DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT 2014 Pamekar Diajar BASA SUNDA BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV KURIKULUM 2013 IVIV
Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV Hak cipta © kagungan Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat Ditangtayungan ku Undang-undang Disklaimer: Ieu buku téh diajangkeun pikeun murid dina raraga larapna Kurikulum 2013. Ieu buku disusun tur ditalaah ku hiji tim kalawan dikoordinasi ku Balai Pengembangan Bahasa Daerah dan Kesenian (BPBDK) Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat minangka buku kurikulum daerah. Mimitina dipakéna buku taun 2014. Ieu buku téh sipatna "dokumén hirup". Hartina bakal tuluy disarungsum luyu jeung kabutuh katut panéka jaman. Pangdeudeul ti rupining pihak dipiharep bisa ngundakkeun ajén ieu buku. PANYUSUN: Tatang Sumarsono Ahmad Hadi Ano Karsana Asep Ruhimat Darpan Dede Kosasih H. Dingding Haerudin H. Yayat Sudaryat Risnawati PENELAAH: Prof. Dr. H. Iskandarwassid, M.Pd. Dr. Hj. Ai Sofi anti, M.Pd. Drs. H. Elin Syamsuri Drs. Apip Ruhamdani, M.Pd. Budi Riyanto Rarancang Eusi: Yoshi Sukadar Rarancang Jilid: Yoshi Sukadar Rarancang Gambar: Toto Eusi ngagunakeun Adobe InDesign CS3 jeung Adobe Photoshop CS3 Aksara ngagunakeun Arial 12 pt - 18 pt. Dipedalkeun ku: DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT ISBN: 978-602-1300-00-8 (Jilid Lengkap) 978-602-1300-04-6 (Jilid 4) Perpustakaan Nasional : Katalog Dalam Terbitan (KDT) iii
Pangbagéa KEPALA DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT Alhamdulillah, ieu buku pangajaran basa Sunda tiasa ngawujud, enggoning nyaosan impleméntasi Kurikulum 2013, pikeun ngeusian lolongkrang Muatan Lokal Mata Pelajaran Bahasa dan Sastra Daerah di Jawa Barat. Hasil garapan tim panyusun téh aya dua rupi buku nyaéta buku murid sareng buku guru. Èta téh mangrupa bagian tina pakét Kurikulum Daerah, hususna ngeunaan pangajaran basa jeung sastra daérah, dumasar kana Permendikbud No. 81A/2013, ngeunaan implementasi kurikulum. Pami diwincik deui, sanés mung buku wungkul bagian éta Permendikbud téh, tapi deuih ngawengku Kompetensi Inti jeung Kompetensi Dasar (KI-KD), silabus, sareng Rencana Pelaksanaan Pembelajaran (RPP). Ku medalna ieu buku, dipiharep implementasi kurikulum 2013, hususna ngeunaan pangajaran muatan lokal basa jeung sastra daérah di Jawa Barat tiasa dilaksanakeun kalawan merenah, luyu sareng udaganana. Saparantosna dialajar ngeunaan basa jeung sastra daérah, dipiharep dina diri murid aya parobihan anu tétéla, boh unsur sikepna (attitude), boh pangaweruhna (knowledge), boh kamampuh ngagunakeun katut karancagéan (performance; behavior). Singgetna mah éta unsur anu tilu téh bisa disebut kompeténsi. Kalungguhan guru dina posisi agén parobahan utama enggoning ngaimpleméntasikeun kurikulum 2013 teu kinten pentingna. Aya hiji hipotésis basajan, saupami guru kagungan kompeténsi anu nohonan pasaratan Kurikulum 2013, tangtosna gé kalebet guru basa daérah deuih, tinangtos éta kurikulum bakal tiasa diimpleméntasikeun kalawan merenah. iiiiii
Ku margi kitu, dina nataharkeun sareng ngaronjatkeun kompeténsi guru téh, di antawisna ku cara nysusun buku padoman guru, kalebet tarékah anu kedah kénging pangajén. Muga-muga waé harepan urang sadaya ngeunaan ayana parobihan anu tétéla dina dunya atikan ku diimpleméntasikeunana Kurikulum 2013 téh tiasa ngawujud, enggoning lahirna Generasi Emas Indonesia dina taun 2045 nu badé dongkap. . Bandung, Bandung, Desember 2013 KeKKK pala Di Kepala Dinas Pendidikan PrPrPrPrPrPrPPPPPProvo insi J Provinsi Jawa Barat, Prof. Drr. H Prof. Dr. H. Moh. Wahyudin Zarkasyi, CPA Pembina Utama Madya NIP. 19570807 198601 1 001 iviv v
Pangbagéa KEPALA BALAI PENGEMBANGAN BAHASA DAERAH DAN KESENIAN DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT Kurikulum 2013 ti wangkid ayeuna parantos ngawitan dianggo sacara nasional. Jalaran kitu, pangajaran basa jeung sastra daérah nu diperenahkeun janten muatan lokal di Jawa Barat kedah luyu sareng Kurikulum 2013 hususna patali luyuna sareng elemén-elemén parobihan anu janten karakteristik Kurikulum 2013 anu ngawengku: standar kompeténsi lulusan, standar isi, standar prosés, sareng standar penilaian. Éta katangtosan kedah kacangkem sareng kalaksanakeun ku sakumna guru-guru basa jeung sastra daerah anu mancén tugas di SD/MI, SMP/ MTs, SMA/MA, sareng SMK/MAK. Ieu buku bahan ajar teh dijudulan Pamekar Diajar Basa Sunda, sadayana aya 24 jilid, ngurung buku siswa 12 jilid sareng buku guru 12 jilid. Kalungguhanana janten buku babon anggoeun di sakola nu aya di Jawa Barat. Buku murid diajangkeun pikeun sakumna murid dumasar kana tingkatan kelas. Buku Murid eusina medar materi ajar sareng pertanyaan- pertanyaan, latihan, tugas/pancen anu raket patalina sareng kompetensi dasar (KD). Buku Guru eusina medar silabus, métodologi pangajaran, sareng évaluasi, ogé mangrupi pangjembar buku murid. Komponén-komponén anu dimekarkeun boh dina buku murid atanapi buku guru dumasar kana opat kaparigelan basa anu ngawengku ngaregepkeun, nyarita, maca, sareng nulis anu diajarkeun maké pamarekan saintifi k sareng penilaian auténtik. Hal ieu dumasar kana karakteristik Kurikulum 2013 nu ngalarapkeun pamerakan saintifi k sareng penilaian auténtik dina prosés pangajaran. iv vv
Disusuna ieu buku téh mangrupa lajuning laku tina Surat Edaran Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat, Nomor 423/2372/Setdisdik, 26 Maret 2013, negunaan Pembelajaran Muatan Lokal Bahasa dan Sastra Daerah pada jenjang SD/MI, SMP/MTs, SMA/MA, SMK/MAK. Sajabi ti eta, ogé dumasar kana Peraturan Gubernur Jawa Barat Nomor 69 Tahun 2013, ngeunaan Pembelajaran Muatan Lokal Bahasa dan Sastra Daerah pada Jenjang Pendidikan Dasar dan Menengah. Muga-muga waé ieu buku téh aya manpaatna ka urang sadaya, tur janten cukanglantaran dina merenahkeun sareng memeres basa jeung sastra daerah, anu udagan langkung tebihna pikeun ngamumulé sareng mekarkeun basa jeung sastra daérah, ngalangkungan jalur atikan di Jawa Barat. Tangtosna ogé ieu buku téh teu acan tiasa disebat sampurna. Ku margi kitu, teu kinten diantos-antosna kamadang ti sadayana. Saukur kakirangan anu nyampak dina ieu buku bakal teras didangdosan, supados tiasa nyumponan pameredih sareng kaayaan pajaman. Bandung, Desember 2013 Kepala Balai Pengembangan Bahasa Daerah dan Kesenian, Drs. H. Husen R. Hasan, M.Pd. Pembina Tk. I NIP. 196110051986031014 vivi vii
Panganteur Anu keur disanghareupan ku hidep téh buku Pamekar Diajar Basa Sunda. Ieu buku diajangkeun pikeun sakumna murid di Jawa Barat, jadi buku babon pikeun pangajaran basa Sunda. Kabéhna téh aya 12 buku, hasil gawé tim panyusun anu meunang pancén ti Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat. Jilid I tepi ka VI pikeun murid SD/MI, jilid VII tepi ka IX pikeun murid SMP/MTs, jeung jilid X tepi ka XII pikeun murid SMA/SMK/MA/MAK. Medalna ieu buku téh pikeun méré lahan ka sakumna murid anu dialajar basa Sunda, kalawan harepan hidep sakabéh enya-enya ngamangpaatkeun. Ku diajar basa Sunda tina ieu buku, dipiharep kanyaho jeung kabisa hidep dina ngagunakeun basa Sunda bisa ningkat jeung nambahan. Lian ti éta, hidep jadi leuwih resep ngagunakeun basa Sunda dina kahirupan sapopoé. Éta mah naha di sakola, di lingkungan kulawarga, atawa di tempat ulin. Meureun ti antara hidep aya nu tumanya, naha maké kudu diajar basa Sunda sagala? Naha naon gunana atuh? Jih, pangna diajarkeun di sakola ogé éta téh ku sabab loba mangpaatna dina kahirupan sapopoé. Anu paling karasa upamana waé urang bakal bisa komunikasi ku basa Sunda kalawan hadé tur merenah. Loba kauntunganana lamun urang bisa ngagunakeun basa Sunda téh, di antarana waé urang bakal nyaho jeung bisa neuleuman kabeungharan budaya Sunda. Apan budaya Sunda téh jadi bagian penting tina budaya nasional Indonésia. Salian ti éta, apan hidep di sakola diwajibkeun diajar basa Sunda. Meureun hidep tumanya deui, naha ari diajar basa Sunda téh babari? Jih, nya babari atuh. Jaba deuih resep. Bieu gé geus disebutkeun, teu hésé diajar basa Sunda téh, komo deui pikeun urang Sundana sorangan mah. Dalah najan lain keur urang Sunda ogé sarua waé teu hésé. Ku kituna, hidep teu kudu ngarasa seunggah. Ulah tacan gé nanaon geus nyebut horéam. Anu penting mah vi viivii
urangna sing enya-enya, boh enya-enya ngabandungan pedaran ti Ibu/ Bapa Guru, boh enya-enya dina ngapalkeun jeung migawé latihanana. Lian ti éta, kacida hadéna mun hidep ogé getol maca buku-buku basa Sunda lianna, maca surat kabar jeung majalah anu ngagunakeun basa Sunda, atawa ngabandungan siaran radio jeung televisi dina program basa Sunda. Hal séjénna anu bisa dipigawé ku hidep nyaéta lalajo pagelaran kasenian Sunda. Cindekna mah, sakali deui rék ditandeskeun, entong ngarasa sieun atawa horéam dina nyanghareupan pangajaran basa Sunda téh. Kapan heueuh babari, jeung matak resep deuih. Geura ayeuna urang mimitian. Bismillah .... Bandung, Oktober 2013 Salam ti nu nyusun ieu buku viiiviii ix
Daptar Eusi PANGBAGÉA Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat ... iii Kepala Balai Pengembangan Bahasa Daerah dan Kesenian Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat ... v PANGANTEUR ... vii 1 PANGAJARAN 1: KOMUNIKASI DINA PAKUMBUHAN ... 2 A. Maca dina Jero Haté ... 4 B. Ngabandungan Pupujian... 6 C. Ngalisankeun Jawaban ... 6 D. Ngapalkeun Istilah Kaagamaan ... 7 E. Ngadiskusikeun Istilah Kaagamaan ... F. Nyusun Pupujian ... 9 G. Miwanoh Robahna Kecap ... 10 H. Latihan Ngalarapkeun Robahna Kecap .. 11 PANGAJARAN 2: HÉMAT ÉNERGI... 13 A. Maca dina Jero Haté ... 14 B. Nganggeuskeun Kalimah ... 16 C. Ngabandungan Pedaran Ngeunaan Hémat Énergi ... 17 D. Ngadiskusikeun Eusi Stiker ... 18 E. Nyusun Kalimah pikeun Stiker ... 20 F. Ngapalkeun jeung Latihan Kabeungharan Kecap ... 21 G. Ngapalkeun jeung Latihan Ngeunaan Istilah Kadaharan 23 viii ixix
PANGAJARAN 3: SILIH PIKANYAAH PAPADA MAHLUK ... 25 A. Maca Bedas ... 26 B. Ngadiskusikeun Eusi Dongéng ... 28 C. Molahkeun Paguneman dina Dongéng .. 29 D. Ngabandungan Dongéng ... 30 E. Nganggeuskeun Kalimah ... 33 F. Ngadongéng Hareupeun Batur Sakelas . 33 G. Ngapalkeun Kabeungharan Kecap ... 34 H. Ngantebkeun Kalimah ... 36 I. Migawé Pancén di Imah ... 37 PANGAJARAN 4: DISIPLIN, JUJUR, JEUNG TANGGUNG JAWAB DINA PAGAWÉAN ... 39 A. Maca Bedas ... 40 B. Ngabandungan Pedaran... 41 C. Ngadiskusikeun Rupa-Rupa Pagawéan jeung Kaahlian ... 43 D. Nyusun Kalimah ... 44 E. Nyusun Karangan ... 46 F. Nganggeuskeun Karangan ... 47 G. Ngalarapkeun Robahna Kecap ... 48 PANGAJARAN 5: NGAJÉNAN JASA PAHLAWAN ... 53 A. Ngaregepkeun Tembang ... 54 B. Ngadiskusikeun Eusi Tembang ... 55 C. Nembangkeun Pupuh Babarengan ... 56 D. Ngalengkepan Jajaran Pupuh ... 59 E. Nyusun Pupuh Dumasar Carita ... 60 F. Nyusun Jajaran Pupuh ... 62 G. Ngapalkeun Kabeungharan Kecap ... 64 H. Ngalarapkeun Robahna Kecap ... 65 xx xi
BAB 6: CINTA LEMAH CAI ... 69 A. Ngaregepkeun jeung Ngawihkeun ... 70 B. Ngadiskusikeun Eusi Kawih ... 71 C. Ngadiskusikeun Kandaga Kecap ... 72 D. Ngawihkeun ... 74 E. Ngajembaran Kawih ... 74 F. Ngaregepkeun Pedaran Kawih ... 79 G. Migawe Pancén ... 80 PANGAJARAN 7: CITA-CITA ... 81 A. Maca Jero Hate ... 82 B. Ngalisankeun Jawaban ... 83 C. Ngalarapkeun Undak-Usuk Basa ... 84 D. Ngajembaran Carita ... 85 E. Ngajawab Pananya... 88 F. Ngalarapkeun Kecap ... 88 G. Nuliskeun jeung Nyaritakeun Cita-Cita .. 90 PANGAJARAN 8: LINGKUNGAN PADUMUKAN... 91 A. Maca Jero Haté ... 92 B. Nyangkem Eusi Bacaan... 93 C. Ngalengkepan Kalimah ... 94 D. Nyusun Karangan Dadaran ... 95 E. Maca Ngajembaran ... 96 F. Nyaritakeun Dadaran ... 98 x xixi
PANGAJARAN 9: KADAHARAN ... 99 A. Maca Jero Haté ... 100 B. Nyangkem Eusi Pedaran ... 102 C. Nyebutan Istilah Kadaharan ... 102 D. Ngalarapkeun Kecap kana Kalimah ... 102 E. Nyawalakeun Kadaharan ... 103 F. Midangkeun Hasil Sawala ... 109 G. Latihan ... 109 H. Migawé Pancén di Imah ... 110 I. Néangan Kadaharan ... 111 DAPTAR PUSTAKA ... 112 xiixii
a n g ajar KOMUNIKASI DINA PAKUMBUHAN a 1 P n Sumber: xii
Saméméh ngalaksanakeun solat wajib, biasana sok pupujian heula. Tangtu di antara hidep ogé aya anu apal. Biasana mah diajarkeunana ku guru ngaji, tujuanana mugi ka Pangéran urang sadayana. Ayeuna hayu urang diajar ngeunaan pupujian. A. Maca Dina Jero Haté Yu, urang maca! PUPUJIAN DI MASJID Langit masih béngras, padahal geus liwat ti tabuh lima soré. Kabeneran poé ieu mah teu hujan. Éta pangna barudak arulinna bangun anu hayang saseubeuhna. Sawaréh ngariung di émpér masjid. Meureun ari dina poé-poé saméméhna mah ari pasosoré téh sok hujan waé, da keur usumna. "Enggeusan arulinna, barudak, geus téréh magrib," ceuk Uwa Sumantri ka barudak anu keur ucing-ucingan di buruan masjid. Aya welasna urang, awéwé-lalaki. Éta masjid téh di deukeut lawang kompléks perumahan. 22 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 3
"Sakedap deui, Wa, kapameng," témbal Yadi. "Éh, barudak téh. Bisi kaburu sareupna geura. Hayoh geura marandi kaituh!" ceuk Uwa Sumantri deui. "Enya, ah. Urang enggeusan wé ulinna. Sok tiris ari mandi kamagriban téh," ceuk Galih ka batur-baturna. Manéhna mah balikna téh pangjauhna, da imahna di jajaran tungtung. "Enggeusan, euy, enggeusan ...," ceuk nu séjén bari terus marulang ka saimah-imahna. Sanggeus mandi, Galih disalin ku papakéan beresih, terus nyokot sarung, rék ka masjid. Babaturanana mah, anu imahna teu jauh ti masjid, geus leuwih ti heula datang. Tah geuning kadéngé keur pupujian: Tah sora bedug, batur tanda geus magrib geus nitah eureun ulin ngajak ka masjid beulah kulon hibar layung ngajak muji ka Yang Agung Teu kungsi lila kadéngé sora adan. Galih buru-buru asup ka masjid. Jamaah anu rék solat magrib kaitung loba, aya kana opat jajarna, da katambahan ku barudak anu rék diajar ngaji. Saréngséna solat, barudak arunggah ka lanté dua, anu pahareup-hareup jeung paimbaran. Minangkana mah éta téh madrosah. Di dinya Galih sabatur-batur diajarna téh. Sajaba ti ngaderes Quran, barudak téh diajar babacaan solat jeung prak-prakan abdas. Bari ngadagoan Ustad Rahmat anu keur solat sunat, barudak ngapalkeun pupujian. Eusina medar rupa-rupa cai anu bisa dipaké susuci. Dupi sadayana cai nu sok dianggo susuci éta aya tujuh rupi walungan anu kahiji 2 33 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Cai laut kaduana cai sumur katiluna cai ibun kaopatna cai és nu kalimana Cai nyusu kagenepna cai hujan katujuhna éta cai sadayana sok dianggo susucina Pupujian anu dikawihkeun ku barudak téh hasil diajar di madrosah. Ku sabab dikawihkeun, barudak téh gancang apal, da dibarung ku resep. Eusi pupujian nu diajarkeun ku Ustad Rahmat téh rupa-rupa. Barudak sok resepeun pisan mun keur ngawihkeun pupujian anu eusina riwayat Kangjeng Nabi. B. Ngabandungan Pupujian (Diterangkeun ku Ibu/Bapa Guru) Yu, urang bandungan! Biasana pupujian téh dikawihkeun di masjid, saméméh breng ngalaksanakeun solat wajib, atawa saméméh diajar ngaji. Pupujian téh aya anu eusina pépéling atawa ngingetan ka urang pikeun ngalaksanakeun paréntah agama, contona anu dikawihkeun ku babaturan Galih saméméh solat magrib. Ngabéjaan yén geus datang waktu magrib, kudu gancang eureun ulin, terus indit ka masjid. Dina éta pupujian téh aya anu ditepikeun atawa dikomunikasikeun. Tah sora bedug, batur tanda geus magrib geus nitah eureun ulin ngajak ka masjid beulah kulon hibar layung ngajak muji ka Yang Agung 44 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 5
Ari dina pupujian anu dikawihkeun ku Galih sabatur-batur saméméh diajar ngaji mah anu ditepikeunana téh rupa-rupa cai anu sok dipaké wudu. Disebutkeun yén aya tujuh rupa cai anu sah dipaké susuci. Ayeuna hayu urang bandungan pupujian anu eusina riwayat Kangjeng Nabi. Ku Ibu/Bapa Guru dicontoan heula. Geus kitu terus kawihkeun ku salah saurang di hareupeun kelas. Pék bandungan ku anu séjén. Nabi urang saréréa Kangjeng Nabi anu mulya Muhammad jenenganana Arab Qurés nya bangsana Ibuna Siti Aminah ramana Sayid Abdulloh dibabarkeunna di Mekah wengi Senén taun Gajah Ari bilangan taunna lima ratus cariosna tujuh puluh panambahna sareng sahiji punjulna Sumber: Medal nabi ahir jaman pisan-pisan kaanéhan sesembahan bangsa sétan kabéh pada arucutan 4 55 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
C. Ngalisankeun Jawaban Pék ku hidep jawab! 1. Kumaha kaayaan di buruan masjid dina soré harita? 2. Naon waé anu dipigawé ku Galih sanggeusna mandi? 3. Kudu kumaha mun urang geus ngadéngé adan magrib? 4. Naon eusi pupujian anu dikawihkeun saméméh solat? 5. Ari pupujian sanggeusna solat medar ngeunaan naon? 6. Cai naon waé anu ku urang bisa dipaké susuci téh? 7. Pépéling ngeunaan naon anu aya dina pupujian téh? 8. Saha ari jenengan ibu ramana Nabi Muhammad téh? 9. Taun sabaraha Kangjeng Nabi dibabarkeunana? 10. Pék caritakeun kumaha layeutna Galih sabatur-batur dina sapopoéna! D. Ngapalkeun Istilah Kaagamaan Dina bacaan tadi tangtu hidep manggihan kecap anu aya hubunganana jeung kagiatan dina ngalaksanakeun ajaran agama. Urang sebut waé yén éta téh istilah kaagamaan. Geura urang pedar sawatara di antarana. Pék ku hidep apalkeun harti atawa maksudna. 1. Saréngséna solat, barudak arunggah ka lanté dua, anu pahareup- hareup jeung paimbaran. paimbaran = tempat imam mingpin solat berjamaah 2. Minangkana mah éta téh madrosah. madrosah = sakola agama 3. Dupi sadayana cai nu sok dianggo susuci .... susuci = beberesih, upamana wudu (wulu atawa abdas) jeung mandi, dina rék ngalaksanakeun solat 4. Bari ngadagoan Ustad Rahmat anu keur solat sunat, barudak ngapalkeun pupujian. ustad = guru agama atawa guru ngaji 5. Sajaba ti ngaderes Quran, barudak téh diajar babacaan solat jeung prak-prakan abdas. ngaderes Quran = malikan hanca maca Quran supaya lancar 66 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 7
