Pamekar Diajar P Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI a m e k a Pamekar Diajar r D i a j a r KURIKULUM 2013 B A Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI S A S U N D A P i k e u n M u r i d S M A / S M K / M A / M A K K e l a s X I XI DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT 2014 BALAI PENGEMBANGAN BAHASA DAERAH DAN KESENIAN Jl. Dr. Rajiman No. 6 Telp. (022) 4264813 Fax: (022) 4264881 - Bandung Di unduh dari : Email: bpbdk_jabar@yahoo.co.id
BASA SUNDA Pamekar Diajar Pikeun Murid SMA/MA Kelas XI Hak cipta © kagungan Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat Ditangtayungan ku Undang-undang Disklaimer: Ieu buku téh diajangkeun pikeun murid dina raraga larapna Kurikulum 2013. Ieu buku disusun tur ditalaah ku hiji tim kalawan dikoordinasi ku Balai Pengembangan Bahasa Daerah dan Kesenian (BPBDK) Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat minangka buku kurikulum daerah. Mimitina dipakéna buku taun 2014. Ieu buku téh sipatna "dokumén hirup". Hartina bakal tuluy disarungsum luyu jeung kabutuh katut panéka jaman. Pangdeudeul ti rupining pihak dipiharep bisa ngundakkeun ajén ieu buku. PANYUSUN: Tatang Sumarsono Ahmad Hadi Ano Karsana Asep Ruhimat Darpan Dede Kosasih H. Dingding Haerudin H. Yayat Sudaryat Risnawati PENELAAH: Prof. Dr. H. Iskandarwassid, M.Pd. Dr. Hj. Ai Sofianti, M.Pd. Drs. H. Elin Syamsuri Drs. Apip Ruhamdani, M.Pd. Budi Riyanto Rarancang Eusi: Yoshi Sukadar Rarancang Jilid: Yoshi Sukadar Rarancang Gambar : Toto Rianto Eusi ngagunakeun Adobe InDesign CS3 jeung Adobe Photoshop CS3 Aksara ngagunakeun Palatino Linotype 12 pt - 18 pt. Dipedalkeun ku: DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT ISBN: 978-602-1300-11-4 (Jilid Lengkap) 978-602-1300-13-8 (Jilid 2) Perpustakaan Nasional : Katalog Dalam Terbitan (KDT) Di unduh dari :
Sambutan Pangbagéa KEPALA DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT Alhamdulillah, ieu buku pangajaran basa Sunda tiasa ngawujud, enggoning nyaosan impleméntasi Kurikulum 2013, pikeun ngeusian lolongkrang Muatan Lokal Mata Pelajaran Bahasa dan Sastra Daerah di Jawa Barat. Hasil garapan tim panyusun téh aya dua rupi buku, nyaéta buku murid sareng buku guru. Èta téh mangrupa bagian tina pakét Kurikulum Daerah, hususna ngeunaan pangajaran basa jeung sastra daérah, dumasar kana Permendikbud No. 81A/2013, ngeunaan implementasi kurikulum. Pami diwincik deui, sanés mung buku wungkul bagian éta Permendikbud téh, tapi deuih ngawengku Kompetensi Inti jeung Kompetensi Dasar (KI-KD), silabus, sareng Rencana Pelaksanaan Pembelajaran (RPP). Ku medalna ieu buku, dipiharep impleméntasi kurikulum 2013, hususna ngeunaan pangajaran muatan lokal basa jeung sastra daérah di Jawa Barat tiasa dilaksanakeun kalawan merenah, luyu sareng udaganana. Saparantosna dialajar ngeunaan basa jeung sastra daérah, dipiharep dina diri murid aya parobihan anu tétéla, boh unsur sikepna (attitude), boh pangaweruhna (knowledge), boh kamampuh ngagunakeun katut karancagéan (performance; behavior). Singgetna mah éta unsur anu tilu téh bisa disebut kompeténsi. Kalungguhan guru dina posisi agén parobahan utama enggoning ngaimpleméntasikeun kurikulum 2013 teu kinten pentingna. Aya hiji hipotésis basajan, saupami guru kagungan kompeténsi anu nohonan pasaratan Kurikulum 2013, tangtosna gé kalebet guru basa daérah iii Di unduh dari :
deuih, tinangtos éta kurikulum bakal tiasa diimpleméntasikeun kalawan merenah. Ku margi kitu, dina nataharkeun sareng ngaronjatkeun kompeténsi guru téh, di antawisna ku cara nysusun buku padoman guru, kalebet tarékah anu kedah kénging pangajén. Muga-muga waé harepan urang sadaya ngeunaan ayana parobihan anu tétéla dina dunya atikan ku diimpleméntasikeunana Kurikulum 2013 téh tiasa ngawujud, enggoning lahirna Generasi Emas Indonesia dina taun 2045 nu badé dongkap. Bandung, Desember 2013 Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat, Prof. Dr. H. Moh. Wahyudin Zarkasyi, CPA Pembina Utama Madya NIP. 19570807 198601 1 001 iv Di unduh dari :
Sambutan Pangbagéa KEPALA BALAI PENGEMBANGAN BAHASA DAERAH DAN KESENIAN DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA BARAT Kurikulum 2013 ti wangkid ayeuna parantos ngawitan dianggo sacara nasional. Jalaran kitu, pangajaran basa jeung sastra daérah nu diperenahkeun janten muatan lokal di Jawa Barat kedah luyu sareng Kurikulum 2013 hususna patali luyuna sareng élémén- élémén parobihan anu janten karakteristik Kurikulum 2013 anu ngawengku: Standar Kompeténsi Lulusan, Standar Isi, Standar Prosés, sareng Standar Penilaian. Éta katangtosan kedah kacangkem sareng kalaksanakeun ku sakumna guru-guru basa jeung sastra daerah anu mancén tugas di SD/MI, SMP/MTs, SMA/MA, sareng SMK/ MAK. Ieu buku bahan ajar téh dijudulan Pamekar Diajar Basa Sunda, sadayana aya 24 jilid, ngurung buku siswa 12 jilid sareng buku guru 12 jilid. Kalungguhanana janten buku babon anggoeun di sakola nu aya di Jawa Barat. Buku murid diajangkeun pikeun sakumna murid dumasar kana tingkatan kelas. Buku Murid eusina medar materi ajar sareng pertanyaan-pertanyaan, latihan, tugas/pancén anu raket patalina sareng kompeténsi dasar (KD). Buku Guru eusina medar silabus, métodologi pangajaran, sareng évaluasi, ogé mangrupi pangjembar buku murid. Komponén-komponén anu dimekarkeun boh dina buku murid boh buku guru dumasar kana opat kaparigelan basa anu ngawengku ngaregepkeun, nyarita, maca, sareng nulis anu diajarkeun maké pamarekan saintifik sareng penilaian auténtik. v Di unduh dari :
Hal ieu dumasar kana karakteristik Kurikulum 2013 nu ngalarapkeun pamerakan saintifik sareng penilaian auténtik dina prosés pangajaran. Disusuna ieu buku téh mangrupa lajuning laku tina Surat Édaran Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat, Nomor 423/2372/Setdisdik, 26 Maret 2013, ngeunaan Pembelajaran Muatan Lokal Bahasa dan Sastra Daerah pada Jenjang SD/MI, SMP/MTs, SMA/MA, SMK/MAK. Sajabi ti éta, ogé dumasar kana Peraturan Gubernur Jawa Barat Nomor 69 Tahun 2013, ngeunaan Pembelajaran Muatan Lokal Bahasa dan Sastra Daerah pada Jenjang Pendidikan Dasar dan Menengah. Muga-muga waé ieu buku téh aya mangpaatna ka urang sadaya, tur janten cukanglantaran dina merenahkeun sareng mémérés basa jeung sastra daerah, anu udagan langkung tebihna pikeun ngamumulé sareng mekarkeun basa jeung sastra daérah, ngalangkungan jalur atikan di Jawa Barat. Tangtosna ogé ieu buku téh teu acan tiasa disebat sampurna. Ku margi kitu, teu kinten diantos-antosna kamandang ti sadayana. Sakur kakirangan anu nyampak dina ieu buku bakal teras didangdosan, supados tiasa nyumponan pameredih sareng kaayaan pajaman. Bandung, Désémber 2013 Kepala Balai Pengembangan Bahasa Daerah dan Kesenian, Drs. H. Husen R. Hasan, M.Pd. Pembina Tk. I NIP. 196110051986031014 vi Di unduh dari :
Sambutan Panganteur Anu keur disanghareupan ku hidep téh buku Pamekar Diajar Basa Sunda. Ieu buku diajangkeun pikeun sakumna murid di Jawa Barat, jadi buku babon pikeun pangajaran basa Sunda. Kabéhna téh aya 12 buku, hasil gawé tim panyusun anu meunang pancén ti Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat. Jilid I tepi ka VI pikeun murid SD/MI, jilid VII tepi ka IX pikeun murid SMP/MTs, jeung jilid X tepi ka XII pikeun murid SMA/SMK/MA/MAK. Medalna ieu buku téh pikeun méré lahan ka sakumna murid anu dialajar basa Sunda, kalawan harepan hidep sakabéh enya- enya ngamangpaatkeun. Ku diajar basa Sunda tina ieu buku, dipiharep kanyaho jeung kabisa hidep dina ngagunakeun basa Sunda bisa ningkat jeung nambahan. Lian ti éta, hidep jadi leuwih resep ngagunakeun basa Sunda dina kahirupan sapopoé. Éta mah naha di sakola, di lingkungan kulawarga, atawa di tempat ulin. Meureun ti antara hidep aya nu tumanya, naha maké kudu diajar basa Sunda sagala? Naha naon gunana atuh? Jih, pangna diajarkeun di sakola ogé éta téh ku sabab loba mangpaatna dina kahirupan sapopoé. Anu paling karasa upamana waé urang bakal bisa komunikasi ku basa Sunda kalawan hadé tur merenah. Loba kauntunganana lamun urang bisa ngagunakeun basa Sunda téh, di antarana waé urang bakal nyaho jeung bisa neuleuman kabeungharan budaya Sunda. Apan budaya Sunda téh jadi bagian penting tina budaya nasional Indonésia. Salian ti éta, apan hidep di sakola diwajibkeun diajar basa Sunda. Meureun hidep tumanya deui, naha ari diajar basa Sunda téh babari? Jih, nya babari atuh. Jaba deuih resep. vii Di unduh dari :
Bieu gé geus disebutkeun, teu hésé diajar basa Sunda téh, komo deui pikeun urang Sundana sorangan mah. Dalah najan lain keur urang Sunda ogé sarua waé teu hésé. Ku kituna, hidep teu kudu ngarasa seunggah. Ulah tacan gé nanaon geus nyebut horéam. Anu penting mah urangna sing enya-enya, boh enya-enya ngabandungan pedaran ti Ibu/Bapa Guru, boh enya-enya dina ngapalkeun jeung migawé latihanana. Lian ti éta, kacida hadéna mun hidep ogé getol maca buku-buku basa Sunda lianna, maca surat kabar jeung majalah anu ngagunakeun basa Sunda, atawa ngabandungan siaran radio jeung televisi dina program basa Sunda. Hal séjénna anu bisa dipigawé ku hidep nyaéta lalajo pagelaran kasenian Sunda. Cindekna mah, sakali deui rék ditandeskeun, entong ngarasa sieun atawa horéam dina nyanghareupan pangajaran basa Sunda téh. Kapan heueuh babari, jeung matak resep deuih. Geura ayeuna urang mimitian. Bismillah .... Bandung, Oktober 2013 Salam ti nu nyusun ieu buku viii Di unduh dari :
Sambutan Daptar Eusi ix Di unduh dari :
x Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 1 K AW I H P Sumber: mediaindonesia 1 Di unduh dari :
S aha di antara hidep nu can kungsi ngaregepkeun kawih? Saréréa gé tangtu kungsi ngaregepkeun kawih. Ngaregepkeun kawih kaasup kana ngaregepkeun kalangenan atawa hiburan. Biasana nu ngaregepkeun ngarasa kahibur. Teu mustahil nu nalangsa gé jadi bungah, atawa sabalikna, sanggeus ngaregepkeun kawih jadi sedih jeung nalangsa, sabab eusi rumpaka kawih ngingetkeun deui ka éta paregep kana pangalaman dirina nu geus kaliwat. Cing, kumaha karasana ku urang mun geus ngaregepkeun kawih? Tangtu waé teu sarua, sabab wanda kawih anu diregepkeunana bakal mangaruhan kana suasana paregepna, pangpangna mah kasang tukang jeung pangalamanana. Jalma nu paséhat basa Sunda bakal babari nyangkem rumpaka kawih Sunda. Kitu ogé jalma nu mindeng ngaregepkeun atawa maca rumpaka kawih bakal babari nyangkemna. Basa di SMP hidep ogé kungsi narima pangajaran ngeunaan kawih. Tah, ayeuna hayu urang neuleuman deui eusi rumpaka kawih. Ngan bisi hidep poho deui, urang pedar heula ngeunaan kawih. Naon ari kawih? Kecap kawih asal tina kecap kavy (baca, kawi) anu hartina sa'ir (kavya - bujangga). Kawih nya éta rakitan basa anu ditulis ku para bujangga atawa seniman sarta miboga birama anu ajeg (angger). Sakumaha ilaharna lagu, kawih kabeungkeut ku wiletan jeung témpo atawa ketukan. Nu matak kawih sok disebut ogé lagu-lagu nu kaasup sekar tandak, boh kawih tradisional boh wanda anyar. Kawih mah béda jeung pupuh. Kawih teu kauger ku rupa-rupa aturan atawa patokan kawas nu aya dina pupuh. Rumpaka kawih téh eusina pinuh ku ajén atikan. Ari rumpakan kawih teu béda jeung rumpaka wangun puisi séjénna. Ngan kawih mah geus dilengkepan ku aturan titilaras. Unsur-unsur nu aya dina kawih teu béda jeung unsur-unsur nu aya dina puisi atawa sajak, nya éta ngawengku téma, nada, rasa, jeung amanat. Kawih salah sahiji kasenian (seni sora) titinggal karuhun nu diwariskeun sacara turun-tumurun. Kawih kaasup kasenian anu kahot sarta dikatégorikeun minangka cikal bakal seni sora nu aya di masarakat Sunda. Nilik kana sajarahna, kawih dibagi jadi tilu kurun waktu, nya éta: (1) Kawih buhun atawa tradisional. Buhun hartina kuno, jaman baheula atawa kecap séjén tina bihari. Période kawih buhun aya dina kurun waktu saacan jaman Jepang nepi ka Jaman Jepang. Lagu anu kaasup kawih 2 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
buhun di antarana lagu "Banjar Sinom", jeung sajabana. (2) Kawih Jaman Jepang dimimitian kira-kira Jepang datang ka Indonesia dina taun 50- an. Sababaraha kawih anu aya dina Jaman Jepang di antarana lagu "És Lilin", "Balon Ngapung", "Géhgér Soré","Bandowati", jeung sajabana. (3) Kawih wanda anyar atawa kawih alam kiwari nya éta kawih jaman ayeuna. Kurun waktu kawih wanda anyar dimimitian ti taun 50-an nepi ka kiwari. Kawih wanda anyar di antarana "Anggrék Japati", "Cinta Nusa", Baju Héjo","Angin Priangan", "Hujan Munggaran, jsb., kaasup kawih-kawih anu dikolaborasikeun. A. Maca Rumpaka Kawih Ieu di handap aya rumpaka kawih anu judulna ngeunaan kadaharan jeung inuman. Saupama di antara hidep aya nu geus bisa, pék contoan haleuangkeun. Nu séjénna ngaregepkeun bari maca ieu rumpakana di handap! (Rumpaka kawih 1) És Lilin És lilin mah (dunungan) kalapa muda dibantun mah (dunungan) ka Sukajadi abdi isin dunungan samar kaduga sok sieun mah aduh henteu ngajadi És lilin mah ... didorong dorong di bantun mah ... dibantun ka Sukajadi abdi isin dunungan samar kaduga sok inggis mah aduh henteu ngajadi És lilin mah ceuceu buatan Bandung dicandak mah geuning ka Cipaganti abdi isin jungjunan duh babaringung sok inggis mah aduh henteu ngajadi Itu saha dunungan nu nungtun munding digantelan geuning ku saputangan itu saha dunungan nu ginding teuing sihoreng mah aduh geuning jungjunan 3 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
És lilin mah ceuceu di kalapaan raosna mah geuningan kabina-bina abdi alim dunungan paduduaan sok sieun mah dibantun kamana-mana Kamana mah geuningan ngaitkeun kincir Ka kalér mah ka kalér katojo bulan Kamana mah dunungan ngaitkeun pikir Moal palér duh da ku sabulan (Rumpaka kawih 2) Colénak Urang tuang colénak raos seger matak séhat kana awak pangaosna cukup ku sapuluh pérak moal rugi ngaluarkeun eusi pésak Colénak dicocol énak anu ompong ogé teurak mangga geura carobian colénak beuleum dadakan Colénak peuyeum Bandung katuangan sederhana istiméwa cacah menak sagala pada misuka moal puyeng najan séép tilu piring Colénak dicocol énak kakoncara sabuana kaolahan urang Sunda warisan kolot baheula Sumber: Pancén 1 Sanggeus hidep maca dua rumpaka kawih di luhur, pigawé ieu pancén di handap! 1. Tuliskeun kecap-kecap anu teu kahari dina dua rumpaka kawih di luhur sarta pék paluruh hartina dina kamus! 4 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
