RANGKUMAN BAHASA SUNDA KELAS 3 Pangajaran 1 : Mikanyaah Sasatoan jeung Tatangkalan Ngalentongkeun kalimah Lentong nyaéta luhur handapna nada lamun urang keur nyarita (intonasi). (Lentong yaitu tinggi rendahnya suatu nada pada saat kita berbicara) Ngalentongkeun kalimah nyaéta ngucapkeun kalimah maké lentong (nada/intonasi) anu bener. Contoh kalimahna nyaéta : 1. Euleuh, itu uncal tandukna mani ranggaék, nya! 2. Wah, piraku aya ucing sieun ku beurit! 3. Ih, dina dongéng mah gajah téh éléh ku sireum. Bahasa Sunda kelas 3 1
4. Héy, kadieu! ieu aya monyét maké payung! 5. Duh, itu kelenci buluna mani lalucu, nya! 6. Ēy, éta dina rambut Dami aya hileud! 7. Lah, ulah hayang tumpak gajah, inggis ragrag. 8. Iy, itu oray matana sagedé kaléci! 9. Uluh, itu jarapah beuheungna mani panjang, nya! Bahasa Sunda kelas 3 2
10. Ēh, ari dinosaurus kumaha disadana, nya? 11. Leuh, deudeuh teuing itu ucing paéh kagéléng mobil. 12. Horé, abdi dipasihan japati sajodo ku Mang Dadi! 13. Ih, duka nu saha éta kelenci téh? Ngapalkeun Harti Kecap Ranggaék = bentuk tanduk yang bercabang - cabang. Piraku = masa, mana boleh, tak mungkin Ēléh = kalah Sireum = semut Beurit = tikus
Inggis = khawatir Ragrag = murag (jatuh) Beuheung = leher Disadana = bunyinya, suaranya Deudeuh = menyayangkan Kageleng = terlindas Dipasihan = dibéré (dikasih) Sajodo = sejodoh Sora Sasatoan hayam jago = kongkorongok hayam bikang = kokotak Bahasa Sunda kelas 3 3
kuda = ngahiem meri = ngawékwék manuk = récét ucing = éong - éongan maung = ngagaur reungit = ngahieng Ngalarapkeun Rarangkén Hareup -di Rarangkén hareup gunana pikeun ngawangun kecap pagawéan Nulisna kudu dihijikeun jeung kecap anu dituturkeunana Conto : bawa + di = Mida dibawa piknik ku Mang Dadi. ajar + di = Dami keur diajar ngagambar uncal. bere + di = Mida dibéré surabi ku Bi Encum. Bahasa Sunda kelas 3 4
jual + di = Domba Mang Dadi anu jalu geus dijual. dahar + di = Sampeu téh didahar ku uncal. Latihan harian 1. Dina materi PJJ bahasa Sunda anu ka 1 aya anu disebut ngalentongkeun kalimah. Jelaskeun naon anu dimaksud lentong téh! 2. Mida keur nyontoan ngalentongkeun kalimah. Jelaskeun harti ngalentongkeun kalimah téh! 3. "Eleuh, itu uncal tandukna mani ranggaék nya!". Sebutkeun harti kecap Ranggaék! 4. "Lah ulah hayang tumpak gajah! Inggis ragrag". Sebutkeun harti kecap tina inggis! 5. "Abdi dipasihan japati sajodo ku Mang Dadi". Sebutkeun harti kecap sajodo! Bahasa Sunda kelas 3 5
Pangajaran 2 : Pangalaman anu matak nineung Ngaregepkeun Pedaran Ngeunaan Carita Pangalaman Pangalaman téh nyaéta kajadian anu karandapan ku sorangan. Jadi upama urang nyaritakeun pangalaman téh sarua jeung nyaritakeun kajadian anu kaalaman atawa karandapan ku sorangan. Unggal jalma miboga pangalaman séwang - séwangan. Ēta pangalaman téh aya anu pikabungaheun, pikasediheun, pikasieuneun, jsb. Conto pangalaman : 1. Pangalaman anu Pikabungaheun Pangalaman anu pikabungaheun kanggo abdi nyaéta waktos abdi naék ka kelas tilu. Waktos badé dibagi raport téh abdi degdegan sieun teu naék. Mangkaning anu nampina ogé Ibu abdi. Abdi bingah pisan waktos diwartosan ku Ibu, yén abdi naék ka kelas tilu. 2. Pangalaman anu Pikasediheun Pangalaman anu pikasediheun kanggo abdi nyaéta waktos pun nini maot. Abdi sedih pisan waktos nini maot téh. Nini téh nyaaheun pisan ka abdi. Upami aya ka rorompok, anu pangpayuna ditaroskeun téh abdi. 3. Pangalaman anu pikasieuneun Pangalaman anu pikasieuneun kanggo abdi nyaéta waktos ngiringan jurit malam. Abdi sareng réréncangan saregu kedah Bahasa Sunda kelas 3 6
ngalangkung ka kuburan. Jaba poék deuih, teu aya lampu. Abdi mani sieun pisan. 4. Pangalaman anu Pikaseurieun Pangalaman anu pikaseurieun nyaéta waktos abi nganggo sapatu sisirangan. Ku margi rusuh sieun kasiangan sakola, abdi henteu taliti nganggo sapatu. Ari dongkap ka sakola, abdi diseungseurikeun ku réréncangan ku margi nganggo sapatu sisirangan. Abdi ogé nya ngiring seuri wé da rumaos heunteu tarapti. Ngapalkeun Harti Kecap Karandapan = mengalami, dialami Séwang - séwangan = masing -masing Pikabungaheun = hal yang menyenangkan Pikasediheun = hal yang menyedihkan Pikaseurieun = hal yang membuat tertawa Pikasieuneun = hal yang menakutkan Bingah = senang Diwartosan = diberi tahu Maot = meninggal Rorompok = rumah Pangpayuna = paling depan Ditaroskeun = ditanyakan Ngiringan = ikutan Ngalangkung = melewati (ngaliwat) Sieun = takut Sisirangan = memakai sendal/sepatu tidak dengan pasangannya Rusuh = buru - buru Dongkap = datang Bahasa Sunda kelas 3 7
Diseungseurikeun
= ditertawakan Rumaos
= rumasa (merasa)
Tarapti = teliti Ngalarapkeun rarangkén hareup ka- Rarangkén hareup ka- nulisna dihijikeun jeung kecap anu nuturkeunana. Gunana pikeun ngawangun kecap pagawéan anu ngandung harti "teu dihaja" Contoh : 1. Bawa + ka- = kabawa Buku Mida kabawa ku Dami. 2. Tincak + ka- = katincak Suku Ujang katincak ku Yayan. 3. Tabrak + ka- = katabrak Pager runtuh katabrak ku mobil. 4. Géléng + ka-= kagéléng Hayam paéh kagéléng motor. 5. Tajong + ka- = katajong Gelas peupeus katajong ku Bi Anah. Bahasa Sunda kelas 3 8
Ngalarapkeun Kecap Pangantét ka- Kecap pangantét ka gunana pikeun nuduhkeun tempat atawa jelema anu dituju. Nulisna dipisahkeun jeung kecap anu dituturkeun. Conto : 1. ka + mana = ka mana Badé angkat ka mana, Bu? 2. ka + dieu = ka dieu Teu kénging ameng ka dieu aya nu ujian! 3. ka + sakola = ka sakola Tabuh tujuh Dami tos dugi ka sakola 4. ka + Banjaran = ka Banjaran Entin unggal dinten sok ngalangkung ka Banjaran 5. ka + lembur = ka lembur Upami libur Mida badé ka lembur apana Bahasa Sunda kelas 3 9
Pangajaran 3 : usum - usuman maca dina jero haté Usum Ngijih Ayeuna téh bulan Januari. Ampir unggal poé hujan ngecrek ti isuk isuk nepi ka peuting. Disebutna usum usum hujan atawa usum ngijih. Biasana usum ngijih téh dimimitian ti bulan Séptember. Anu matak aya anu nyebutkeun, mun geus asup bulan berberan, geus pasti wé loba hujan. Eureun - euren engké bulan Maret. Anu matak sok disebutkeun, bulan Maret mah ret wé hujan téh eureun. Ditéma ku usum halodo. Ayeuna mah henteu kitu. Aya kalana bulan Maret ogé masih kénéh ngayer hujan. Cuaca téh geus hésé diteguhna. Ēta téh lantaran aya parobahan iklim anu dilantarankeun ku beuki panas, lantaran pangeusina beuki gegek. Usum hujan dianggap mawa berekah pikeun patani. Utamana mah anu marelak paré di sawah. Sawahna moal kakurangan cai. Hasil panénna ogé mucekil. Tapi sakapeung usum hujan ogé sok jadi musibat. Loba wewengkon anu kacaahan. Lamun geus kitu, sawah teu kaala hasilna, balong loba anu bedah, malah imah ogé loba anu kakeueum ku cai. Harti Kecap Ngecrek = taya ereunna (hujan) Ngijih = usum hujan Halodo = usum eweuh hujan
Iklim = kaayaan hawa jeung cuaca Gegek = padet, loba pangeusina Berekah = mangpaat keur saréréa Mucekil = loba, matak nyugemakeun (hasil usaha) Musibat = kacilakaan, papait Bedah = jebol, dobol Cileuncang = cai hujan anu nyangkrung dina taneuh, jalan, dsb. Bahasa Sunda kelas 3 10
Mikawanoh istilah anu aya Patalina jeung Usum - usuman
Tiis = hawa anu karasana tiis. Hujan = cai nu ragrag ti langit. Panas = hawa anu suhuna luhur, sabalikna tiis. Hareudang = ngarasa panas kulantaran hawa anu suhuna luhur atawa sorot panon poé. Ngelekeb = panas lantaran rék hujan eweuh angin atawa di jero rohangan nu kurang liang hawana, asa dikekeb. Ceudeum = angkeb, langit poek lantaran rék hujan. Cangra = langit béngras, taya pihujaneun. Girimis = hujan leutik, miripis, ngeprul. Gelap = gélédég, sora hawa anu dibeulah ku kilat. Guludug = guruh, aweuhan sora gélédég. Ngalarapkeun kecap pangantét di Kecap pangantét di téh pikeun nuduhkeun tempat ayana Cara nuliskeunana dipisahkeun jeung kecap anu dituturkeunana Conto : Di + imah= di imah Opi keur diajar kelompok di imah Mida. Di + ditu = di ditu Di Ranca Upas ogé aya uncal, ngan di ditu mah lain uncal totol Di + dieu = di dieu Mun hayang ningali uncal mah di dieu ogé aya Di + dinya= di dinya Ulah diuk di dinya, bisi ngahalangan batur. Bahasa Sunda kelas 3 11
Di + sakola = di sakola Ari maca buku téh ulah ngan di sakola wungkul. Pangajaran 4 : gotong royong Maca paguneman SABILULUNGAN Bada Isa, Mida jeung Dami ngariung dipatengahan jeung bapana, Pa Upa. Mida : "Pa ari sabilulungan téh naon?" Pa Upa : "Sabilulungan téh sami sareng gotong royong. Aya naon Mida naroskeun sabilulungan?" Mida : "Abdi téh badé ngiringan rampak sekar, ari laguna 'Sabilulungan'. Saur Bu Téti, abdi kedah apal maksadna éta lagu. Disawalakeun sareng réréncangan." Dami : "Gotong royong téh sami sareng kerja sama, nya, Pa?" Pa Upa : "Sami. Sabilulungan, gotong royong, kerja sama, dina intina mah ampir teu aya béntenna. Ēta téh saé, asal ulah sabilulungan dina kaawonan. Sabilulungan dina padamelan anu saé, hasilna ogé tangtos saé. Malah biasana mah langkung saé dibandingkeun sareng dipidamel ku sorangan." Mida : "Ari hubunganana sareng persatuan kumaha, Pa?" Pa Upa : "Raket pisan. Apan disebatkeun dina laguna ogé, sabilulungan téh némbongkeun ayana persatuan. Ku ayana sabilulungan sareng persatuan, urang tiasa Bahasa Sunda kelas 3 12
langkung kiat, langkung tohaga. Contona baé ramo. Ramo téh aya lima. Upama dianggona hiji - hiji mah, moal sabaraha gunana, sareng moal kiat deuih. Tapi upami dianggo sareng limaanana, tiasa dianggo sagala rupi. Sok geura ku Mida sareng Dami émutan." Dami : "Muhun nya." Harti Kecap Ngariung = ngumpul (berkumpul) Patengahan = tengah imah (tengah rumah) Sabilulungan = gotong royong, kerja sama, sasarengan (bareng- bareng) Rampak sekar = ngawih babarengan (seperti paduan suara) Disawalakeun = didiskusikeun (didiskusikan) Bénten = béda (berbeda) Kaawonan = kagoréngan (kejelekan) Padamelan = pagawéan (pekerjaan) Genténg = leutik bagian tengahna (kecil bagian tengahnya) Pasalingsingan = papaliwat, teu amprok lantaran béda jalan (tidak ketemu) Santosa = kuat, tohaga Samakta = lengkep, kumplit (lengkap)
Teuneung = wanian, ludeung (berani) Saihwan = batur sapaham, sapamadegan (satu pemikiran) Bahasa Sunda kelas 3 13
Ngawih SABILULUNGAN Sanggian Mang Koko Koswara Sabilulungan dasar gotong royong, Sabilulungan sipat silihrojong, Sabilulungan genténg ulah potong, Sabilulungan persatuan témbong. Tohaga, rohaka, Teguh tangguh perbawa sabilulungan. Sadia, sajiwa, Segut singkil ngabasmi pasalingsingan. Sabilulungan hirup sauyunan, Sabilulungan silih pikahéman, Sabilulungan tulung tinulungan, Sabilulungan kukuh persatuan. Santosa, samakta, Teuneung leudeung ngajaring kawibawaan. Saihwan, sapaham, Nagri nanjung berekah sabilulungan. Bahasa Sunda kelas 3 14
Ngucapkeun punten jeung wilujeung Ngucapkeun punten 1. Punten, kapayunan! 2. Punten, ngiring ngalangkung! 3. Punten, Bu, abdi badé tumaros! 4. Punten, Pa, abdi badé wangsul tipayun! 5. Punten, Bu, abdi badé ka pengker sakedap! 6. Punten, Kang, abdi badé tumaros dupi bumina Pa Dani palih mana? Ngucapkeun Wilujeung 1. Wilujeung énjing, Bu! 2. Wilujeung énjing, Pa! 3. Wilujeung sumping ka sadayana! 4. Wilujeung siang, wilujeung patépang deui sareng simkuring! 5. Wilujeung angkat, mugia salamet di jalanna! 6. Wilujeung, saurna Akang janten juara kahiji biantara! Bahasa Sunda kelas 3 15