6. Disebutkeun yén aya tujuh rupa cai anu sah dipaké susuci. sah = meunang, teu salah ceuk aturan E. Ngadiskusikeun Istilah Kaagamaan Yu, urang diskusi! Hidep sabatur-batur pék dibagi jadi opat kelompok. Saban kelompok kudu nerangkeun harti atawa maksud istilah kaagamaan. Lamun tacan nyaho hartina, hidep kudu nanyakeun ka ibu, ka apa, ka lanceuk, atawa ka saha waé. Pék ku hidep catetkeun sakur katerangan tina éta istilah, terus diskusikeun di kelas. Kelompok 1 1. Dina ajaran Islam, sodakoh kaasup kana pagawéan mulya. sodakoh = 2. Rék di mana waé cicing, urang kudu hadé ahlak. ahlak = 3. Urang wajib iman kana ajaran nu dicandak ku para nabi. iman = 4. Jalma nu taat ka Alloh bakal salamet dunya ahérat. taat = 5. Muga-muga pamaksudan urang dikobul ku Gusti Nu Maha Suci. dikobul = Kelompok 2 1. Unggal taun ogé Bapa Sutisna mah sok qurban. qurban = 2. Geura saré atuh, bisi engké kabeurangan saur geura. saur = 6 77 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
3. Ti masjid kadéngé sora Uwa Dodo keur tadarus. tadarus = 4. Anu rék sarolat Idul Fitri di lapang marawa sajadah. sajadah = 5. Lampu di munara mani ngempray caang ka jauhna. munara = Kelompok 3 1. Dina waktu asup ka kelas murid kelas opat sok maca salam. maca salam = 2. Ari kasebutna insan mah sok aya waé salahna. insan = 3. Néangan élmu téh hukumna wajib pikeun sakabéh jalma. wajib = 4. Ayeuna mah di saban kantor sok aya waé musola. musola = 5. Sakur amal di dunya bakal diitung di poé ahérat jaga. amal = Kelompok 4 1. Saméméh maca Quran kudu ngucapkeun heula taud. taud = 2. Béas hasil zakat pitrah di RW 12 aya genep kintal. zakat pitrah = 3. Ieu acara urang tutup ku maca hamdalah sasarengan. maca hamdalah = 4. Sadaya ibu guru di sakola abdi sok nganggo jilbab. jilbab = 5. Tajil téh ukur nginum cai hérang gé teu nanaon. tajil = 88 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
F. Nyusun Pupujian (Dituyun ku Ibu/Bapa Guru) Yu, nyusun pupujian! Di handap aya pupujian anu eusina pépéling, tapi jajaranana tacan nyusun. Pék ayeuna ku hidep susun, sangkan bisa kaharti, tepi ka éta pupujian téh nyumponan unsur komunikasi, lantaran aya eusi an unssur komuunikasi, laantaran aaya eeeeusususussusuuuusu iiii anu ditepikeunana kalawan jéntré. ntré. (1) éling-éling dulur kabéh ibadah ulah campoléh beurang peuting ulah weléh éh bisina kaburu paéh ______________________________ ______________________________ _____________________________ __________________________ ____ teu bisa nyingkahan pati sabab urang bakal mati nyawa dipundut ku Gusti najan raja nyakrawati _______________________ _______________________ _______________________ _________________________ tara ngalakukeun solat nyerina kaliwat-liwat karasana keur sakarat kana ibadah diliwat ________________________ _______________________ _____________________ _______________________ _____________________ _______________________ _____________________ 8 99 Basa Sunda Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
(2) mugi rohmat salamina nun Gusti abdi sadaya sareng ka kulawargina ngocor ka Nabi nu mulya kitu deui sahabatna sareng muslimin muslimat anu sami-sami taat anu ngabéla agama G. Miwanoh Robahna Kecap Yu, urang titénan! Pék titénan robahna kecap sakumaha nu ditétélakeun di handap. riung ngariung 1. Sawaréh ngariung di émpér masjid. 2. cokot nyokot Galih disalin ku papakéan beresih, terus nyokot sarung. inum nginum 3. Tajil téh ukur nginum cai hérang gé teu nanaon. 4. baca maca Ieu acara urang tutup ku maca hamdallah sasarengan. Kalimah anu bieu téh meunang nyutat tina bacaan. Ku urang katangen aya kecap anu robah, nyaéta riung jadi ngariung, cokot jadi nyokot, inum jadi nginum, jeung baca jadi maca. Ku sabab robah, hartina gé jadi béda. Geura lamun ditulisna kieu, tangtu éta kalimah téh jadi teu merenah. 1010 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 11
1. Sawaréh riung di émpér masjid. 2. Galih disalin ku papakéan beresih, terus cokot sarung. 3. Tajil téh ukur inum cai hérang gé teu nanaon. 4. Ieu acara urang tutup ku baca hamdallah sasarengan. Ku urang karasa, opat kalimah di luhur lamun kecapna diganti ku riung, cokot, inum, jeung baca mah jadi teu merenah maksudna. Éta pangna anu digunakeun téh kecap ngariung, nyokot, nginum, jeung maca. Dina basa Sunda, robahna kecap kawas kitu téh mindeng pisan. Geura ayeuna urang téangan deui contona, terus ku hidep pilih kalimah anu bener. 1. a) Dadang dititah meuli koran ka kios. b) Dadang dititah beuli koran ka kios. 2. a) Japati téh teu daékeun apung geuning. b) Japati téh teu daékeun ngapung geuning. 3. a) Wéni keur cébor tangkal kembang. b) Wéni keur nyébor tangkal kembang. 4. a) Cing bantuan ngadorong mobil sakeudeung. b) Cing bantuan dorong mobil sakeudeung. H. Latihan Ngalarapkeun Robahna Kecap Yu, urang latihan! Sangkan leuwih paham kana robahna kecap, pék ayeua ku hidep pigawé latihanana. Carana mah kawas bieu dina contona waé. Hidep ngan kari ngalarapkeun kecap anu geus robah kana kalimahna. 1. dahar ngadahar Ti tatadi ogé kupat tahu téh euweuh nu geuning. injeum nginjeum 2. ragaji, rék meulahan papan keur nyieun bangku. Cing 3. cabak nyabak Jih, teu pira gé ukur , naha mani teu meunang ah. 10 1111 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
4. buka muka Apan itu tuh imah Kang Juhana anu panto pagerna . 5. duruk ngaduruk Mun rék runtah ulah wayah kieu atuh, Kang Haji. 6. éntép ngéntép Dina jero lokét Ceu Aisyah duitna mani bareureum. 7. sangu nyangu Rék téh komporna teu hurung, da gasna geus béak. 8. bales males Urang wajib kanyaah jeung kahadéan indung bapa. 9. ranggeum ngaranggeum Ramo heulang anak hayam, terus dibawa ngapung. 10. itung ngitung Geus meunang , duit anu disetorkeun ka bank téh. 11. jieun nyieun Murid dibere tugas kudu karajinan tina awi. 12. beuleum meuleum Hurungkeun heula atuh ari rék opak mah, Cép. 13. carita nyarita Lamun moal asup gawé mah kari waé ka dunungan. 14. sorodot nyorodot Tarajé anu keur ditaékan téh , untung teu luhur labuhna. 15. soléndang nyoléndang Dibaju seragam bari kantong, rék indit ka sakola. 1212 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
2 Pa n g ajar a n HÉMAT ÉNERGI Sumber: 12
Sawajibna urang hirup kudu hémat. Lain hémat kana duit wungkul, tapi deuih hémat kana cai, hémat kana listrik, jeung réa-réa deui. Ajakan sangkan urang hémat téh sok aya anu ditepikeun ngaliwatan dina rupa- rupa wawaran. Dina pangajaran ayeuna rék dipedar ngeunaan hémat énergi, uta- mana anu ditepikeun dina poster jeung stiker. Hayu urang mimitian. A. Maca dina Jero Haté Yu, urang maca! STIKER HÉMAT ÉNERGI Méméh bél asup, barudak ngagimbung hareupeun papan informasi. Maranéhna ngilikan poster, ukuran dua kalieun rubakna lambaran keretas daptar hadir siswa. Dina éta poster aya gambar sapéda, maké tulisan "kendaraan hémat énérgi jeung anti polusi". "Ieu mah sapéda jaman baheula, nya?" ceuk Tanti. "Enya. Siga sapéda anu aki," témbal Ridwan. "Kaciri dina bentukna da, sapéda baheula mah. Dina setangna maké lampu deuih." 1414 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 15
Gigireun poster sapéda, aya deui poster séjénna. Anu ieu mah gambar jalma keur leumpang. Sarua deuih maké tulisan, unina "yu urang leumpang, sangkan séhat badan, pikeun ngahémat BBM, ngurangan macétna jalan". "Capé ah leumpang mah," omong Farida. "Enya, tuda Farida mah ari ka sakola téh sok kana ojég waé," ceuk Lusi. "Padahal mending leumpang. Matak séhat kana badan, pikeun ngahémat BBM, jaba deuih moal kaganggu ku macét. Tuh geuning, ceuk dina poster gé kitu," sambung Galih. "Tuda imah abdi mah jauh. Jadi wé sok kana ojég," omong Farida deui. "Alus nya ieu poster téh. Saha nu masangkeunana, da kamari mah tacan aya napel di dieu," omong Rahmat. Bél tanda asup ka kelas disada. Sanggeus murid arasup ka kelas, anu pangheulana dipedar ku Pa Guru téh ngeunaan poster anu cikénéh dibaraca ku barudak. "Ayeuna téh tanggal 22 Oktober. Ku pamaréntah geus ditangtukeun yén tanggal 22 Oktober téh Hari Énergi Sedunia. Ku kituna, sakumna bangsa di ieu dunya, dina poé ayeuna téh babarengan miélingna. Tujuanana mah sangkan urang saréréa hémat kana énergi," saur Pa Guru. Pa Guru ngabagikeun stiker, eusina mangrupa ajakan sangkan hémat kana énergi. Saban murid meunang hiji séwang. Éta stiker téh kudu ditapelkeun dina tempat anu merenah. Saterusna ku Pa Guru diterangkeun hal-hal anu patali jeung énergi. Ari énergi téh daya, tanaga, atawa kakuatan anu digunakeun pikeun rupa-rupa kagiatan. Upamana waé dina listrik téh aya énérgi anu bisa digunakeun pikeun nyaangkeun lampu. Kitu deui BBM atawa bahan bakar minyak téh jadi sumber énérgi pikeun ngagerakkeun mesin. "Lampu bisa caang, kompa listrik bisa nyedot cai tina jero sumur, kipas angin bisa muter, jeung réa-réa deui, éta téh ku sabab aya énergi listrik. Pangna mesin kendaraan bisa hirup téh ku sabab ngagunakeun énergi BBM. Lamun mobil euweuh bénsinan, tangtu mesinna moal bisa hirup, jeung geus tangtu éta mobil moal bisa maju," saur Pa Guru. 14 1515 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
"Tapi masing teu aya bénsinan gé, éta mobil mogok téh tiasa maju, mun didorong mah, Pa," Odéd nyelengkeung. Atuh babaturanana téh sareuri. "Tah, Odéd pinter," saur Pa Guru. "Mémang bakal maju mun didorong mah, Déd, najan mobilna mogok ogé. Tapi ari ngadorong mobil téh apan kudu maké tanaga. Ari tanaga apan éta téh énergi. Ngan pédah ari dina ngadorong mobil mah sumber énérgina téh lain tina bénsin, tapi tina awak urang anu ngadorongna. Lamun urang teu ngaluarkeun énérgi mah, éta mobil mogok téh moal maju sorangan. Jadi angger waé majuna mobil mogok anu didorong téh kudu maké énergi. Tapi sumber énergina lain tina bénsin." "Sumber énergina tina bala-bala sareng géhu," Faruk milu nyelengkeung. Atuh barudak téh beuki ramé seuseurian, da arapaleun yén bala-bala jeung géhu téh kabeuki Odéd. Bapa Guru gé ngiring gumujeng. B. Nganggeus Kalimah Kaharti eusi bacaan bieu téh? Ah pastina gé kaharti, malah gampang deuih. Geura ayeuna hidep pasti bisa nganggeuskeun kalimah dumasar kana eusi éta bacaan. Prak geura parigawé. 1. Anu dipasang dina papan informasi téh nyaéta ______________ ___________________. 2. Ridwan nyebut gambar sapéda jaman baheula sabab _________ ____________________. 3. Aya poster anu tulisanana: yu urang leumpang, ______________ ___________________. 4. Untungna lamun ka sakola leumpang nyaéta ________________ ___________________. 5. Éta poster dipasang dina papan informasi patali jeung _______ ____________________. 1616 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 17
6. Urang kudu bisa ngahémat énergi sangkan _________________ ___________________. 7. Conto sumber énergi misalna waé ________________________ ___________________. 8. Gunana énergi téh pikeun ___________________. 9. Lamun urang ngadorong mobil sumber énergina tina ________ ____________________. 10. Di jero kelas barudak sareuri sabab _______________________ __________________. C. Ngabandungan Pedaran Ngeunaan Hémat Énergi (Dipedar ku Ibu/Bapa Guru) Yu, urang ngaregepkeun! Dina wacana bieu dipedar ngeunaan énergi. Anu jadi sumber énergi téh rupa-rupa, aya anu disadiakeun ku alam, aya anu kudu diolah heula. Lila-lila mah éta sumber énergi téh bisa béak. Bénsin, solar, minyak tanah, batu bara, jeung sakur sumber énergi lianna anu asalna tina jero taneuh hiji waktu mah bakal béak. Ku sabab kitu, urang kudu hémat. Sumber énergi téh ulah dihahambur. Anjuran hémat énergi di antarana bisa ditepikeun dina poster, sakumaha anu aya dina papan informasi sakola Tanti. Ari poster mah biasana ditémpélkeun di tempat anu ramé. Misalna waé di tempat anu remen jadi liliwatan, atawa tempat ngumpulna jalma. Lian ti dina poster, bisa deuih ditepikeun dina stiker. Tah ari stiker mah ukuranana leuwih leutik ti poster. Eusi poster jeung eusi stiker bisa waé sarua. Bédana téh dina ukuranana. Mun poster upamana ukuran 40 x 60 cm2, tah ari stiker mah cukup ukuran 4 x 6 cm2 gé. Geura urang titénan rupa-rupa stiker anu eusina ngajak ka urang pikeun ngahémat sumber énérgi. 16 1717 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Ku Mobil listrik Ku Mobil listrik BBM irit! BBM irit! POLUSI indit!! POLUSI indit!! HEMAT BBM! ok!!! Mun teu dianggo PAREUMAN! Hémat LISTRIK!!! Hémat LISTRIK!!! LIMBAH LIMBAH Sumber Sumber nergi ÉÉnergi Alternatif Alternatif Sumber Sumber ÉÉnergi nergi BeakBeak Hirup BALANGSAK Sumber Energi Sumber Energi Mahal Mahal ULAH DIHAHAMBUR ULAH DIHAHAMBUR Keran Keran Tutup Tutup DeuiDeui CAI k u d u dihémat Solusi SÉHAT pikeun Solusi SÉHAT pikeun ngahémat BBM jeung ngahémat BBM jeung ngurangan MACÉT!!! ngurangan MACÉT!!! Ku urang katangen, basa anu digunakeun dina stiker mah pondok jeung langsung bisa kaharti ku anu macana. Lian ti éta, dina nuliskeunana ogé henteu dapon kitu waé, tapi kecap-kecapna dipilihan heula, malah sakapeung mah sok dicampuran ku heureuy. Salian ti kecapna meunang milihan téh, bentukna ogé kudu alus, ngagunakeun rupa-rupa warna, malah sok aya anu ditambahan ku ilustrasi gambar atawa potrét. Éta téh pikeun daya tarik sangkan stiker dibaraca. D. Ngadiskusikeun Eusi Stiker Yu, urang diskusi! Ayeuna hidep saréréa nyieun opat kelompok. Saban kelompok kudu ngadiskusikeun eusi stiker sakumaha anu aya dina gambarna. Anu kudu didiskusikeun ku hidep téh, nyaéta: 1) naon maksud anu dikandung dina éta stiker 2) kumaha cara urang migawéna, jeung 3) alusna kudu di mana éta stiker dipasangna 1818 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 19
Kelompok 1 ngadiskusikeun: Ku Mobil listrik Ku Mobil listrik BBM irit! BBM irit! POLUSI indit!! POLUSI indit!! HEMAT BBM! ok!!! Kelompok 2 ngadiskusikeun: Mun teu dianggo PAREUMAN! Solusi SÉHAT pikeun Solusi SÉHAT pikeun ngahémat BBM jeung ngahémat BBM jeung ngurangan MACÉT!!! ngurangan MACÉT!!! Hémat LISTRIK!!! Hémat LISTRIK!!! Kelompok 3 ngadiskusikeun: Keran Keran Tutup Tutup DeuiDeui CAI k u d u dihémat Sumber Energi Sumber Energi Mahal Mahal ULAH DIHAHAMBUR ULAH DIHAHAMBUR Kelompok 4 ngadiskusikeun: Sumber Sumber nergi ÉÉnergi BeakBeak Hirup BALANGSAK LIMBAH LIMBAH Sumber Sumber nergi ÉÉnergi Alternatif Alternatif 18 1919 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Lamun geus didiskusikeun di kelompok masing-masing, terus diskusikeun deui babarengan jeung batur sakelas. Kadé, ari dina diskusi, urang ulah sok ngarasa bener sorangan. Urang kudu daék ngadéngékeun pamanggih batur. Lamun pamanggih batur teu sarua jeung pamanggih urang, teu kudu jadi paréa-réa omong. Anu penting mah pamanggih urang téh dumasar kana alesan anu puguh. E. Nyusun Kalimah pikeun Stiker Yu, urang nysusun kalimah! Hidep ogé tangtu bisa nyusun kalimah pikeun nyieun stiker anu basajan. Upamana kieu, hidep rék ngajak ka batur sangkan ngahémat listrik. Hidep bisa nyieun kalimah kieu: Gunakeun listrik saperluna. Najan ukur tilu kecap gé geus dianggap cukup, sabab langsung kaharti maksudna yén listrik téh kudu digunakeun saperluna. Maksudna, lamun di tempat anu caang mah, urang teu kudu ngahurungkeun lampu. Atawa bisa waé hidep ngingetan batur, bisi ninggalkeun istrikaan anu hurung kénéh. Apan éta téh matak hambur kana listrik, jeung bisa nimbulkeun kahuruan. Hidep bisa nyieun stiker kawas kieu: Kadé hilap mareuman istrikaan. Pék ayeuna hidep nyieun kalimah pikeun eusi stiker, kawas conto bieu. Teu kudu panjang-panjang, da anu penting mah babari kaharti maksudna. Anu kudu dijieun téh pilih waé salah sahiji. 1. Stiker pikeun ngingetan yén cai kudu digunakeun saperluna. 2. Stiker pikeun ngingetan bisi aya nu poho mareuman kompor. 3. Stiker pikeun ngajak hémat kana duit ku cara getol nabung. 4. Stiker pikeun ngajak hémat kana waktu, ulah dipiceunan teu puguh. 5. Stiker pikeun ngajak babaturan sangkan daék leumpang ka sakola. 6. Stiker pikeun ngajak apik kana barang, sangkan awét dipakéna. 2020 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 21
Éta stiker anu dipilih ku hidep téh pék jieun sing alus. Kalimahna sing merenah. Alus pisan lamun ditulisna ku patlot gambar warna- warni, terus tapelkeun dina papan informasi di sakola hidep. Atawa bisa waé ditapelkeun dina tembok kelas ogé, asal sing rapih, jeung teu ngaruksak témbokna. F. Ngapalkeun Jeung Latihan Kabeungharan Kecap Yu, urang ngapalkeun jeung latihan! Dina bacaan aya sawatara kecap anu rék diterangkeun hartina. Pék ku hidep baca sing telik, terus pigawé latihanana. 1. wawaran = pengumuman Ajakan sangkan urang hémat téh sok aya anu ditepikeun ngaliwatan rupa-rupa wawaran. Eusian kalimah di handap ku kecap ngawawarkeun jeung diwawarkeun. a. Béja yén isukan mimiti puasa ____________ ku pangurus masjid. b. Ibu Ketua PKK ______________ yén balita kudu dibawa ka Posyandu. 2. ngagimbung = nangtung padareukeut, Biasana mah bari aya anu ditempo Méméh bél asup, barudak ngagimbung hareupeun papan informasi. Eusian kalimah di handap ku kecap ngantay, ngariung, jeung ngumpul. a. Anu rék miluan gerak jalan geus _________ di hareupeun kantor kacamatan. b. Lamun keur loba nu setor duit, di bank téh wayahna kudu ________. c. Anu kerja bakti keur dahar __________ dina émpér masjid. 20 2121 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
3. dipedar = diterangkeun Sanggeus murid arasup ka kelas, anu pangheulana dipedar ku Pa Guru téh ngeunaan poster anu cikénéh dibaraca ku barudak. Eusikeun kecap medar jeung pedaran kana kalimah di handap. a. Unggal malem Saptu, dina radio sok aya _______________ ngeunaan basa Sunda. b. Dalang wayang golék rék _________ lalakon Barata Yuda. 4. sakumna = sakabéh Ku kituna, sakumna bangsa di ieu dunya, dina poé ayeuna téh babarengan miélingna. Eusikeun kecap sawaréh, saeutik, jeung saayana kana kalimah di handap. a. Buah anu diala téh ngan __________ sabab lolobana aratah kénéh. b. Deungeun sangu téh cukup _________ waé, da rék meuli gé teu boga duit. c. Henteu kabéh geuning, murid anu latihan Pramuka téh ukur ________. 5. nyelengkeung = ujug-ujug ngomong "Tapi masing teu aya bénsinan gé, éta mobil mogok téh tiasa maju, mun didorong mah, Pa," Odéd nyelengkeung. Pék ku hidep eusikeun kecap ngagorowok, ngabarakatak, jeung ngaharéwos kana kalimah di handap. a. Waktu nempo sapatuna sisirangan, manéhna langsung ___ ______________. b. Sakitu geus __________ ogé, angger teu kadéngéeun, da tempatna jauh. c. Tong tarik teuing ngomongna, geus waé ____________ mun hayang kuéh mah. 2222 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 23
G. Ngapalkeun jeung Latihan Ngeunaan Istilah Kadaharan Yu, urang ngapalkeun jeung latihan! Atuh barudak téh beuki ramé seuseurian, da arapaleun yén bala- bala jeung géhu téh kabeuki Odéd. Naon ari nu dimaksud bala-bala jeung géhu? Ah tangtuna gé hidep geus arapal. Apan éta téh ngaran kadaharan sapopoé. Di sakola gé biasana sok aya nu dagangna. Kadaharan téh loba rupana. Tangtu rasana ogé rupa-rupa. Kumaha ari ngasakanana? Jih, nya béda-béda atuh. Aya anu digoréng, diseupan, dikulub, dibeuleum, atawa disangray. Cik saha nu apal, naon bédana digoréng jeung disangray? Ari digoréng mah maké minyak. Mun anu disangray teu maké minyak. Pék ku hidep kumpulkeun rupa-rupa ngaran kadaharan anu ngasakanana 1) digoréng: comro, kurupuk, ______________________________ 2) disangray: suuk, kopi, 3) dibeuleum dina open: bolu, roti, __________________________ 4) dibeuleum langsung dina areng: saté, opak, _______________ 5) diseupan: sampeu, cau, 6) dikulub: jagong, hui, Eusian ku kecap anu geus disayagikeun dina kolom katuhu. 1. Naha _____ téh mani lada, padahal céngékna ukur dua. a. goréngan 2. Kudu dina kastrol atuh mun rék nyieun _____ mah, Nyi. b. éskrim 22 2323 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
3. Leupeut mah didaharna kudu jeung _________ atuh. c. rujak 4. Ari kasebutna ______ mah pasti di tengahna molongo. d. peuyeum 5. Cing pangmeulikeun ________ rasa kadu ka warung. e. donat 6. Najan teu maké gula, ________ téh rasana amis. f. liwet 7. Isuk-isuk téh manéhna sok sasarap ku __________. g. sirop 8. Anu disebut _____ téh singgetan tina oncom di jerona. h. mantéga 9. Roti tawar mah biasana sok diulasan ku __________. i. comro 10. Keur panas poé kieu mah ngeunahna nginum ______. j. sangu goréng 2424 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Pa n g ajar 3 a n SILIH PIKANYAAH PAPADA MAHLUK Sumber: 24
Urang maca dongéng. Enya, kawas ti heula-heula, méméh hidep ka kelas opat. Carita dina dongéng, najan ukur karangan, tapi matak resep. Jaba deuih dina dongéng téh sok aya naséhat, atawa caritana bisa dijieun eunteung, sangkan urang bisa milih, mana laku lampah anu bener, jeung mana anu teu bener. Geura ayeuna pék ku hidep baca dongéng lalakon Aki Dipa. A. Ngabandungan Dongéng Ayeuna urang ngabandungan dongéng. Resep geura. Dongéng tikukur jeung éngang silih tulungan, ngagambarkeun sikep silih pikanyaah di antara papada mahluk. Anu ngalalakon dina dongéng téh teu salawasna jalma, tapi deuih bangsa sasatoan. Da ngaranna ogé dongéng, éta sasatoan téh sok barisaeun nyarita kawas urang. Pék baca heula dina jero haté, sing tepi ka katangkep eusina. Geus kitu pék ku salah saurang baca di hareupeun kelas, barandungan ku anu séjén. TIKUKUR JEUNG ÉNGANG Kepluk éngang ragrag kana cai, awakna nangkarak. Atuh puguh waé teu bisaeun deui hiber. Gawéna ngan roroésan, bari jangjangna kekeleperan, sangkan teu titeuleum. Tapi lila-lila mah éta éngang teh ngarasa ripuh, komo deui sanggeus jangjangna beuki baseuh mah. Manéhna geus ampir-ampiran ngerelep. Sabot kitu, jol aya tikukur ka lebah dinya. Waktu nénjo éngang keur kekeleperan dina tikukur gancang macok cai, régang, terus disodorkeun ke lebah éngang. "Sok tah, muntang kana régang," ceuk tikukur. 2626 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 27
Éngang rikat ngaranggeum régang, terus ngarayap, ngajauhan beungeut cai. Ku tikukur gancang dibawa ka darat, da bisi ragrag deui ka cai. "Nuhun, Ki Silah," omong éngang. "Kuring geus ditulungan ku anjeun. Cacak mun bieu teu gancang-gancang disodoran régang mah, meureun kuring téh geus tikerelep. Teuing kudu kumaha kuring males kahadéan Ki Silah." "Ah, kuring mah teu miharep balesan," walon tikukur. "Kapan ari silih tulungan téh kawajiban urang. Mun aya batur keur meunang kasusah, ku urang wajib ditulungan samampuhna." "Enya, sakali deui kuring ngahaturkeun nuhun," omong éngang. Geus kitu mah keleper deui wé hiber. Dina hiji poé, tikukur keur eunteup dina dahan bari ngelak disada, "Tikukur ... guk. Tikukur ... guk, guk." Tikukur teu apaleun yén di handapeun tangkal aya paninggaran keur ngintip. Bedil mimisna geus dikokang, ngan kari ngabekaskeun. Malah kucubung bedil téh geus dilelempeng kana dada tikukur. Sabot kitu, éngang anu kungsi ditulungan ku tikukur hiber ka lebah dinya. Barang nénjo tikukur keur diintip pati, teu antaparah deui éngang ngawahan, terus nyeureud ka paninggaran anu keur ngadodoho tikukur. Pelatak, tarang paninggaran téh diseureud. Kacida waé reuwaseunana, tepi ka bedilna ragrag. Tarangna nyeri mani karasa pohara. Kangaranan diseureud éngang téa, keur panas jeung peurih téh, nyanyautan deuih, sarta bareuh saharita. Barang ngadéngé aya nu ngaguluprak, tikukur asa kagebah, terus hiber tina dahan. Bréh katénjo aya paninggaran keur ngusapan tarangna 26 2727 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
anu bareuh, bari di gigireunana aya bedil ngagolér. Atuh tég waé tikukur nyangka yén dirina cikénéh tas didodoho rék dibedil. Tapi, ku naon bedilna ujug-ujug ragrag, bari tarang paninggaran téh bancunur? Tikukur kakara nyahoeun naon anu jadi sababna sanggeus nempo éngang keur hihiberan. Pasti éta paninggaran téh diseureud ku éngang. Tuluy waé tikukur hiber nyampeurkeun éngang. "Nuhun, anjeun geus nulungan kuring," ceuk tikukur. "Ih, apan urang téh wajib silih tulungan," témbal éngang. B. Nganggeuskeun Kalimah Dumasar Eusi Dongéng Kumaha, ramé dongéng Tikukur jeung Éngang téh? Tapi, ari dongéng mah da lain ukur raména wungkul. Aya anu penting dina dongéng, nyaéta méré gambaran pikeun dijadikeun eunteung. Tah, hal éta aya dina dongéng tikukur jeung éngang. Sangkan hidep paham kana eusi éta dongéng, pék ku hidep anggeuskeun kalimah di handap. Eusina téh patali jeung eusi dongéng anu bkieu ku hidep dibandungan. 1. Éngang téh teu bisaeun hiber, sabab ragrag kana cai, bari awakna ______________. 2. Éta éngang téh ukur bisa kekeleperan jeung roroésan, sangkan ________________. 3. Jol tikukur, terus nulungan éngang nu keur dina cai, ku cara ___________________. 4. Hiji poé, tikukur keur eunteup dina dahan, bari ______________. 5. Tikukur teu apaleun yén di handapeun tangkal aya __________. 6. Untung kaburu datang éngang, sarta terus _________________. 7. Paninggaran ku éngang diseureud, tepi ka _________________. 8. Tikukur asa kagebah, terus hiber, sabab ___________________. 9. Pangna éngang nulungan tikukur téh, sabab _______________. 10. Éta dongéng ngébréhkeun kumaha wajibna urang ____________. 2828 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 29
C. Maca Bedas Yu, urang maca! Carita dina dongéng, najan ukur karangan, tapi matak resep. Jaba deuih dina dongéng téh sok aya naséhat, atawa caritana bisa dijieun eunteung, sangkan urang bisa milih, mana laku lampah anu bener, jeung mana anu teu bener. Geura ayeuna pék ku hidep baca dongéng lalakon Aki Dipa. Dina ieu dongéng digambarkeun jalma anu laku lampahna bener jeung anu sabalikna, ukur ngarugikeun batur. Tapi dina ahirna mah éta jalma anu sok ngarugikeun batur téh jadi cilaka, lantaran ku polahna sorangan. KI DIPA DIPEGAT BÉGAL Aki Dipa téh jalma jujur. Tara codéka, jeung salawasna pengkuh kana jangji. Éta pangna ku dununganana dipercaya. Hiji poé, Aki Dipa balik ti kota, tas dititah nagihan duit ku dununganana. Kaitung jauh inditna téh, jaba kudu leumpang, da jaman harita mah masih kénéh langka kendaraan. Nya ku sabab éta, Aki Dipa kaburitan di jalan. Manéhna ngarasa salempang jeung degdegan, sabab loba mawa duit hasil nagihan. 28 2929 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Komo waktu kudu ngaliwat ka jalan anu suni mah. Mindeng kabéjakeun di dinya téh sok aya bégal. Aki Dipa teu neger-neger dirina sorangan, bari ngadunga ka Gusti Alloh, sangkan salamet. Dasar geus nasibna kudu kitu, bet teu ku hanteu Aki Dipa pasanggrok jeung bégal. Puguh waé reuwaseun pisan. Sok sieun éta bégal ngarampas duit bari ngarogahala. Najan ukur saurang, tapi éta bégal téh mawa péstol. Enya waé éta bégal téh ngahalangan liliwatan, terus ngacungkeun péstol. "Eureun! Lamun hayang salamet, peupeujeuh silaing ulah ngalawan, jeung éta babawaan silaing pasrahkeun ka déwék!" ceuk bégal. Aki Dipa kasima. Pamohalan mun ngalawan, sabab Aki Dipa ukur mawa bedog, ari bégal nodongkeun péstol. Moal kaburu lumpat deuih, da tangtuna ogé bakal ditémbak. "Gancang siah pasrahkeun babawaan silaing!" ceuk bégal deui. "Abdi mah teu ngabantun nanaon, Juragan Bégal," walon Aki Dipa ngadégdég. "Tong ngabohong! Ari éta, siah. Aing gé nyaho, sia mawa duit." "Sanés artos abdi, Juragan. Ieu mah artos dunungan abdi," témbal Aki Dipa. "Teu paduli masing duit boga sasaha gé. Pokona, kudu dipasrahkeun ka déwék, ayeuna. Yeuh, deuleu ku silaing, déwék mawa péstol! Silaing hayang kojor?" Sajeroning kitu, Aki Dipa néangan akal sangkan salamet. Bet dumadakan Gusti Alloh mukakeun jalan. Pok Aki Dipa ngomong: "Kieu waé atuh, Juragan Bégal, ku margi ieu téh artos kagungan dunungan abdi ...." "Heueuh, nyaho déwék gé!" bégal megat kalimah. "Rék kumaha maksud silaing téh? Buru geura caritakeun!" "Artos mah mangga ku abdi badé disanggakeun ka Juragan, tapi abdi kedah gaduh buktos kanggo ka dunungan," témbal Aki Dipa. "Hayang bukti naon silaing téh?" 3030 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 31
"Baju abdi kedah dipéstolan sing dugi ka karancang, kanggo engké buktos ka dunungan abdi." "Babari ari kitu mah. Gancang baju silaing laan, terus gantungkeun dina dahan." Aki Dipa ngalaan bajuna, terus digantungkeun dina dahan sakumaha ceuk panuduhan bégal. Geus kitu mah jedor-jedor waé éta baju téh dipéstolan sababaraha kali. Teu lila, bégal téh eureun méstolanana. "Teraskeun témbak atuh, supados baju abdi karancang pisan," ceuk Aki Dipa. "Moal bisa. Geus waé karancangna sakitu," témbal bégal. "Naha, Juragan?" Aki Dipa nanya. "Pélorna béak," témbal bégal deui. "Tah, mun kitu mah, hayu ayeuna urang gelut jeung déwék!" ceuk Aki Dipa bari mesat bedog. Puguh waé ayeuna tibalik, jadi bégal anu ngarasa reuwas jeung sieun. Ngan deregdeg waé bégal téh lumpat mani tipaparétot, sabab sieuneun dikadék ku Aki Dipa. Alhamdulillah, Aki Dipa salamet, najan bajuna karancang ku pélor. D. Ngadiskusikeun Eusi Dongéng Yu, urang diskusi! Tah kitu lalakon Aki Dipa téh. Dina keur nyanghareupan kaayaan anu pibahayaeun, tapi manéhna mampuh ngagunakeun akalna. Antukna bégal anu rék ngarogahala téh terus kabur. Naha bet kitu? Hayu urang diskusikeun. Carana mah pék ku hidep jawab pananya di handap. 1. Naon pangna Aki Dipa disebut jalma jujur? 2. Waktu balik ti kota, naha bet kaburitan di jalan? 3. Naon anu ngalantarankeun Aki Dipa salempang? 30 3131 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
4. Kumaha sikep Aki Dipa waktu pasanggrok jeung bégal? 5. Naon sababna bégal téh henteu langsung dilawan? 6. Kumaha omongan Aki Dipa ka bégal méméh mikeun duit nu dibawana? 7. Naon sababna bégal téh bet langsung nyanggupan paménta Aki Dipa? 8. Kumaha akibatna sanggeus bégal béakeun pélor? 9. Kumaha ahirna nasib Aki Dipa téh? 10. Ceuk pamanggih hidep, nah Aki Dipa téh kaasup jalma wanian? E. Metakeun Paguneman dina Dongéng Yu, urang metakeun paguneman! Dina éta dongéng aya paguneman anu alus pisan mun ku hidep dipetakeun di hareupeun kelas. Omongan Aki Dipa jeung bégal urang susun heula kana téks paguneman kawas dina naskah drama. Pék ku hidep baca heula, terus petakeun. Sing jiga nya, dina metakeunana téh. BÉGAL : "Eureun! Lamun hayang salamet, peupeujeuh silaing ulah galawan, jeung éta babawaan silaing pasrahkeun ka déwék! Gancang siah pasrahkeun babawaan silaing!" AKI DIPA : "Abdi mah teu ngabantun nanaon, Juragan Bégal." BÉGAL : "Tong ngabohong! Ari éta, siah. Aing gé nyaho, sia mawa duit." AKI DIPA : "Sanés artos abdi, Juragan. Ieu mah artos dunungan abdi." BÉGAL : "Teu paduli masing duit boga sasaha gé. Pokona, kudu dipasrahkeun ka déwék, ayeuna. Yeuh, deuleu ku silaing, déwék mawa péstol! Silaing hayang kojor?" AKI DIPA : "Kieu waé atuh, Juragan Bégal, ku margi ieu téh artos kagungan dunungan abdi ...." 3232 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 33
BÉGAL : "Heueuh, nyaho déwék gé! Rék kumaha maksud silaing téh? Buru geura caritakeun!" AKI DIPA : "Artos mah mangga ku abdi badé disanggakeun ka Juragan, tapi abdi kedah gaduh buktos kanggo ka dunungan." BÉGAL : "Hayang bukti naon silaing téh?" AKI DIPA : "Baju abdi kedah dipéstolan sing dugi ka karancang, kanggo engké buktos ka dunungan abdi." BÉGAL : "Babari ari kitu mah. Gancang baju silaing laan, terus gantungkeun dina dahan." (Aki Dipa ngalaan bajuna, terus digantungkeun dina dahan sakumaha ceuk panuduhan bégal. Geus kitu mah jedor-jedor waé éta baju téh dipéstolan sababaraha kali. Teu lila, bégal téh eureun méstolanana.) AKI DIPA : "Teraskeun témbak atuh, supados baju abdi karancang pisan." BÉGAL : "Moal bisa. Geus waé karancangna sakitu." AKI DIPA : "Naha, Juragan?" BÉGAL : "Pélorna béak." AKI DIPA : "Tah, mun kitu mah, hayu ayeuna urang gelut jeung déwék!" (Aki Dipa mesat bedog. Bégal ngarasa reuwas jeung sieun. Ngan deregdeg waé bégal téh lumpat mani tipaparétot, sabab sieuneun dikadék ku Aki Dipa.) F. Ngadongéng di Hareupeun Batur Sakelas Yu, urang ngadongéng! Pék ku hidep apalkeun dongéng tikukur jeung dongéng Aki Dipa téh. Geus kitu terus dongéngkeun deui di hareupeun batur sakelas. Ngadongéngna teu kudu rurusuhan, sing salsé waé, nya. Salian ti éta, hidep kudu néangan dongéng séjénna. Éta mah rék naon waé lalakonna. Hidep bisa néangan tina buku bacaan basa Sunda, tina majalah, tina koran, atawa tina internét. Bisa waé deuih 32 3333 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
hidep ménta dongéng ka apa, ka ibu, ka lanceuk, ka emang atawa bibi, jeung ka saha waé anu sakirana bogaeun dongéng. Pék ku hidep catetkeun, terus baca di hareupeun batur sakelas. G. Ngapalkeun Kabeungharan Kecap Yu, urang ngapalkeun! Dina dongéng anu bieu dibaca ku hidep anu nyekel lalakon téh dua jenis sato, nyaéta éngang jeung tikukur. Hidep nyaho, sato naon éta téh? Éngang téh kaasup kana insékta atawa serangga, sagolongan jeung nyiruan. Éngang basa Indonésiana tawon, ari nyiruan mah lebah. Bédana, éngang leuwih gedé batan nyiruan, jeung nyeureudna leuwih matih, tepi ka matak jadi bareuh jeung nyeri nyanyautan. Nyiruan sok diala maduna. Éta pangna sok dikukut ogé, da ngahasilkeun. Béda jeung éngang, tara aya anu pirajeunan ngukut. Sajaba ti nyiruan, anu sok diala maduna téh nyaéta odéng jeung teuweul. Insékta téh loba rupana. Geura waé aya jangkrik, kasir, gaang, simeut, kukupu, congcorang, siraru, bangbara, papanting, légé, bangbung, papatong, kungkang, turaés, jeung tonggérét. Naon ari tikukur? Ah, jigana ti antara hidep loba nu geus apal. Tikukur téh kaasup kana golongan manuk, warna buluna abu-abu, awakna leuwih leutik ti japati. Tikukur sok dikukut pikeun diarah sorana. Manuk téh loba pisan jenisna. Geura urang tataan sawatara di antarana. 1. Manuk anu ilahar dikukut: japati, titiran, puter, kérak, jalak, béo, kanari, galatik, ékék, bincarung, ciplék, cangkurileung, jeung titimplik. 2. Manuk anu hirupna di sawah atawa di ranca: bango, waliwis, karéo, hahayaman, jeung buka upih. 3. Manuk anu sok ngadaharan deui manuk atawa sato laleutik lianna: heulang, bueuk, jeung alap-alap. 3434 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 35
4. Manuk anu geus kaasup kana golongn sato langka: rangkong jeung julang. 5. Manuk anu sok diarah sayangna pikeun bahan kadaharan: walét jeung kapinis. 6. Manuk anu sok diarah endogna: puyuh. Rupa-rupa manuk anu bieu ditataan téh pék ku hidep téangan gambarna atawa potrétna. Hidep bisa néangan dina koran, majalah, buku, atawa internét. Éta gambar atawa potrét manuk téh bawa ka sakola, terus bahas babarengan jeung batur sakelas. Tah ayeuna pék ku hidep apalkeun rupa-rupa kabiasaan sato pikeun ngabéla dirina, biasana mah lamun aya anu ngaganggu. 1. Éngang sok nyeureud. ⇒ ngagunakeun seuseureud 2. Soang sok ngalodok. ⇒ ngagunakeun pamatuk ⇒ ngagunakeun sungut ⇒ ngagunakeun kuku ⇒ ngagunakeun jangjang ⇒ ngagunakeun sungut ⇒ ngagunakeun panyoco 3. Oray sok macok. 4. Ucing sok ngoét. 5. Hayam sok ngabintih. 6. Sireum sok ngégél. 7. Reungit sok nyoco. 8. Domba sok neunggar. ⇒ ngagunakeun tanduk 9. Munding sok ngagadil. ⇒ ngagunakeun tanduk ⇒ ngagunakeun pamatil 10. Lélé sok matil. ⇒ ngagunakeun suku ⇒ ngagunakeun sungut 11. Kuda sok néjéh. 12. Buhaya sok nyapluk. 13. Heulang sok ngaranggeum.⇒ ngagunakeun ramo 14. Maung sok ngerekeb. ⇒ ngagunakeun sungut ⇒ ngagunakeun ramo 15. Monyét sok nyakar. Dina dongéng tikukur jeung éngang aya kalimah kieu: Tikukur teu apaleun yén di handapeun tangkal aya paninggaran keur ngintip. 34 3535 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Hidep apal nu dimaksud paninggaran? Tah, paninggaran téh nyaéta tukang moro sasatoan, pakakasna ngagunakeun bedil. Lamun tukang moro sasatoan ngagunakeun tumbak disebutna pamatang. Aya deui istilah séjén anu nerangkeun kagiatan atawa kaahlian patali jeung sasatoan, di antarana: 1. malim = ahli ngalilindeuk sato galak, tepi ka bisa bageur jeung nurut (basa Indonésiana pawang), upamana malim maung, malim buhaya, atawa malim bagong 2. sarati = ahli ngalilindeuk gajah, sarua deuih sangkan jadi nurut 1. malim = ahli ngalilindeuk sato galak, tepi ka bisa bageur jeung nurut (basa Indonésiana pawang), upamana malim maung, malim buhaya, atawa malim bagong 2. sarati = ahli ngalilindeuk gajah, sarua deuih sangkan jadi nurut 3. palika = ahli teuleum di leuwi, biasana dina kagiatan ngala lauk pamayang = ahli ngala lauk di laut H. Ngantebkeun Kalimah Ngan deregdeg waé bégal téh lumpat mani tipaparétot. Kana kalimah di luhur tangtu hidep wawuh. Dina naon cing ayana? Tah enya, dina dongéng Aki Dipa téa. Kacipta nya, éta bégal lumpatna, ngaderegdeg jeung tipaparétot. Maksudna mah lumpat satakerna sabab aya anu dipikasieun. Pék geura ku hidep bandingkeun kalimah di handap, tangtu bakal karasa béda: Éngang ragrag kana cai, awakna nangkarak. Kepluk éngang ragrag kana cai, awakna nangkarak. Bédana téh nyaéta kalimah anu kadua mah karasana leuwih anteb, sabab dimimitian ku kecap kepluk. Geura ayeuna urang baca deui conto kalimah anu kawas kitu. 1. a) Sanggeus asup ka kelas, manéhna diuk dina korsi. b) Sanggeus asup ka kelas, gék manéhna diuk dina korsi. 3636 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 37
2. a) Undang naék kana tangkal jambu mani bangun babarieun. b) Térékél Undang naék kana tangkal jambu mani bangun babarieun. 3. a) Karék gé datang ti sakola, manéhna dahar. b) Karék gé datang ti sakola, celebek manéhna dahar. 4. a) Najan jiga asa-asa, tapi ahirna Wéni ngomong. b) Najan jiga asa-asa, tapi ahirna pok Wéni ngomong. 5. a) Gancang atuh geura pigawé tugas ti sakola téh. b) Gancang atuh geura prak pigawé tugas ti sakola téh. 6. a) Japati téh dibalédog, atuh terus waé hiber. b) Belewer japati téh dibalédog, atuh geleber terus waé hiber. 7. a) Nunung mandi rurusuhan, terus maké baju. b) Brus Nunung mandi rurusuhan, terus rap maké baju. 8. a) Surat téh ditulis, terus dibikeun ka sobatna. b) Surat téh trét ditulis, terus song dibikeun ka sobatna. 9. a) Useup téh dialungkeun ka balong, teu lila laukna beunang. b) Lung useup téh dialungkeun ka balong, teu lila giriwil laukna beunang. 10. a) Karék gé ngahurungkeun komputer, tapi listrikna pareum. b) Karék gé cetrék ngahurungkeun komputer, tapi pes listrikna pareum. I. Migawé Pancén di Imah Kalimah nu aya di handap, pék ku hidep antebkeun, kawas dina conto bieu. Hidep nyieun heula kelompok. Tah engké hasil pagawéan hidep téh pék badamikeun jeung batur sakelompok. Geus kitu terus pedar babarengan di kelas. Kelompok 1 1. Sanggeus dihirupan, mobil téh ______ maju lalaunan. 2. Palebah lampu setopan, _____ kendaraan téh eureun. 3. Beurit téh ngan _____ waé diteunggeul ku gagang sapu. 36 3737 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
4. Teu kungsi lila _____ lampu di tepas hurung ngempray. 5. Saban asar, di dieu sok _____ waé hujan tepi ka magrib. 6. Ngan gebut waé manéhna ________ tina tangkal kérsen. 7. Cekit béca téh ________, tapi angger wé nabrak pager. 8. Cur Yanti téh ________ cai tina téko kana gelas pelastik. 9. Ngong Ustad Entis ______, da geus datang waktu lohor. 10. Tabuh salapan peuting ogé manéhna mah geus reup _____. Kelompok 2 1. Ngan ____ waé Maman téh ngajleng ka peuntas kidul. 2. Rebun-rebun kénéh gé ___ arindit, da sieun kabeurangan. 3. Ngan _____ waé dibedil manuk téh, tapi henteu keuna. 4. Parahu keretas dina balong ujug-ujug ______ teuleum. 5. Tungtungna mah HP butut téh _____ waé dialungkeun. 6. Manéhna ujug-ujug kalacat _____ kana luhur méja makan. 7. Serebet Dudung ______ ka kulon rék nyusul lanceukna. 8. Ari ditéangan mah goréhél waé _________ geulang téh. 9. Kabel listrik téh kacabak, jedud ______ mani reuwas. 10. Teu dihaja, cangkir téh ragrag kadupak, pré waé ______. 3838 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
DISIPLIN, JUJUR, JEUNG TANGGUNG JAWAB DINA PAGAWÉAN Pa n g ajar 4 a n Sumber: 38
Anu disebut pagawéan téh loba rupana. Kitu deui hasil katut mangpaatna. Mangpaat keur nu migawéna, jeung mangpaat pikeun nu lian. Satungtung teu méngpar tina aturan, sarta dipigawéna dibarung ku iklas, nu disebut pagawéan téh taya nu hina. A. Maca Bedas Yuk, urang maca! Pék ku hidep baca sing bedas. Tapi kadé ulah bari rusuh, jeung lentongna sing bener. TUKANG MULUNG Sumber: Ayeuna mah beuki loba waé nu sok nginum cai mineral téh. Geuning ngarah babari, nyebutna téh cukup ku "akua" waé, atawa sok aya nu ditambahan jadi "cai akua". Padahal mérekna téh rupa-rupa. Anu disebut cai mineral téh umumna diwadahan kana botol atawa gelas pelastik. Mun urang halabhab, kari meuli wé ka warung. Caina langsung diinum. Tah, ari wadahna kumaha? Nya dipiceun waé kana wadah runtah. Malah sakapeung mah sok dialungkeun ka mana waé. Teu kurang-kurang anu dialungkeun tina kendaraan anu keur maju gé. Kitu peta téh salah kacida, sabab lain waé matak jadi bala, tapi deuih bisa nyilakakeun batur. 4040 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 41
Geura pék ilikan di sisi jalan, di terminal, di setatsion, atawa di tempat anu tas aya raraméan, biasana sok loba runtah botol jeung gelas pelastik urut cai mineral. Matak sareukseuk. Balatak pacampur jeung runtah lianna. Lamun aya hujan, atuh terus kabawa palid ka solokan, anu engkéna bisa nyababkeun solokan jadi mendet. Mun solokan mendet, moal ka mana deui cai téh ari lain limpas ka jalan, atawa ka buruan. Komo deui apan ari pelastik mah teu bisa ancur. Teu kawas runtah keretas atawa dangdaunan anu gancang buruk. Untungna téh sok aya tukang mulung. Pelastik urut wadah cai mineral téh sok diparulungan, terus engkéna dijual ka bandarna. Tangtu waé pikeun manéhna mah jadi sumber kahirupan. Cacak mun euweuh tukang mulung, teu kasawang bakal kumaha ngahunyudna runtah pelastik. Lingkungan téh meureun beuki kotor waé, sabab loba polusi runtah. Tukang mulung téh gedé jasana, sanajan sok aya anu nganggap hina. Padahal saenyana teu kitu. Ari pagawéan mah kabéh gé mulya, asal dipilampah dina jalan bener, tur henteu ngarugikeun batur. Najan ukur gawé kasar, tapi lamun ngadatangkeun maslahat mah, teu kaasup kana gawé hina. Sabalikna, lamun pagawéan urang ngarugikeun batur, éta téh kaasup gawé hina. Teu kurang-kurang tukang mulung gé anu jujur. Lamun manéhna rék mulung barang pamiceunan di buruan urang, sok permisi heula. Atuh dina enggeusna sok ngucapkeun nuhun. Anu kitu ku urang wajib diajénan. B. Ngabandungan Pedaran (Ditepikeun ku Ibu/Bapa Guru) Yu, urang ngabandungan! Anu bieu dibaca ku hidep téh nembrakkeun hiji kanyataan yén aya paripolah urang anu ngalantarankeun lingkungan jadi kotor. Urang sakapeung sok miceun runtah ka mana waé, upamana gelas atawa botol pelastik urut cai mineral. Urang teu sadar yén kitu peta téh matak nimbulkeun polusi. 40 4141 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Untungna téh aya tukang mulung anu sok nyokotan barang pamiceunan, kaasup pelastik urut. Ku manéhna mah éta barang nu geus teu kapaké téh bisa dijual ka bandar anu nampungna. Pelastik urut engkéna diolah deui jadi barang séjén. Anu disebut tukang mulung, katempona mémang rudin. Henteu garinding kawas pagawé kantoran, misalna. Manéhna ngajingjing atawa manggul karung keur wadah barang rongsokan, atawa aya ogé anu mawa roda. Ti isuk-isuk tepi ka pasosoré aprak-aprakan mapay jalan jeung gang, ngungkaban tempat runtah, néangan barang pamiceunan anu sakirana payu dijual. Kadé, pagawéan mulung rongsokan téh henteu hina. Mana komo mun urang wani ngahina ka tukang mulung mah, kudu dipahing pisan. Goréng mun urang tepi ka kitu peta téh. Manéhna kudu diajénan, najan papakéanana henteu mantes, atawa kalotor. Lain ngan ka tukang mulung anu ulah dianggap hina téh. Pagawéan séjénna ogé sarua mulya, satungtung dipilampah dina jalan bener, jeung teu ngarugikeun batur. Anu dimaksud bener di dieu téh henteu ngarempak aturan agama jeung hukum nagara. 4242 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 43
Pagawéan téh rupa-rupa. Aya patani anu sapopoéna molah sawah jeung ngurus kebon. Aya deuih anu ngurus sasatoan pikeun diarah hasilna. Aya pamayang anu sok ngala lauk di laut. Aya padagang anu pagawéanana jual-beuli barang atawa balantik. Aya pagawé pabrik, supir angkot, tukang ojég, atawa buburuh jadi kuli kasar. Aya deuih anu pagawéanana sasapu meresihan jalan, disebutna pasapon. Lian ti éta, aya deuih nu jadi pagawé nagri sipil, aya nu jadi pulisi atawa tentara, jeung rupa-rupa deui. Masing-masing boga tugas jeung tanggung jawab. Tugas Ibu jeung Bapa Guru nyaéta ngajar sangkan muridna palinter. Cing pék sebutkeun, naon ari tugas Bapa Pulisi? Rék pagawéan naon baé, anu penting mah dipigawéna kudu iklas. Sakali deui kahadé, pagawéan anu kudu dijauhan téh nyaéta anu ngalanggar hukum, mana komo mun tepi ka matak ngarugikeun batur. Jalma anu kitu peta bakal meunang wawales atawa hukuman, boh di dunya boh di ahérat. C. Ngadiskusikeun Rupa-Rupa Pagawéan jeung Kaahlian Yu, urang diskusi! Ayeuna urang jieun deui kelompok. Tangtu wae sakur anggota kelompok kudu rajin jeung kompak. Hasil gawé hidep téh pék diskusikeun jeung babaturan sakelompok, terus engkéna dibahas babarengan jeung batur sakelas. Pék ayeuna ku hidep tanyakeun ka ibu atawa ka apa, ka lanceuk, atawa ka saha waé. Téangan katerangan anu patali jeung rupa-rupa pagawéan atawa kaahlian. Catetkeun sing tétéla. Kelompok 1 1. Naon ari tugas utama masinis, pilot, jeung nakoda? 2. Ari nu tugasna di sakola saha waé? 3. Ari anu tugasna di rumah sakit saha waé? 4. Naon ari tugas utama wartawan? Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 1. Naon ari tugas utama masinis, pilot, jeung nakoda? 2. Ari nu tugasna di sakola saha waé? 3. Ari anu tugasna di rumah sakit saha waé? 4. Naon ari tugas utama wartawan? Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 4343
Kelompok 2 1. Ari hakim jeung jaksa di mana tugasna? 2. Naon ari tugas utama wasit? 3. Naon disebutna ari ahli ngagambar? 4. Saha waé anu tugas utamana patali jeung jual-beuli? Kelompok 3 1. Ari anu tugasna di bank saha waé? 2. Naon ari tugas utama juru potrét? 3. Tugas naon waé nu dipigawé di posyandu? 4. Naon ari tugas tukang parkir? Kelompok 4 1. Saha waé anu tugasna di kantor kalurahan? 2. Naon ari tugas utama mantri kaséhatan? 3. Naon disebutna anu tugasna nganteurkeun surat? 4. Naon tugasna ari tukang cukur jeung tukang ngaput? D. Nyusun Kalimah Dina kahirupan urang Sunda, pagawéan atawa kaahlian téh rupa- rupa. Anu ahli dina nyieun barang upamana panday, panjunan, atawa tukang bas. Anu pagawéanana patali jeung ngadidik upamana guru atawa kiyai. Anu kaahlianana patali jeung sato upamana malim, kusir, atawa joki. Anu kaahlianana patali jeung kasenian upamana nayaga, sindén, dalang, atawa pangarang. Geura urang pedar hiji-hijina, terus ku hidep susun kalimahna anu kecapna geus disayagikeun. Ilikan heula contona. 1. panday = ahli nyieun barang tina beusi, kayaning péso, bedog, pacul, jsb. di dieu - panday - jieunan - ka mamana - kawentar - bedog Bedog Bedog jieunan panday di dieu kawentar ka mamana. 4444 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 45
2. panjunan = ahli nyieun gagarabah atawa barang tina taneuh liket, kayaning pariuk, pendil, céngcéléngan, jsb. panjunan - nyieunan - anu - céngcéléngan - di Pléréd - loba Di Pléréd Di Pléréd loba panjunan anu nyieunan céngcéléngan. 3. tukang bas = ahli nyieun imah, utamana anu bahanna tina kai aralus - tangtu - tukang bas - imah - jieunan - kasohor Imah 4. béngkél = ahli ngoméan bangsaning mesin atawa barang éléktronik dioméan - ka béngkél - rék - mogok - motor - dibawa Motor 5. koki = ahli nyieun pasakan méwah - koki - di Surabaya - jadi - bapana - réstoran Bapana 6. kiyai = pamingpin atawa sesepuh pasntrén, ahli ngadidik santri nepungan - anu - kiyai - naséhat - ménta - rék - loba Loba 7. kusir = ahli ngadalikeun kuda anu narik délman atawa sado délman - wisata - kusir - di tempat - seragam - baju - maraké Kusir 8. joki = ahli numpakan kuda balap joki - kuda - arunggah - kana - rék - dibalapkeun - anu Joki 9. nayaga = ahli nabeuh gamelan nayaga - pagelaran - di panggung - dariuk - geus - para Para 10. dalang = ahli ngalalakonkeun jeung ngigelkeun wayang sapeuting - wayang - dipedar - ku dalang - carita - jeput Carita 44 4545 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
11. sindén = ahli ngawih, upamana dina pagelaran wayang atawa degung ceuli - sindén - genah - matak - kana - kadéngéna - sora Sora 12. pangarang = ahli nyieun carita hayang - pangarang - Darpan - guruna - jadi - nurutan Darpan E. Nyusun Karangan Ayeuna urang diajar nyusun karangan, jejerna ngeunaan pagawéan. Di handap aya tulisan, genep alinéa, tapi tacan nyusun. Éta alinéa téh pék ku hidep susun jadi hiji karangan, tepi ka dibacana matak kaharti. (1) Tangtu waé dina digawé téh aya aturanana. Urang teu meunang ngarempak aturan agama, hukum nagara, jeung kabiasaan masarakat. Lamun ku urang dirempak, urang bakal meunang hukuman. Éta mah naha hukuman di dunya, atawa hukuman di ahérat. (2) Urang kudu digawé. Alloh ngawajibkeun manusa pikeun digawé. Maksud digawé di dieu téh nyaéta milampah naon-naon anu méré mangpaat pikeun dirina. Leuwih jauhna, méré mangpaat pikeun nu lian atawa balaréa. (3) Pagawéan téh loba rupana. Biasana patali jeung kaayaan di hiji daérah. Di lembur anu masih kénéh lega lahanna, pagawéan masarakatna téh lolobana kana tani, ngebon, atawa miara sasatoan. Masarakat anu matuhna teu jauh ti laut, lolobana jadi pamayang. Di lingkungan sabudeur pasar, masarakatna loba anu jadi padagang. Di daérah industri, lolobana jaradi pagawé pabrik. (4) Taya pagawéan anu hina. Satungtung teu salah ceuk aturan, méré mangpaat, jeung dipigawéna kalayan iklas, éta pagawéan téh bakal dipandang mulya. Jalma anu migawéna bakal meunang ganjaran ti Gusti Alloh. 4646 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 47
(5) Hasil tina pagawéan téh ngalantarankeun urang bisa hirup. Dina digawé téh urang ngagunakeun akal, rasa, jeung tanaga. Pangabutuh sapopoé ngan bisa dicumponan mun urang digawé. (6) Salian ti éta, aya deuih pagawéan anu patali jeung jasa. Guru upamana, pagawéanana téh patali jeung jasa dina widang pendidikan. Pulisi dina widang kaamanan. Dokter jeung jururawat dina widang kaséhatan. Jeung réa-réa deui. F. Nganggeuskeun Karangan Pék ku hidep anggeuskeun, tepi ka karangan anu aya di handap téh jelas maksudna. Hidep cukup nambahan saalinéa waé. (1) Terminal kendaraan angkutan umum téh aya di saban kota. Malah ayeuna mah di kacamatan gé aya. Di dinya loba jalma anu digawé pikeun nyiar kahirupan. Kabéh ogé penting pikeun masarakat. (2) Abdi kamari ka kantor pos, badé mésér perangko. Geuning anu didamel di kantor pos téh seueur, nya. Bagianana rupi-rupi, kitu deui tugasna ogé rupi-rupi. Sadaya padamel di kantor pos katingal sibuk. 46 4747 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
(3) Saban poé Ahad isuk-isuk, Tanti sok diajakan balanja ka pasar ku ibuna. Ari di pasarna keur heurin mah, balanja téh sok rada lila. Mangkaning sok mapay ka saban elos. Apan aya elos anu husus ngajual sayuran, aya elos daging, aya elos bungbu, jeung sajabana. (4) Urang Ciléngkrang Tonggoh loba anu ngukut sapi peres. Di dinya mah loba kénéh lahan anu dikebonan apanan. Jadi teu pati susah mun nyiar parab keur sapi téh. Malah aya anu ngahaja ngebon jukut sagala. G. Ngalarapkeun Robahna Kecap Pék geura ku hidep titénan conto di handap, aya kecap anu robah. Kecap buruh jadi buburuh, kecap sapu jadi sasapu. Hartina ogé tangtu béda. Conto: 1. buruh buburuh Aya pagawé pabrik, supir angkot, tukang ojég, atawa buburuh jadi kuli kasar. 4848 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 49
2. sapu sasapu Aya deuih anu pagawéanna jadi tukang sasapu meresihan jalan, disebutna pasapon. Pigawé kawas conto bieu. 1. dupak dudupak Leumpang tong atuh, apan jalan téh lega. 2. bagi babagi rejeki, tara korét. Jalma béréhan mah resep 3. dasar dadasar Tukang dagang mimiti di pasar, ti tabuh lima. 4. garo gagaro Geura dicukur, ngarah teu waé sirah, Jang. 5. kodok kokodok Maman keur kana liang lélé di sisi balong. 6. kaput kakaput Mani lila anggeus baju nu saroéh ti tadi kénéh. 7. godeg gogodeg Manéhna ukur bisa waktu ban sapédana bitu. tanya tatanya 8. Gawéna ngan matak horéam ngajawabna. 9. sépak sésépak waé? Ih ku naon nya kuda téh gawéna ngan 10. létak lélétak Kadé anjing téh kana wawadahan, Nyai. 48 4949 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Conto: 1. bantu babantu Mang Idong keur babantu di nu hajat ngawinkeun. 2. cantél cacantél Geuning cacantél konci panto téh lésot, nya. Pigawé kawas conto bieu. 1. bénténg bébénténg Gatotgaca boga jujuluk Nagri Amarta. 2. buntel bubuntel Mun usum caah, urang dieu sok , rék ngungsi. 3. gantél gagantél Alhamdulillah panitih emas téh kapanggih deui. 4. ganti gaganti Kudu nurut ka lanceuk, apan indung bapa urang. 5. jangkung jajangkung Ari dipakéna dina mah meujeuhna ali téh. 6. jantung jajantung Boga kasakit dina mah ulah dilalaworakeun. 7. manggul mamanggul Ti tatadi gawéna téh ngan karung dieusi bakatul. 8. pénta pépénta Ulah sok ka jalma pelit, da moal méré ieuh. 9. séngkéd séséngkéd Tanjakan anu leueur téh kudu maké geura. 10. suntrung susuntrung Dasar budak harak, ari keur ulin téh ngan waé. 5050 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 51
Conto: isuk isuk-isuk Saban poé Ahd isuk-isuk di lapang désa sok aya senam. 1. 2. buru buru-buru Mun teu buru-buru dijait mah poé sapatu téh kahujanan. Pigawé kawas conto bieu. rupa rupa-rupa 1. Di Pasar Baru mah tukang dagang aya, moal hésé néangan. 2. kira kira-kira Lamun ti Lembang leumpang ka Maribaya, sabaraha jam, nya? 3. hésé hésé-hésé Naha mani teuing migawé ieu sual téh, mani matak rieut. 4. enya enya-enya Lamun dipigawéna , bakal téréh anggeus geura ngarang téh. lila lila-lila 5. Ari ku dileukeunan mah, nyieun karajinan téh anggeus geuning. téréh téréh-téréh 6. Asa moal anggeus nyieun imah sakieu gedéna mah atuh. 50 5151 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
7. beurat beurat-beurat Suluh ti kebon téh ogé kapaksa wé dibawa, da butuh. 8. peuting peuting-peuting Pamayang mah geus biasa, indit ka lautna téh sok 9. gedé gedé-gedé Piraku teu ludeung ka cai sorangan atuh, Ujang. 10. leutik leutik-leutik Adina babaturan mah geus pinter maké komputer. 5252 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV .
5 Pa n g ajar NGAJÉNAN JASA PAHLAWAN a n 52
Naon ari nu disebut pahlawan? Jawabanana bisa rupa-rupa. Bisa waé hidep ngajawab, pahlawan téh nu gugur di médan perang, pahlawan téh anu ngaranna dipaké ngaran jalan atawa wawangunan lianna, jeung sajabana. Saenyana anu disebut pahlawan téh bisa waé ukur golongan jalma biasa. Dina pangajaran ayeuna, urang medar perkara pahlawan. Dipidangkeunana dina wangun pupuh. Dina pangajaran saterusna, hidep diwanohkeun kana cara-cara ngarang pupuh. Hayu urang mimitian. A. Ngaregepkeun Tembang (Dicontoan ku Ibu/Bapa Guru) Yu, urang ngaregepkeun tembang! Ayeuna urang diajar tembang, pupuhna asmarandana. Regepkeun heula conto ti Ibu/Bapa Guru, geus kitu terus ku hidep turutan nembangkeunana. JASA GURU Urang kahutangan budi, salila urang sakola, tadina taya kanyaho, terus meunang pangajaran, rupa-rupa piwulang, jasa Ibu Bapa Guru, anu salawasna héman. Tugasna dina ngadidik, sangkan palinter muridna, dilakonan bari rido, Sumber: dibarung ku rasa nyaah, 5454 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 55
henteu dibéda-béda, kabéh dibéré piwuruk, conto hadé pikeun urang. Jadi kawajiban murid, pikeun boga rasa hormat, kadé bisi urang poho, ngagugu kana naséhat, ngajauhan panyaram, nu ditepikeun ku guru, mun hayang hirup waluya. Sumber: B. Ngadiskusikeun Eusi Tembang (Dituyun ku Ibu/Bapa Guru) Yu, urang diskusi! Pupuh asmarndana anu bieu ditembangkeun ku hidep téh kabéhna aya tilu pada atawa tilu bait. Unggal pada dibagi deui jadi tujuh jajar, disebutna padalisan. Éta pupuh téh eusina medar perkara jasa ibu/bapa guru dina ngadidik murid-muridna. Urang jadi pinter, jadi loba kanyaho, éta téh di antarana lantaran jasa ibu/bapa guru. Basa tacan sakola mah apan kanyaho jeung kabisa urang téh heureut kénéh. Nya sanggeusna asup sakola urang diajar soson-soson, ti mimiti kelas hiji, tug ayeuna geus kelas opat. Jasa ibu/bapa guru ka urang kacida lobana. Ku sabab éta, urang boga kawajiban ka ibu/bapa guru. Naon waé éta kawajiban urang téh? Hayu urang diskusikeun. Carana mah hidep kudu ngajawab patalékan anu patali jeung eusi pupuh anu bieu ditembangkeun. 54 5555 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Pék ku hidep jawab, terus diskusikeun. 1. Dina hal naon waé urang kahutangan budi ku ibu/bapa guru téh? 2. Naon waé anu dipilampah ku ibu/bapa guru dina ngadidik murid- muridna? 3. Naha dina ngadidik téh ibu/bapa guru tara ngabéda-béda murid? 4. Kumaha waé carana urang némbongkeun rasa hormat ka ibu/ bapa guru? 5. Kumaha akibatna mun urang ngagugu kana naséhat ibu/bapa guru? 6. Naon sababna ibu/bapa guru téh sok disebut "pahlawan tanpa tanda jasa"? C. Nembangkeun Pupuh Babarengan Yu, urang nembangkeun pupuh babarengan! Ibu/Bapa Guru sok disebut pahlawan tanpa tanda jasa. Kitu anu didiskusikeun ku hidep jeung batur sakelas. Saenyana dina lingkungan kahirupan urang loba anu bisa disebut pahlawan téh. Apan ari pahlawan téh teu salawasna kudu gugur di medan perang pikeun ngabéla bangsa jeung nagara waé. Sakur jalma anu milampah pagawéan, tur hasilna matak jadi mangpaat pikeun saréréa, éta gé sarua kudu disebut pahlawan. Lamun kolot hidep digawé di kantor, upamana, sarta hasil pagawéanana méré mangpaat ka saréréa, tah kolot hidep téh saenyana pahlawan. Kitu deui lamun kolot hidep enya-enya ngurus kulawarga tepi ka bisa ngawujud kulawarga anu hadé, éta ogé sarua pahlawan. Patani anu satia ngolah sawah atawa kebon, sarta hasilna méré mangpaat ka saréréa, éta kudu disebut pahlawan. Kitu deui pamayang anu ngala lauk di laut, pagawé pabrik, atawa padagang, kabéh ogé pahlawan. Pokona sakur jalma anu hirup dina jalan bener, henteu ngarempak aturan, tur hasil pagawéanana méré mangpaat ka saréréa, éta téh pahlawan, sok sanajan manéhna teu meunang tanda jasa atawa pangkat. 5656 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 57
Geura ayeuna hayu urang babarengan nembangkeun pupuh jalma anu hasil asmarandana, eusina nyaritakeun pagawéanana méré mangpaat ka saréréa. rupa-rupa Pupuh Asmarandana BAPA TANI Rebun-rebun bapa tani, getol digawé di sawah, ngolah lahan sangkan léndo, melak paré bulan-bulan, mun usum panén datang, hasil tina lahan subur, mangpaat keur saréréa. Sumber: PAMAYANG Pamayang nyorang jaladri, teu sieun ku gedé ombak, ngala lauk soson-soson, geus meunang terus ka darat, laukna sok dilélang, hasil pamayang ti laut, mangpaat keur saréréa. Sumber: 56 5757 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
5858 PAGAWÉ PABRIK Para pagawé di pabrik, nyieun barang rupa-rupa, dijual minuhan toko, kadaharan papakéan, atawa kendaraan, sakur nu dipikabutuh, mangpaat keur saréréa. Sumber: PADAGANG Para padagang balantik, nya saban poé ka pasar, barang digelar di jongko, nu mareuli diladangan, nyumponan nu balanja, najan dagang hayang untung, mangpaat keur saréréa. Sumber: JASA PAHLAWAN Gawé tani gawé pabrik, ngala lauk reujeung dagang, kadé urang entong poho, kabéh gé baroga jasa, sarua jeung pahlawan, tong ngukur ku pangkat luhur, ningkatkeun darajat bangsa. Sumber: sip.uns.ac.id Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 59
D. Ngalengkepan Jajaran Pupuh (Dituyun ku Ibu Bapa/Guru) Ti heula gé geus diterangkeun, anu ditembangkeun ku hidep téh pupuh asmarandana. Cing sebutkeun, dina sapada atawa sabaitna aya sabaraha jajar? Tah enya, tujuh jajar. Sora dina tungtung jajaranna ogé teu sarua. Geura urang titénan. Rebun-rebun bapa tani, getol digawé di sawah, ngolah lahan sangkan léndo, melak paré bulan-bulan, mun usum panén datang, hasil tina lahan subur, mangpaat keur saréréa. Tungtung jajaran kahiji sorana i (tani), tungtung jajaran kadua sorana a (sawah), tungtung jajaran katilu sorana o (léndo), tungtung jajarn kaopat sorana a (bulan), tungtung jajaran kalim sorana a (datang), tungtung jajaran kagenep sorana u (subur), jeung tungtung jajaran katujuh sorana a (saréréa). Tah pék ayeuna ku hidep lengkepan jajaran pupuh nu aya di handap. Hidep ngan kari milih pieusianana tina jero kurung di bagian handapna. Kadé poho, kudu sora naon anu aya dina tungtung saban jajaran téh. Abdi boga sobat ____, babaturan di _____, Wibisana jeung _______, alamatna di _______, karesepna sarua 58 5959 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
getol pisan maca ____, pinter lega kanyahona (buku, Héryanto, sakola, dalit, Babakan) Ratna babaturan ______, sikepna teu weléh _______, lungguh tara loba _______, mana komo mun ______, getol pisan diajar resep tutulung ka _____, bari teu ngarep ______, (paséa, sopan, abdi, batur, balesan, omong) Barudak diajar ____, saban soré di ________, ngéjah dina buku ____, terus ningkat kana ______, bener panjang ________, ditutup ku maca ______, ahirna tamat _______, (Quran, ngaji, sakitab, Qulhu, pondokna, ikro, madrosah) E. NYUSUN PUPUH DUMASAR CARITA (Dituyun ku Ibu/Bapa Guru) Kacaritakeun hidep loba babaturan di kelas opat, awéwé lalaki. Upamana waé anu ngaranna Ahmad, Badrun, Campaka, Citra, Darman, Déwi, Dodo, Érpan, Épon, Fitri, Galih, Gurnadi, Héryanto, Husin, Ira, 6060 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 61
Jamaludin, Jénal, Komarudin, Kostaman, Kuswari, Léni, Marjana, Mintarsih, Nandang, Nunung, Nurul, Okeu, Patria, Sutarno, Wulan, jeung Yusuf. Ngaran babaturan hidep urang susun dina pupuh asmarandana. Pék ku hidep réngsékeun dina jajaran anu kosong kénéh. Badrun, Citra, jeung ________. Ahmad, Darman, Déwi, _______, Épon, Mintarsih, jeung ______, Nurul, Okeu, Galih, _______, Badrun, Leni, Marjana, Mintarsih, Sutarno, _______, Kuswari, Husin, jeung _______. Kacaritakeun hidep piknik ka Taman Safari. Di dinya téh loba sasatoan galak. Henteu dikandangan, da sina ngalencar. Aya maung jeung singa anu kabeukina daging. Anu kadaharanana jukut jeung dangdaunan gé aya deuih. Kayaning sébra jeung jarapah. Nempo sasatoan di dinya mah kudu tina jero kendaraan, sabab gedé pisan bahayana. Sumber: 60 6161 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Ieu pangalaman hidep téh urang susun dina pupuh asmarandana. Pék ku hidep réngsékeun dina jajaran anu kosong kénéh. Piknik ka Taman _______, loba pisan __________, urang ukur bisa nempo, tina jero ___________, entong hayang ka luar, loba singa reujeung ________, gedé pisan ________. Sato kabeukina ________, lamun keur lapar sok ______, najan ka jalma ngarontok, béda jeung sato kukutan, kelenci, embé, jeung _______, dangdaunan reujeung _______, cukup ku éta ___________. F. Nyusun Jajaran Pupuh (Dituyun ku Ibu/Bapa Guru) Tah ayeuna mah hidep kudu nyusun pupuh asmarandana. Bahanna geus disayagikeun. Hidep ngan kari nangtukeun saban jajaran kudu di lebah mana tempatna. Mun geus réngsé, terus ku hidep tembangkeun. mun ajal cunduk waktuna nyawa papisah jeung raga hirup di dunya teu lami 6262 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 63
teu beunang diembung-embung moal bisa ditolak hiji waktu bakal maot pan urang ukur ngumbara Hirup di dunya teu lami, pan urang ukur ngumbara, hiji waktu bakal maot, numutkeun pidawuh Alloh mun goréng rugi kacida ka alam ahérat jaga amal alus bakal untung anu dibantun ku jalmi alusna jeung goréngna ukur amal keur di dunya Anu dibantun ku jalmi, ka alam ahérat jaga, ulah nyandak amal awon boh nu wajib boh sunat 62 6363 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
kalayan haté nu iklas mangkadé sing ati-ati kedah saé kalakuan ka sasama sering nulung masing getol nya ibadah Mangkadé sing ati-ati, kalayan haté nu iklas. G. Ngapalkeun Kabeungharan Kecap Dina pupuh anu tadi ditembangkeun ku hidep, aya sababaraha kecap anu rék diterangkeun sasaruan atawa hartina. Geura pék ku hidep baca, terus apalkeun. 1. dibarung ku rasa nyaah henteu dibéda-béda, dibarung = dibarengan 2. kabéh dibéré piwuruk, conto hadé pikeun urang piwuruk = naséhat, papatah 3. ngagugu kana naséhat, ngajauhan panyaram panyaram = panyarék 4. nu ditepikeun ku guru, mun hayang hirup waluya waluya = salamet 5. rebun-rebun bapa tani, getol digawé di sawah, rebun-rebun = isuk-isuk pisan, saméméh bijil panonpoé 6464 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 65
6. molah lahan sangkan léndo, melak paré bulan-bulan, léndo = subur 7. pamayang nyorang jaladri teu sieun ku gedé ombak jaladri = laut 8. ngala lauk soson-soson, geus meunang terus ka darat, laukna sok dilélang, soson-soson = enya-enya 9. para padagang balantik, nya saban poé ka pasar, balantik = jual beuli 10. ka alam ahérat jaga, numutkeun pidawuh Alloh pidawuh = cariosan H. Ngalarapkeun Robahna Kecap Pék ku hidep tengetan! 1. pisah papisah Mun ajal cunduk waktuna, nyawa papisah jeung raga. 2. dagang padagang Para padagang balantik, nya saban poé ka pasar. 3. gawé pagawé Para pagawé di pabrik, nyieun barang rupa-rupa. Dina conto bieu aya kecap anu robah. Kecap pisah robah jadi papisah, dagang jadi padagang, jeung gawé jadi pagawé. Tangtu waé hartina ogé jadi béda. Geura urang teruskeun. Ngan ayeuna mah dipigawéna kudu ku hidep, kawas dina conto bieu. 64 6565 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
1. tukeur _____________ Sendal téh meureun jeung nu Édi bieu di masjid. 2. jauh _______________ Sanajan geus , tapi sobatna sok rajeun nepungan. 3. tugas ______________ Lawang bandar udara dijaga ku maraké seragam. 4. amprok ____________ Unggal ogé manéhna mah tangtu sok nanya waé. 5. maén ______________ Saban soré Persib sok latihan di Stadion Gedébagé. 6. tanya ______________ Goréng kasebutna mun urang tara jeung tatangga. 7. panggih ______________ Ieu téh geus tilu poé henteu jeung Mang Sumarna. 8. beulit ______________ Kadé kabel téh bisi mangkaning sakitu panjangna. 6666 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 67
9. pisah ______________ Lamun geus lulus di antara murid sok aya anu terus 10. tandang ____________ Anu jadi dina kajuaraan ngagambar téh aya 16 murid. Tah ari kecap anu ieu mah robahna téh kawas kieu. 1. sawah pasawahan Méméh tepi ka walungan téh kudu ngaliwatan heula pasawahan. 2. gelar pagelaran Saban malem Ahad di RRI Bandung sok aya pagelaran wayang golék. Urang tuluykeun ku conto séjénna, tapi dipigawéna kudu ku hidep. Ilikan deui contona masing tepi ka jelas. 1. mandi ___________ Kudu ngantri mun rék mandi di umum mah. tengah ___________ 2. Bapa Haji sakulawargi nuju ngariung di . 3. binih ____________ tomat. Lahan kosong di gigireun imah dipaké 4. kubur ____________ Tatangga anu jarajap ka mani ngaleut. 66 6767 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
5. gadé _____________ Imahna hareupeun kantor di Jalan Pungkur. 6. jagal _____________ Sapi anu rék dipeuncit ditungtun ka ku duaan. 7. kalang ____________ Di bénjang, Kang Gandi geus taya lawanna. 8. abdas _____________ Saban poé Jumaah, Kang Uséng sok beberesih di 6868 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
6 Pa n g ajar Pa n g ajar CINTA LEMAH CAI a a n n Sumber: 68
Lemah cai téh nagara anu dicicingan ku urang. Disebut kitu sotéh lantaran nagara urang ngabogaan daratan jeung lautan. Urang wajib miara lemah cai. Cinta ka lemah cai téh sabagian tina iman. Ayeuna hidep bakal diajar perkara cinta ka lemah cai dina wangun kawih. A. Ngaregepkeun Jeung Ngawihkeun Yu, urang ngaregepkeun jeung ngawihkeun! Ieu di handap aya kawih. Rék dikawihkeun ku Ibu/Bapa guru. Ku hidep regepkeun. Geus kitu, urang kawihkeun babarengan. TANAH SUNDA Karya: Mang Koko Tanah Sunda gemah ripah nu ngumbara suka betah urang sunda sawawa sing towéksa percéka nyangga dharma anu nyata. Seuweu Pajajaran muga tong kasmaran sing tulatén jeung rumaksa miara pakaya mémang sawajibna getén titén rumawat tanah pusaka. Titén kana harta banda mo kaduhung waktu jaga anu lian moal bisa ngatur ngolah jeung ngariksa. Gembleng sauyunan singkil babarengan d dddddarara kkkkk kki i iiiii sususussususundndndndndndn aaaaaaa ngangkat darajat ki sunda susundndndndndnddndndda a kukukukukkk h h hhh kukuatata d ddirirakakksasasa d dirirumumumatata sunda kukuh kuat diraksa dirumat papapaapastststststi i iii i jejejejejejeje bmbbmbmbmbmbmbaraarararrrra ww a aa aa a a pasti jembar wibawa Indonésia. 7070 Basa Sunda Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 71
B. Ngadiskusikeun Eusi Kawih Yu, urang diskusi! Kawih nu ku hidep bieu diregepkeun téh nyaritakeun éndahna tanah Sunda. Kudu kumaha urang salaku urang Sunda ka Tanah Sunda sangkan jembar wibawana di Indonésia. Tah, ayeuna ngarah hidep leuwih paham kana eusi kawih "Tanah Sunda", pék jawab ieu pananya. Alusna mah diskusi jeung babaturan. Pék bagi jadi empat kelompok. Kelompok 1 1) Sabaraha jumlah engang dina unggal jajaran jeung kumaha sora tungtungna? 2) Kumaha kaayaan Tanah Sunda téh? 3) Kudu kumaha urang Sunda ka Tanah Sunda téh? 4) Mawa pancén naon urang Sunda téh? 5) Kudu muji sukur ka saha urang boga Tanah Sunda? Kelompok 2 1) Sabaraha jumlah engang dina unggal jajaran jeung kumaha sora tngtungna? 2) Kudu kumaha ka Seuweu Pajajaran téh? 3) Kudu kumaha ka Tanah Pusaka téh? 4) Kawajiban saha miara Tanah Pusaka téh? 5) Miara lemah cai téh kaasup sabagian tina naon? Kelompok 3 1) Sabaraha jumlah engang dina unggal jajaran jeung kumaha sora tungtungna? 2) Kudu kumaha urang kana harta banda téh? 3) Ngalakukeun naon anu batur moal bisaeun téh? 4) Moal kaduhung jaga mun urang kumaha? 5) Titén kana harta banda pibekeleun hirup di dunya jeung di mana? Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 7171
Kelompok 4 1) Sabaraha jumlah engang dina unggal jajaran jeung kumaha sora tungtungna? 2) Kudu kumaha ngangkat darajat Ki Sunda téh? 3) Kudu dikumahakeun Sunda téh? 4) Bakal kumaha lamun Sunda dirumat? C. Ngadiskusikeun Kandaga Kecap Yu, urang diskusi! Dina rumpaka kawih di luhur tangtu aya kecap-kecap anu patali jeung cinta lemah cai. Téangan hartina! Bisi hésé bisa didiskusikeun jeung babaturan. Bisa waé nanyakeun ka ibu, ka bapa, ka lanceuk, atawa ka saha waé atawa muka kamus. Contona: Mo kaduhung waktu jaga. kaduhung = hanjakal Pigawé kawas conto du luhur! Kelompok 1: 1) Kaayaan Tanah Sunda téh gemah ripah. gemah ripah = 2) Urang kudu towéksa ka Tanah Sunda. towéksa = 3) Dina miara Tanah Sunda, urang kudu percéka. percéka = 4) Kudu tulatén atuh ari miara tanah pusaka mah. tulatén = 7272 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 73
Kelompok 2: 1) Sangkan nanjeur, urang kudu rumaksa ka Tanah Sunda. rumaksa = 2) Sangkan tetep beresih, urang kudu miara lingkungan. miara = 3) Ngarah awét mah, urang kudu rumawat kana banda urang. rumawat = 4) Sing titén kana barang jeung lingkungan téh. titén = Kelompok 3: 1) Lamun baris di buruan waktu upacara, ketua murid kudu ngatur barisan. ngatur = 2) Unggal musim patani ngolah sawah pikeun dipelakan paré. ngolah = 3) Urang kudu ngariksa budaya Sunda sangkan teu leungit. ngariksa = 4) Hirup jeung tatangga kudu sauyunan ulah sok papaséaan. sauyunan = Kelompok 4: 1) Lamun rék ngayakeun kerja bakti, urang kudu singkil heula. singkil = 2) Basa jeung budaya Sunda kudu diraksa sangkan tetep hirup. diraksa = 3) Kebon téh kudu dirumat sangkan hasilna mucekil. dirumat = 4) Sunda bakal kukuh mun diraksa jeung dirumat ku urang. kukuh = 72 7373 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
D. Ngawihkeun Yu, urang ngawih! Ayeuna Ibu/Bapa guru rék ngawihkeun "Tanah Sunda". Engké urang babarengan. Geus kitu, giliran sajajar-sajajar. Tuluy sabangku- sabangku. Tungtungna hidep giliran saurang-saurang ngawih ka hareup. Sing alus ngawihna, keuna wirahmana, écés ucapanana! E. Ngajembaran Kawih Anu geus dikawihkeun ku hidep téh kawih "Tanah Sunda". Pikeun ngajembaran kawih, ayeuna hidep maca jeung ngawihkeun deui kawih séjénna. Hidep bagi jadi genep kelompok. Unggal kelompok kawihna béda-béda. Kelompok 1 jeung 2 kabagéan kawih "Bandung"; kelompok 3 jeung 4 kabagéan kawih "Tanah Pasundan"; kelompok 5 jeung 6 kabagéan kawih "Cinta Nusa". Geus kitu, pék jawab pananya nu geus disadiakeun. 1. Bacaeun jeung kawihkeuneun 1 Ieu kawih bacaeun jeung kawihkeuneun kelompok 1 jeung kelompok 2. Pék baca heula ieu kawih dina jero haté, tuluy kawihkeun babarengan! BANDUNG Bandung Bandung Bandung Bandung Bandung nelah Kota Kembang Bandung Bandung Bandung Bandung sasakala Sangkuriang Dilingkung gunung heurin ku tangtung Dilingkung gunung heurin ku tangtung puseur kota nu mulya Parahyangan puseur kota nu mulya Parahyangan Bandung Bandung Bandung Bandung pada muru dijarugjugan. pada muru dijarugjugan. 7474 Basa Sunda Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 75
Jawab sakur pananya ieu di handap! Kelompok 1 ngajawab pananya nomer 1 - 5. Kelompok 2 ngajawab pananya nomer 6 - 10. 1. Naon katelahna Bandung téh? 2. Saha ari Sangkuriang téh? 3. Jadi tempat kumaha Bandung téh keur urang luar? 4. Naon hartina heurin ku tangtung téh? 5. Aya sabaraha gunduk kawih di luhur téh? 6. Sagundukna aya sabaraha jajar jeung kumaha sora tungtungna? 7. Dilingkung ku naon Bandung téh? 8. Puseur kota nu mulya saha ari Bandung téh? 9. Bandung sok disebut Parijs van Java. Naon maksudna? 10. Ari Bandung téh puseur dayeuh provinsi mana? 2. Bacaeun jeung kawihkeuneun 2 Ieu kawih keur bacaeun jeung kawihkeuneun kelompok 3 jeung kelompok 4. Pék baca heula ieu kawih dina jero haté, tuluy kawihkeun babarengan! TANAH PASUNDAN Sanggian: Mang Koko Aduh waas tur kelar Gunung parentul ngajajar Aduh sawah ngaremplang Parahiyangan kasawang Beunghar kawentar Parahiyangan Subur kamashur tanah Pasundan Rahayat tihothat usaha teu kendat Sangkan pinanggih karaharjaan Aduh tanah Pasundan Sumber: Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 7575
7676 Subur geusan pepelakan Hayu urang leukeunan Ngolah tanah sauyunan. Aduh tanah pusaka Pusaka Indonésia Hayu sangkan raharja Perlu diraksa diriksa Tanah nu ngoblog di pakarangan Perlu digarap keur tutuwuhan Melak palawija diatur sampurna Ngémploh paselang henteu kembangan Aduh tanah Pasundan Héjo ngéploh tutuwuhan Aduh karaharjaan Hasil karya babarengan Sumber: Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 77
Jawab sakur pananya ieu di handap! Kelompok 3 ngajawab pananya nomer 1 - 5. Kelompok 4 ngajawab pananya nomer 6 - 10. 1. Matak kumaha Tanah Pasundan téh? 2. Kumaha kaayaan gunung jeung sawah téh? 3. Kumaha sikep rahayat ka Tanah Pasundan" 4) Kumaha kaayaan Tanah Pasundan keur pepelakan? 5) Kudu kumaha urang ngolah Tanah Pasundan téh? 6) Ari Tanah Pasundan téh kaasup tanah pusaka mana? 7) Kudu dikumahakeun tanah nu ngoblog téh? 8) Kudu kumaha ari melak palawija? 9) Kumaha kaayaan tutuwuhan di Tanah Pasundan téh? 10) Ari karaharjaan téh hasil tina naon? 3. Bacaeun jeung kawihkeuneun 3 Ieu kawih keur bacaeun jeung kawihkeuneun kelompok 5 jeung kelompok 6. Pék baca heula ieu kawih dina jero haté, tuluy kawihkeun babarengan! CINTA NUSA Indonésia gemah ripah loh jinawi Alam éndah héjo ngémblok sugih mukti Subur tutuwuhan beunghar pepelakan Daun héjo ngémploh karaharjan lemah cai Kakayon tumuwuh subur pajangkung-jangkung Petétan ngawujud sirung pagulung-gulung Piraku rék réla piraku rék téga Alam nu ngémploh héjo pinarengan ngarangrangan teu kariksa 76 7777 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Tutuwuhan nutup alas bandawasa Tatangkalan nutup gunung ngambah reuma Peryoga dijaga Diraksa diriksa Kakayon mangpaat sumber kahirupan bangsa Mamala tanah ngeblak nungtun gimir ketir Bahaya gunung urug padataran banjir Rampak pada dokoh Samakta sosoroh Ngagarap tanah ngeblak dipelakan Tatangkalan héjo ngémploh Sumber: disbun.kaltimprov.go.id Jawab sakur pananya ieu di handap! Kelompok 5 ngajawab pananya nomer 1 - 5. Kelompok 6 ngajawab pananya nomer 6 - 10. 1) Kumaha kaayaan Indonésia téh? 2) Kumaha kakayon di Indonésia? 3) Ngawujud naon petétan téh? 4) Nutup naon tutuwuhan téh? 5) Ari tatangkalan nutup naon deuih? 7878 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 79
6) Naon mangpaat kakayon keur kahirupan bangsa? 7) Naon balukarna mun tanah diantepkeun sina ngeblak? 8) Kudu kumaha urang dina ngarap tanah Indonésia? 9) Naon sababna tatangkalan ngararangrangan? 10) Dilambangkeun ku naon karaharjaan lemah cai téh? F. Ngaregepkeun Pedaran Kawih Hidep geus maca sababaraha kawih. Kawih téh sarua jeung sajak ngan pedah sok dihaleuangkeun, boh langsung boh dibarengan ku waditra (alat musik). Sajak nu sok dikawihkeun mah disebutna rumpaka kawih. Kagiatan ngahaleuangkeun atawa ngagalindengkeun kawih disebutna ngawih. Kawih téh aya nu diwangun ku sagunduk, sapada, atawa sabait aya nu leuwih. Tiap gunduk (pada) diwangun ku sababaraha jajar (padalisan). Unggal tungtung jajaran ngabogaan sora tungtung nu tangtu, tapi éta sora téh teu dipatok cara dina pupuh. Sora tungtungna bébas kumaha kahayang nu nyusunna. Geura tengetan deui kawih bacaeun jeung kawihkeuneun 1 "Bandung". Ceuk éta kawih, Kota Bandung digambarkeun kieu: Kota Bandung téh nelah Kota Kembang. Nurutkeun raratan dongéng cenah titinggal atawa sasakala Sangkuriang. Kaayaan Kota Bandung téh dikuriling ku gunung, padumukna gegek. Kota Bandung téh puseur kota tempatna para déwa (Parahyangan), sarta loba daratang ka Kota Bandung. Kawih nu judulna "Bandung" téh diwangun ku dua gundukan (pada). Masing-masing gundukan diwangun ku opat jajar (padalisan). Jumlah engang jeung sora tungtung dina unggal jajaran bisa digambarkeun kieu. 6-u 10-a 6-u 10-a
Jajaran kahiji tungtung sorana
Jajaran kahiji tungtung sorana
Jajaran kahiji tungtung sorana
Jajaran kahiji tungtung sorana 78 7979 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Dina jajaran kahiji jeung katilu aya kecap Bandung nu dibalikan deui tilu kali. Kecap-kecap nu dibalikan deui dina jajaran nu sarua atawa jajaran nu béda disebutna téh purwakanti. Purwa hartina 'mimiti' jeung kanti hatina 'marengan'. Jaba ti éta, purwakanti téh bisa waé mangrupa sasaruaan sora atawa bédana sora. Contona antara tungtung jajaran kahiji jeung katilu sora tungtungna sarua nyaéta sora /u/. Kitu deui, antara jajaran kadua jeung jajaran kaopat sora tungtungna sarua, nyaéta sora /a/. Tapi antara jajaran kahiji-katilu jeung jajaran kadua-kaopat sorana téh béda, nyaéta /u/ jeung /a/. Kecap-kecap anu dibalikan deui téh gunana pikeun ngantebkeun maksud atawa eusi kawih. G. Migawé Pancén Keur pancén di imah, ayeuna hidep néangan kawih séjénna. Bisa néangan tina buku, majalah, koran, internét, kasét, atawa nanyakeun ka kolot hidep. Pék tuliskeun dina buku pancén. Lamun sumberna buku, majalah, atawa koran, sebutkeun ngaran buku, majalah, jeung koranna. Lamun tina internét, catet waktu jeung tanggal dicutatna. 8080 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
7 Pa n g ajar a n CITA-CITA Sumber: 80
Unggal jalma boga cita-cita. Ari cita-cita téh nyaéta harepan nu dipkahayang engké pikahareupeun, biasana soal nu muluk-muluk atawa éndah. Ayeuna hidep bakal diajar mikawanoh cita-cita dina karangan narasi. A. Maca Jero Haté Yu, urang maca! Ieu di handap aya karangan carita. Eusina ngeunaan cita-cita Nénéng. Geura pék baca dina jero haté, tuluy tengetan eusina! HAYANG JADI GURU Wasta abdi téh Nénéng. Rorompok di lembur. Perenahna pisan mah di Kampung Sukamaju. Mamah janten guru SD di lembur. Kitu deui Bapa janten guru di SMP. Iwal ti dinten Ahad, unggal dinten Mamah angkat ka sakola. Abdi ogé ka sakola sok sareng Mamah. Bapa angkat ka sakolana sok kana motor. Bapa mah ka sakolana rada tebih di kota kacamatan. Unggal énjing sok ngaboncéng Aa da sasakola sareng Bapa di SMP. Resep ningali Mamah sareng Bapa angkat ka sakola. Saur réréncangan mah Mamah téh raoseun ngawulangna. Réréncangan mah raresepeun pisan. Kitu deui Bapa, saur réréncangan Aa raoseun ngawulangna. Da Bapa ogé dipikaresep ku murid-muridna. Bapa mah seueur bukuna. Buku bapa di rorompok aya sababaraha erak. 8282 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 83
Saban dinten Bapa sok katingal maos buku. Malah sok nyerat. Saurna mah sok dikintunkeun kana majalah atanapi koran. Abdi gé sok kabita hoyong maca buku. Abdi ogé hoyong nyerat sajak, teras dikintunkeun kana majalah. Saur Bapa, di SMP mah ngalanggan majalah basa Sunda, namina téh majalah Manglé. Saur Bapa deui, upami abdi nyerat sajak tiasa dikintunkeun ka éta majalah. Jaba ti sajak, tiasa ogé saurna téh nyerat carita pondok. Bapa sareng Mamah mulihna sok siang waé. Abdi mah tabuh 12.00 ogé tos di rorompok. Ku kituna, abdi sareng réréncangan sok mindeng kempel di rorompok. Katingalna Bapa sareng Mamah mah didamelna henteu capé. Bangun nu bungah waé. Tabuh duaan ogé Mamah sareng Bapa mah tos marulih. Abdi pami tos tamat SD, hoyong neraskeun ka SMP, teras ka SMA. Ti dinya mah teras kuliah. Abdi téh gaduh cita-cita hoyong janten guru sapertos Mamah sareng Bapa. Kantos sasanggem ka Mamah sareng Bapa yén abdi hoyong janten guru. Saur Mamah sareng Bapa téh, saé cita-cita téh neraskeun Mamah sareng Bapa. Terasna deui, upami abdi hoyong janten guru, saurna kedah getol diajar sareng capétang. Pan saurna guru mah kedah tiasa nyarios payuneun murid-murid. Kitu saur Mamah sareng Bapa téh. Waktos nuju ngariung bari tuang, Aa nyanggem alim janten guru. Ku Mamah sareng Bapa ditaros, hoyong janten naon? Waleran Aa téh saurna hoyong janten dokter. Badé janten nanaon ogé Mamah sareng Bapa mah tetep ngadungakeun. Anu penting mah boh abdi boh Aa kedah getol diajar, sakola sing jucung, ulah seueur melid. B. Ngalisankeun Jawaban Pikeun nyangkem eusi bacaan, hidep kudu ngajawab ieu pananya. 1. Saha nu hayang jadi guru téh? 2. Di mana cicingna? 3. Ari mamah jeung bapana Nénéng didamel kana naon? 4. Saha nu raoseun ngawulangna téh? Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 8383 82
5. Kumaha cara ngawulang bapana Nénéng ceuk babaturan aana? 6. Ari bapana Nénéng sok ngirimkeun tulisanana ka mana? 7. Ari Néneng haying diajar nulis naon? 8. Kudu kumaha cenah mun hayang jadi guru? 9. Ari aana Nénéng hayang jadi naon? 10. Badé janten naon waé ogé Bapa tetep kumaha? C. Ngalarapkeun Undak-Usuk Basa Yu urang tengetan! Pék tengetan ieu kalimah di handap! 1. mulih = wangsul Bapa mulih ti kantor pasosonten. Abdi wangsul ti sakola siang kénéh. 2. tuang = neda Mamah tuang di tengah bumi. Abdi neda di tengah bumi Pigawé kawas conto di luhur! 1. angkat = ... Bapa angkat ka sakola kana motor Abdi ... ka sakola kana sapédah. 2. teu damang = ... Bu Guru teu damang wales di rumah sakit. Dédi ... parna di bumina. 3. siram = ... Wa Jéjén nuju siram di jamban. Abdi badé ... di kamer mandi. 4. nyarios = ... Mamah nyarios ka bapa énjing-énjing. Abdi ... ka aa perkara tugas. 8484 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 85
5. bumi = ... Pa Guru mulih ka bumina tabuh opat. Abdi wangsul ka ... tabuh dua belas. 6. kulem = ... Bapa sareng mamah mah parantos kulem. Abdi sareng aa teu acan ... 7. ngagaleuh = ... Mang Dédi ngagaleuh kulkas ti toko. Abdi ... laptop ti BEC. 8. nyandak = ... Pa Guru ka sakola nyandak motor. Abdi ka sakola ... kantong. 9. kadangueun = ... Ku Bu Guru kadangueun abdi ngagentraan. Ku Uwén ... abdi ngagentraan. 10. gugah = ... Bapa sareng mamah parantos gugah. Aa teu acan ... tabuh lima téh. D. Ngajembaran Carita Yu, urang maca! Pék baca wacana ieu di handap! CITA-CITA DADANG Dadang téh geus kelas opat SD. Sakolana teu pati jauh ti imahna. Kira-kira ngan sakiloan. Lamun ka sakola, Dadang mah sok ngabring genepan jeung sobat-sobatna. Ari sobat-sobatna téh Dedi, Uwén, Asép, Agus, jeung Wawan. Unggal balik sakola, Dadang jeung batur-baturna sok karumpul deukeut imahna. Lantaran deukeut imahna aya tanah kosong anu sok diparaké méngbal. Unggal poé barudak téh sok méngbalna. Lain bal karét, tapi bal pelastik wé. Eta gé beunang meuli ti warung Mang 84 8585 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Kodir anu teu jauh ti imahna. Mémang taya kacapé barudak téh. Najan kitu, ari geus kadéngéun sora adan Asar ti Masjid mah, barudak téh sok areureun. Tuluy arindit ka cai, marawa anduk jeung sarung. Di cai maranéhna marandi, tuluy arindit ka Masjid rék sarolat Asar. Tampolana mah tara baralik heula, sok tuluy ngaraji di Madrasah nepi ka ampir Magrib. Dituluykeun solat Magrib, ngaraji deui nepi ka Isa. Saréngséna solat Isa mah, barudak téh baralik, bareng jeung kolot-kolotna. Mémang barudak nu genepan téh nyobat dalit. Ka mamana sok bareng, tara papisah. Ka sakola bareng, ulin bareng, ngaji di madrasah bareng, malah ka masjid ogé sok bareng. Layeut dina kituna mah. Dadang téh resep méngbal. Mun aya siaran langsung méngbal tina tivi, Dadang mah tara ka mamana, sok manco hareupeun tivi. Kitu ogé mun beurang. Tapi da bapana gé sarua resep pisan lalajo méngbal. Ari lalajo méngbal téh mani sok areuyah-areuyahan, komo mun babaturanana karumpul milu lalajo. Mun kleup nu dibobotohanana meunang téh, Dadang mah sok ajrag-ajragan bari ngucapkeun "gol... gol...gol...! Hiji waktu mah Dadang nyarita ka bapana yén manéhna hayang sapatu bal. Tapi can digugu ku bapana téh. Kalah pok bapana nyarita, "Rék dipaké di mana sapatu balna ogé pan di urang mah teu aya lapangna". Aya gé jauh di deukeut kantor désa. Engké wé geus gedé, geus ka SMP. Di ditu mah di deukeut SMP aya lapangan méngbal. Da mémang SMP nu pangdeukeutna aya di kota kacamatan. Ari lapangan méngbal téh pernahna hareupeun masjid agung kacamatan. Disebutna ogé alun-alun. Najan ku bapana teu dipangmeulikeun sapatu méngbal ogé, Dadang mah teu murugul. Manéhna teu tuluy mamaksa bapana. Kaharti lebah dinyana mah da mémang sapatu méngbal téh di mana dipakéna. Kahiji teu aya lapangna di lemburna mah, kaduana babaturanana ogé teu barogaeun. Geus lila Dadang boga cita-cita hayang jadi pamaén bal. Ti kelas tilu kénéh boga cita-cita kitu téh. Alesanana téh pajarkeun jadi pamaén bal mah matak séhat, bayaranana gedé. Cenah mah, di luar negri mah harga pamaén téh nepi ka milyaran. Di urang ogé kapan bayaran pamaén bal téh nepi ka ratusan juta. 8686 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 87
Ceuk babaturanana, Dadang téh alus méngbalna. Manéhna lumpatna tarik, bisa ngocék bola ka ditu ka dieu. Padahal mah Dadang téh henteu asup kleup méngbal. Ngan unggal poé jeung babaturanana sok maréngbal di tanah kosong deukeut imahna. Hiji waktu, basa mapag miéling poé kamerdikaan Indonesia, tanggal 17 Agustus, di kota kacamatan diayakeun pertandingan méngbal murid SD. Sakola Dadang gé miluan. Nu maréngbalna ti SD Dadang mah nya manéhna jeung sobat-sobatna nu limaan. Sésana mah lolobana ti kelas 5. Sakleup téh aya 16 urang. Sabelas urang pamaén utama, limaan deui pamaén cadangan. Tina lima urang cadangan téh, saurang jadi kiper cadangan, nu opatan deui mah pamaén tengah. Kleup méngbal téh sok disebut kasawelasan lantaran jumlah nu maénna sawelas urang. Iwal mun salasurang pamaén meunang kartu mérah, jumlah pamaén kleup méngbal bisa kurang ti sawelas. Dadang kaasup pamaén utama. Da mémang méngbalna alus. Malah ku guruna ogé dipuji. Atuh puguh wé dipuji ku guruna téh Dadang mah atoh wé nu aya. Ari sababna, Dadang téh karesepna kana méngbal jeung boga cita-cita jadi pamaén bal. Muga-muga waé cita-cita Dadang téh tinekanan. Ngarah kahontal cita-cita, urang kudu ngadu'a jeung ihtiar. Sumber: 86 8787 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
E. Ngajawab Pananya Sanggeus hidep maca bacaan bieu, tangtu hidep aya kapanasaran hayang paham kana eusina. Mémang hidep kudu paham kana eusi bacaan, lain nu bieu wungkul tapi bacaan séjénna. Bacaan "Cita-cita Dadang" téh tangtu waé eusina nyaritakeun harepan Dadang pikahareupeun. Jaba ti éta, dina bacaan bieu dicari- takeun ogé aktivitas Dadang boh sapopoé boh waktu miéling poé kamerdikaan Indonésia. Pikeun nyangkem eusi bacaan "Cita-cita Dadang", ayeuna hidep kudu ngajwab ieu pananya. 1. Tina bacaan di luhur, saha nu boga cita-cita jadi pamaén bal téh? 2. Sok di mana Dadang jeung sobat-sobatna maréngbalna? 3. Saha waé sobat Dadang téh? 4. Ari Dadang haying dipangmeulikeun naon ku bapana? 5. Ari sakleupna aya sabaraha urang pamaén bal téh? 6. Mun keur méngbal kadéngé sora adan, sok tuluy ka marana barudak téh? 7. Iraha biasana diayakeun pertandingan méngbal antara murid SD téh? 8. Ari lapangan méngbal deukeut henteu ti imah Dadang? 9. Naon sababna kleup méngbal sok disebut kasawelasan? 10. Ngarah cita-cita kahontal, urang kudu kumaha? F. Ngalarapkeun Kecap Titénan ieu kalimah! Ceuk babaturanana, Dadang téh alus méngbalna. Kecap "méngbal" kaasup kana istilah olahraga. Nu maén dina sakleupna aya 11 urang. Ku kituna, grup méngbal mah sok disebut kasawelasan. Nu ngajaga gawang ngaranna kiper atawa penjaga 8888 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 89
gawang. Kiper cadangan nyaéta kipper atawa penjaga gawang anu can dimaénkeun langsung. Pamaén tengah nyaéta pamaén méngbal anu cicingan sok tengah-tengah lapangan, umumna mah sok disebut striker nyaéta tukang mawa jeung ngagiring bal sarta ngasupkeun kana gawang lawan. Pasangkeun istilah-istilah olahraga di kénca kana kalimah nu geus disaayagikeun. 1. Jajang ______ sabab lumpat miheulaan bal ka tukangeun bék lawan. A. hén 2. Sépakan _______ ti juru lapangan melentung kana gawang. B. fi nalti 3. Bal operan ti Firman Utina téh ______ ku Atép. C. kornal 4. Sanggeus ditéwak, _______ téh ditalapung ku kiper. D. rékét 5. Maman nyépak ________ kana gawang nepi ka asupna. E. dihéden 6. Bal téh _______ lantaran keuna kana leungeun Erlangga. F. bal 7. Ku sabab geus 45 menit, _______ niup piriwitna. G. nét 8. Ari dina badminton mah, kok téh ditepak ku______. H. bét 9. Mun keuna kana ______, kok kudu dikalawankeun. I. opsét 10. Ari ______ mah dipakéna dina olahraga pingpong. J. wasit 88 8989 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
G. Nuliskeun jeung Nyaritakeun Cita-Cita Yu, urang nulis! Hidep geus maca conto bacaan cita-cita Nénéng. Nénéng téh boga cita-cita hayang jadi guru. Ari Aa, lanceukna cita-citana téh hayang jadi dokter. Unggal jalma boga cita-cita. Hidep ogé tangtu sarua. Pék ayeuna caritakeun cita-cita hidep. Carana mah gampang. Tuliskeun heula bagian-bagian ieu di handap luyu jeung harepan hidep. 1. Sebutkeun heula ngaran hidep, ngaran indung bapa, jeung dulur hidep. Caritakeun ogé di mana hidep cicing. 2. Caritakeun naon cita-cita hidep. 3. Sebutkeun pangna hidep boga cita-cita kitu. 4) Jelaskeun koméntar kolot hidep kana cita-cita hidep. 5) Caritakeun pagawéan batur anu narik ati hidep. Minggu kamari hidep tos diajar nuliskeun cita-cita. Ayeuna cita- cita anu geus dituliskeun ku hidep téh, titénan deui tur apalkeun, tuluy caritakeun di kelas. Giliran saurang-saurang ka hareup. Sing alus nepikeunana, sorana sing bedas. Geura pék tuluykeun ku hidep! Abdi téh ... .. Pun bapa namina ... . Ari pun biang mah namina ... .. Abdi gaduh lanceuk namina ... Sakolana di ... Kulawarga abdi cicing di ... ... Abdi resep ... ... Sok ditaros ku mamah jeung bapa, naon cita-cita abdi téh. Abdi gaduh cita-cita hoyong janten ... ... ... ... ... 9090 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
8 Pa n g ajar LINGKUNGAN PADUMUKAN a n Sumber: 90
Urang hirup dina hiji lingkungan. Di sabudeureun tempat cicing urang tangtu aya rupa-rupa saperti tutuwuhan, sasatoan, sawah, balong, walungan, jeung sajabana. Ayeuna hidep bakal diajar dadaran ngeunaan lingkungan padumukan. A. Maca Jero Haté Yu, urang maca! Ieu di handap aya bacaan dadaran. Geura pék baca dina jero haté, tuluy tengetan eusina! BUMETAH Imah Rudi aya di sisi jalan gedé. Nyanghareup ka wétan. Ku batur mah sok disarebut diskotik. Enya singgetan tina di sisi kota saeutik. Cicing téh di kampung lain di kota lain. Ayana tengah-tengah, antara kampung jeung kota. Disebut tengah-tengah téh, ka kota deukeut tapi aya di sisi lembur. Kitu pernahna imah Rudi téh. Mun isuk-isuk, cahaya panonpoé nyorot pisan ka imah Rudi. Cenah mah alus keur kaséhatan sabab cahaya panonpoé téh ngandung vitamin D. Tukangeun imah Rudi aya sawah, paréna keur sedeng beukah. Kaitung lega sawah téh da mun keur usum panén téh nu ngarala paré kacida réana. Lain urang dinya wungkul, tapi aya ogé nu daratang ti kampung tatangga deuih. 9292 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 93
Bapana Rudi ogé bogaeun sawah di tukangeun imah. Henteu lega mah, tapi hasilna cukup keur dahar satauneun. Tukangeun imah Rudi téh henteu langsung sawah, tapi aya balong heula. Laukna réa. Umumna mah lauk emas. Ku Rudi sok diparaban unggal poé. Mun dialungan daun sampeu téh, laukna sok récok pagulung-gulung. Gigireun imah Rudi aya imah bibina. Di buruan imah bibina Rudi dipelakan kekembangan. Unggal isuk sok katempo dicéboran ku bibina Rudi. Aya kembang nu alus nyaéta kembang ros. Warnana bareureum. Bibina Rudi ogé bogaeun sawah, sawates jeung sawah bapa. Diwatesanan ku galengan sawah. Éta sawah téh warisan ti akina Rudi. Ari akina Rudi téh pituin urang dinya. Ngan nini Rudi nu rada jauh mah, asalna ti désa tatangga. Akina Rudi téh bogaeun anak dua, nyaéta bapana jeung bibina Rudi. Ti imah Rudi ka sakola henteu jauh. Kira-kira aya sakilométer. Lamun rék ka sakola, Rudi sok disampeur ku babaturanana. Ngaranna Déwi. Imahna teu pati jauh, kiduleun imah Rudi. Aya saratus méteran mah. Rudi ogé sok ulin ka imahna Déwi. Kitu deui, Déwi sok ulin ka imah Rudi. Pangpangna mah mun aya PR ti sakola. Sok kerja kelompok. Tiluan kabéhna mah, Rudi, Déwi, jeung Nénéng. Rudi dilahirkeun di éta lembur. Tapi ari lahirna mah di bidan. Pikabetaheun di lembur Rudi téh. Jaba ti hawana masih kénéh beresih, ka kota teu pati jauh. Aya lima kiloan ka kota kacamatan téh. Di kota kacamatan aya masjid gedé, alun-alun, jeung pasar. Rudi ogé kungsi dibawa ku indungna ka pasar. Ramé di pasar mah réa nu daragang jeung nu balanja. Rudi mah jeung sasaha ogé teu weléh akur tur soméah. Maranéhna getol ngajalankeun ibadah ka Pangéran. B. Nyangkem Eusi Bacaan Bacaan nu bieu dibaca ku hidep téh kaasup kana dadaran atawa déskripsi. Eusina nyaritakeun kaayaan di lingkungan imah Rudi. Pikeun nyangkem eusi bacaan, ayeuna pék jawab pananya ieu di handap! 1. Di mana perenahna lembur Rudi téh? 2. Ngaréndéng jeung imah saha imah Rudi téh? 3. Aya naon tukangeun imah Rudi téh? 92 9393 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
4. Keur kaayaan kumaha paré tukangeun imah téh? 5. Sabaraha kilo jauhna ti imah Rudi ka sakola? 6. Saha nu sok nyampeur Rudi mun ka sakola? 7. Saha waé nu sok kerja kelompok di imah Rudi? 8. Ceuk éta bacaan, di mana Rudi téh lahirna? 9. Kumaha kulawarga Rudi jeung tatangga? 10. Kumaha kulawarga Rudi kana agama? C. Ngalengkepan Kalimah Pék eusikeun kecap-kecap di jero kotak kana kolom nu dinomeran dina wacana. A. cai B. walungan C. ngungsi D. dibéré E. katalangsara F. caah G. hujan H. buruan I. léngkob J. datang K. kakeueum Imahna téh aya di sisi .... (1) Citarum. Rada inggis mun geus hujan mah. Biasana sok datang .... (2). Cai léb-léban sok nepi ka .... (3) imah. Kampung nu aya di beulah hilir mah nyaéta Kampung Cieunteung sok .... (4) ku cai. Malah mun tuluy-tuluyan hujan, urang kampung éta mah sok arindit ...... (5). Mun geus ngungsi mah, warga téh.... (6). Sararéna ngagolér di mana waé. Dahar ogé ...... (7). Atuh bantuan ti warga nu lian, sok .... (8), kaasup ti pamaréntah. Malah dina warta-warta televisi ogé sok muncul, boh televisi nasional boh televisi lokal. Cieunteung kakeueum. Malah cai téh sok nepi ka na suhunan imah. Perenahna Kampung Cieuteung téh aya dina .... (9). Malah sajajar rata jeung walungan Citarum. Atuh munasabah lamun .... (10) saeutik ogé cai téh kaluar ti walungan. Antukna kampung téh kakeueum. 9494 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 95
D. Nyusun Karangan Dadaran Yu, urang nyusun karangan! Dina karangan dadaran ditataan kaayaan jalma, barang, tempat, hal, atawa suasana saayana. Urang ibarat motrét barang atawa jalma. Anu ngaranna motrét saperti mindahkeun barang ka tempat séjén. Geura urang titénan contona ieu di handap. Imahna téh imah panggung. Suhunanana ditutupan ku kenténg taneuh. Gigirna ditutupan ku bilik. Di hareupna aya pantoan hiji. Di éta imah aya dua kamer. Kamer tukang paranti indung jeung bapana. Ari di kamar hareup paranti anakna. Beulah tukangna aya pawon. Masakna masih ngagunakeun hawu. Jadi, can aya kompor. Keur ngahurungkeun hawu, sok make suluh garing. Imah téh nyanghareup ka kalér. Di hareupeunana aya jalan ronda. Masih kénéh dikoral ku batu. Can diaspal cara di kota. Ukuan jalanna ogé heureut. Eta ogé asup mobil bak leutik mah. Sok katémbong lalar liwat, ngakutan kai atawa paré. Ayeuna hidep diajar nulis dadaran. Tepikeun kumaha kaayaan lingkungan tempat cicing hidep. Carana mah kieu. 1) Aya di mana imah tempat cicing hidep. 2) Kumaha kaayaan imah hidep saperti warna cétna, bentukna, jsté. 3) Tataan naon waé nu aya di sabudeureun imah hidep. 4) Ka mana nyanghareupna imah hidep. 5) Aya naon hareupeun atawa tukangeun imah hidep. 6) Ari di gigireun imah hidep aya naon deui. 7) Sakumaha jarak imah hidep ka sakola atawa ka pasar. 94 9595 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
F. Maca Ngajembaran Yu, urang maca! Pék baca dadaran ieu di handap! CANDI JIWA Uus ngaranna téh. Cicingna di Karawang. Imahna deukeut ka Candi Jiwa. Ari Candi Jiwa téh perenahna di Désa Segaran, Kabupatén Karawang. Candi Jiwa ceuk kira-kira umurna pangkolotna mun dibandingkeun jeung candi-candi nu aya di Nusantara, anu kiwari geus dipikawanoh. Ngan ku rupa-rupa rereged tug nepi ka kiwari, Candi Jiwa tacan kabuka sagemblengna. Lian ti urusan waragad, Candi Jiwa mah nepi ka kiwari masih dina tahap panalungtikan. Candi Jiwa téh bacacar di sawatara tempat. Di Karawang Kalér teu jauh ti Kacamatan Rengasdéngklok téh aya dua lokasi anu kabéh ogé boga titinggal. Di Cibuaya aya artefak. Kitu deui, di Batujaya bacacar ku titinggal. Eta kabéh nungguan ditalungtik leuwih gemet. SItus Batujaya munggaran kapanggih ku Tim Arkéologi Fakultas Sastra Universitas Indonésia taun 1984. Ti mimiti ditalungtik dina taun 1985 tug ka taun 1999, geus kapanggih teu kurang ti 13 titinggal di Désa Segaran, 11 titinggal di Tegaljaya, total aya 24 titinggal. Malah kapanggih 31 tapak situs sésa banunan kuna. Ku tim dingaranan bé dumasar ka tempat ditimukeunana saperti Segaran 1, Segaran 2, Tegaljaya 1, Tegaljaya 2, jst. 9696 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 97
Kompléks Percandian Batujaya diduga kompléks sésa-sésa Percandian Budha Kuno, di Kacamatan Batujaya jeung Kacamatan Pakisjaya. Di kompléks candi téh diwengku ku kumpulan candi bacacar gugumplukan. Batujaya perenahna aya di tengah pasawahan. Geus 22 taun ieu situs dikali jeung dititénan ku paraahli arkéologi Indonésia jeung ti mancanagara. Situs téh mimitina mah jiga pasir laleutik, masarakat nyarebutna unur-unur (pasir laleutik), ngan ari geus dibuka mah horéng bangunan candi. Sajeroning ditalungtik, kapanggih rupa-rupa artefak anu bahanna bata beureum, anu sanggeus dirékonstruksi tétéla éta téh candi. Aya rupa-rupa karajinan tina lempung, rupa-rupa beling, jeung nu matak hookeun mah ayana puluhan tangkorék anu masih kénéh wareuteuh. Titinggal karuhun téh jadi bukti kaagungan Gusti Alloh. Ku kituna urang kudu sujud sukur ka Pangéran. Diropéa tina Koran Galura, Edisi IV Maret 2012, Kaca 10 Hidep geus maca dadaran ngeunaan Candi Jiwa. Dina éta bacaan ditataan kumaha kaayaan candi jeung tempatna. Kaharti lantaran éta karangan téh mangrupa dadaran. Pikeun maham eusi éta bacaan, ayeuna ku hidep jawab pananya ieu di handap. 1. Di mana Candi Jiwa téh perenahna? 2. Masih dina tahap naon Candi Jiwa nepi ka kiwari? 3. Naon nu bacacar di Batujaya téh? 4. Sabaraha situs nu geus kapanggih di Karawang téh? 5. Dingaranan luyu jeung naon situs téh? 6. Candi Jiwa téh sésa percandian agama naon? 7. Di mana perenahna Batujaya téh di pasir atawa tengah pasawah- an? 8. Naon disebutna situs téh ku masarakat dinya? 9. Tina naon Candi Jiwa téh bahanna? 10. Jadi bukti naon titinggal karuhun téh? 96 9797 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
G. Nyaritakeun Dadaran Dadaran nu judulna "Candi Jiwa" téh pék ku hidep ringkeskeun. Minggu hareup caritakeun deui di hareupeun kelas. Bagilir saurang- saurang. Sing alus cara nepikeunana. Ucapan jeung lentongna sing merenah. Engké bakal dipeunteun ku Ibu/Bapa Guru. Sangkan babari, hidep kudu nyatet heula gagasan tina unggal paragraf. Eta téh mangrupa inti eusi tina unggal paragraf. Mun geus digabungkeun, bakal jadi eusi sagemblengna dadaran. Ngarah babari, ku hidep tuturkeun bagian-bagian ieu di handap. a. Pernahna Candi Jiwa b. Kaayaan Candi Jiwa. c. Kapanggihna Candi Jiwa anu bacacar. d. Gambaran Kompléks Candi Jiwa. e. Pernahna Batu Jaya. f. Rupa-rupa artefak di lingkungan Candi Jiwa. 9898 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Pa n g ajar 9 KADAHARAN SÉHAT HAS SUNDA a n Sumber: 98
Di tatar Sunda aya rupa-rupa kadaharan boh kadaharan tradisional boh kadaran modern. Ayeuna hidep bakal diajar perakara kadaharan tradisional. A. Maca Jero Haté Yu, urang maca! Ieu di handap aya wacana perkara kadaharan has Sunda. Geura pék baca dina jero haté, tuluy tengetan eusina! KALUA Dina kahirupan masarakat Sunda aya rupa-rupa kadaharan anu has. Disebut has téh lantaran teu kapanggih di tempat séjén. Rupa- rupa kadaharan téh bisa mangrupa lalawuh, deungeun sangu, jeung inuman. Munculna rupa-rupa kadaharan téh, jaba ti disawang tina cara didaharna, gunana, bisa ogé tina bahan dijieunna. Aya kadaharan sapopoé aya kadaharan anu husus sok dipaké dina upacara adat. Di antara kadaharan anu sakitu lobana aya nu disebut kalua. Aya tilu rupa kalua nyaéta kalua jeruk, kalua gedang, jeung kalua suuk. Nu sok nyieunan kalua jeruk téh di wewengkon Ciwidéy Bandung. Disebut kalua jeruk téh lantaran bahan bakuna tina kulit jeruk bali atawa jeruk Jambang. Bahan-bahan séjénna nyaéta cai, apu seupah, gula beureum atawa gula bodas. Ari cara nyieunna kieu. Kulit jeruk nu héjona dipiceun nepi ka katempo dagingna bodas. Tuluy diberesihan jeung dikeueum dina cai apu seupah. Geus nyerep cai apuna, tuluy digodog maké cai gula beureum atawa cai gula bodas nepi ka caina saat. Geus kitu dituuskeun jeung dipoé. Sumber: jeruk sok dipaké lalawuh. Rasana amis kareueut. Dina kalua jeruk aya kandungan gizi. Kalua 100100 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 101
kalua lantaran bahan gedang gedang. buah bakuna Bahan-bahan séjénna nyaéta cai, gula beureum atawa gula bodas, apu seupah, jeung pangwarna. Ari cara nyieunna kieu. Gedang nu ngora kénéh dipesék jeung dipiceun tuluy dipotongan. sikina, potongan kitu, Geus gedang téh dikeueum ku cai apu, diberesihan, sarta katél diasupkeun dicampuran ku gula beureum atawa gula bodas. Galokeun nepi ka rata. Mun geus nyerep, dijait, dituuskeun, jeung dipoé. Dingaranan Sumber: kana Anu katilu kalua suuk. Disebut kalua suuk lantaran dijieunna tina suuk. Bahan- bahan séjénna nyaéta cai jeung gula. Cara nyieunna kieu. Suuk disangray, dipi- ceunan kulitna. Geus beresih, kana godogan asupkeun gula beureum atawa gula bodas. Lamun geus kentel, tuluy dicitak, wangunna bu- leud, sarta antepkeun sina ngabata. ilaharna dipaké lalawuh atawa disu- guhkeun ka sémah jeung citéh atawa cikopi. Kalua mun dijadikeun industri rumah tur bisa ngagawékeun réa jalma, tangtu bakal nguntungkeun ka masarakat sabudeureun. Kalua suuk Sumber: 100 101101 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
B. Nyangkeum Eusi Pedaran Hidep geus maca bacaan ngeunaan rupa-rupa kalua. Kalua téh kaasup kadaharan anu sok dijadikeun lalawuh (cemilan). Pikeun maham eusi pedaran perkara kadaharan, hidep kudu ngajawab ieu pananya. 1) Di wewengkon mana nu sok nyieunan kalua jeruk téh? 2) Naon sababna éta kadaharan téh disebutna kalua jeruk? 3) Jeruk naon nu sok dipaké bahan nyieun kalua téh? 4) Kumaha cara nyieun kalua jeruk? 5) Naon bédana kalua jeruk jeung kalua gedang? 6) Mun kalua dijadikeun industri rumah, bakal kumaha masarakat? C. Nyebutan Istilah Kadaharan Kadaharan dina kahirupan masarakat Sunda téh réa rupana. Bahan keur nyieunna ogé rupa-rupa, di antarana waé, béas jeung sampeu. Jaba ti éta, aya deui rupa-rupa inuman has Sunda. Ayeuna hidep kudu nyebutan rupa-rupa kadaharan atawa inuman has Sunda. Ngarah babari, tuluykeun sebutan rupa-rupa kadaharan atawa inuman anu sakelompok. Sebutkeun sakurang-kurangna tilu rupa. 1. Kadaharan nu asalna béas aya opak, ______________________ 2. Inuman Sunda téh aya bandrék, __________________________ 3. Kadaharan Sunda nu bahanna sampeu nyaéta comro, ________ 4. Kadaharan nu dikulub aya kulub suuk, kulub ________________ 5. Kadaharan nu digoréng aya goréng lauk, goréng ____________ D. Ngalarapkeun Kecap Kana Kalimah Dina téks anu dibaca ku hidep kapanggih rupa-rupa kecap nu patali jeung pagawéan. Lengkepan kalimah ieu di handap ku kecap nu aya gigireunana. 1. Cau beunang nyiksikan téh _________ dina nyiru. A. dibeueum 2. Jagong beunang meungkeut ________ dina paraseuneu. B. dikeueum 102102 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 103
3. Cau nu atah kénéh téh _________ dina lombang. C. digodog 4. Waluh téh keur ________ dina langseng. D. disangray 5. Cangkang jeruk téh _________ dina ciapu. E. dituuskeun 6. Suuk téh bisa disangray bisa _________. F. dipoé 7. Sampeu beunang ngumbah téh tuluy _________. G. diseupan 8. Suuk téh _______ dina katél. H. dipeuyeum 9. Daun gedang beunang ngala _______ dina panci. I. digarang 10. Opak téh _______ dina hawu. J. digoréng E. Nyawalakeun Kadaharan Yu, urang sawala! Ayeuna hidep dibagi jadi genep kelompok. Tiap-tiap kelompok ngabadamikeun topik-topik sawala nu geus disadiakeun. Kelompok 1 nyawalakeun bahan sawala 1, kelompok 2 nyawalakeun bahan sawala 2, jst. 1. Sawala Kelompok 1 Pék baca pedaran ieu di handap! KARÉDOK Karédok téh kagolong kadaharan has Jawa Barat. Ampir kabéh urang Sunda resepeun kana ieu kadaharan téh. Bahan-bahan anu kudu disayagikeun lamun urang nyieun karédok nyaéta kacang panjang, bonténg, térong, togé,jeung engkol. Ari samara anu diperlukeun nyaéta goréng atawa sangray suuk, uyah, bawang bodas, bawang beureum, cikur, gula beureum, jeung céngék. Cara nyieun karédok téh kieu. Sayuran sagala atah diberesihan tuluy disiksikan. Samara nu geus disadiakeun téh, tuluy diréndos ku 102 103103 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
mutu dina cowét. Sanggeus réngsé, caian saeutik. Sayuran tuluy beunang nyiksikan galokeun kana samara nepi ka rata. téh, Karédok didaharna jeung sangu atawa lontong dina waktu dahar beurang atawa dahar karédok peuting. Pidangan ogé sok dibarengan ku kurupuk. Lamun urang jajan karédok, biasana sok dipincuk ku daun cau. Sumber: Pék jawab ieu pananya! 1) Naon waé bahan pikeun nyieun karédok téh? 2) Kumaha carana nyieun karédok? Cik pék terangkeun! 3) Kumaha cara ngadaharna karédok téh? 4) Sok dibarengan ku naon ari dahar karédok? 5) Lamun urang jajan karédok, sok diwadahan naon? 2. Sawala Kelompok 2 Pék baca pedaran ieu di handap! KICIMPRING Kicimpring kaasup kada- haran sabangsa opak anu bahanna tina sampeu. Ku kituna, kicimpring sok disebut ogé opak sampeu. Di wewengkon Kuningan mah kicimpring téh disebutna béca. Bisa jadi disebut kicimpring téh lantaran wangunna ipis nyempring. Sumber: 104104 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 105
Dina nyieun kicimpring, jaba ti bahan baku nu mangrupa sampeu, perlu ogé samara saperti uyah, bawang daun, céngék atawa cabé, jeung samara pécin. Ari cara nyieunna kieu. Sampeu dipesék cangkangna, tuluy dikumbah, sarta diparud. Parudan sampeu dicampuran ku uyah, bawang daun beunang nyiksikan saperluna. Geus kitu mah, galokeun nepi ka rata. Adonan sampeu diemplé-emplé sina ipis tur dibuleudkeun atawa dilonjongkeun dina tutup panci. Geus kitu diseupan ngarah asak. Geus asak mah dijait, tuluy dipoé nepi ka garing. Kakara geus garing, opak digoréng atawa didéangkeun nepi ka asak. Kicimpring diidangkeun minangka lalawuh bareng jeung citéh atawa cikopi. Pék jawab ieu pananya! 1) Ceuk dugaan, ieu kadaharan disebut kicimpring, naon sababna? 2) Naon baé bahan keur nyieun kicimpring téh? 3) Kumaha carana nyieun kicimpring téh? Pék jelaskeun! 4) Kumaha carana ngadahar kicimpring téh? 5) Sok dibarengan ku naon lamun ngadahar kicimpring? 3. Sawala Kelompok 3 Pék baca pedaran ieu di handap! KIRIPIK CAU kaasup kadaharan lalawuh nu bahan bakuna tina cau. Kiripik cau Cau nu sok dikiripik nyaéta cau siem atawa cau raja. Ari bahan séjénna aya cai, gula bodas atawa gula beureum, uyah, minyak goréng. Parabot nu dipakéna katél jeung baskom. Sumber: 104 105105 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Cara nyieun kiripik cai téh kieu. Cau dipesék cangkangna, tuluy disiksik ka panjangna sing aripis. Lamun rék nyieun kiripik asin, cau beunang nyiksikan dikeueumkeun kana ciuyah. Antepkeun sakeudeung ngarah ciuyah nyerep, kakara digoréng. Tapi lamun rék nyieun kiripik amis, cau beunang nyiksikan digoréng nepi ka asak. Geus kitu, digalokeun kana cigula. Kiripik cau jadi lalawuh, biasana dikéleran. Disuguhkeun ka sémah jeung citéh atawa cikopi. Waktu nyuguhkeunana bisa iraha waé. Pék jawab pananya ieu di handap. 1) Naon sababna ieu kadaharan téh disebut kiripik cau? 2) Naon baé bahan keur nyieun kiripik cau? 3) Kumaha carana nyieun kiripik cau? Pék jelaskeun! 4) Kumaha carana ngadahar kiripik cau? 5) Sok dibarengan ku naon lamun ngadahar kiripik cau? 4. Sawala Kelompok 4 Pék baca pedaran ieu di handap! KIRIPIK KENTANG Disebut kiripik kentang sotéh pédah bahan bakuna dijieun tina kentang. Saperti kiripik cau, kiripik kentang jadi lalawuh anu sok dikéleran sarta disuguhkeun ka sémah, dibarengan ku citéh atawa cikopi. Jaba ti bahan baku ken- tang, diperlukeun bahan jeung samara séjénna saperti uyah, cai, apu seupah, minyak goréng. Parabot nu dipaké katél jeung baskom. Ari cara nyieunna kieu. Kentang dipesék cangkangna, tuluy disiksik. Keueuman ku ciapu, tuluy seupan sakeudeung. Geus kitu, dipoé nepi ka garing, kakara digoréng. Sumber: 106106 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 107
Dina kiripik kentang aya kandungan gizi nu dipibanda ku kentang- na sorangan. Kentang ngandung cai, kalori, karbohidrat, lemak, protein, jeung vitamin. Jadi, réa pisan zat vitamin jeung mineral séjénna. Pék jawab pananya ieu di handap. 1) Naon sababna disebut kiripik kentang? 2) Naon baé bahan keur nyieun kiripik kentang? 3) Kumaha carana nyieun kiripik kentang? 4) Kumaha carana ngadahar kiripik kentang? 5) Sok dibarengan ku naon lamun ngadahar kiripik kentang? 5. Sawala Kelompok 5 Pék baca pedaran ieu di handap! KIRIPIK SAMPEU Kiripik sampeu téh lalawuh anu sok disuguhkeun diina kéler, dibarengan ku citéh atawa cikopi. Disebut kiripik sampeu lantaran bahan bakuna tina sampeu. Jaba ti sampeu, diperlukeun bahan séjénna saperti cai, uyah, minyak goréng. Parabot nu dipakéna nyaéta katél, aseupan, jeung nyiru. Cara nyieuna kieu. Sampeu dipesék cangkangna, dikumbah, tuluy diseupan nepi ka asak. Geus tiis, tuluy disiksikan aripis sarta dipoé nepi ka garing. Lamun geus garing, bisa digoréng sarta dipurulukan ku uyah. Sumber: Teu béda jeung kiripik séjénna, kiripik sampeuna dijadikeun lalawuh nu diidangkeun jeung citéh atawa cikopi. Ilaharna mah sok dikéleran. 106 107107 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Pék jawab pananya ieu di handap! 1) Naon sababna ieu kadaharan téh disebut kiripik sampeu? 2) Naon baé bahan keur nyieun kiripik sampeu? 3) Kumaha carana nyieun kiripik sampeu? Pék jelaskeun! 4) Kumaha carana ngadahar kiripik sampeu? 5) Sok dibarengan ku naon lamun ngadahar kiripik sampeu? 6. Sawala Kelompok 6 Pék baca pedaran ieu di handap! KIRIPIK TALEUS Kiripik taleus kaasup lala- wuh nu sok disuguhkeun dina kéler, dibarengan ku citéh atawa cikopi. Disebut kiripik taleus lantaran bahan bakuna dijieunna tina taleus. Bahan-bahan séjénna nya- éta uyah, cai, jeung minyak go- réng. Ari parabotna mah cukup ku katél. Cara nyieunna kieu. Taleus dipesék cangkangna, tuluy disiksikan aripis, ngujur ka panjangna atawa ka lébarna, kumbah nepi ka beresih. Keueum kana ciuyah, antepkeun sina nyerep uyahna nepi ka rata. Geus kira-kira uyahna nyerep, tuluy tuuskeun, kakara digoréng. Sumber: Teu béda ti kiripik sampeu atawa kiripik kentang, kiripik taleus disuguhkeun ka sémah dina kéler, ilaharna dibarengan ku citéh atawa cikopi. Nyuguhkeunana bisa iraha waé. Pék jawab ieu pananya! 1) Naon sababna ieu kadaharan téh disebut kiripik taleus? 2) Naon baé bahan keur nyieun kiripik taleus? 3) Kumaha carana nyieun kiripik taleus? Pék jelaskeun! 4) Kumaha carana ngadahar kiripik taleus? 5) Sok dibarengan ku naon lamun ngadahar kiripik taleus? Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 1) Naon sababna ieu kadaharan téh disebut kiripik taleus? 2) Naon baé bahan keur nyieun kiripik taleus? 3) Kumaha carana nyieun kiripik taleus? Pék jelaskeun! 4) Kumaha carana ngadahar kiripik taleus? 5) Sok dibarengan ku naon lamun ngadahar kiripik taleus? Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 109
F. Midangkeun Hasil Sawala Yu, urang midangkeun hasil sawala! Sanggeus hidep ngayakeun sawala sarta meunang kacindekan tina hasilna, ayeuna wawakil kelompok nepikeun hasil sawala di hareupeun kelas. Ku lantaran kelompokna leuwih ti hiji, cara nepikeunana diatur dua minggueun. Pidangan minggu katilu: 1. Wawakil Kelompok 1 midangkeun hasil sawala perkara "Karédok". 2. Wawakil Kelompok 2 midangkeun hasil sawala perkara "Kicimpring". 3. Wawakil Kelompok 3 midangkeun hasil sawala perkara "Kiripik cau". Pidangan minggu kaopat: 1. Wawakil Kelompok 4 midangkeun hasil sawala perkara "Kiripik Kentang". 2. Wawakil Kelompok 5 midangkeun hasil sawala perkara "Kiripik Sampeu". 3. Wawakil Kelompok 6 midangkeun hasil sawala perkara "Kiripik Taleus". Geus réngsé pidangan ti wawakil kelompok, hidep babarenganjeung Ibu/Bapa Guru nyieun kacindekan umum. G. Latihan Pikeun latihan, pék jawab sakur pananya ieu di handap! 1. Ari kalua téh aya sabaraha rupa? 2. Kumaha cara nyieun kalua jeruk? 3. Ciri has wewengkon mana ari karédok téh? 108 109109 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
4. Naon waé bahan pikeun nyieun karédok téh? 5. Sebutkeun dua kadaharan nu bahanna tina sampeu? 6. Sebutkeun rupa-rupa kadaharan nu mangrupa kiripik? 7. Naon bédana kiripik cau, kentang, sampeu, jeung taleus? 8. Naon sasaruaanana dina nyieun kiripik cau, kentang, sampeu, jeung taleus? 9. Bahan naon anu sarua dina nyieun kiripik cau, kentang, sampeu, jeung taleus? 10. Pidangan kiripik téh sok dibarengan ku citéh jeung cikopi. Kumaha cara nyieun citéh jeung cikopi? H. Migawé Pancén di Imah Pék baca pedaran ieu di handap! KUPAT Kupat ilaharna kapanggih dina waktu lebaran, boh lobaran Idul Fitri boh lebaran Idul Adha. Ari di imah hidep unggal lebaran sok aya kupat tara? Cung saha nu sok aya kupat di imahna? Ayeuna hidep bakal diajar kumaha carana nyieun kupat. Sumber: Pikeun nyieun kupat téh diperlukeun bahan-bahan saperti béas, apu seupah, jeung, janur (daun kalapa ngora). Parabotna langseng keur ngulub kupat. Ari cara nyieunna kieu. Janur téa dianyam heula dijieun cangkang kupat. Lamun teu bisa, hidep bisa meuli ka pasar. Di pasar sok réa nu dagang cangkang kupat. Sanggeus cangkang kupat sayagi, béas diisikan, tuluy diuyahan jeung diapuan, digalokeun sing rata. Geus kitu asupkeun kana cangkang kupat, ulah pinuh teuing, cukup satengahna waé. Ti dinya kakara dikulub 110110 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV 111
dina langseng, lilana kira-kira sajam satengah dina kompor atawa 7 jaman dina hawu. Lamun geus asak, jait, tuluy tuuskeun. Kupat bisa dipaké gaganti dahar sangu. Ilaharna didaharna dikuah ku opor. Lamun di nu dagang mah, kupat téh sok dicampur ku tahu, sarta dibarengan ku kurupuk. Ku kituna, sok disebut kupat tahu, hartina kupat jeung tahu, lain kupat tina tahu. Ngajawab pananya Kupat tahu téh kadaharan anu bahanna tina kupat jeung tahu. Ilaharna sok make togé sarta ditinyuh ku samara suuk. Lamun lebaran boh Idul Fitri boh Idul Adha, di saban imah sok ngaharaja nyarieun kupat. Didaharna téh sabada sarolat sunat di masjid. Dina bacaan geus disebutkeun kumaha carana nyieun kupat. Sangkan leuwih jéntré perkara kupat, pék jawab pananya ieu di handap. 1) Sebutkeun tilu rupa wangun kupat? 2) Tina naon dijieunna cangkang kupat téh? 3) Béas pikupateun, saméméh dikulub, sok maké naon heula? 4) Sabaraha lilana ngulub kupat téh? 5) Naon nu dimaksud ku kupat tahu téh? I. Néangan Kadaharan Ayeuna hidep néangan hiji kadaharan has Sunda. Sumberna bisa tina buku, majalah, koran, atawa internét. Bisa ogé hidep nanyakeun ka Ibu hidep! Salin kana buku pancén! Minggu hareup dikumpulkeun ka Ibu/Bapa guru. 110 111111 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV
Daptar Pustaka "Buah Cangkudu" dina Majalah Manglé, No.2134 Danabrata, R.A. 2009. Kamus Basa Sunda. Bandung: KIblat. Hadi, Ahmad, Spk. 2011. Peperenian. Bandung: Geger Sunten. "Hasiat Buah Alpuket" dina Majalah Manglé, No. 2197 Irawan, Astri Martiani. "Alam Padésan" dina Majalah Manglé, No. 2414 LBSS. 2007. Kamus Umum Basa Sunda. Bandung: Geger Sunten. Putri, Azahra Annisa. Sajak "Kota Bandung" dina Majalah Manglé, No. 2263 Rahmawati. Sajak "Lembur Kuring" dina Majalah Manglé, No. 2041 Sajak "Candi Cangkuang" dina Majalah Manglé, No. 2111 Sajak "Leuweung" dina Majalah Manglé, No. 2307 Setiadi, Haris. Sajak "Ngabuburit" dina Majalah Manglé No. 2187 Surtikanti. "Teu Damang Aki" dina Majalah Manglé No. 2377 Suryani NS, Elis. 2010. Badingkut. Bandung: Danan Jaya. Tim Unicode Aksara Sunda. 2008. Aksara Sunda untuk Unicode. Bandung: Disdik Provinsi Jawa Barat. "Ubar Ajaib" dina Majalah Manglé, No.1996 Wibisana, Wahyu Spk. 2000. Lima Abad Sastra Sunda. Bandung: Geger Sunten. Widaniawati, Wiwin. 2011. Ajén-ajén Etnopédagogi dina Dongéng di Kota Tasikmalaya. Bandung: SPs UPI. 112112 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SD/MI Kelas IV