"És Lilin" "Colénak" Kecap 1. ... 2. ... 3. jsté. Harti kamus ... ... ... Kecap 1. ... 2. ... 3. jsté. Harti kamus ... ... ... 2. Diwangun ku sabaraha pada jeung sabaraha padalisan unggal padana éta rumpaka kawih "És Lilin" jeung "Colénak" ? "És Lilin" "Colénak" Jumlah pada Jumlah padalisan Jumlah pada Jumlah padalisan ... ... Pada ka-1: ... padalisan Pada ka-2: ... padalisan Jsté. ... ... Pada ka-1: ... padalisan Pada ka-2: ... padalisan Jsté. 3. Perkara naon eusi anu dihaleuangkeun dina éta kawih? Judul Kawih Eusina nyaritakeun "És Lilin" ... "Colénak" ... B. Nyangkem Unsur Rumpaka Kawih Upama nilik unsurna, rumpaka kawih ogé teu béda jeung unsur nu aya dina sajak atawa puisi, di antarana aya rasa, nada, amanat, jeung téma. (1) Rasa ngagambarkeun sikep nu ngawih kana poko pasualan anu aya dina rumpaka kawih. Unggal kawih anu diregepkeun atawa dibaca tangtu bakal ngébréhkeun rasa anu béda. Ieu téh balukar bédana pasualan, kajadian, atawa kaayaan anu disanghareupan ku nu nulis rumpaka kawih. Eusi kawih "És Lilin" di luhur téh ngeunaan katrésna ti hiji wanoja ka hiji jajaka. Geura ilikan sempalanana ieu di handap. Itu saha dunungan nu nungtun munding digantélan geuning ku saputangan ... 5 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
itu saha dunungan nu ginding teuing sihoréng mah aduh geuning jungjunan ... Éta kecap ginding (padalisan 3) jeung jungjunan (padalisan 4) dina sempalan rumpaka kawih "És Lilin" téh minangka ébréhan haté wanoja nu ngagambarkeun rasa cintana ka hiji jajaka. (2) Nada nya éta sikep nu nulis rumpaka kawih nu karasa ku anu ngaregepkeun atawa nu maca, upamana sedih, nalangsa, handap asor, sombong, éra, hanjakal, jeung sajabana. Geura ilikan sempalan rumapak kawih "és Lilin" ieu di handap. Es lilin mah ceuceu buatan Bandung dicandak mah geuning ka Cipaganti abdi isin jungjunan duh babaringung sok inggis mah aduh henteu ngajadi Es lilin mah ... didorong dorong di bantun mah ... dibantun ka Sukajadi abdi isin dunungan samar kaduga sok inggis mah aduh henteu ngajadi Dina sempalan di luhur kagambarkeun jalma nu teu wani kedal atawa terus terang. Aya kecap isin (padalisan ka-3), nandakeun éra jeung kecap samar kaduga (padalisan ka-3) nandakeun teu puguh nu kudu dipilampah, sarta kecap bararingung (padalisan ka-3) nandakeun kasieun bisi cintana ka éta jajaka teu ngajadi. (3) Amanat nya éta perkara atawa pasualan anu hayang ditepikeun ku nu ngawih atawa nu ngarangna ka nu ngaregepkeun atawa nu maca. Amanat minangka kereteg anu ngarojong ka nu nulis kawih nyiptakeun karyana. Amanat bisa dipaluruh dina kecap-kecap anu dipilih jeung disusun ku nu ngawih jeung di satukangeun anu dikawihkeun. Geura tengetan ieu sempalan rumpaka kawih "És Lilin" di handap. 6 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
És lilin mah ceuceu di kalapaan raosna mah geuningan kabina-bina abdi alim dunungan paduduaan sok sieun mah dibantun kamana-mana Dina rumpaka di luhur nyangkaruk amanat yén urang salaku wanoja kudu bisa ngajaga harga diri, sanajan sakumaha mikacintana ka hiji jajaka, ulah wani reujeung paduduaan (padalisan ka-4) lamun can resmi jadi salaki pamajikan jeung pikir rangkepan (padalisan ka-4) rasa sieun-dibantun ka mana-mana. (4) Téma mah minangka hal poko atawa galeuh anu ngajiwaan eusi rumpaka kawih. Teu béda ti sajak, dina kawih ogé sok kapanggih nu eusina ngébréhkeun masalah sosial, agama, kadeudeuh atawa kaasih, jeung sajabana. Ari nu jadi téma rumpaka kawih "És Lilin" nya éta katrésna atawa percintaan, bisa katingali dina kecap-kecap nu dipaké, di antarana kecap ngaitkeun pikir, paduduaan, dunungan, jungjunan, ginding. Pancén: 2 Sabada hidep maham eusi rumpaka kawih nu judulna "És Lilin" di luhur, ieu di handap aya rumpaka kawih nu judulna "Colénak". Tugas hidep nya éta maluruh rasa, nada jeung amanatna dina tabél nu aya di handapeunana! Unsur Pedaran Rumpaka 1. Rasa Ngabéjakeun ngeunahna (pelem) éta kadaharan, sajaba ti murah hargana. ... .. ... .. ... .. ... .. 2. Nada Némbongekun kareueus yén urang Sunda boga kadaharan tradisonal warisan kolot baheula nu kasohor (kakoncara) ka saalam dunya (buana) ngaranna colénak ... .. ... .. ... .. ... .. 7 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
3. Amanat ngajak sangkan ngamasarakatkeun kadaharan tradisional nu ngaranna colénak ... .. ... .. ... .. ... .. C. Neuleuman Wangun jeung Gaya Basa dina Rumpaka Kawih Wangun rumpaka kawih sarua jeung wangun sajak atawa puisi. Réa sajak atawa puisi nu geus dijadikeun rumpaka kawih. Rumpaka kawih aya ogé nu disusun dina wangun sisindiran. Geura tengetan deui ieu sempalan rumpaka kawih "És Lilin" di handap Itu saha dunungan nu nungtun munding digantélan geuning ku saputangan itu saha dunungan nu ginding teuing sihoréng mah aduh geuning jungjunan } Cangkang } Eusi Sempalan rumpaka kawih di luhur téh diwangun ku opat padalisan. Padalisan kahiji jeung kadua disebutna cangkang, padalisan katilu jeung kaopat disebutna eusi. Nilik kana wandana mah, sempalan rumpaka kawih di luhur téh kaasup kana paparikan. Pangna disebut paparikan lantaran padeukeut sora tungtung padalisan nu aya dina cangkang jeung eusi. Sora tungtung padalisan kahiji padeukeut sorana jeung sora tungtung padalisan katilu, sora tungtung padalisan kadua padeukeut jeung sora tungtung padalisan kaopat. Sora nu padeukuet kitu téh sok disebut murwakanti. Geura tengetan deui ieu sempalan rumpaka kawih di handap! Itu saha dunungan nu nungtun munding digantélan geuning ku saputangan itu saha dunungan nu ginding teuing sihoréng mah aduh geuning jungjunan Padeukeut sora i (ding jeung ing) Padeukeut sora a (ngan jeung nan) Sora tungtung padalisan kahiji ding padeukeut jeung sora tungtung padalisan katilu ing, kitu ogé sora tungtung padalisan kadua ngan padeukeut jeung sora tungtung padalisan kaopat nan. Sajaba ti conto di luhur aya rumpaka kawih séjénna anu diwangun ku sisindiran. 8 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Unsur penting séjénna anu kudu dipikanyaho ku didep dina rumpaka kawih nya éta pilihan kecap. Diksi atawa pilihan kecap dalit pisan patalina jeung unsur gaya basa, nya éta basa anu digunakeun ku nu ngarang sangkan bisa leuwih ngahudang imajinasi paregep atawa nu maca. Teu béda ti sajak atawa puisi, gaya basa anu sok kapanggih dina rumpaka kawih kayaning gaya basa babandingan nu istilah séjénna sok disebut metapora (metapora). Métapora (metaphor) nya éta gaya basa babandingan atawa lalandian, ku jalan nyebut hiji barang, padahal anu dimaksud mah anu séjén lantaran dianggap boga pasipatan atawa ciri-ciri anu sarua. Dina harti jembar, métapora ngurung rupa-rupa gaya basa babandingan, kayaning lalandian, mijalma, ngasor, rarahulan, rautan, jeung sajabana Gaya basa lalandian sok dipaké pikeun ngaganti (ngaran) ku sesebutan. Aya sesebutan alus atawa pideudeuh (héronimia) jeung aya sesebutan goréng, ocon, atawa métonimia, contona: kecap Srikandi keur sesebutan ka awéwé wanian; Si Jalak Harupat idipaké keur sesebutan ka lalaki anu toh pati jiwa raga, cadu ngejat ti pakalangan atawa pangperangan; Wayang pangsisina dipaké keur sesebutan ocon banyol ka jalma anu jangkung gedé. (personifikasai) sok digunakeun pikeun nyebutkeun barang anu henteu nyawaan atawa sasatoan diupamakeun boga polah cara jalma, kayaning boga rasa sedih, susah, bungah, atawa ambek, contona: Gunung siga anu milu nguyung, lebak siga milu susah. Pucuk janur tingarulang, ngagupayan anu angkat; Lokomotip ngahégak lir seunggah nanjak; Bulan ngintip tina sela-sela méga. Gaya basa mijalma Gaya basa ngasor (litotes) sok dipaké pikeun ngébréhkeun hal nu sabalikna tina kanyataan, contona: Kuring mah teu boga duit sapésér-pésér acan (padahal beunghar); Dahar gé ukur jeung uyah (padahal deungeun sanguna sagala aya), jeung sajabana. Gaya basa rarahulan (hiperbola) sok dipaké pikeun nandeskeun, ngantebkeun, atawa nimbulkeun rasa nu kaleuleuwihi, contona: Amarahna nguntab-nguntab lir seuneu hurung. Ngajerit maratan langit, ngocéak maratan jagat; Najan nepi ka ceurik getih oge, moal ditolih. Gaya basa rautan (eupimisme) dipaké pikeun ngalemesan maksud sangkan teu kasar katarimana ku nu maca atawa ngaregepkeun, contona: Ké, kuring rék ka cai heula (maksudna rék kiih); Karunya, anakna téh geuning teu ningali (maksudna lolong). 9 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Satuluyna pék ilo deui ieu rumpaka kawih di handap. Mun aya mah bari ngaregepkeun tape, video, MP 3 atawa wangun rékaman séjénna! Bulan Batu Hiu (Doel Sumbang) Bulan nu ngagantung di langit Batu Hiu tinggal sapasi sésa purnama kamari Urang duaan anteng sosonoan suka bungah sagala rasa dibedah Bulan nu ngagantung di langit Batu Hiu tinggal sapasi sesa purnama kamari Ikrar janji sahidup samati moal hianat insya Allah moal pegat Dina ruang haté nu aya ukur salira dina ruang haté pasti ngan ukur salira Bulan di langit Batu Hiu Sesa purnama kamari bulan sapeupeuting nyaksi nya pangrusiah moal betus pasti Sumber: 10 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Dina rumpaka kawih di luhur aya kecap-kecap anu ngandung harti injeuman (konotasi ). Geura tengetan ku hidep ieu pedaranana di handap! Ngupamakeun (metafora) Bulan nu ngagantung nu ngagantung biasana maké tali atawa sabang- saning bungbuahan dina tangkalna tinggal sapasi sésa purnama kamari kecap sapasi biasana dipaké kana dahareun nu dipotongan. kecap sésa dipaké keur dahareun teu béak atawa duit sésa balanja. sagala rasa dibedah kecap bedah biasana dilarapkeun kana balong atawa tanggul dina ruang haté kecap ruang atawa rohangan sok dipaké pikeun nuduhkeun tem- pat atawa patempatan Mijalma (personifikasi) bulan sapeupeuting nyaksi anu sok nyaksi; nyaksian; jadi saksi biasana jalma 11 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pancén 3: Sanggeus hidep neuleuman pedaran di luhur, pigawé pancén ieu di handap 1) Sawalakeun jeung babaturan sakelompok pikeun maluruh cangkang jeung eusi unggal pada dina éta kawih. Geura imeutan heula conto cara nganalisisna ieu dina tabél di handap! Sempalan rumpaka kawih "És Lilin" Cangkang Eusi Kecap di tungtung padalisan nu Padalisan padeukeut sorana És lilin mah (dunungan) kalapa muda dibantun mah (dunungan) ka Sukajadi abdi isin dunungan samar kaduga sok sieun mah aduh henteu ngajadi 1 2 - - - 3 4 a. b. Kecap muda dina padalisan ka-1 padeukeut sorana jeung kecap kaduga dina padalisan katilu, nya éta sora (a) Kecap ka-2 padeukeut sorana jeung kecap ngajadi dina padalisan ka-4, nya éta sora (i) sukajadi dina padalisan . Sempalan rumpaka kawih "És Lilin" Cangkang Eusi Kecap di tungtung padalisan nu Padalisan padeukeut sorana És lilin mah ceuceu buatan Bandung dicandak mah geuning ka Cipaganti abdi isin jungjunan duh babaringung sok inggis mah aduh henteu ngajadi ... ... ... ... ... ... ... ... a. .... b. .... . Sempalan rumpaka kawih "És Lilin" Cangkang Eusi Kecap di tungtung padalisan nu Padalisan padeukeut sorana És lilin mah ceuceu di kalapaan raosna mah geuningan kabina-bina abdi alim dunungan paduduaan sok sieun mah dibantun kamana-mana ... ... ... ... ... ... ... ... a. .... b. .... . Sempalan rumpaka kawih "És Lilin" Cangkang Eusi Padalisan Kecap di tungtung padalisan nu padeukeut sorana Kamana mah geuningan ngaitkeun kincir Ka kalér mah ka kalér katojo bulan Kamana mah dunungan ngaitkeun pikir Moal palér duh da ku sabulan ... ... ... ... ... ... ... ... a. .... b. .... 12 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
2) Ieu rumpaka kawih "Bubuy Bulan" di handap diwangun ku sisindiran. Pék paluruh ungkara mana waé dina unggal pada nu kaasup kana wangun cangkang jeung eusi kana tabél nu aya di handapeunana! Bubuy Bulan (Cipt. Beni Corda) Bubuy bulan, bubuy bulan sangray béntang panon poé, panon poé disasaté unggal bulan, unggal bulan abdi téang unggal poé, unggal poé ogé hadé Situ Cuburuy laukna hésé dipancing nyérédét haté ningali ngénclong caina tuh itu saha nu ngalangkung unggal énjing nyérédét haté ningali sorot socana Unggal bulan, unggal bulan abdi téang unggal poé, unggal poé ogé hadé Situ Ciburuy laukna hésé dipancing nyérédét haté ningali ngénclong caina Tuh itu saha nu ngalangkung unggal énjing nyérédét haté ningali sorot socana Unggal bulan, unggal bulan abdi téang unggal poé, unggal poé ogé hadé Sumber: 13 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pada Ungkara Wangun Sisindiran Katerangan Kahiji ... ... ... ... Cangkang: ... Eusi: ... Kadua ... ... ... ... Cangkang: ... Eusi: ... Kaopat ... ... ... ... Cangkang: ... Eusi: ... 3) Pék ayeuna paluruh ku hidep sora nu padeukeut unggal tungtung padalisan dina éta kawih "Bubuy Bulan" kana tabél ieu di handap! Padeukeut sora tungtung padalisan Pada Ungkara Katerangan Kahiji Bubuy bulan, bubuy bulan sangray béntang panon poé, panon poé disasaté unggal bulan, unggal bulan abdi téang unggal poé, unggal poé ogé hadé padeukeut sora tungtung unggal padalisan, contona: (ang, té, ang, té a-é-a-é ) Kadua ... ... ... ... padeukeut sora tungtung unggal padalisan: ... Katilu Unggal bulan, unggal bulan abdi téang ... Padeukeut sora tungtung kecap unggal padalisan, contona: a-a-a-a-a ... 14 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Kaopat ... ... ... ... Padeukeut sora tungtung unggal padalisan: ... Kalima ... ... Padeukeut sora tungtung kecap unggal padalisan ... ... 4) Sawalakeun ku hidep gaya basa naon waé nu aya dina rumpaka kawih "Bubuy Bulan" di luhur sarta tuliskeun dina tabél ieu di handap! Rumpaka Pada Padalisan Gaya basa Katerangan Bubuy bulan 1 1 Sangray béntang 1 1 Panon poé disasaté 1 2 5) Pék paluruh kecap-kecap naon waé anu dibalikan deui dina éta rumpaka kawih "Bubuy Bulan" kana tabél ieu di handap! Kacap nu dibalikan deui Pada Padalisan ... ... ... ... D. Nyusun Paraprase tina Rumpaka Kawih Tanda yén hidep paham eusi kawih di antarana bisa nyaritakeun deui ku basa sorangan. Rupa-rupa carana pikeun nyaritakeun deui eusi kawih téh, di antarana ku cara nyusun paraprase. Naon ari paraprase? Paraprase atawa paraprasa nya éta ngébréhkeun deui hiji wangun basa kana wangun basa séjénna, kalawan teu ngarobah hartina. Kagiatan nulis paraprase teu hésé. Nu basajan mah di antarana ku cara nambahan kecap-kecap kana rumpaka kawih ku kecap-kecap nu dianggap mampuh ngajelaskeun. Geura tengetan contona di handap. 15 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Malati di Gunung Guntur Seungitna sungkeman ati Bodas sésétraning rasa jadina dina mumunggang leuweung larangan Wangun paraprasena: (kacaritakeun aya wanoja. Bakat ku geulis lir ibarat mekarna kembang) malati (éta wanoja téh ayana) di Gunung Guntur (pernahna di Garut) (Éta kembang téh) seungitna (sumeleber, nepi ka jadi) sungkeman ati (Warnana) bodas (nyacas jadi) sésétraning rasa (sakur nu ningali) (Éta kembang téh) jadina (persis) dina mumunggang (gunung Guntur) (Nu teu meunang kasaba ku manusa, dan cenah mah éta téh) leuweung larangan. Hasil wangun paraprasena di luhur ku hidep bisa dirobah kawas ieu di handap. Kacaritakeun aya wanoja. Bakat ku geulis, éta kageulisanana téh diibaratkeun lir kembang malati nu keur mekar. Éta wanoja téh cicingna di Gunung Guntur. Ma'lum ka nu geulis. Kabéh jalma pada apal. Tapi teu sagawayah jalma (lalaki) bisa manggihan éta wanoja, sabab cicingna di mumunggang gunung Guntur, nu teu meunang kasaba ku manusa, da cenah mah éta téh leuweung larangan. Pancén 4: Di handap aya rumpaka kawih nu judulna "Malati di Gunung Guntur" jeung "Sabilulungan". Pék ku hidep jeung babaturan sakelompok caritakeun eusina ku cara paraprase atawa wangun prosa séjénna kawas conto di luhur. 16 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Malati di Gunung Guntur (Mang Koko & Wahyu Wibisana) Malati di Gunung Guntur Seungitna sungkeman ati Bodas sésétraning rasa jadina dina mumunggang leuweung larangan Malati di Gunung Guntur Hanjakal henteu dipetik Béja geus aya nu boga Ngahaja melak di dinya Para Guriang Ayeuna kuring geus jauh Malati sosoca gunung Boa geus aya nu metik duka ku saha Kamari jol aya béja Malati ratna mumunggang Pajar can aya nu metik, duka ku naon Sumber: clipart Malati di Gunung Guntur Ligar dina panineungan na panineungan Na saha nu baris metik Kuring mah da puguh jauh Biheung kadongkang 17 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Sabilulungan Sabilulungan dasar gotong royong Sabilulungan sipat silih rojong Sabilulungan "genteng ulah potong" Sabilulungan persatuan tembong (patembong) Tohaga - (tohaga) Rohaka - (rohaka) Teguh tangguh perbawa sabilulungan (saihwan) Sadia - (sadia) Sajiwa - (sajiwa) Segur singkil ngabasmi pasalingsingan (pabentar) Sabilulungan hirup sauyunan Sabilulungan silih pikaheman Sabilulungan tulung tinulungan Sabilulungan kukuh persatuan ( beungkeutan) Santosa - (santosa) Samakta - (samakta) Teuneung ludeung ngajaring kawibawan (k'amanan) Saihwan - (saihwan) Sapaham - (sapaham) Nagri nanjung berekah sabilulungan Posted 22nd May 2010 by Kos Warnika Labels: Ganda Mekar E. Ngalengkepan Rumpaka Kawih Ieu rumpaka kawih nu judulna "Peuyeum Bandung", "Borondong Garing", "Tauco Cianjur", "Goréng Pisang", jeung "Tahu Sumedang" téh can lengkep. Pancén hidep nya éta: 1) 2) lengkepan éta rumpaka kawih! paluruh rékaman kawihna dina wangun MP3 atawa wangun rékaman séjénna! sawalakeun nyaritakeun naon eusina! 3) 18 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Peuyeum Bandung Dimana mana dikampung di kota tos kakoncaran duh nikmat rasanya sampeu ... .. teu ... . peuyeum ... ku ... .. peuyeum ... pangaosna ... . ku ... .. sepuh ... . ... ... ... ... ... ... ... ... Borondong Garing Borondong garing ider kota pilemburan mekar lumaku diri anu dagang bari mimitran ... ... ... ... 19 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
20 Tauco Cianjur Lamun urang sok ka Cianjur Mo poho oleh-oleh nu mashur Rencang sangu matak uruy Éta tauco Cianjur ... ... ... ... ... ... ... ... Goréng Pisang Sang goréng pisang Arageung jeung haneut kénéh Leres amisna komo lamun nu dagangna ... ... ... ... Tahu Sumedang Tahu sumedang, akang digoréng garing Pelem rasana, haneut-haneut dituangna ... ... ... ... Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 2 S A J A K P Sumber: dokumén pribadi 21 Di unduh dari :
22 B asa di SMP hidep kungsi diajar ngeunaan sajak. Cing saha di antara hidep nu masih kénéh apal eusina atawa inget salah sahiji judulna? Ayeuna ogé urang diajar deui ngeunaan sajak. Ari sajak téh salah sahiji hasil karya sastra wangun puisi. Sakumaha wangun karya sastra séjénna, sajak ogé kaasup wangun sastra anu imajinatif. Basa nu dipaké dina sajak umumna padet jeung singget tur sifatna konotatif, sabab ngandung harti injeuman (ma'na kiasan). Eusi sajak ngagambarkeun ébréhan (ekspresi) tina rupa-rupa kajadian anu kaalaman, karasa, katempo, atawa kabandungan ku pangarang. Sajak nu ditulis ku saurang pangarang bisa jadi eusina ngagambarkeun pangalaman nu sarua jeung urang. Ku sabab kitu, upama urang loba maca atawa neuleuman eusi sajak tangtu bakal leuwih loba pangalaman jeung pangaweruh, kayaning kabeungharan kecap jeung rupa-rupa informasi nu ditulis atawa diéksprésikeun ku panyajak. A. Nyangkem Eusi Sajak Ieu Sajak nomer (1) nu judulna Priangan di handap diwangun ku dua pada sarta masing-masing pada diwangun ku tilu padalisan. Pék ilo sing teleb, nepi ka kacangkem eusina! (1) Priangan (Rahmat M. Sas Karana) Mojang lenjang nu hideung santen Diaping srangéngé ti énjing dugi ka sonten Upami wengi dipépéndé bulan ngempur Jungjunan Upami dugi ka puput umur Kurebkeun kuring dina pangkonan (Dicutat tina Tepung di Bandung,...:...) Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
luhur, kira-kira nyaritakeun naon eusi éta sajak? Ayeuna urang pedar babarengan eusi nu aya dina éta sajak. (1) Eusi éta sajak ngagambarkeun kaéndahan alam tatar Sunda nu katelah Priangan. Kecap Priangan dipaké judul dina éta sajak; Sabada hidep maca sajak di (2) Éndahna alam tatar Sunda ku panyajak diibaratkeun lenjang nu pakulitanana hideung santen mojang (padalisan kahiji); (3) Alam nu aya di tatar Sunda unggal poé dicaangan srangéngé atawa panonpoé (padalisan kadua); (4) Lamun peuting éta sakuliah tatar Sunda dicaangan ku sorot bulan (padalisan katilu); (5) Saking mikacintana alam Priangan, panyajak nepi ka nyebut jungjunan, nya éta sesebutan keur ka saurang jalma nu dipikacinta atawa kabogoh (padalisan kaopat). (6) Saupama éta panyajak puput umur atawa maot (padalisan kalima), hayang dikurebkeun atawa dikuburkeun di pangkonan atawa tanah Priangan (padalisan kagenep) Pancén 1 Sanggeus maca éta sajak di luhur sarta nengetan pedaran ngeunaan eusina, prak sawalakeun ku hidep jeung babaturan sakelompok ieu pancén di handap! 1) Téangan hartina dina kamus ieu kecap-kecap: (a) mojang lenjang, (b) hideung santen, (c) srangéngé, (d) dipépéndé, (e) ngempur, (f) jungjunan, (g) puput umur, (h) kurebkeun, jeung (i) pangkonan! 2) Naon anu dimaksud mojang lenjang nu hideung santen dina padalisan kahiji sajak di luhur téh? 3) Kaasup kana gaya basa naon nu dipaké ku panyajak nepi ka tatar Sunda atawa alam Priangan téh diibaratkeun mojang lenjang nu hideung santen? 4) Kecap naon dina padalisan ka-2 jeung ka-3 anu ngandung gaya basa mijalma (personifikasi)? 23 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
24 5) Naon sababna panyajak nepi ka nuliskeun kecap jungjunan dina padalisan ka-4? 6) Naon anu dimaksud ku panyajak dina padalisan ka-6 nuliskeun kecap pangkonan? B. Neuleuman Ajén Éstétika dina Sajak Tengetan deui ieu sajak di handap! (2) Lemah Cai Kuring (Apip Mustopa) Lemah kuring Cai kuring Geuning geus loba nu kurang Lemah kuring Cai kuring Geuning geus loba nu hayang Lemah kuring Cai kuring Geuning loba kahariwang Lemah kuring Cai kuring Kadeudeuh direbut batur Lemah kuring Cai kuring Geuning geus lain nu kuring (Dicutat tina Srangéngé Jakarta, 2...:...) Ayeuna urang pedar ajén éstétika nu aya dina sajak nomer (2) di luhur. Sanajan teu aya katangtuan husus ngeunaan guru lagu, purwakanti atawa rima, pangarang éta sajak dina ngébréhkeun pangalaman batinna téh bari jeung merhatikeun ajén-ajén éstétika. Ari éstétika bakal mangaruhan éndahna sora éta sajak saupama macana dibedaskeun. Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Lamun ku urang ditengetan, unggal engang panungtung ahir padalisan dina sajak di luhur ngabogaan sora anu angger, nya éta i-i-a, i-i-a, i-i-a, i-i-a. Nu kitu téh disebutna murwakanti, nya éta padeukeutna sora engang dina unggal kecap atawa sora kecap dina unggal kalimah, baris, atawa pada. Sora nu murwakanti dina éta sajak ayana di ahir padalisan. Padeukeutna sora di ahir atawa di tungtung disebutna purwakanti laras wekas. Geura ilikan ku hidep contona di handap! i Lemah kuring i Cai kuring Geuning geus loba nu kurang a Sajaba ti wirahma atawa purwakanti, ajén éstétika séjénna nu diébréhkeun ku panyajak nya éta malikan deui nuliskeun kecap-kecap nu sarua dina unggal pada kecap lemah, cai, geuning. Maksud panyajak malikan deui nuliskeun éta kecap téh pikeun negeskeun ka nu maca perkara nu dianggap penting. Éta gaya basa samodél kitu téh sajaba ti mantuan nu maca leuwih gampil maluruh eusi, ogé némbongkeun ka nu maca aspék kaéndahan. Nu kitu téh sok disebut mindoan kawit atawa gaya basa répetisi. Geura ilikan ku hidep contona di handap! Lemah kuring Cai kuring Geuning geus loba nu kurang Lemah kuring Cai kuring Geuning geus loba nu hayang Lemah kuring Cai kuring Geuning loba kahariwang ... 25 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
26 Pancén 2 Ayeuna pék sawalakeun ku hidep jeung babaturan sakelompok sajak anu judulna Tukeurkeun Ieu Sajak karya Yus Rusyana ieu di handap! 1) Catet heula kecap-kecap dina éta sajak nu teu dipikaharti ku hidep, tuluy paluruh hartina dina kamus! 2) Diwangun ku sabaraha padalisan éta sajak? 3) Ajén éstétika naon waé nu aya dina éta sajak? 4) Nyaritakeun naon éta eusi sajak? 5) Naon anu diébréhkeun ku panyajak dina pada kahiji, kadua, katilu, jeung pada kaopat? Laporkeun hasil pagawéan kelompok hidep jeung kelompok séjénna! 2) Diwangun ku sabaraha padalisan éta sajak? 3) Ajén éstétika naon waé nu aya dina éta sajak? 4) Nyaritakeun naon éta eusi sajak? 5) Naon anu diébréhkeun ku panyajak dina pada kahiji, kadua, katilu, jeung pada kaopat? Laporkeun hasil pagawéan kelompok hidep jeung kelompok séjénna! 6) Tukeurkeun Ieu Sajak (Yus Rusyana) Tukeuran ieu sajak Ku salambar simbut atawa samak saheulay Heug rungkupkeun ka barudak nu teu kaburu heuay Pating golépak dina trotoar Tukeuran ieu sajak Ku béas wuluh atawa heucak Heug sidkahkeun ka nu haropak Anu marangkuk di saung atawa di kolong sasak Tukeuran ieu sajak Ku sababaraha siki pélor Heug témbakkeun ka genggerong koruptor manipulator Sina enya kalojor Tukeuran ieu sajak Ku beubeutian tina kolbu anu rido Keur nyébor anu balangsak (Mun teu kitu sasaak) (dicutat tina Saratus Sajak Sunda, 1992) Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
C. Maham Wanda Sajak 1. Sajak Lirik Sajak lirik nya éta sajak anu ngagambarkeun rasa panyajakna atawa ngébréhkeun pikiran jeung rasa pribadi panyajakna tur sipatna leuwih subjéktip. Dina sajak lirik panyajak henteu ngadongéng atawa nyaritakeun, tapi ngébréhkeun sakur anu kapikir jeung karasa waktu harita. Sajak lirik ogé eusina mudalkeun rasaning ati, bingbang rasa jeung pikiran. Geura tengetan ieu conto sajak lirik di handap nu judulna Seuneu Bandung karya Karna Yudibrata! (4) Seuneu Bandung (Karna Yudbirata) Saha nu bisa mareuman seuneu Bandung Geni sakti nu nyebrot ti dapur Cikapundung Najan laut kidul Ngolétrak dipaké nyiram Seuneu Bandung Dayang Sumbi gupay pucukna Tangkubanparahu jadi suluhna; sut urang sundut nyeungeut obor kamerdékaan bray caang lampu neon jutaan watt. Langit ngempray, langit harepan Seuneu teuneung geni kawani Ngaléntab sagara keusik Ngahuru ngabela-bela Ngaduruk leuweung-gonggong langit-langgong Afrika-Asia bébas merdéka! Seuneu nyebrot di dapur Cikapundung Geni sakti, cahya Ilahi Hamo bisa dipareuman (tina Saratus Sajak Sunda, 1992) 27 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
28 Dina sajak (4) nu judulna Seuneu Bandung di luhur, ngagambarkeun kawani jeung sumanget juang urang Bandung pikeun ngabéla lemah caina (Kota Bandung) tina gangguan lawan (penjajah). Éta sumanget jeung kawani diébréhkeun ku panyajak ti mimiti padalisan kahiji jeung kadua nu disimbolkeun ku kecap seuneu jeung geni atawa getih sarta kecap sakti nu bisa dihartikeun rupa-rupa akal, tarékah, siasat, jeung kayanikan urang Bandung nu digambarkeun ku kecap Cikapundung. Éta sumanget juang téh moal sirna (pareum) najan ngalawan musuh anu leuwih kuat jeung samakta (lengkep) pakarangna nu ku pangarang diibaratkeun ku laut kidul. Cindekna sanajan dibanjur ku cai salaut kidul, seuneu (sumanget) urang Bandung moal musna (pareum). Geura tengetan ieu di handap pada kahiji éta sajak! Saha nu bisa mareuman seuneu Bandung Geni sakti nu nyebrot ti dapur Cikapundung Najan laut kidul Ngolétrak dipaké nyiram Pancén 3 Pikeun maluruh eusi nu aya dina pada ka-2, ka-3, jeung ka-4 pék ku hidep sawalakeun jeung babaturan sakelompok! 2. Sajak Épik Sajak epik nya éta sajak anu sipatna ngadadarkeun hiji carita atawa kajadian, sarta biasana eusina téh ngawangun carita kapahlawanan, boh pahlawan anu aya patalina jeung legenda, kapercayaan, boh anu aya patalina jeung sajarah. Wangun sajak épik bisa digolongkeun deui jadi sababaraha golongan, di antarana: epos, fabel, jeung balada. Anu bakal dipedar nya éta sajak balada. Naon ari Sajak balada téh? Sajak balada nya éta anu eusina Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
nyaritakeun ngeunaan jalma-jalma anu gagah, jadi tokoh pujaan, jalma atawa tokoh anu legendaries boh jaman baheula boh jaman ka béhdieunakeun, atawa jalma anu jadi pusat perhatian. Geura tengetan ieu conto sajak balada di handap nu judulna Di Panugaran Batu Curug Sigay karya Agus Suriamiharja! (5) Di Panugaran Batu Curug Sigay (Agus Suriamihardja) I. Ki Arsik urang Cicarita Ngahaja nugar batu Curug Sigay Teuing nu saha Teu kungsi dipapay-papay Datang ka léngkob nyorangan Bismi hirup Tuluy ngaheumbat bébéakan Batu urug Kitu jeung kitu Tara nunggu-nunggu Mun karasa cangkéngna asa semplak Reureuh heula sakeudeung Udud molé, ni'mat ngadadak Minangka sasarap, citiis jeung gula kawung Basajan pisan Kahayang karumasaan II. Datang anémer ti Bandung Ngagorowok luhureun pasir: Aki, geus meunang sabaraha kibik Di léngkob Ki Arsik nangtung Némbal bari rada gimir: Karék meunang dua kibik Tuluy ti léngkob batu dikunjal Ka sisi jalan gedé jauhna tilu pal Gawé sabaraha poé 29 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Tukeur béas jeung molé Bro ka pamajikan Nohonan kajujuran III. Ki Arsik imah bilik hatéup eurih Manéhna panugar batu Hasil késang jeung kapeurih Jadi gedong deungeun-deungeun peuntas ditu Ki Arsik teu nyaho-nyaho Anémer nyandung ka randa donto IV. Basa anak bungsuna kawin Ki Arsik ngumaha maur Anémer mere nginjeum bari api lain Tah aki, kula ngan nyaho batu satuur Sabada ngawalian Manéhna ka léngkob deui Nugar batu mayar hutang Ngaheumbat sataker kebek Linggis mental kana tarang Rénghapna kapengkék Nini, aki tiwas Ti mumunggang ngahiliwir angin kaihlas Ki Arsik boga hutang urut hajat Teu kaburu punah Mayitna ditanggeuy ku nu ngarit Angkeub langit Cicarita Pamajikan, anak incu walurat Hutang can punah Maskumambang salalangit Di Cicarita guyur carita V. Kiwari Mun tengah poé éréng-éréngan Sok kawénéhan ti léngkob aya aweuhan Sora linggis nugar batu Tapi tuluy gagu 30 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Jeung hawar-hawar kadéngé sora ngahelas Nini, aki tiwas (Tina Sajak Sunda, Ajip Rosidi, 2007) Eusi sajak di luhur ku urang bisa dicaritakeun deui atawa dituliskeun deui dina wangun basa séjén upamana prosa. Ngarobah wangun basa sajak kana wangun basa séjén disebutna paraprase. Naon ari paraprase? Parafrase atau parafrasa nya éta ngébréhkeun deui hiji wangun basa kana wangun basa séjénna, kalawan teu ngarobah hartina. Tujuan ngébréhkeun deui kana wangun basa séjénna téh pikeun ngajelaskeun ma'na atawa harti anu nyamuni (tersembunyi). Geura tengetan contona di handap! Ki Arsik urang Cicarita Ki Arsik téh asal muasalna mah urang Cicarita. Ngahaja nugar batu Curug Sigay Kahirupan sapopoéna téh ngahaja jadi tukang nugar batu di Curug Sigay Teuing nu saha Éta batu nu aya di Curug Sigay téh teuing nu saha da euweuh nu ngaku. Teu kungsi dipapay-papay Ki Arsik teu kungsi mapay-mapay ka unggal jalma pikeun nananyakeun saha nu bogana éta Curug Sigay. Datang ka léngkob nyorangan Unggal poé Ki Arsik datang ka léngkob sorangan Bismi hirup Pagawéan nugar batuna téh pikeun bekel nyumponan pangabutuh kahirupanana sapopoé. Pancén 4 Sanggeus hidep maca sajak (6) nu judulna Di Panugaran Batu Curug Sigay karya Agus Suriamihardja di luhur sarta nengetan conto nyusun paraprase, pék ayeuna tuluykeun ku hidep caritakeun deui éta eusi sajak dina wangun paraprase! 31 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
32 D. Mintonkeun Sajak dina Wangun Deklamasi Deklamasi kaasup kana kagiatan seni, nya éta seni ngébréhkeun atawa ngaéksprésikeun hiji sajak ka paregep nu dibarengan ku gerak, pasemon, jeung sajabana. Nu dimaksud gerak di dieu nya éta obahna awak, leungeun, atawa anggota badan nu wajar minangka ngébréhkeun suasana eusi sajak anu didéklamasikeun. Jalma anu ngalakukeun déklamasi disebutna deklamator. Tujuan deklamasi nya éta pikeun nepikeun buah pikiran, maksud, atawa amanat nu aya dina hiji sajak, sangkan ajén-inajén kaéndahan katarima ku nu ngaregepkeun. Teu sakabéh sajak bisa didéklamasikeun. Ku sabab kitu saméméh ngadéklamasikeun sajak, urang kudu neuleuman eusi sajak sangkan kaharti. Lamun geus kaharti kari mikirkeun kumaha ngadéklamasikeunana. Sangkan urang parigel ngadékmasikeun sajak, urang kudu loba latihan. Sakabéh jalma bisa ngadéklamasikeun sajak, asal apal ngeunaan cara jeung tujuanana. Pancén 5 Ieu di handap aya tilu sajak, nya éta sajak (6) Cadas Pangéran, eusina ngagambarkeun kumaha wawanén jeung gagahna Pangéran Kornél. Saurang pamingpin nu buméla ka nagara jeung nyaah ka rayatna sarta anu teuneung ludeung ngalawan kasombongan jeung katelengasan Panjajah Belanda harita anu dipingpin ku Daendels. Sajak (7) Grand Prix eusina ngeunaan paripolah kahirupan jalma di alam dunya nu ngudag cita-cita jeung rupa kahayang. Éta kahirupan jalma di alam dunya téh diébréhkeun ku panyajak ibarat nu keur balap mobil muru garis finis, nu ahirna mah unggal jalma bakal manggih takdir nu sarua, nya éta maot. Sajak (8) nu judulna Ajengan Cigalumpit karya Apip Mustopa di luhur ngagambarkeun kateuneung atawa kawani tokoh nu ngaranna katelah Ajengan Cigalumpit dina ngayonan penjajah. Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pék teuleuman heula eusi ieu tilu sajak di handap, tuluy pilih salah sahiji ku hidep nu rék didéklamasikeun! (6) Cadas Pangéran (Yus Rusyana) Ginggeung Nusa Jawa ku gidirna Mas Galak Curukna ngagurat ti Anyer ka Banyuwangi Saciduh kudu metu ngembat jalan kebat Ngagurat warna getih ti Anyer ka Banyuwangi Natrat carita dijungkiringkeun dina cadas Di dieu aya satria tandang Di dieu aya lalanang Papay raratan carita anu dicaritakeun deui Carita seungit seumatkeuneun dina dada lalaki Di dieu kajadian aya amarah rongkah nu kapegung Di dieu melotna linggis kadugalan ku teuasna cadas galih Tingburinyayna ketit tina pedang kakawasaan budi jeung keris kalemesan budi Kekerot Daendels nyabak gobang Ayem Pangeran nyabak landean Kaula baris nandéan Mureleng jendral-jendral singa lapar Kami nu geus tandang di ranca getih di front-front buana Kami nu geus nguyup getih di Berezina Teu suka dipapalangan Kami gobang keur nyacar urat-urat nu bedang Ayem putra Geusan Ulun Kaula Surianagara Nu geus ngalalana ka congkar rasa Leuwih hadé mandi getih nguyup getih Manan migawé nu teu sapuk jeung lelembutan 33 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
34 Di dieu raketna dua kakuatan Gobang nu diheumbatkeun ku tangan beusi Jeung keris dina sampur sutra budi Natrat carita dijungkiringkeun dina cadas Di dieu aya satria tandang Di dieu aya lalanang. (7) Grand Prix (Godi Suwarna) Nincak gas sataker kebek mobil sport ngagerung mangprung rék ngudag jorélat waktu dan startna kapandeurian. Ah, tangtu kasusud tapakna, cék haté anjeun harita. Jalan lempeng, jalan nanjak, pungkal-péngkol kénca katuhueun jungkrang. Sakiceup demi sakiceup tihang bulan tihang taun diliwatan. Ti saban-saban simpangan mobil deungeun milu nyemprung di sirkuit pada-pada teu hayang kapandeurian. "I can't get no satisfaction!" sora kasét gumuruh nyasaak langit, ngendag-ngendag dungus mangsa. Gumuruh manglaksa mobil haseup knalpot ngeput jagat. Anjeun kudu nabrak deungeun tinimbang ditabrak batur. Nu nyakakak, nu jumerit, mecut niat hayang gancang nyiap waktu nu can témbong kelemengna. "Boa sapéngkolan deui!" omong anjeun sabot setir guwar- giwar. "Boa di itu péngkolan!" cék nu séjén bari hantem silih sénggol. Dina hiji mangsa: anjog anjeun jeung nu séjén méh bareng ka garis finish; persis di jero kuburan tuluy nampa piala tetengger batu! (8) Ajengan Cigalumpit (Apip Mustopa) léngkob mana nu can kasaba pasir mendi nu can kasungsi ajengan cigalumpit lalaki langit Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
lamun kedal sora tina bahamna Allahu Akbar! aleutan walanda bubar tina leungeun-leungeunna nu baruluan bedil nu metet ku pélor maruragan beungeut dayeuh dileyek bari dijebéngan ngadadak muriang ngagibrig tentara karajaan ngagorowok ajengan cigalumpit handaruan kaluar siah kapirin dikéré ku aing kawas lauk asin tentara karajaan kawalahan ngémbarkeun pengumuman : sing saha nu bisa nyabut nyawa ajengan cigalumpit bakal metet sakuna ku rébuan ringgit ba'da isa si hianat si murtad dedepongan ngabongohan ti tukang ajengan keur husu sumujud ditigas beuheungna disakalikeun digusur ka handapeun dapuran awi ditiir mastakana, ditancebkeun na dadana ngagakgak simurtad, pokna: ku lantaran dunungan sia di yogya ka dinya sia nyanghareup! ajengan cigalumpit lalaki langit geus lawas leungit mastakana dibayar ku walanda rébuan ringgit késangna taya nu ngajénan najan sagedé reungit. E. Ngarang Sajak Kumaha ari cara ngarang sajak? Prosés ngarang sajak mah sarua waé, boh dina basa Indonésia boh dina basa Sunda, éstu kitu-kitu kénéh, taya bédana. Nu ngabédakeun téh ukur basa nu digunakeunana, nyaéta maké basa Indonésia jeung maké basa Sunda. 35 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
36 Léngkah-léngkah nu kudu dipilampah nalika rék ngarang sajak, di antarana bisa dititénan dina péréléan ieu di handap. 1. Nangtukeun téma. Naha rék téma alam, téma cinta, 2. téma kaagamaan, atawa téma diajar. Tina téma nu geus ditangtukeun, terus tangtukeun rasa atawa suasanana. Téma cinta upamana, naha rék cinta nu pikabungaheun atawa cinta nu pikasediheun. Cinta nu pikabungaheun upamana keur kasamaran atawa rék jadian, sedengkeun cinta nu pikasediheun upama keur pepegatan atawa pipisahan. 3. Gunakeun imaji, naha rék dumasar kana paningal, pangdéngé atawa pangrasa. Dina sajak "Priangan" ungkara basa /bulan ngempur/. Éta téh dumasar kana paningal, sabab "Cahaya anu moncorong" ukur bisa kanyahoan upamana ditingali, lain didéngékeun. 4. Gunakeun simbul atawa perlambang 5. Dina sajak "Cadas Pangéran" di luhur aya ungkara basa /Kekerot Daendels nyabak gobang/. Éta téh ngalambangkeun hiji kaayaan jalma nu keur ambek. Léngkah saterusna nyaéta ngarakit kecap. Kecap kudu dipilih sangkan éndah dibacana, nyaéta miboga wirahma (irama), murwakanti (rima), jeung ngandung gaya basa. Lima léngkah di luhur téh kaasup ogé kana unsur pangaweruh sajak, nyaéta téma, suasana, imaji, simbul, atawa perlambang, wirahma jeung purwakanti, sarta gaya basa. Pancén 6 Sangkan hidep tapis ngarang sajak, coba jieun sajak kalawan ngalarapkeun léngkah-léngkah di luhur. Mun geus bérés, tukeurkeun sajak karya hidep jeung karya babaturan sabangku, terus pariksa sarta tuduhkeun bagian-bagian sajak nu dianggap héngkér kénéh! Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 3 MA N T R A P Sumber: 37 Di unduh dari :
38 D ina hiji waktu hidep kungsi ngabandungan barudak keur arulin di buruan. Hég aya salahsahiji budak nu labuh. Tuluy éta suku budak téh diusapan ku kolotna bari jajampéan. Kieu geura pokpokan jampéna téh: Jampé-jampé harupat Geura gedé geura lumpat Tuh bangkongna luncat Sing jagjag tur waringkas Budak nu dijampéan téh, dadak sakala jagjag deui. Tuluy milu deui arulin lulumpatan jeung baturna. Boa, di antara hidep ogé aya nu kungsi ngalaman langsung kajadian model di luhur téh. Ungkara basa sarupa kitu di luhur kaasup bagian tina karya sastra Sunda wangun puisi mantra. Kecap mantra téh asalna tina basa Sansekerta, kaasup salahsahiji bagian tina sastra lisan Sunda, anu sumebarna sacara tatalépa, sarta kagolongkeun kana puisi. Nu kaasup mantra téh mun dititénan tina eusina aya nu disebut asihan (pélét), keur ngubaran, étika atawa tata cara dina migawé hiji pagawéan, jeung kasaktian atawa kakuatan. Ku kituna, mantra téh dianggap ngandung kakuatan gaib. Maksud anu mapatkeun mantra nya éta sangkan manéhna bisa ngagunakeun kakuatan gaib pikeun ngahontal hiji tujuan. Mantra kiwari geus langka anu maké. Komo sanggeus urang Sunda ngagem agama Islam mah, dosa hukumna hayang jadi jalma sakti. Jalma mah taya nu sakti, da nu sakti tur Mahakawasa mah ngan Allah ta'ala. Ku sabab kitu haram hukumna nyambat-nyambat ménta tulung ka mahluk séjén. Pagawéan kitu téh dina ajaran Islam mah kaasup kana pagawéan musrik. Ti saprak urang Sunda ngaragem agama Islam, nu dibaraca téh lain mantra, tapi doa nu sumberna tina Al Qur'an jeung Hadist. Pikeun ménta kasalametan, kakuatan, kahontal cita-cita, jeung rupa-rupa kabagjaan hirup téh dina ajaran Islam mah kudu ngado'a. sajaba ti do'a-do'a husus, upamana do'a saméméh - sanggeus Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
dahar, saméméh hudang saré, indit-inditan, saméméh diajar, jeung sajabana, nya éta ngalaksanakeun solat anu lima waktu kaasup ngado'a. Insya Allah hirup urang bakal salamet dunya ahérat. Dina ieu pangajaran, nu dipiharep téh hidep bisa maluruh ajén- inajén sastrana, kayaning maluruh ma'na kecap, maluruh ajén éstétika nu aya dina éta puisi mantra. A. Maca Mantra Sajaba ti conto di luhur téh, ieu di handap aya sababaraha conto mantra séjénna. Geura imeutan ku hidep! Jampé Ngarah Calakan Bismillah Otak éncér lir paser jamparing Panon seukeut lir panon heulang Haté ngagebray caang lir srangéngé Biwir matuh saciduh metu saucap nyata Bray paningal pinuh ninditu ka awaking (tina Buku Jangjawokan, Disparbud Jabar) Sanggeus hidep maca éta mantra, naon kira-kira eusina? Hidep tangtu panasaran. Ieu di handap dipedar eusi éta mantra. Pék tengetan deui! Bismillah Otak éncér lir paser jamparing Panon seukeut lir panon heulang Haté ngagebray caang lir srangéngé Biwir matuh saciduh metu saucap nyata Bray paningal pinuh ninditu ka awaking Eusina: Munajat atawa ngadoa ka Nu Maha Kawasa, (Allah Swt.), dimimitian ku ngucap bismillah, nu dipiharep sangkan calakan atawa pinter (otak éncér), diséhatkeun (seukeut), panonna jelas dipaké maca lir (panon heulang), dijembarkeun jeung dibersihkeun haténa (haté ngagebray caang), lamun nyarita jelas, paséhat, jeung bener, teu balélol (biwir matuh saciduh metu). 39 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Ayeuna urang wincik unggal jajar nu aya dina éta mantra "Jampé Ngarah Calakan". Perhatikeun pedaranana ieu di handap! Mantra Jampé Ngarah Calakan Pedaran Bismillah Kalawan nyebat asma Allah Swt. Otak éncér lir paser jamparing Uteuk babari ngarti dina narima pangajaran (diibaratkeun ngabelesatna jamparing (anak panah) tina gondéwa. Panon seukeut lir panon heulang Panon jelas ningali (maca buku) (diibaratkeun manuk heulang anu kasohor seukeut panénjona. Sanajan ngalayang di awang-awang, panonna awas nempo ka handap. Haté ngagebray caang lir srangéngé Haté nu keur diajar sina dicaangkeun (diibaratkeun caangna cahya panonpoé). Biwir matuh saciduh metu saucap nyata Lamun ditanya ku guru dipiharep bisa ngajawab, lamun keur nyarita dipiharep ngomongna lancar teu balélol. Bray paningal pinuh ninditu ka awaking Tetempoan atawa panempo jalma nu dijampéan téh leuwih jelas jeung cacaang nyorot nyaangan dirina sorangan nu keur diajar Pancén 1 Ieu di handap téh mantra "Jampé Budak Harééng", Jampé Raheut/ Kakeureut atawa Kakadék, "Jampé Néangan Rejeki" jeung "Jampé Indit-Inditan". Tugas hidep jeung babaturan sakelompok nya éta ieu di handap. 1) Nyatetkeun kecap-kecap anu teu kaharti, tuluy paluruh hartina dina kamus! 2) Nyawalakeun eusi nu aya dina unggal mantra! 3) Midangkeun hasil pagawéan kelompok hidep di hareupeun kelompok séjénna! 40 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Jampé Budak Harééng Jampé-jampé kararas Geura gedé geura waras Hirup ka gustina Waras ku Allahna Rep sirep Tiis peuting Genah ti beurang Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus ...1. ...2. Jsté 3. ... ... ... Eusina: Jampé Raheut/Kakeureut atawa Kakadék Bismillahirrahmananirrahiim Prot putih sangkana jadi Ciduh aing nu teu matak metu Kasurung ku daging jadi Pet rapet ku kersaning Allah Harti kamus ... ... ... Eusina: 41 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Jampé Néangan Rejeki Brul kebul ngajadi Nu nyangkérok di balong Nu ngagéboy di ulekan Sang Ratu émut putih Mangka kumpul sing ngajadi bibit Kun fayakun Daptar kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Eusina: Jampé Indit-inditan Bismillahirrahmananirrahim Aki karonyok kosong Nini karonyok kosong Pangosongkeun jalan aing Weuh weuh weuh Daptar kecap nu teu kaharti Harti kamus ...1. ...2. 3. Jsté ... ... ... Eusina: 42 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Rajah Bubuka Carita Pantun Lutung Kasarung Bul ngukus mendung ka manggung, Ka manggung neda papayung, Ka dewata neda suka, Ka pohaci neda suci, Kuring rek diajar ngidung, Nya ngidung carita pantun, Ngahudang carita wayang, Nyilokakeun nyukcruk laku, Nyukcruk laku nu bahayu, Mapay lengkah nu baheula. Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus ...1. ...2. 3. Jsté ... ... ... Eusina: B. Nengetan Purwakanti dina Mantra Dina bagian awal urang geus nengetan eusi nu aya dina mantra. Ayeuna urang ngimeutan aspék kaéndahanana, di antarana urang maluruh éndahna sora atawa anu sorana padeukeut, boh dina unggal jajar boh dina unggal kecap. Sora anu padeukeut téh sok disebut murwakanti. Geura ilikan ku hidep padeukeutna sora unggal jajar nu aya dina "Jampé Ngarah Calakan" ieu di handap. Mantra Jampé Ngarah Calakan Purwakanti Otak éncér lir paser jamparing Sora (i) lir jeung jamparing Panon seukeut lir panon heulang Sora (o) panon panon (mindoan kecap) Sora (eu) seukeut jeung heulang 43 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Haté srangéngé ngagebray caang lir Sora (a) ngagebray jeung caang Biwir matuh saciduh metu saucap nyata Sora (u) matuh, saciduh, metu sora (a) tina kecap saucap nyata Bray paningal pinuh ninditu ka awaking sora (a) bray paningal sora (i) pinuh, ninditu, sora (u) pinuh, ninditu, Bandingkeun ku hidep padeukeutna sora unggal jajar nu aya dina mantra "Jampé Budak Calakan" di luhur jeung mantra nu aya dina"Singlar ka Musuh" ieu di handap! Singlar ka Musuh Curulung cai ti manggung barabat ti awang-awang cai tiis tanpa bisi mun deuk nyatru ka si itu mun deuk hala ka si eta anaking palias teuing. Mantra Singlar ka Musuh Purwakanti Curulung cai ti manggung Sora (u) carulung, manggung barabat ti awang-awang Sora (a) barabat, awing cai tiis tanpa bisi Sora (i) cai, tiis, bisi mun deuk nyatru ka si itu Sora (u) mun, nyatru, itu mun deuk hala ka si eta Sora (a) hala, éta anaking palias teuing. Sora (i) anaking, teuing Pancén 2 Pék ku hidep sawalakeun jeung babaturan sakelompok pikeun migawé pancén ieu di handap. 1) Catet kecap-kecap nu teu kaharti dina mantra "Asihan Si Burung Pundung" jeung "Ajian Kabedasan" ieu di handap sarta téngan hartina dina kamus! 44 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
2) Cirian sarta tuliskeun aspék purwakanti nu aya dina unggal éta mantra! Sawalakeun hasil pagawéan kelompok hidep jeung hasil pagawéan beunang kelompok séjénna! 2) Cirian sarta tuliskeun aspék purwakanti nu aya dina unggal éta mantra! Sawalakeun hasil pagawéan kelompok hidep jeung hasil pagawéan beunang kelompok séjénna! 4) Asihan Si Burung Pundung Asihan aing si burung pundung maung pundung datang amum badak galak datang depa orak laki datang numpi burung pundung burung cidra ku karunya malik welas malik asih ka awaking Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Asihan Si Burung Pundung Purwakanti Asihan aing si burung pundung maung pundung datang amum badak galak datang depa orak laki datang numpi burung pundung burung cidra ku karunya malik welas malik asih ka awaking (b) Rajah Citra Kasunyian Hong citra kasunyian hong citra kasundulan jleg bumi jleg manusa jleg setan manusa wisesa setan sampurna sampurna kersaning Alloh ashadu alla ilaha illalloh waashadu anna Muhammadar Rasululloh. 45 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Rajah Citra Kasunyian Purwakanti Hong citra kasunyian hong citra kasundulan jleg bumi jleg manusa jleg setan manusa wisesa setan sampurna sampurna kersaning Alloh ashadu alla ilaha illalloh waashadu anna Muhammadar Rasululloh. Ajian Kabedasan Dampal suku ngabatu datar bitis ngabatu wilis nyurup ka badana nyurup ka sungsumna getih sabadan bedas ngala ka aki Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Ajian Kabedasan Purwakanti Dampal suku ngabatu datar bitis ngabatu wilis nyurup ka badana nyurup ka sungsumna getih sabadan bedas ngala ka aki 46 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
C. Nganalisis Gaya Basa dina Mantra Tengetan deui ieu puisi mantra di handap! Jampé Ngarah Calakan Bismillah Otak éncér lir paser jamparing Panon seukeut lir panon heulang Haté ngagebray caang lir srangéngé Biwir matuh saciduh metu saucap nyata Bray paningal pinuh ninditu ka awaking Dina conto mantra di luhur gé kapanggih aya kecap anu dibalikan deui sagemblengna, boh dina jajaran éta kénéh boh dina jajaran séjén, nu contona: panon seukeut lir panon heulang. Aya ogé nu ngandung gaya basa babandingan (ngaibaratkeun) nu diseselan ku kecap lir. Geura titénan contona: Otak éncér lir paser jamparing Panon seukeut lir panon heulang Haté ngagebray caang lir srangéngé Pancén 3 Pancén hidep jeung babaturan sakelompok téh nyaéta: 1) Nyatet kecap-kecap nu aya dina mantra "Asihan Si Burung Pundung" sarta "Jangjawokan Paranti Dipupur" sarta paluruh hartina dina kamus. 2) Nganalisis gaya basa nu aya dina mantra "Asihan Si Burung Pundung" sarta "Jangjawokan Paranti Dipupur". 3) Nyawalakeun hasil pagawéan kelompok hidep jeung kelompok séjénna di hareupeun kelas! Jangjawokan Kasaktian/Kakuatan Sima Sima aing sima maung Sima kula sima jelema Dungkuk aing sagedé gunung Awak aing sagedé jaksa 47 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Tangtung aing madep ka langit Saur aing madep ka langit Saur aing sabda gugur Kereteg taya beunangna Sora aing sabda gelap Tur gumentur tar gumentar Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Jangjawokan Kasaktian/ kakuatan Gaya Basa Sima Sima aing sima maung Sima kula sima jelema Dungkuk aing sagedé gunung Awak aing sagedé jaksa Tangtung aing madep ka langit Saur aing madep ka langit Saur aing sabda gugur Kereteg taya beunangna Sora aing sabda gelap Tur gumentur tar gumentar ... Jangjawokan Paranti Dipupur Pupur aing pupur panyambur panyambur panyangkir rupa nyalin rupa ti Dewata nyalin sari widadari nya tarang téja mentrangan nya halis katumbirian nya irung kuwung-kuwungan dideuleu ti hareup sieup 48 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
disawang ti tukang lenjang ditilik ti gigir lengik mangka welang mangka asih ka nu dipupur ditenjo ku saider kabéh Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Jangjawokan Paranti Dipupur Gaya Basa Pupur aing pupur panyambur panyambur panyangkir rupa nyalin rupa ti Dewata nyalin sari widadari nya tarang téja mentrangan nya halis katumbirian nya irung kuwung-kuwungan dideuleu ti hareup sieup disawang ti tukang lenjang ditilik ti gigir lengik mangka welang mangka asih ka nu dipupur ditenjo ku saider kabéh ... D. Nengetan Wirahma dina Mantra Mantra kaasup kana puisi bébas, teu diatur guru lagu jeung guru wilanganana, jumlah pada atawa padalisan. Ku kituna, wirahmana ogé henteu matok polana. Najan kitu, sok aya sababaraha mantra anu ngudag kana purwakanti (ngudag padeukeutna sora). Jigana keur kaéndahan basa, sangkan ngeunaheun kadéngéna. Geura urang titénan wirahma atawa randegan jeung pola engang dina unggal jajaran aya dina Jampé Ngarah Pinter ieu di handap. 49 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Jampé Ngarah Calakan Bismillah 3 Otak éncér / lir paser jamparing 4 6 Panon seukeut / lir panon heulang 4 5 Haté ngagebray / caang lir srangéngé 5 6 Biwir matuh / saciduh metu / saucap nyata (4-5-5) 4 Bray paningal / pinuh ninditu / ka awaking (4-5-4) 4 (3) (4-6) (4-5) (5-6) 5 5 5 4 Bandingkeun wirahma nu aya dina mantra "Jampé Ngarah Calakan" jeung nu aya dina mantra"Jampé Budak Harééng" ieu di handap. Jampé Budak Harééng Jampé-jampé / kararas 4 Geura gedé /geura waras 4 4 Hirup / ka gustina 2 Waras / ku Allahna 2 Rep/ sirep 1 2 Tiis / peuting 2 2 Genah / ti beurang 2 3 4 4 (4-4) (4-4) (2-4) (2-4) (1-2) (2-2) (2-3) 3 Sabada dirucat, kapanggih randegan jeung réana engang unggal jajaran henteu angger. Hartina unggal puisi mantra ngabogaan pola anu teu sarua. 50 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pancén 4 Ieu di handap aya mantra "Jampé Raheut/Kakeureut atawa Kakadék", "Jampé Néangan Rejeki", jeung Jampé Indit-inditan. Pancéh hidep jeung babaturan sakelompok nya éta ieu di handap. 1) Nyatet kecap-kecap nu teu dipikaharti dina éta mantra satra maluruh hartina dina kamus. 2) Maluruh wirahma nu aya dina éta mantra. 4) Sawalakeun hasil pagawéan kelompok hidep jeung kelompok séjénna di hareupeun kelas! Jampé Raheut/Kakeureut atawa Kakadék Bismillahirrahmananirrahiim Prot putih sangkana jadi Ciduh aing nu teu matak metu Kasurung ku daging jadi Pet rapet ku kersaning Allah Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Jampé Raheut/Kakeureut atawa Kakadék Wirahma Bismillahirrahmananirrahiim Prot putih sangkana jadi Ciduh aing nu teu matak metu Kasurung ku daging jadi Pet rapet ku kersaning Allah Jampé Néangan Rejeki Brul kebul ngajadi Nu nyangkérok di balong Nu ngagéboy di ulekan Sang Ratu émut putih Mangka kumpul sing ngajadi bibit Kun fayakun 51 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Jampé Néangan Rejeki Wirahma Brul kebul ngajadi Nu nyangkérok di balong Nu ngagéboy di ulekan Sang Ratu émut putih Mangka kumpul sing ngajadi bibit Kun fayakun Jampé Indit-inditan Daptar Kecap nu teu kaharti Harti kamus 1. ... 2. ... 3. Jsté ... ... ... Jampé Indit-inditan Wirahma Bismillahirrahmananirrahim Aki karonyok kosong Nini karonyok kosong Pangosongkeun jalan aing Weuh weuh weuh (Tina Panyungsi Sastra, Yus Ruyana) E. Ngabandingkeun Papasingan Mantra Upama nilik kana pungsina, mantra bisa dibagi jadi genep wanda atawa jenis, nya éta (1) jangjawokan, (2) asihan, (3) jampe, (4) ajian, (5) singlar, dan (6) rajah. Jangjawokan dipapatkeun upama rék milampah hiji pagawéan, anu dipalar sangkan kahontal hasilna, tur anu ngalampahkeunana aya dina karahayuan, upamana di mana rék turun, leumpang, diuk, nangtung, 52 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
midang, nganjang, masamoan, keupat, seuri, ngadeuleu, nyiuk béas, ngisikan, dahar, nginum, nyeupah, jsté. Pohara lobana jangjawokan anu patali jeung tatanén, ti mimiti macul, tebar, tandur, dibuat, ngakut paré, ngelep paré di leuit, nepi ka nutup panto leuit. Beunang disebutkeun yén jalma-jalma baheula anu palercaya mah teu tinggal ti jangjawokan. Asihan dipapatkeun pikeun ngawasa sukma nu lian, anu dipikacinta, sangkan bogoheun jeung sangkan anu mapatkeun éta asihan pinunjul kakasépanana atawa kageulisanana, nepi ka saréréa padaasih, padanyaah, padaresep, upamana awéwé ku lalaki atawa lalaki ku awéwé, ku atasan, atawa ku dunungan. Jampé biasana dipapatkeun pikeun ngubaran atawa ngaleungitkeun kasakit, kanyeri, kacilakaan, sangkan cageur. Upamana baé lamun kabeureuyan, dicoco kala, katerap kasakit puru rawit, jéngkoleun. Teu pati réa nyebut-nyebut lelembut. Ajian anu dipapatkeun pikeun ngadatangkeun kakuatan, kabedasan, meunang karahayuan jiwa, raga jeung pakaya, gedé kawani, ludeungan, henteu keuna ku rupa-rupa balai jeung wisaya, bedas, awét ngora. Tapi aya ogé anu sok dipaké pikeun maksud nandasa anu lian, nya éta ajian- ajian anu sok diparuhit ku tukang teluh. Singlar dipapatkeun pikeun nyinglar atawa nyingkahkeun hal-hal anu teu dipikahayang, saperti kasakit, siluman-siluman jeung sajabana, nyinglar jurig, kuntilanak, lelembut, anu sakirana sok ngagangu ka manusa. Kitu deui sok dipaké nyinglar sasatoan, sato leuweung, hama, musuh, subaya ti nu lian, guludug, jeung hujan angin, dina ngariksa kebon, pepelakan, jeung kasalametan diri. Kebon sangkan henteu kaasupan ku sasatoan, pepelakan sangkan henteu diranjah ku sato leuweung, paré sangkan henteu ayeuh ku hujan angin. Paraji dina méméh prak marajian téh nyinglar heula kuntianak katut lelembut anu jahat lianna, kitu deui anu rék ngaduruk pihumaeun nyinglar heula lelembut anu aya di dinya. Waktu rék saré mapatkeun heula singlar, pikeun nolak bisi aya subaya nalika urang keur saré. Singlar téh dipakéna geusan meunang karahayuan, jadi pikeun tujuan-tujuan anu hadé. Rajah biasana dipapatkeun pikeun kasalametan, henteu kakeunaan ku hal-hal anu teu dipikahayang. Baheula mah rajah sok dipaké paranti ari ngambah tempat nu sanget, rék muka pihumaeun, nyieun babakan, rék nyicingan hiji tempat, rék migawé kai pibahaneun, nalukkeun siluman- siluman, nulak gawé anu jail, paranti ari ngaruat, paranti ari caah atawa 53 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
hujan, paranti pamunah impian goréng, dijauhkeun tina gangguan rupa- rupa dedemit jeung siluman. Kabéh maksudna mah geusan ngadatangkeun karahayuan baé. Pancén 5 jeung babaturan sakelompok ayeuna nya éta ngadingkeun naon bédana eusi nu aya dina jampé, asihan, jangjawokan, ajian, singlar, jeung rajah! Pancén hidep Mantra Eusi Koméntar Jangjawokan Asihan Jampé Ajian Singular Rajah 54 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 4 NO V E L P Sumber: komunitastatarsunda. 55 Di unduh dari :
N ovel kaasup salah sahiji carita rékaan (fiksi), eusi jeung jalan caritana panjang tur loba bagian-bagianana, diwangun ku basa lancaran, palaku anu ngalalakonna loba, mangsa anu kacaturna lila. Sanajan kaasup carita fiksi, palaku , jalan carita, tempat, jeung waktu kajadianana bisa katarima ku akal, persis siga kajadian anu sabenerna. Eusi novel aya ogé anu didadasaran ku kajadian anu sabenerna, tapi éta kajadian téh ku pangarangna sok diréka-réka deui. A. Maca Sempalan Novel Pék baca ieu sempalan novel di handap sarta imeutan saha waé palakuna, dimana waé kajadianana, iraha lumangsungna, kumaha jalan caritana, naon témana, jeung naon amanatna! Prasasti nu Ngancik dina Ati (Popon Saadah) Basa kuring keur ngaderes "Bumi jeung Manusa" di rohang tamu, teu kanyahoan asupna, nyaho-nyaho Prasasti geus ngajentul diuk hareupeun. "Éta téh buku énggal?" Tanya manéhna. "Yup!" "Iraha mésérna? Teu wartos-wartos!" "Pamasihan." "Pamasihan saha?" Teu dijawab. "Ooh pamasihan tamu nu kamari ka dieu téa?" Manéhna ku kuring ukur dirérét. "Naha bet masihan cenah? Boa-boa ada udang dibalik buku!" Kuring cicing. Tuluy pédah ku kuring diantep meureun, diukna pindah ka gigireun. "Naha teu nyarios ka Pras atuh, Rin peryogi buku nu kitu. Teu burung dipangmésérkeun." Manéhna mencrong kénéh. "Da Rin mah teu nyuhunkeun ka Fauzan ogé. Manéhna ujug-ujug masihan," kapaksa kuring némbalan. Gandéng ku tetelepékna. 56 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
"Mani perhatian pisan nya Si Manéhna téh geuning!" cenah deui. "Ya... gitu déh," ngajawab téh asal engab. "Sering masihan bukuna?" "Mun manéhna sering masihan, badé kumaha? Mun manéhna langka masihan, badé kumaha?" Bari panon mah anteng kana bacaan. "Ati-ati. Ulah asal nampa kitu waé!" Kuring teu ngarti kana maksud éta caritaan. Naon anu dimaksud ku Pras kudu ati-ati téh? Da Fauzan ogé lain jalma saliwat atuh. Geus dua taun kuring deukeut jeung manéhna téh, najan ukur reureujeungan di kampus wungkul. Ada apa denganmu, Pras? cekéng bari neundeun novel nu keur dihanca kana méja, satengah dialungkeun. Hélok ku sipat manéhna nu poé ieu ngadak-ngadak jadi céréwéd. "Teu kedah ngiring riweuh kana urusan Rin lah!" kuring keuheul kénéh ku paripolah manéhna kamari basa panggih jeung Margarét di ondangan. Ku sok nyungkelit nya ieu haté téh. "Ada apa pula denganmu, Rin? témbal manéhna. "Pras wajib nyaho kana sagala urusan Rin!" cenah deui bari rada molotot. "Wajib? Naha maké wajib? Jeung diwajibkeun ku saha? Kuring gé jadi hayang molotot. "Biasana gé kitu pan? Urusan Rin jadi urusan Pras. Tugas-tugas Rin jadi pagawéan Pras!" cenah asa meunang. Pédah dina sagala hal kuring teu weléh dibantuan ku manéhna. Ka tugas-tugas kuliah dibantuan ku manéhna. Tapi kapan matak wani ngumaha gé bongan manéhna sok ngahaja nawarkeun jasa ti heula. "Éta mah kamari jeung kamarina deui. Mimiti ayeuna teu bisa kitu. Rin hoyong diajar mandiri!" "Mun aya nanaon ka diri Rin kumaha?" Manéhna molotot kénéh. "Nanaon naon? Tong melang tong hariwang, dan réréncangan Rin mah sadayana gé balageur, teu aya nu jahat." "Bisa wé mimitina mah bageur!" cenah. "Bisa wé jalma nu salila ieu katingalina bageur gé, tétéla teu bageur!" bari nyindir kitu téh kuring muncereng kénéh. Ari sugan, heueuh wé rék ngajak paséa tingkah téh, boro geus ngawahan. Horéng kakara dilawan kitu gé kaburu éléh. Manéhna langsung jempé. Tuluy cicing salila-lila, kawas aya nu keur dipikiran. 57 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Ras inget kana kabélana. Sestina ieu haté kacida sieunna mun Prasasti katutuluyan ngamusuhan. Mangkaning nya jirim nu ieu pisan nu teu weléh mapaésan impian haté. Nya jirim nu ieu pisan anu mawa éndah dunya implengan téh. Gap leungeun katuhuna dirawél, saterusna diteueulkeun kana tarang sorangan, siga mun salam ka guru kuring baréto baha keur di SMA. "Pras, hapunten Rin nya, Pras..." Nyarita kitu téh bari ngahaja semu ngahelas, ngarah ngaherukna teu katutuluyan. Manéhna nyarita kalawan logat nu karasa asing ceuk ceuli kuring, "Satikosna ahu sangat sonang tu ha ito malobihi apapun. Boasa ito dang héa mengerti hatakon?" Nyél haté téh keuheul. Kuring asa keur digeuhgeuykeun diheureuykeun make basa nu teu weléh matak teu pikahartieun. Pok deui deui manéhna nyarita ditompokeun kana ceuli, "Rinéga, boasa ito dang héa mengerti hatakon? Boasa Rin?" kalawan logat ledok Batak Toba. "Naon hartina?" tanya kuring. Keur keuheul gé teu burung panasaran kana ma'na kalimah nu diucapkeun ku manéhna cikénéh téh. Atuda katempo nyarita kituna téh bangun nu bari dirarasakeun. "Kedah ngartos atuh, Rin...," cenah. Leuleuy ayeuna mah, sarta logat nyaritana balik deui kana lentong Sunda. "Sing émut, Pras, Rin sanés Margarét!" cekéng, bari sedih. Saha jelemana nu rido disaruakeun jeung nu séjén bari éta nu séjén téh hiji awéwé nu meleng-meleng dianggap sainganana. "Naha bet nyabit-nyabit waé Margarét? Pras mah geus teu aya hubungan nanaon deui jeung manéhna téh. Rin kedah terang, Margarét mah carita lawas nu geus laas!" Najan nyaritana tandes, kuring teu gancang percaya kitu waé. Sabab, haté jelema mah kapan jero alah batan sagara nu pangjerona. "Jelas, Rin?" tanya manéhna, sabada nempo kuring ngahuleng salila- lila. "Teu acan." "Naonna nu teu acan téh?" "Ari basa Batak nu nembé diucapkeun ku Pras naon hartosna? "Ooh éta..." Manéhna bari jeung gagaro sirah heula. "Naon?" Rin teu sabar. 58 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
"Mmm ... hartosna... Iraha-iraha urang ka uleman deui," cenah bari seuri. "Bohong ah!" Kuring teu percaya, maenya hartina ukur kitu? Padahal dina ngucapkeunana tadi manéhna kacirina daria pisan. "Engké ogé ngartos lah," cenah. Jung cengkat, tuluy ngaléos ka luar, ngadon asup deui ka imahna. Sigana ngahaja ngajauhan sangkan kuring teu tatanya papanjangan. Sajongjongan kuring ngahuleng sosoranganan. Lain gé Prasasti atuh lamun eusi haté katut sikepna ka kuring salila ieu gampang ditarjamahkeun mah. Atawa... kuringna waé anu belet, nepi ka can bisa kénéh nyieun kacindekan ngeunaan hal éta. Jadi ras inget kana Prasasti Kawali. Basa sawatara taun ka tukang jarah ka Kabuyutan Kawali Ciamis, kuring kacida katajina ku éta batu patilasan, tapi sama sakali teu ngarti naon ma'na di balik aksana katut basa Sunda kunona. Tah Prasasti nu ieu gé keur kuring mah teu béda ti prasasti Astana Gedé téa, pinuh ku teka-teki. Naha kuring bakal mampuh nafsirkeun sikep anjeun, sakumaha arkéolog mampuh nyurahan tulisan nu kaunggel dina Prasasti Kawali, Pras? --o0o-- Pancén 1 Dina sempalan novel nu judulna "Prasasti Nu Ngancik dina Ati" di luhur diwangun ku unsur-unsur palaku, latar, jalan carita, téma, jeung amanat. Pancén hidep ayeuna maluruh nu aya dina éta unsur ku cara ngajawab pananya ieu di handap! 1. Kecap-kecap naon waé anu teu kaharti dina éta novel. Pék tuliskeun ku hidep sarta paluruh hartina dina kamus. Saha waé nu jadi palaku dina éta novel? Saha anu jadi palaku utamana? 2. 3. 4. Kumaha watek unggal palaku dina éta novel? 5. Kumaha hubungan antara palaku dina éta novel? 6. Dimana waé kajadian dina éta carita téh lumangsungna? 7. Iraha kajadianana? 8. Kumaha suasana? 9. Ngagunakeun alur naon pangarang dina nyaritakeun éta novel? 10. Naon téma nu dicaritakeun dina éta novel? 11. Amanat naon anu hayang ditepikeun ku éta pangarang novel? 59 2. 3. 4. Kumaha watek unggal palaku dina éta novel? 5. Kumaha hubungan antara palaku dina éta novel? 6. Dimana waé kajadian dina éta carita téh lumangsungna? 7. Iraha kajadianana? 8. Kumaha suasana? 9. Ngagunakeun alur naon pangarang dina nyaritakeun éta novel? 10. Naon téma nu dicaritakeun dina éta novel? 11. Amanat naon anu hayang ditepikeun ku éta pangarang novel? 59 Di unduh dari :
B. Nyangkem Unsur Novel Upama maca novel hidep bakal manggihan nu disebut téma, galur, palaku, latar, judul, point of view, jeung gaya basa. Nu kitu téh disebutna unsur atawa struktur intrinsic nu aya novel. Téma nya éta nu ngatur arah unsur séjénna dina hiji carita. Téma mah loba rupana, tapi téma biasana moal jauh tina kahirupan nyata. Ku kituna sangkan nyaho téma naon nu aya dina carita, urang kudu paham heula kana eusi, tokoh, watek, situasi, jeung galur caritana. Teu kabéh pangarang nembrakkeun téma sacara langsung dina karyana. Galur kaasup unsur anu penting dina hiji carita. Lantaran dina galur aya runtuyan kajadian, méré arah atawa ngatur kajadian naon waé anu kudu diheulakeun atawa dipandeurikeun, sarta nu némbongkeun sabab- akibat kajadian dina carita.alur nya éta konflik jeung klimaks. Dina galur atawa alur téh aya nu disebut Konflik, nya éta interaksi antara dua karakter atawa leuwih, atawa interaksi hiji karakter jeung lingkungan sabudeurna. Upama éta konflik geus nepi kana puncakna disebutna téh Klimaks. Palaku nya éta tokoh nu ngalalakon dina hiji carita. Nilik Jenisna mah aya nu disebut palaku utama jeung palaku tambahan. Dina guluyuran carita sok ditémbongkeun ogé watek atawa pasipatan palaku. Aya palaku nu watekna angger, aya ogé nu robah-robah tina alus jadi goréng atawa sabalikna. Latar nya éta lingkungan sabudeur anu ngurilingan kajadian nu lumangsung dina hiji carita. latar téh aya dua rupa nya éta latar tempat jeung latar waktu. Latar tempat mangrupa tempat di mana kajadian dina carita lumangsung sedengkeun latar waktu mangrupa waktu iraha kajadian dina carita lumangsung. Puseur sawangan atawa point of view ngandung harti (ku saha) dicaritakeunana éta karangan atawa titik caturan. Aya dua cara nu biasa digunakeun dina fiksi saperti novel, nya éta (1) caturan jalma katilu, nya éta pangarang aya diluareun carita, para palaku disebut ngaranna, atawa ngagunakeun kecap sulur "manéhna", "maranéhna"; (2) caturan jalma kahiji nya éta juru catur aya di jeo carita, sok jadi palaku carita, ngagunakeun kecap sulur "kuring". Gaya basa nya éta cara ngungkapkeun pikiran ngaliwatan atawa maké basa nu has anu némbongkeun pribadi pangarang. Pangarang mindeng maké gaya basa dina karyana sangkan karasa leuwih éndah. 60 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pancén 2 Tuliskeun ku hidep naon disebut téma, galur, palaku, latar, judul, point of view, jeung gaya basa! C. Neuleuman Unsur-unsur Novel Pék baca deui ieu sempalan novel di handap! imeutan saha waé palakuna, dimana waé kajadianana, iraha lumangsungna, kumaha jalan caritana, naon témana, jeung naon amanatna! Kakarén Révolusi (Tatang Sumarsono) Pamolah urang gunung beuki ngagalaksak waé. Daratangna ka lembur mingkin kerep, abrul-abrulan - samagrang ku pakarang, laju barangpénta ka rahayat bari maksa. Teu kaharti, ceuk pamikir Erom, ongkoh manéhna téh cenah bajuang make dadasar agama, tapi naha bet kitu peta. Keun ari ngaduruk balé désa, éta mah rada kaharti, da meureun wawangunan milik pamaréntah. Tapi ari masjid jeung pasantrén mah apan murni pikeun kapentingan agama. Kitu deui ku ayana ajengan atawa kiyai anu dipaténi, éstu matak jadi baluweng. Mun urang gunung ngabedil komandan tangsi, éta mah bisa kaharti, da apan aya dina posisi musuh. Untungna téh lembur Erom mah tacan kungsi dinanaon. Salamet tina panggunasika jeung pangranjah gorombolan. Puguh wé dianggap anéh. Komo sanggeus désa nu nampeu ka kacamatan, bari di dinya aya tangsi tentara diserang mah - ari lembur Erom mah diliwat kitu waé. Rasa héran lain waé nyangkaruk dina haté penduduk anu lemburna natangga, tapi deuih pikeun tentara gé jadi tanda tanya, naha aya naon? "Kenapa, Pak Lurah, kampung ini tidak diserang gerombolan DI?" kitu pertanyaan anu kedal ti Kaptén Saragih ka bapana Erom. "Ya, tidak tahu atuh, Pa Kaptén. Jawab bapana Erom. "Mungkin kampung saya ini dilindungi sama karuhun. Jadi urang gunung tidak ada yang berani datang ke sinih. Da ti jaman dulu ogé kampung ini mah tidak ada yang berani mengganggu." 61 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Kaptén Saragih unggut-unggutan, terus pok, "Oh, jadi ada karuhun yang menjadikekuatan di kampung ini? Hébat bener." Bapana Erom unggut-unggutan. "Atau mungkin karena warga di sini ada yang kerja sama dengan gorombolan, Pak Lurah," omong Kaptén Saragih. "Mungkin betul begitu, Komandan, orang sini ada yang berpihak kepada musuh kita." Létnan Kandi nyambung omongan atasanana. "Ah, tidak ada. Penduduk sinih mah tidak ada yang menyokong urang gunung dari dulu juga," bapana Erom gancang némpas. "Tapi mustahil, Pa Lurah, mun urang lembur ieu taya nu boga hubungan jeung DI mah. Mustahil. Sabab, geus pasti bakal anu kaasup pangheulana diserang," omong Létnan Kandi. "Teu aya, Pa Létnan. Mangga waé parios ku nyalira. Sok, ayeuna pangeusi ieu lembur ku abdi urang kumpulkeun. Pék taros hiji-hiji, pami Pa Létnan panasaran mah," Bapana Erom keukeuh kana pamadeganana. Kaptén Saragih unggut-unggutan. "Ini mesti jadi catatan kita, Létnan. Coba kamu selidiki, siapa di antara penduduk sini yang mencurigakan." "Tidak ada, Pa Kaptén, sing percaya sama sayah," omong Bapana Erom, keukeuh ngabantah kacuriga tentara. "Iya, ya. Menurut Bapak mémamg tidak ada. Tapi kami tidak bisa percaya begitu saja. Mungkin saja Bapak tidak tahu bahwa di antara penduduk di sini ada yang suka hubungan dengan DI." "Itu bisa berbahaya. Siapa tahu gorombolan mendapat info tentang kita dari orang yang bermuka dua," ceuk Létnan Kandi. 62 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
"Tepat. Itu yang ingin kita katakan. Makanya harus kamu selidiki." "Siap, Dan!" Sajeroning bapana cacarita tentara, Erom mah ukur ngabandungan. Bet timbul pikiran goréng, kumaha lamun dirina anu engké dituding biuk ka urang gunung? Ras deui inget kana kajadian basa ngomékeun dawuan. Enya, apan manéhna harita tepung jeung Jamhur anu geus jelas jadi pamingpin gorombolan. Ceuk dina itungan Erom, henteu mustahil lembur manéhna diliwat ku gorombolan téh sabab aya paréntah ti Jumhur - yén sama sakali ulah aya anu wani ganggu. Apan kitu anu harita ditandeskeun ku Jamhur ka anak buahna téh. jeung Kumaha balukarna lamun tentara ahirna apaleun kana perkara éta? Beu, matak jadi barabé, sabab aing bisa dituding biluk ka urang gung. Naha mending nyarita satarabasna waé, kitu, yén aing wawuh ka pamingpin gorombolan? Tapi, mun tepi ka kitu, naha bakal alus balukarna? Erom banget ngarasa bingung. Ras deui inget yén Jamhur sobatna, atawa sakurang-kurangna kungsi jadi sobat - lain waé dina mangsa perang révolusi, tapi deuih ti jaman keur budak kénéh.naha aing téga hianat ka manéhna? Erom tumanya ka dirina sorangan. Teu, teu manggih jawaban anu sakirana alus ka ditu, ngeunah ka dieu. Kumaha deuih lamun hiji waktu tentara mariksa aing? Naha aing rék angger waé bungkem? Atawa kumaha mun anu giliran dipariksa téh Mang Suminta jeung Kang Udin, naha maranéhna bakal bisaeun ngemu rusiah anu salila ieu kacida disumput-sumputna? Pertanyaan kawas kitu merul minuhan sirahna. Erom ngan bati bingung, sieun kitu salah kieu lain, anu antukna mawa cilaka ka diri sorangan. Keun lamun ukur semet tumiba ka dirina, tapi kumaha lamun aya pihak séjén anu dianggap kabaud - copélna bapana sorangan? Geus pasti tentara moal cicingeun. Mana komo mun geus arapaleun yén aing kunsi jadi tentara mah. Aing tangtu dianggap sarwa nyaho kana kaayaan di sabudeureun ieu lembur. Teu mustahil deuih aing anu bakal pangmindengna diguliksek. Dina ahirna, Erom milih indit ti lembur, pikeun nyingkahan rurubed - anu saenyana mah manéhna ngarasa teu mais teu meuleum. Kitu ceuk pertimbangan anu pangleitikna mawa résiko. Moal pihadéeun mun terus mangkuk di lembur, malah teu mustahil bakal matak cilaka ka saréréa. Mun ingkah ti lembur mah meureun moal katudingan biluk ka urang gunung. 63 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Sawatara poé saentas pamajikanana ngalahirkeun, Erom amitan ka kolotna - yén rék nyoba-nyoba hirup deui di Bandung. Henteu diterangkeun ari alesan anu saenyana mah, anu salila ieu ngabangbaluhan pikiranana. Cukup ku nyebutkeun: di kota hayang néngan pakasaban anu kaitung merenah. Indungna teu mampuh terus-terusan ngahulag, dan mémang alesan anu dikahareupkeun ku Erom pikahartieun. Geus kasawang deuih ku kolotna gé, mun Erom haben mangkuk baé di lembur tangtu bakal seuseut maju. Heueuh, da ngan ukur sakitu-kituna lahan gawé nu nyampak di lembur mah; ukur jejeblogan guyang leutak, bari hasilna tiba mahi, malah sakapeung mah kudu nombok. Pancén 3 Naon rupa anu dilalakonkeun dina dua sempalan novel di luhur nu judulna "Prasasti nu Ngancik dina Ati" jeung "Kakarén Révolui" téh bisa dipaluruh dumasar strukturna, nyaéta palaku, latar, galur, téma, jeung amanat. Ayeuna ku hidep pék tétélakeun deui naon anu aya dina éta semapalan novel kana tabél ieu di handap! No. Prasasti nu Ngancik dina Ati Kakarén Révolusi 1. Palaku Saha waé nu jadi palaku dina éta novel? ... ... Kumaha watek unggal palaku dina éta novel? ... ... Kumaha hubungan antara palaku dina éta novel? ... ... 2. Latar Dimana éta kajadian lumangsungna? Iraha kajadianana? Kumaha suasana? ... ... ... ... ... ... 64 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
3. 4. Galur Alur naon nu dipaké ku pangarang dina nyaritakeun éta novel? Tema Téma naon nu dicaritakeun dina éta novel? ... ... ... ... 5. Amanat Amanat naon anu hayang ditepikeun ku éta pangarang novel? ... ... 6. Kecap-kecap naon waé anu teu kaharti dina éta novel. Pék tuliskeun ku hidep sarta paluruh hartina dina kamus. ... ... D. Nganalisis Tingkesan Novel Nu ieu di handap mah disebutna tingkesan novel. Pék baca sing gemet ku hidep! Mantri Jero (R. Méméd Sastrahadiprawira) 1. Radén Yogaswara dididik ku bapana sangkan jadi jalma anu luhur élmu pangaweruh. Sajaba ti éta, Radén Yogaswara dididik ogé sangkan jadi jalma anu suhud kana gawé. Ku bapana Radén Yogaswara diwanohkeun kana carita Aji Saka, nu nétélakeun ngeunaan asal-usul aksara Jawa. Dina éta carita diébréhkeun kautamanaan tingkah laku Ki Sembada jeung katalédoran Raja. Éta carita dijadikeun pikeun ajaran kayakinan diri. 65 1. Radén Yogaswara dididik ku bapana sangkan jadi jalma anu luhur élmu pangaweruh. Sajaba ti éta, Radén Yogaswara dididik ogé sangkan jadi jalma anu suhud kana gawé. Ku bapana Radén Yogaswara diwanohkeun kana carita Aji Saka, nu nétélakeun ngeunaan asal-usul aksara Jawa. Dina éta carita diébréhkeun kautamanaan tingkah laku Ki Sembada jeung katalédoran Raja. Éta carita dijadikeun pikeun ajaran kayakinan diri. 65 Di unduh dari :
2. Dina hiji waktu Radén Yogaswara nyaksian kakawasaan Kapala Cutak nu datang ka daérahna. Jorojoy dina haténa boga karep hayang jadi ménak anu boga kakawasaan. Komo deui sanggeus meunang béja ti bapana, yén dirina téh turunan ménak. Kitu ogé bapana anu sapopoéna jadi buruh tani di éta lembur sihoréng anak Dalem (Bupati) Suniawenang. Nu lunta lantaran dipitenah rék ngarebut kakawasaan. Geus aya 20 taunna bapana Radén Yogaswara ngadon nyumput di Nagri Tengah, tatanggana Nagri Suniawenang. 3. Ngabandungan budakna anu boga cita-cita hayang jadi ménak, bapana ngajurungkeun sangkan Radén Yogaswara miang ka Nagri Tengah pikeun ngabdi ka Kangjeng Dalem. Ngan saméméhna Radén Yogaswara kudu neuleuman heula bag-bagan Agama Islam di Pasantén Janggala. Radén Yogaswara ditarima jadi santri di éta pasantrén nu dipingpin ku Kiai Abdul Mugni. Sajeroning masantrén, Radén Yogaswara hahadéan jeung anakna Kiai Abdul Mugni anu ngaranna Nyi Halimah. Basa Radén Yogaswara miang ti éta pasantrén rék ngajugjug ka Dayeuh Nagri Tengah, pasini jangji heula jeung Nyi Halimah. Sanajan papisah, hubunganana moal pegat, tapi nepi ka laki rabi. 4. Miangna ti éta pasantrén téh Raden Yogaswara teu nyorangan, tapi dibarengan ku sobatna nu ngaranna Ki Bulus. Di Dayeuh Nagara Tengah Radén Yogaswara meunang gawé jadi tukang ngurus kuda, sedengkeun Ki Bulus mah meunang gawéna téh jadi tukang meresihan kandang kuda. Gawéna Radén Yogaswara alun pisan. Lantaran kapaké, nya Radén Yogaswara tugasna dipindahkeun ka bagian upacara, purah jadi tukang mawa roko Dalem. Di ieu tempat gawé nu anyar téh, Radén Yogaswara mindeng pisan nyaksian sawala nu dilaksanakeun di Baléirung. Hiji waktu aya babadamian ngeunaan kumaha sikep pamaréntahan Nagri Tengah ka Mataram, nu harita ngangkat Sutawijaya. Hasil babadamian téh mutuskeun yén Nagri Tengah teu ngabogaan hubungan nanaon jeung Mataram. 66 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
5. Kapinteran Radén Yogaswara anu ku bapana kungsi dididik maca jeung nulis téh, kanyahoan ku Kangjeng Dalem. Atuh Kanjeng Dalem téh ngangkat Radén Yogaswaran jadi Mantri Jero. Jaman harita mah langka pisan jalma anu bisa maca jeung nulis téh. Aya anu ngarasa teu panuju diangkatna Radén Yogaswara jadi Mantri Jero téh, nya éta Anggataruna, jalma anu kungsi ngangkat Radén Yugaswara jadi tukang ngurus kuda. 6. Dina hiji waktu, aya kajadian alam nu matak tugenah ka unggal jalma di éta dayeuh. Di langit katémbong aya béntang kukus. Éta téh totondén moal lila deui bakal aya peperangan, hujan angin nu nandakeun bakal datang bahala, jeung caringin rungkad nu nandakeun pangawasa bakal kaleungitan wibawana. Mareng jeung ayana éta totondén, Sutawijaya ti Mataram keur ngalakukeun peperangan pikeun meruhkeun nagara-nagara nu aya di sabudeureunana. Ngadéngé béja balatentara Mataram geus datang ka daérah Kawasén nu padeukeut jeung Nagara Tengah. 7. Nya harita Mantri Jero dipercaya ku Dalem mingpin 200 urang balatentara miang pikeun makalangan di pangperangan. Dina éta pangperangan Mantri Jero tatu parna, sedengkeun balatentarana loga nu tiwas. Sanggeu éta kajadian, Dalem ngungsi ka leuweung geledegan. Sajeroning ngungsi ka leuweung téh teu mulus, loba pisan halangan harunganana. Basa keur meuntas walungan anu caina sakitu gedéna, éta rombongan ditulungan ku sabangsa lauk lobang raksasa nu nyatang jadi jambatan. Atuh éta rombongan bisa meuntas téh saréatna mah ditulungan ku éta lobang. 8. Nagara Tengah kiwari aya dina kakawasaan Mataram. Dalem mulih deui ka Nagara Tengah, tapi teu boga kakawasaan. Sakur paréntah Dalem ka rahayatna dikomando ku Sultan Mataram. Dalem mercayakeun ka Mantri jero pikeun ngurus sakabéh eusi karatuan. Atuh Anggataruna nu apaleun Mantri Jero meunang kapercayaan ti Dalem sarupa kitu téh, beuki keuheul waé. 9. Dalem téh ngabogaan saurang selir nu ngaranna Ratnawulan, asalna ti Suriawenang. Kacaturkeun dina hiji paguneman Radén Yogaswara balaka ka Ratnawulan, yén dirina téh anakna Radén Wirautama, lanceukna Dalem Suniawengang anu keur nyepeng kakawassan ayeuna. Sanggeus pancakaki, kanyahoan yén Ratnawulan téh geuning masih kénéh bibina Radén Yogaswara. Bakat ku atoh, Ratnawulan ngarangkul ka Radén Yogaswara. Éta dua jalma teu sadar yén aya nu nyaksian. Atuh jadi ear sanagara ibur salelembur, 67 Di unduh dari : 9. Dalem téh ngabogaan saurang selir nu ngaranna Ratnawulan, asalna ti Suriawenang. Kacaturkeun dina hiji paguneman Radén Yogaswara balaka ka Ratnawulan, yén dirina téh anakna Radén Wirautama, lanceukna Dalem Suniawengang anu keur nyepeng kakawassan ayeuna. Sanggeus pancakaki, kanyahoan yén Ratnawulan téh geuning masih kénéh bibina Radén Yogaswara. Bakat ku atoh, Ratnawulan ngarangkul ka Radén Yogaswara. Éta dua jalma teu sadar yén aya nu nyaksian. Atuh jadi ear sanagara ibur salelembur, 67 Di unduh dari :
yén Mantri Jero geus milampah pagawéan teu uni ka Ratnawulan. Éta béja nepi ka Dalem Suniawenang. 10. Anggataruna mah asa mobok manggih gorowong ngadéngé béja kitu téh. Nya teu mikir panjang deui, manéhna ngirim surat ka Kangjeng Dalem nu eusina ngabéjakeun éta peristiwa. 11. Kangjeng Dalem ka Nagri Tengah, tuluy anjeunna maluruh éta kajadian. Kangjeng Dalem teu percaya kitu waé kana eusi surat. Anjeunna nalungtik bisi éta béja téh jijieunan Anggataruna wungkul. Sajeroning kitu, Radén Yogaswara mah ditugaskeun pikeun maluruh uncal piaraan Dalem nu aya di jero leuweung. Inditna téh dibarengan ku dua urang gulang-gulang. Éta dua gulang-gulang téh narima tuga rahasiah ti Anggataruna, nya éta pikeun maténi Radén Yogaswara. Dina hiji peuting Radén Yogaswara ngadongéngkeun ngeunaan ajaran Budha ka éta dua gulang-gulang yén kahirupan di dunya nu ukur sakeudeung atawa teu langgeng. Éta kadua gulang-gulang téh kacida kapangaruhanana ku caritaan Radé Yogaswara, nepi ka éta gulang- gulang téh balaka yén maranéhna téh ditugaskeun ku Anggataruna pikeun ngarogahala Radén Yogaswara. Radén Yogaswara sadar, yén dirina téh keur aya dina pasualan. Nya antukna dirina sadrah, kumaha béhna waé, rék tumarima kana naon-naon anu bakal tumiba ka dirina. Dina jero haténa Radén Yogaswara geus buleud moal rék ngabocorkeun rusian ka saha waé ogé ngeunaan dirina anu sabenerna. Salila di leuweung Radén Yogaswara ogé apaleun kana kacurangan Anggataruna nu sok nyumputkeun doma jeung munding, sarta nitah ngala uncal nu salila ieu teu kauninga ku Dalem. 12. Hasil panalungtikan Dalem nu dibarengan ku Patih, Jaksa, Kaliwon, Jurusimpen, jeung Panghulu téh teu bisa ngabuktikeun yén Radén Yogaswara téh geus milampah salah. Tapi sanajan kitu, prosés hukum mah angger dilaksanakeun, pikeun ngaya- kinkeun yén Radén Yogaswara téh teu boga salah. Wangun hukumanana sakumaha adat kabiasaan di Nagara Tengah, nya éta kudu teuleum di Leuwi Panereban. téh 68 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
13. Jalma nu teu boga dosa tangtu bakal kuat teuleum na. Kitu ogé Radén Yogaswara kuat pisan nahan napas basa teuleum di éta leuwi saméméh batok kohok ngererelep. Cirina jalma nu salah mah nya éta teu kuateun teuleum sabab geus mecenghul saméméh batok kohok ngerelep. Lantaran teu boga salah, atuh ahirna mah Radén Yogaswara dibébaskeun tina tuduhan. Pancén 4 Pék paluruh poko pikiran utama unggal paragrap dina tingkesan novel di luhur sarta tuliskeun dina tabél ieu di handap! No. Poko Pikiran Utama 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Radén Yogaswara dididik ku bapana sangkan jadi jalma anu luhur élmu pangaweruh. ... ... ... ... ... Mantri Jero dipercaya ku Dalem mingpin 200 urang balatentara miang pikeun makalangan di pangperangan. ... 8. 9. ... 10. ... 11. ... 12. ... 13. ... E. Nulis Sempalan jeung Tingkesan Novel Novel nu judulna Prasasti nu Ngancik dina Ati jeung Kakarén Révolusi dicaritakeun ku cara dicutat bagian carita nu dianggap penting sarta jadi kapanasaran nu maca. Hasil pagawéan ku cara nu kitu téh disebut sempalan atawa cutatan. 69 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Novel nu judulna Mantri Jero mah dicaritakeun deui ku cara diringkes, nya éta nyaritakeun deui eusi éta novel ku basa sorangan kalawan singget tur padet. Upama hidep rék nulis tingkesan kudu merhatikeun sababaraha aspék. Saméméh prak, hidep kudu nuliskeun rarancang carita nu geus dibaca. Éta rarancang téh ngawengku judul, tokoh jeung pawatekanana, latar atawa kasang tukang, masalah atawa konflik, jeung runtuyan peristiwa nu aya dina carita nu geus dibaca téa. Léngkah-léngkah nyusunna nya éta: (1) maca novel kalawan gemet/ imeut, (2) nyangkem eusi novel, (3) nangtukeun rarancang novel, (4) ngadaptarkeun sakur peristiwa nu penting, (5) susun runtuyan peristiwa atawa kajadian dina éta novel ku basa sorangan. Tingkesan nu ditulis ku hidep ulah nepi ka ngarobah eusi carita, tokoh, latar, atawa téma. Sinopsis bisa ditulis singget jeung bisa ditulis nepi ka ahir (ending) kalawan detil. Pancén 5 Pék ku hidep baca hiji novel séjénna, tuluy laporkeun hasil maca éta novel téh dina wangun sempalanana jeung tingkesan! Judul novel: ... Pangarang: ... Penerbit: ... Taun terbit: ... Sempalan Tingkesan 70 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 5 P Sumber: dokumén pribadi B A H A S A N PA K E M A N B A S A 71 71 Di unduh dari :
72 H idep kungsi manggih pedaran dina hiji wacana nu sakapeung sok teu kaharti basana? Boh tina basa Sunda boh tina basa séjénna, éta basa nu teu kaharti téh sok ngaganggu kana prosés nyangkem eusi bacaan atawa eusi regepan. Biasana ungkara basa model kitu sok mangrupa wangun kecap, istilah, atawa dina wangun kalimah. Éta ungkara basa nu kitu téh aya nu jolna lain ukur tina basa Sunda, tapi ogé aya nu jolna tina basa kosta, kayaning Inggris, Belanda, Arab, jeung sajabana. Upama manggih basa teu kaharti, tangtu urang kudu maluruh hartina dina kamus. Ari basa pakeman mah bakal béda jeung harti kamus, sabab ngandung harti injeuman atawa ngandung harti séjén nu lain sabenerna. Ari pakeman basa nya éta basa atawa kekecapan anu geus matok, angger sarta ngabogaan harti husus. Anu kaasup kana pakeman basa, di antarana babasan jeung paribasa, gaya basa, uga, cacandra, pamali, jeung kila-kila. A. Nyangkem Babasan jeung Paribasa Babasan jeung paribasa salah sahiji karya para karuhun jeung bujangga Sunda nu mibanda sistem ajen- inajen aktual tur relevan sarta teu laas ku kamajuan jaman. Paribasa jeung babasan ditilik tina tingkatan budaya kaasup kana tingkat karsa, anu eusina ngandung rupa-rupa maksud enggoning ngahontal kadamean, katengtreman, kaadilan, panyalindungan dina nyorang parobahan budaya ti mangsa ka mangsa. Nilik kana eusina bisa dibagi jadi tilu kelompok, nyaéta wawaran luang, pangjurung laku hade, jeung panyaram lampah salah. Paribasa wawaran luang eusina ngandung maksud pikeun jadi picontoeun atawa pieunteungeun. Picontoeun gambaran laku hadé sangkan jadi tuladeun milampah kahadéan, sedengkeun pieunteungeun mah jadi gambaran laku goréng atawa lampah salah sangkan ulah diturutan. Geura ieu contona di handap. Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Wawaran luang: 1) Uyah mah tara téés ka luhur Hartina: Tabiat nu jadi anak moal pati jauh jeung tabiat kolotna 2) Uncal tara ridueun ku tanduk Hartina: boga élmu pangaweruh mah moal hésé mamawa 3) Wiwirang dikolongcatang nya gede nya panjang Hartina: ngalaman hiji kajadian anu matak pikaéraeun 4) Umur gagaduhan, banda sasampiran Hartina: Umur jeung harta banda hakékatna milik Allah Swt. 5) Ungguh baléwatangan Hartina: dibawa ka pangadilan Panyaram lampah salah: 6) Ulah unggut kalinduan, ulah gedag kaanginan Hartina: ulah sieun, kudu gedé kawani 7) Ulah koméok méméh dipacok Hartina: ulah waka nyebut teu sanggup saacan dicoba 8) Ulah incah balilahan Hartina: ulah rék ninggalkeun tapi kudu tetep satia 9) Ulah nyeungceurikan upih ragrag Hartina: Ulah popoyok ka jalma nu geus kolot sabab urang gé bakal ngalaman 10) Ulah cara ka kembang malati kudu cara ka picung Hartina: ulah babari bosenan, tapi kudu satia salilana Pangjurung laku hadé 11) Kudu bisa ngeureut pakeun Hartina: Kudu bisa ngajeujeuhkeun rejeki, kudu sina mahi 12) Kudu boga pikir rangkepan Hartina: Ulah sabongbrong, kudu aya rasa curiga. 73 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
13) Kudu hadé gogod hadé tagog Hartina: Hadé basa jeung hadé tingkah lakuna. 14) Kudu nepi méméh indit Hartina: Kudu direncanakan kalawan asak 15) Kudu bisa kabula kabalé Hartina: Kudu bisa mawa awak Pancén 1 Pék paluruh ieu babasan jeung paribasa di handap ku cara milih hartina nu aya di gigireunana! 1. Legok tapak genténg kadék a. kumaha jadina bae, henteu jadi pikiran 2. Kudu bisa ngeureut neundeun b. gedé timbanganana, gedé pangampurana 3. Heurin ku létah c. papadon agama jeung nagara 4. Kumaha bulé hideungna (baé) d. maké pakéan kumaha ogé pantes baé. 5. Jati ka silih ku junti e. jadi kabiasaan nu hésé dipiceun 6. Awak sampayan(eun) f. dipikiran heula masing anteb. 7. Asak jeujeuhan g. miharep ka nu lain tanding 8. Jadi kulit jadi daging h. kumaha engké baé buktina. 9. Aya bagja teu daulat i. rék meunang kauntungan atawa kabagjaan, tapi henteu tulus. 10. Jogjog neureuy buah loa j. ngurangan saré, ngurangan dahar (tirakat), lantaran aya nu dimaksud. 11. Kuru cileuh kentél peujit k. pribumi kaéléhkeun ku urang deungeun-deungeun (urang asing) 12. Indung hukum bapa darigama l. teu bisa nyaritakeun perkara kasalahan batur lantaran bisi aya matakna ka ditu ka dieu 74 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
13. Landung kandungan laér aisan m. kudu bisa nyaluyukeun jeung lingkungan anu anyar dicicingan 14. Kumaha kejebur caina geletuk batuna n. kudu bisa nyukupkeun rejeki atawa pangala anu saeutik 15. Kudu bisa pindah cai pindah tampian o. loba luangna pangalamanana jeung kanyahona. Pancén 2 Paluruh ku hidep dina kamus atawa buku-buku sumber séjénna pikeun ngaréngsékeun ieu pasualan di handap! Conto: Babasan jeung paribasa Harti injeuman (makna konotasi) Harti kamus (Makna denotasi) 1. Kejot borosot, ulah waka buru- buru nyieun kaputusan, kudu dipikir di bulak- balik heula kejot (pangajak haté at. kahayang nu datangna ngadadak) borosot (kecap pagawéan ngalésotkeun at. ngécagkeun naon-naon barangbawaan beurat nu diais atawa nu digandong) 2. Gedé hulu ... gedé ... hulu ... 3. Panjang leungeun ... panjang... leungeun... 4. Pondok umur ... pondok.. umur... 5. Béngkok tikoro ... béngkok... tikoro... 6. Pucuk awian ... pucuk... awi... 75 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
7. Leutik burih ... leutik... burih... 8. 9. 10. Murag buku bitis Soméah hadé ka sémah Hadé tata hadé basa ... ... ... murag... bulu... bitis... soméah... hadé... ka... sémah... hadé... tata... basa... Pancén 3 Jieun wangun kalimah ngagunakeun babasan jeung paribasa ieu di handap! 1. Dug hulu pet nyawa Hartina: digawé satékah polah taya eureuna. Kalimahna: 2. Hulu dijieun suku, suku dijieun hulu Hartina: digawé rajin pisan Kalimahna: 3. Cara hurang, tai ka hulu-hulu Hartina: bodo pisan Kalimahna: 4. Kawas budak rodék hulu Hartina: teu ngupama, teu ngajénan, teu ngahargaan pisan Kalimahna: 5. Euweuh nu sahulueun Hartina: euweuh nu bener, kabéh teu bias diandelkeun Kalimahna: 6. Asa nyanghulu ka jarian Hartina: Teu ngeunah rasa lantaran kudu ngadunungan ka jalma nu sahandapeun pangartina atawa harkat darajatna. Kalimahna: 76 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
7. Dijieun hulu teu nyanggut, dijieun buntut teu ngépot Hartina: teu beunang dijeujeuhkeun, tara eucreug baé. Kalimahna: 8. Dosa salaput hulu Hartina: dosa anu geus kacida lobana Kalimahna: 9. Hulu gundul dihihidan Hartina: Nu keur untung tambah untung. Kalimahna: 10. Hulu peutieun Hartina: jelema nu leutik sirahna henteu surup jeung awakna Kalimahna: 11. Hutang salaput hulu Hartina: Loba pisan hutang, nepi ka hese kabayar. Hutang uyah bayar uyah, Kalimahna: 12. Nya picung nya hulu maung Hartina: Haré-haré, batur ngalér ieu ngidul (teu puguh ngajawabna upama ditanya) Kalimahna: 13. Saumur nyunyuhun hulu Hartina: Ti barang lahir, ti barang inget Kalimahna: Pancén 4: Ngalengkepan babasan jeung paribasa Larapkeun ku hidep kecap kawas, siga, lir, ulah jeung kudu dina babasan jeung paribasa ieu di handap. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. ... beubeulahan térong ... ngaji rasa ... gadé hulu ... bujur aseupan ... kejot borosot ... panjang leungeun ... jogjog mondok ... asa ieu aing ... cai jeung minyak 77 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. ... cai dina daun taleus ... ucing jeung anjing ... kokoro manggih mulud ... pupulur méméh mantun ... pagiri-giri calik pagirang-girang tampian ... runtut raut sauyunan ... ngadu-ngadu rajawisuna ... sineger tengah ... ngukur ka kujur nimbang ka awak ... ka cai jadi saleuwi ka darat jadi salogak ... biwir nyiru rombéngeun B. Nyangkem Kapamalian Kecap pamali sok dihartikeun larangan karuhun atawa larangan sepuh urang anu maksudna teu meunang ngalakukeun hiji pagawéan lantaran sok aya matakna. Éta larangan téh jadi aturan atawa norma nu kudu diéstokeun ku urang, salaku anggota masarakat Sunda. Upama dilanggar, cenah bakal aya balukarna. Saliwat mah éta alesan téh teu asup akal. Tapi, upama disawang tina kaarifan lokal nu sabenerna mah miboga rasional ogé, lantaran aya patalina jeung étika. Geura baca ieu contona di handap. 1) Ulah nambulan uyah, pamali bisi potong peujit; 2) Ulah cicing dina lawang panto, pamali bisi hésé meunang jodo; 3) Ulah maké baju bari leumpang, pamali bisi teu kalasanakeun cita- cita 4) Ulah sapaké jeung kolot, pamali bisi hapa hui 5) Ulah mandi pabeubeurang, pamali bisi téréh péot; 6) Ulah lila teuing cicing di kamar mandi, pamali bisi gancang kolot; 7) Ulah dipapayung di jero imah, pamali bisi didatangan maung 8) Jeung sajabana. Pancén 5 Pék ku hidep sawalakeun jeung babaturan sakelompok pakeman basa ngeunaan kapamalian di luhur. Paluruh naon kira-kirana nu jadi alesan nepi ka aya ungkara basa samodél kitu! 78 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Contona: Kapamalian Alesan karuhun Tapsir logis 1. Ulah nambulan uyah bisi potong peujit Kecap potong peujit bisa jadi mangrupa simbol tina gering atawa nepi ka maotna. Ceuk logika, lamun urang loba dahar uyah tangtu tekanan darah bakal leuwih luhur, atawa sok disebut darah tinggi. Panyakit darah tinggi bakal ngabalukarkeun stroke jeung panyakit jajantung. 2. Ulah cicing dina lawang panto 3. Ulah maké baju bari leumpang bisi hésé meunang jodo bisi teu kalasanakeun cita-cita ... ... 4. Ulah sapaké jeung kolot bisi hapa hui ... 5. Ulah mandi pabeu- beurang bisi téréh péot ... 6. Ulah lila teuing cicing di kamar mandi bisi gancang kolot; C. Nyangkem Kila-kila Kila-kila nya éta totondén (tanda-tanda) alam kana naon-naon anu bakal kajadian. Kahirupan sapopoé kolot atawa karuhun urang jaman baheula mah leuwih dalit jeung alam. Kolot urang mah baheula ngamalkeun palsapah yén "manusa miara alam nya kitu ogé alam miara manusa". Nya salah sahijina ku ayana sasatoan anu méré totondén siga nu aya dina ungkara basa di handap. 1) 2) 3) Lamun aya kukupu hiber di jero imah = rék aya tamu Lamun ngimpi néwak lauk = rék meunang duit Lamun kekenudan panon kenca = rék manggih kasedih 79 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
4) 5) 6) 7) 8) Lamun kekenudan panon katuhu = rék manggih kabagjaan Lamun murag bulu mata = aya nu sono ka urang Lamun panas ceuli = aya nu ngomongkeun Lamun aya sora manuk sit uncuing = bakal aya nu maot Lamun aya sora manuk bebencé = tanda aya bangsat keur kukulamprengan néangan palingeun Pancén 6 Pék paluruh ku hidep kila-kilana! tanda aya nu sono ka urang 1) kila-kilana: ... tanda aya nu ngomongkeun kila-kilana: ... tanda aya bangsat keur kukulamprengan néangan palingeun kila-kilana: ... tanda rék manggih kasedih kila-kilana: ... tanda rék aya tamu kila-kilana: ... tanda rék meunang duit kila-kilana: ... tanda rék manggih kabagjaan kila-kilana: ... tanda bakal aya nu maot kila-kilana: ... 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) D. Mikaweruh Cacandran Cacandran téh nyaéta caritaan karuhun nu ngagambarkeun kaayaan nagara jaga atawa dina jaman nu bakal kasorang. Kecap cacandran sok dihartikeun naon-naon nu matak jadi terang nepi ka terus kaharti, sarta bisa di¬hartikeun ogé papatah, di antarana ieu di handap. 1) Cianjur katalajuran 2) katalanjuran tina kecap talanjur, hartina kaleuleuwihi Sumedang Ngarangrangan ngarangrangan hartina (tatangkalan) nu mimiti daunna maruragan. Ngarangrangan asal tina kecap rangrang nyaéta régang anu teu daunan. 80 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
3) Ciamis amis ku manéh 4) Galunggung ngadeg tumenggung Sukapura ngadaun ngora, 5) Bandung heurin ku tangtung 6) E. Mikaweruh Uga Uga atawa ramalan téh geus aya ti baheula mula. Uga lain ukur milik urang Sunda, tapi sélér bangsa séjén ogé aya, ngan béda-béda istilahna. Kecap uga katelah hiji omongan anu eusina mangrupa ramalan yén dina hiji waktu bakal aya kajadian boh nu pikagumbiraeun boh nu pikasusaheun. Ngabuktina ramalan uga teu ukur bisa ditingali ku mata lahir, tapi kudu dibarengan ku pikiran. Mun teu kaalaman ku urang, tangtu jaga ku anak incu urang. Upama aya hiji kajadian anu mirip jeung nu disebutkeun dina uga, sok diaromongkeun "geus tepi kana ugana" atawa "samorong ceuk uga" Contona ieu di handap. Jaga mah, barudak, sajajalan disaungan, nya buktina aya karéta api. 1) 2) Gancang carita béja, mun geus aya balabar kawat, nya buktina aya 3) 4) telegram. Jaga mah, barudak, batu turun keusik naék, nya buktina aya anak somah naék pangkat, anak ménak teu naék pangkat. Jaga mah, barudak, nganteuran ka nu digawé gé mawa kéjo dina iteuk, nandakeun angker gawé nya buktina aya nu dagang di pagawéan. Pancén 7 Lengkepan kecap-kecap di handap nepi ka jadi ungkara basa mangrupa cacandran atawa uga. 1) Cianjur ... 2) ... Ngarangrangan 3) ... amis ku manéh 4) Galunggung ... tumenggung 5) 6) 7) 8) Gancang carita béja, mun geus aya ... kawat, nya buktina aya telegram. Sukapura ... ngora, Bandung ... ku tangtung Jaga mah, barudak,... disaungan, nya buktina aya karéta api. 81 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
9) 10) Jaga mah, barudak, batu turun ... naék, nya buktina aya anak somah naék pangkat, anak ménak teu naék pangkat. Jaga mah, barudak, ... ka nu digawé gé mawa kéjo dina ..., nandakeun angker gawé nya buktina aya nu dagang di pagawéan. 82 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 6 P P E D A R A N B U D AYA S U N D A Sumber: 83 Di unduh dari :
84 I eu di handap aya wacana nu eusina medar ngeunaan hiji wewengkon nu ngaranna Kampung Cireundeu. Ieu wewengkon katelahna kampung adat, sabab pola kahirupanana béda ti daérah séjénna anu aya di sabudeureunana. Dina ieu wacana ditétélakeun ku nu nulis sakur anu kaalamanana, kayaning nu katempo, kadéngé, karampa, jeung karasa. Sanggeus maca ieu wacana, dipiharep nu maca bisa ngabayangkeun atawa boga pangalaman anu sarua jeung nu karandapan ku nu nulis. Nu maca atawa nu ngaregepkeun téh saolah-olah ngarasakeun kaayaan nu lumangsung sapopoé di éta kampung, nepi ka ngarasa panasaran hayang maluruh naon-naon anu didadarkeun ku nu nulis. Ieu wacana kaasup kana wangun karangan prosa wanda pedaran. Ieu wacana pedaran téh ngabogaan tujuan sangkan nu maca atawa nu ngaregepkeun saolah-olah milu ningali, ngadéngé, ngarasa, ngarampa, ngangseu sakumaha anu kaalaman ku nu nulis. A. Maca Wacana Pedaran Ieu di handap wacana pedaran ngeunaan Kampung Cireundeu karya Ari Andriansyah. Pék baca ku hidep kalawan gemet nepi ka paham eusina! Kampung Cireundeu "Wilujeng Sumping di Kampung Cireundeu Rukun Warga 10", aksara latén jeung Sunda Kuna natrat dina gapura, mapag léngkah basa mimiti anjog ka tempatna téh. Padumukan katangén suhunanana, mudun ka handap. Da puguh kampung téh pernahna di léngkob, handapeun suku Gunung Kunci, Ciménténg, Gajahlangu, jeung Sayangkaak. Paeunteung-eunteung deuih jeung urut TPA Leuwigajah nu kungsi maragatkeun puluhan jiwa. Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pernahna mah di Kalurahan Leuwigajah, Kacamatan Cimahi Selatan, Kota Cimahi. Kaitung jauh ti puseur Kota Bandung mah, kira-kira 40 km laju ngulon. Merlukeun waktu perjalanan 1,5 nepi ka 2 jam. Éta gé lamun ngagunakeun kandaraan pribadi, sedeng kana umum mah leuwih lila ti sakitu. Da puguh kudu sababaraha kali ganti angkot. