BAB I BUBUKA l.l.Kasang Tukang Masalah Dina GBPP (Garis-garis Besar Program Pengajaran) widang studi basa Sunda kaunggel yen tujuan pangajaran sastra teh nya eta sangkan siswa miboga pangaweruh ngeunaan sastra, miboga kaparigelan ngagelarkeun karya sastra, boh lisan boh tulisan, jeung miboga sikep positif kana karya sastra. Ayana pangajaran sastra dina kurikulum sakola, tangtu wae sabab ayana ajen atikan nu nyangkaruk dina eta pangajaran sastra. Dipiharep ngaliwatan pangajaran sastra tujuan atikan bisa kahontal, anu ngaragum aspek atikan sosial, sikep susila, kamanusaan, jeung kaagamaan. Bahan-bahan pangajaran sastra teh kacida pisan lobana, salasahijina nya eta bahan pangajaran ngeunaan dongeng rayat. Tumalina sastra dongeng jeung masarakat perlu pisan pikeun dititenan, sabab ti baheula sastra Sunda, hususna dongeng, mangrupa salasahiji cara atawa media pikeun nepikeun atikan. Dongeng teh kaasup kana carita balarea {folktale). Gelarna di lingkungan masarakat sacara lisan. Biasana beuki loba nu ngadongengkeun, caritana beuki ngarekahan ku sabab mindeng ditarambahan (Faturohman, 1983: 4). Iskandarwassid (1996: 4) netelakeun yen anu dimaksud dongeng teh nya eta: "Salasahiji golongan carita dina wangun prosa (lancaran). Sakapeung sok kaselapan bagian anu dikawihkeun, umumna parondok. Turun-tumurunna jeung sumebarna sacara lisan. Tara kapaluruh saha pangarangna atawa anu nyiptana. Nilik wandana jeung eusina dongeng teh kaasup rekaan baheula. Patempatan anu jadi latarna mindeng tetela gambaran kaayaan baheula, 1
tokoh-tokohna henteu manusa wungkul tapi oge sasatoan, buta, atawa mahluk-mahluk sejenna. Kajadian-kajadian caritana sakapeung karasa pamohalan, corak rekaan heubeul anu mindeng ngolah siloka atawa alegori pikeun ngolah tenia. Paham sejen mere wangenan yen dongeng teh salasahiji golongan tina carita rayat dina wangun prosa, anu ku masarakat eusina dianggap bener kajadian. Dongeng-dongeng anu biasana sumebar lisan teh geus rea anu dibukukeun mangrupa kumpulan dongeng. Unggal wewengkon di tatar Sunda umumna miboga dongeng rayat anu nyirikeun kadaerahan, boh dina wangun dongeng sasakala, legenda, mite, boh dina wangun sejenna. Geus sakuduna eta dongeng-dongeng teh dijaga "kalestarianna" jeung disebarkeun ka masarakat Sunda sangkan tetep kapiara kaaslianna, boh kaaslian eusina, boh kaaslian ajen-ajen kahirupan anu nyangkaruk jeung nyampak dina eta carita dongeng Kaayaan pajamanan ayeuna anu kaitung geus maju, nu bisa katempo ku ragemba teknologi, salah sahijina nya eta sarana teknologi audio visual nu kalolobaanana jolna ti luar digelarkeunana bisa didenge jeung bisa ditempo, padahal mun nilik ajenna mah can tangtu luyu jeung budaya Sunda. Salian ti eta oge, anggota masyarakat anu barogaeun dongeng umumna geus karolot. Saupamana eta dongeng-dongeng anu kapimilik ku masarakat-masarakat eta teu diwariskeun, geus pasti eta dongeng teh bakai tumpur bareng jeung maotna anggota masarakat. Dongeng-dongeng rayat anu sumebar di masarakat nu geus ditalungtik di antarana bae: 1) Dongeng-dongeng Sunda di Kabupaten Ciamis untuk Bahan Pangajaran di SMP, ku Adang Kosasih (1986);
2) Carita Rayat Kacamatan Rajagaluh pikeun Bahan Pangajaran Sastra di SMP, ku Sri Rahmayanti (1988); 3) Ulikan Sastra Dongeng Rayat Karawang Minangka Alernatif Materi Muatan Lokal Sakola di Kabupaten Karawang, ku Yuhdiatna (1995); 4) Dongeng Rayat Kadipaten pikeun Bahan Pangajaran Basa Sunda di SMP Negeri Kadipaten, ku Fatimah (1997); 5) Inventarisasi Dongeng Rayat Kacamatan Cipunagara pikeun Bahan Pangajaran Sastra Sunda di SLIP Kacamatan Cipunagara, ku Ii Heri Hermawan (2002). Di Kacamatan Sukahaji masih loba keneh dongeng rayat anu sumebar di masarakat, bacacar di unggal tempat, boh di desa boh di pakampungan. Nepi ka kiwari eta dongeng-dongeng rayat teh can aya nu ngumpulkeun, disusun sarta dibukukeun. Komo deui panalungtikan husus pikeun bahan pangajaran mah can aya. Dina kurikulum 1994 pamarentah tingkat I mere kawijakan ka pamarentah tingkat II (kabupaten/kotamadya) pikeun ngayakeun muatan lokal, materi bahanna diluyukeun jeung pangabutuh eta daerah. Ku eta kawijaksanaan, gede harepan sastra daerah bisa mekarkeun dirina. Dongeng rayat Sukahaji dimangpaatkeun pikeun pangajaran, ngeusian waktu nu geus disadiakeun. Sabab dina kanyataanna husus keur buku pangajaran basa Sunda muatan lokal di Kacamatan Sukahaji, estu kawatesanan jumlahna. Buku pangajaran dongeng rayat Sukahaji acan aya nu bisa dijadikeun cecekelan, boh keur gum boh keur murid. bisa
Dumasar kana kaayaan nu sarupa kitu, perlu pisan ditarekahan pikeun ngumputkeun jeung ngaanalisis dongeng-dongeng rayat Sukahaji pikeun bahan pangajaran basa Sunda di Kacamatan Sukahaji. Loba mangpaatna tina panalungtikan dongeng rayat Kacamatan Sukahaji ieu, nya eta: 1) Dongeng-dongeng rayat anu masih sumebar di marakat bisa kapaluruh jeung kadokumentasikeun; 2) Sajarah jeung silsilah nu aya di Kacamatan Sukahaji bisa kapaluruh jeung kanyahoan; 3) Ngamumule karya sastra sangkan tetep kapiara kaaslianna; 4) Hasil tina panalungtikan dongeng rayat Kacamatan Sukahaji ieu, bisa dijadikeun sumberbahan pangajaran sastra di SMP; 5) Dongeng-dongeng rayat Kacamatan Sukahaji nu kapaluruh bisa dijieun sarana hiburan; Ngaliwatan ieu panalungtikan dipiharep dongeng-dongeng rayat Kacamatan Sukahaji nu masih sumebar teh bisa kapaluruh jeung kadokumentasikeun, sangkan sagala rupa pangaweruh, sajarah, atikan, jeung ajen-ajen lianna anu nyangkaruk dina eta dongeng rayat Sukahaji bisa diwariskeun ka generasi anu leuwih ngora, sarta eta dongeng-dongeng rayat teh bisa dijadikeun sumber bahan pangajaran di SMP.
1.2. Watesan jeung Rumusan Masalah 1.2.1 Watesan Masalah Dumasar kana kasang tukang masalah, masalah anu baris ditalungtik nya eta sakumna dongeng rayat anu kapaluruh sarta aya di wewengkon Kacamatan Sukahaji. 1.2.2 Rumusan Masalah Dumasar kana watesan masalah di luhur, masalah dina ieu panalungtikan dirumuskeun dina kalimah pananya ieu di handap: 1. Dongeng rayat naon wae nu aya di Kacamatan Sukahaji teh? 2. Kumaha klasifikasi dongeng rayat Kacamatan Sukahaji dumasar kana eusi carita jeung palakuna? 3. Kumaha kaayaan unsur-unsur dongeng rayat Kacamatan Sukahaji teh? 4. Dongeng-dongeng nu mana bae anu luyu pikeun bahan pangajaran di SMP teh? 1.3. Tujuan Panalungtikan 1.3.1 Tujuan Umum Tujuan ieu panalungtikan nya eta pikeun meunangkeun gambaran naha aya henteuna dongeng-dongeng rayat Sukahaji anu luyu pikeun bahan pangajaran sastra di SMP.
1.3.2 Tujuan Husus Ieu panalungtikan mibanda tujuan husus, nya eta: 1. Ngumpulkeun jeung ngadokumentasikeun dongeng-dongeng anu masih sumebar di masarakat Kacamatan Sukahaji, 2. Ngaanalisis eusi caritana; 3. Nyusun klasifikasi dongeng rayat Kacamatan Sukahaji. 1.4.Wangenan Operasional Pikeun ngeceskeun masalah anu baris dipedar dina ieu panalungtikan. ngagunakeun harti istilah-istilah ieu dihandap. 1) Dongeng Rayat Dongeng rayat diwangun ku dua kecap nya eta kecap dongeng jeung kecap rayat. Dongeng hartina carita baheula, lolobana pikeun barudak, biasana loba pamohalanana. Sedengkeun rayat hartina nya eta somah atawa sakumna warga nagara (LBSS; 1955: 133, 409), Iskandarwassid (1996: 32) nerangkeun yen anu dimaksud dongeng rayat nya eta salasahiji golongan carita rayat dina wangun prosa (lancaran) anu sumebar ku cara lisan, tumuwuh jeung mekarna dilingkungan masarakat (rayat). 2) Sukahaji Sukahaji nya eta wewengkon anu dijadikeun tempat panalungtikan pikeun meunangkeun data ngeunaan dongeng rayat anu masih sumebar di masarakatna.
3) Bahan Pangajaran Bahan pangajaran nya eta sajumlahing materi anu rek ditepikeun ka siswa dina proses diajar-ngajar (Sujana, 1982: 36). 4) Basa Sunda Basa Sunda nya eta basa indung urang Sunda anu dipake keneh ku masarakatna, boh di tatar Sunda boh luareun tatar Sunda (Sudaryat, 1991: 10). Dina GBPP Muatan Lokal (1994: 80) dijelaskeun yen basa Sunda teh nya eta salasahiji bagian tina widang pangajaran basa Sunda di SMP anu dipake pikeun nepikeun bahan pangajaran dongeng rayat. Basa Sunda oge mangrupa salasahiji sarana pikeun miara jeung ngemekarkeun sastra jeung budaya Sunda. 5) SMP SMP nya eta tahapan sakola anu dijadikeun tempat pikeun nepikeun bahan pangajaran dongeng rayat, dumasar GBPP Muatan Lokaljeung Basajeung sastra Sunda 1994 dongeng rayat teh kudu diajarkeun dikelas hiji nepi ka kelas tilu SMP. 1.5. Anggapan Dasar Anggapan dasar nya eta titik pamiangan pamikiran nu benerna teu perlu dibuktikeun deui (Nasution, 1982). Anu dijadikeun dasar dina ieu panalungtikan nya eta: 1) Di Kacamatan Sukahaji rea keneh dongeng-dongeng rayat anu can kapaluruh; 2) Dongeng-dongeng rayat Kacamatan Sukahaji leubeut ku ajen-ajen kahirupan;
3) Dongeng-dongeng rayat Kacamatan Sukahaji ngawengku mite, legenda, fabel, sage, jeung parabel; 4) Dongeng-dongeng rayat Kacamatan Sukahaji anu kapaluruh sumbanganana pikeun dunya kasusastraan jeung dunya pendidikan; 5) Pangajaran dongeng mangrupa bagian tina pangajaran sastra Sunda di sakola- sakola, sarta kaunggel dina GBPP Muatan Lokal Basa jeung Sastra Sunda 1994; 6) Dongeng rayat mibanda ajen atikan anu luyu pikeun dipake bahan pangajaran nu ditepikeun ka murid SMP. gede