah caturangga .... A. Satria Tinayungan B. Sekar Panggung C. Béntang Panggung D. Wisnu Murti 45. Salmun (1942:1) nétélakeun yén lalajoaneun anu mangrupa "kulit diréka jalma" téh geus aya, sok sanajan jaman harita masih can maké tatabeuhan, cukup ku diomongkeun (didongéngkeun), geus nyampak kurang leuwih dina taun .... A. 1987 M B. 1564 M C. 1050 M D. 1510 M 46. Wayang asal kecapna tina bayang, nu hartina nyaéta .... A. lalakon wangwangan adeg-pangadegna jelema boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan jeung dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb- tancebkeun dina gebog cau B. lalakon wangwangan adeg-pangadegna sato boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan jeung dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb- tancebkeun dina gebog cau PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
C. lalakon wangwangan adeg-pangadegna tokoh rékaan jaman Hindu boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan jeung dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb-tancebkeun dina gebog cau D. lalakon wangwangan adeg-pangadegna sabangsaning demit boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan jeung dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb-tancebkeun dina gebog cau 47. Tembang nu dihaleuangkeun ku dalang nu ngagunakeun basa Kawi sarta eusina mangrupa déskripsi kaayaan adegan nu keur dicaritakeun, kaasup babagian pagelaran wayang anu sok disebut ... A. Kakawén B. Nyandra C. Murwa D. gugunungan 48. Kekecapan bubuka nu ditepikeun ku dalang dina basa Kawi, biasana dipirig ku gamelan nu kadéngéna hawar-hawar, sok disebut ... A. murwa B. kakawén C. nyandra D. antawacana 49. Prolog nu dicaritakeun ku dalang sabada murwa, ngagambarkeun kaayaan karajaan, kagagahan jeung kaagungan raja, kautamaan (sipat jeung dangdanan) bari dipirig ku gamelan nu kadéngéna hawar-hawar, sok sidebut ... A. kakawén B. nyandra C. antawacana D. gugunungan PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 133 2
2 134 50. Paguneman atawa dialog antar tokoh wayang anu miboga sora nu mandiri nepi ka nu lalajo nu geus apal mah bisa neguh saha nu keur nyarita najan ukur ngadéngé tina sora baé, sok disebut ... A. gugunungan B. antawacana C. murwa D. kakawén PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
KONCI JAWABAN 1. A. nepikeun amanat sacara éféktif 2. D guru mere waktu ka siswa pikeun mikir memeh ngajawab 3. C.Iraha hari kemerdekaan RI? 4. B. nuliskeun jawaban siswa dina papan tulis, tur méré pancén ka siswa séjénna malikan jawaban 5. A.pananya dibasajankeun sangkan kaharti ku siswa 6. C. motong jawaban siswa 7. C. alih kode jeung campur kode 8. C. hadirna jalma kadua 9. A. kode 10. A. dialek 11. B. dwibasawan 12. A. ulin salawasna aya aturan-aturan 13. A. mekarkeun fisik, otot, jeung ngalatih sakabéh bagian awak 14. C. neokorteks 15. A. otak reptil 16. A. kaparigelan basa tulis 17. B Strategi komunikasi 18. A. setting sosial 19. D. ngagunakeun mimik jeung gestik 20. B. ngaganti wangun kecap 21. A. performansi 22. B. kacerdasan/ intelektual 23. A.hubungan anu sadarajat 24. C. Piaget 25. A. Moncorong 26. C. 1550 27. B. Kebonkopi 2 28. D. Kabudayaan Sunda 29. A. basa indung 30. D. téma, kahayang, pesen PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 135 2
2 136 31. B. Genre 32. A. konotatif, miboga fungsi ekspresif, nuduhkeun nada (tone), jeung sikep nu nyarita atawa nu nulisna 33. A. laku basa 34. A. laku basa lokusi, ilokusi, jeung perlokusi 35. B. Undak-usuk Basa Sunda 36. A. Idiom 37. C. malapah gedang 38. C. Lantaran dihihileudan ku sobatna najan geus ditanyaan ogé, Téh Ipah teu tulus nikahna. 39. B. beurat birit 40. C. buruk-buruk papan jati 41. C. kudu daék usaha 42. C. babasan mah pondok, paribasa mah panjang 43. D. Sunda nanjung mun pulung geus turun ti Galunggung 44. A. Satria Tinayungan 45. C. 1050 M 46. A. lalakon wangwangan adeg-pangadegna jelema boh lahirna boh batinna, diwujudkeun ku peta-peta modél wangwangan dilalakonkeun ku dalang bari dipirig ku gamelan saléndro, ditanceb- tancebkeun dina gebog cau 47. A. Kakawén 48. A. Murwa 49. C. Nyandra 50. B. Antawacana PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 jeung
PANUTUP Modul Diklat Pembinaan Karir Guru guru basa Sunda Kelompok Kompeténsi G ieu mangrupa modul anu kacida perlu dicangkem ku guru-guru basa Sunda, utamina nyangkem materi-materi kompeténsi pedagogik dibarung jeung ajén inajén Penguatan Pendidikan Karakter (PPK) anu ngawengku ajen inajen: religius, nasionalis, mandiri, gotong royong, jeung integritas. Leuwih écésna Modul Diklat Pembinaan Karir Guru Basa Sunda Kelompok Kompeténsi Gngawengku 4 matéri poko, nu ngawengku 1) Stratégi Komunikasi dina pangajaran Basa Sunda jeung Téhnik Nanya dina Pangajaran Basa Sunda, 2) Stratégi Komunikasi Kompénsatoris (Alih Kode), jeung Kaulinan pikeun Ngaronjatkeun kaparigelan Basa. Matéri poko 3) Basa jeung Kabudayaan, Makéna basa Sunda, jeung Pakeman Basa Sunda, 4) Struktur jeung Kaédah Téks Diskusi, Téks Éksemplum, jeung Carita Wayang. Sanggeus réngsé maca jeung nalungtik ieu modul dipiharep Sadérék baris neruskeun maca jeung nalungtik materi suplemenn anu raket patalina jeung ieu modul. Mugia Sadérék sadayana tetep sumanget, konsentrasi, mandiri, kreatif dina ngajar basa Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 137 2
2 138 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
DAPTAR PUSTAKA Aslinda, jeung Leni Syafyahya. 2007. Pengantar Sosiolinguistik. Bandung: Refika Aditama. Austin, J. L. 1962. How To Do Thing With Word. Oxford: Oxford University Press. Auerbach, Stevane. 2002. Smart Play Smart Toys. Jakarta: PT Gramedia. Baldwin, John R. 2006. Redefining Cultures: Perspective Across the Disciplines. London: LEA. Berlyne, D.E. 1960. Conflict, Arousal, and Curiosity. New York: McGraw-Hill. Bloom, J.P. jeung John Gumperz. 1971. Social Meaning in Linguistic Structure: Code-switching in Norway. New York: Rinehart and Winston. Bokamba, E. 1989. "Are They Syntactic Constraints on Code-mixing?". Dina World Englishes. Edisi 8 (3). Brown, Douglas. Prinsip Pembelajaran dan Pengajaran Bahasa. 2007 (ed. Kelima) Jakarta: Kedutaan Besar Amerika Serikat di Jakarta. Budianta, Melainie, spk.. 2002. Membaca Sastra. Magelang: Indonesiatera. Chaer, Abdul. 2009. Psikolinguistik Kajian Teoretik. Jakarta: Rineka Cipta. Chomsky, Noam. 1957. Syntactic Structures. Gravenhage: Mouton & Co. Closs Traugott, Elizabeth and Mary Louis Pratt. 1980. Linguistics for Student of Literatur. Toronto: Harcourt Brace Javanovich, Inc. Cook, Vivian. 2008. Second Language Learning and Language Teaching. New York: Routledge. Dahlan. 1990. Model-model Mengajar. Bandung: CV Diponegoro. Danadibrata, RA. 2006. Kamus Basa Sunda. Bandung: Kiblat Utama. Dewey, John. 1938. Experience and Education. New York: MacMillan. Djamarah, Syaiful Bahri jeung Aswan Zain. 2002. Strategi Belajar Mengajar. Jakarta: Rineka Cipta. Direktorat Jenderal Manajemen Pendidikan Dasar dan Menengah. 2007. Tulkit LIRP Merangkul Perbédaan: Perangkat untuk Mengembangkan Lingkungan Inklusif, Ramah terhadap Pembelajaran. Jakarta: Kerjasama Depdiknas, Braillo Norway, IDP Norway, dan Helen Keller International. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 139 2
2 140 Eckert, Penelope jeung Sally McConneell-Ginet. 2003. Language and Gender. New York: Cambridge University Press. Ellis, Michael J. 1973. Why People Play. New York: Prentice-Hall. Gazali, Spk. (Panarjamah). 2009. Metode Analisis Teks dan Wacana: Stefan Titscher, Michael Mayer, Ruth Wodak, Eva Vetter. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Gumilar, Gun Gun Cahya. 2014. Bahan Pangajaran Carita Wayang pikeun Bahan Pangajaran Ngaregepkeun(Makalah). Bandung: UPI. Hasibuan, J.J. jeung Moedjiono. 2006. Proses Belajar Mengajar. Bandung: Remaja Rosdakarya. Herkovits, Melville Jean. 1955. Cultural Anthropology. New York: Alfred A. Knopr Inc. Ltd. Herman. 2009. "Bahasa mempengaruhi Budaya? Tunggu Dulu". Diakses 2 Nopémber 2015. Hidayat, Rahmat Taufik, spk.. 2005. Peperenian Urang Sunda. Bandung: Kiblat. Holmes, Janet. 1995. Women, Men and Politeness. New York: Longman. HR, Mansur. 2010. Tehnik Bertanya dalam Pembelajaran. LPMP Sulawesi Selatan. Hudson, Richard Anthony. 1980. Sociolinguistics. London: University of Cambridge. Huizinga, John. 1938. Homo Ludens: A Study of The Play Element in Culture. Boston: Beacon Press. Hurlock, Elizabeth. 1981. Psikologi Perkembangan Suatu Pendekatan Sepanjang Rentang Kehidupan. Jakarta: Erlangga. Isaacs, Susan. 1933. "Social development in Young Children". Dina British Journal of Educational Psychology, volume 3, issue 3. Issani, Kullup,spk.. Stratégi Komunikasi dalam Pembelajaran Bahasa Kedua anak Usia Prasekolah. Jurnal Ilmiah PB PGRI. Jendra, Made Iwan Indrawan. 2007. Sociolinguistics: The study of Societies Language. Yogyakarta: Graha Ilmu. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FPBS UPI Bandung. 2008. Palanggeran Éjahan Basa Sunda. Bandung: Sonagar Press PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Kachru, Braj B. 1977. The Area of Bilingualism. London: Cambridge. Karsana, Ano, spk..2008. Lir Cahaya Nyorot Eunteung, Bandung: Sonagar Press. Klukhohn, Clyde jeung W.H. Kelly. 1945. "The Concept of Culture". Dina The Science of man in the World Crisis. New York: Columbia University Press. Koentjaraningrat. 1992. Kebudayaan Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia. Kridalaksana, Harimurti. 1982. Kelas Kata dalam bahasa Indonesia. Jakarta: Gramedia. Kurniawan, Yudha. 2007. Smart Games (Anéka Permainan Kecerdasan untuk Anak). Jakarta: Wahyu Media. LBSS. 2007. Kamus Umum Basa Sunda. Bandung: Geger Sunten. Lewis, Gordon and Gunther Bedson. 1999. Games for Children Resource Books for Teachers. New York: Oxpord University Press. Lington, Ralph. 1990. The Tree of Culture. New York: Knopf. McBurney, James H and Ernest J. Wrage. 1975. Guide to Good Speech. London: Prentice Hall international. Marti Nangoy, Isadora. 2005. 45 Kegiatan untuk Meningkatkan Kemampuan Berkomunikasi Anak Berkebutuhan Khusus. Jakarta: PT Elex Media Komputindo. Moeliono, Anton M. 1994. Pelangi Bahasa. Jakarta: Bharata Karya Aksara. Montolalu, spk.. 2009. Bermain dan Permainan Anak. Jakarta: Universitas Terbuka. Nababan. P.W.J. 1991. Sosiolinguistik: Suatu Pengantar. Jakarta Gramedia. Pasiak, Taufik. 2007. Brain-Based Teaching (Merancang Kegiatan Belajar Mengajar yang Melibatkan Otak Emosional, Sosial, kognitif, Kinestetik, dan Reflektif. Bandung: Mizan Media Utama. Piaget, jean. 1963. The Origins of Intelligence in Children. London: Routledge. Poedjosoedarmo, Soepomo. 1978. "Kode dan Alih Kode". Dina Widyaparwa 15. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Porter, Bobbi De jeung Mike Hernacki. 2000. Quantum Learning: Membiasakan Belajar Nyaman dan menyenangkan. Bandung: Mizan Media Utama. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 141 2
2 142 Pringgowidagdo, Suwarna. 2002. Stratégi Penguasaan Berbahasa. Yogyakarta: Adi Cita. Ruhaliah. 2010. Sajarah Sunda Saméméh taun 1945. Bandung: JPBD FPBS UPI. Rigg, Jonathan. 1862. A Dictionary of Sunda Language of Java. Batavia: Lange & Co. Salmun, M.A. 1958. Kandaga Kasusastraan. Bandung: Ganaco Satjadibrata, R.A. 2005. Kamus basa Sunda. Bandung: Kiblat. Slobin dan Isaac. 1991. Ilmu Psikolinguistik Terjemahan Ton Ibrahim. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Soepandi, Atik. 1988. Tetekon Padalangan. Jakarta: Balai Pustaka. Susanto, Hidayat. 2003. Kurawa Pandawa. Bandung: Geger Sunten. Sudaryat, Yayat. 2003. Ulikan Wacana Basa Sunda. Bandung: CV. Geger Sunten. Sudaryat, Yayat, H. Abud Prawirasumantri, jeung H. Karna Yudibrata. 2007. Tata Basa Sunda Kiwari. Bandung: Yrama Widya. Suharsono. 2005. Pengembangan Keterampilan Berbicara Anak Usia Dini. Jakarta: Dirjen Dikti Depdiknas. Suryalaga, Hidayat. 2001. Undak-usuk Basa Sunda. Makalah Kongrés Basa Sunda VII, Garut 2001. Tarone, Elaine. 1983. Some Thoughts on the Nation of Communication Strategy. New York: Longman. Tedjasaputra, Mayke S. 2001. Bermain, Mainan dan Peermainan. Jakarta: Grasindo. Vigotsky, L.S. 1967. "Play and Its Role in the Mental Development of Child". Dina Soviet Psichology, édisi 5. Wardhaugh, Ronald. 1986. An Introduction to Sociolinguistics. Malden: Blackwell Publishing. Wellek, Rene dan Warren, Austin. 1989. Teori Kesusastraan. Jakarta: PT. Gramedia. Zabadi, Fairul, spk.. 2014. Bahasa Indonésia, Wahana Pengetahuan, untuk Kelas VIII SMP/MTs. Jakarta: Kemendikbud RI. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Artikel E-Buletin Edisi Mei 2015 ISSN. 2355-31894. Majalah: Cupumanik Édisi No. 35/2006 Jaleuleu Édisi No. 2, Taun I, Februari 2015 Kandaga, Édisi No. 55, Taun VI Fébruari 2014. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 143 2
2 144 PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
GLOSARIUM Atrisi: (penyusutan ma'na) komunikasi. Dina prosés komunikasi baris aya atrisi. Appeals for assistance : strategi komunikasi anu dilakukeun ku jalan siswa ménta bantuan atawa gawé babarengan jeung babaturanana pikeun ngungkulan hambatan komunikasi ngeunaan hiji hal kalawan ngagunakeun basa kadua. Dwibahasawan: jalma anu ngawasa dua basa atawa leuwih Ekabahasawan: jalma nu ngan ngawasa hiji basa. Éksemplum: téks carita (story genre), anu ngalalakonkeun tokoh atawa palaku jeung kajadian nu kaalamanana. Téks eksemplum mibanda tujuan sangkan nu maca bisa ngajén karakter palaku jeung watekna sakumaha anu dicaritakeun dina éta téks. Kajadian nu kapanggih dina téks eksemplum téh dianggap minangka insidén pikeun bahan urang nu maca nyaliksik diri Idiom: asalna tina basa Yunani idiosanu hartinahas, mandiri, husus, pribadi. Nurutkeun Sudaryat (1995: 64), pakeman basa nyaéta wangunan basa anu husus tur mandiri sarta harti nu dikandungna teu bisa dihartikeun sajalantrahna nurutkeun harti tata basa. Interaktif: kagiatan anu ngawangun interaksi aktif antara guru jeung siswa, siswa jeung guru, sarta siswa jeung siswa dina lumangsungna pangajaran basa Sunda. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 145 2
2 146 Kompeténsi : pangaweruh dasar ngeunaan basa nu rék digunakeun. Kompeténsi mangrupa pangawéruh anu teu bisa diobservasi ku lantaran sifatna internal. Komunikasi: prosés anu ngalibetkeun komunikator pikeun méré informasi, pesen, gagasan, ide, pikiran, kahayang ka komunikan. Mine: strategi komunikasi anu dilakukeun ku cara ngagunakeun mimik jeung gestik pikeun nepikeun maksud. Otak reptil (batang): Ngatur fungsi motor sensorik jeung kelangsungan hirup. Otak mamalia(sistem lembik): ngatur perasaan, émosi, memori, bioritmik, jeung sistem kekebalan awak. Otak pikeun mikir (neokorteks): ngatur inteléktual, penalaran, perilaku waras, basa, dan kecerdasan anu leuwih luhur. Parafrase: strategi komunikasi nu dilakukeun ku cara ngaganti wangun atawa konsép, saperti: ngagunakeun kecap-kecap sorangan, ngagunakeun conto, atawa ngarékonstruksi kalimah. Pérpormansi: wujud konkret ngagunakeun basa. Pérformasi diwangun ku dua prosés, nyaéta pemahaman jeung produksi basa. PPK = Penguatan Pendidikan Karakter anu ngawengku ajen inajen: religius, nasionalis, mandiri, gotong royong, jeung integritas. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017
Stratégi Komunikasi: upaya pembelajar dina ieu hal siswa pikeun ngaéksprésikeun maksud kalawan sistematis ku jalan ngagunakeun basa anu keur diajarkeun. Stratégi Kompensatoris: stratégi anu digunakeun pikeun kompensasi teu hadirna pangawéruh dina diri panyatur. Transfer: strategi komunikasi anu dilakukeun ku jalan nginjeum wangun basa tina basa nu séjén anu leuwih gampil dicangkem pikeun nepikeun maksud komunikasi maké bahasa kadua (B-2) Undak-usuk Basa Undak usuk basa mangrupa kasopanan dina makéna basa dina prakna komunikasi. Éta kasopanan geus disaluyuan jeung diajénan minangka hiji kahadéan ku masarakatna pikeun silih hormat jeung silih ajénan. Ways of Speaking Cara makéna basa (ways of speaking) téh mangrupa hubungan atawa kajadian nyarita, makéna basa, jeung gaya patali jeung kamampuh jeung peran hiji jalma, kontéks jeung institusi, sarta kapercayaan, ajén-inajén, jeung sikep. PPPPTK TK DAN PLB BANDUNG © 2017 147 2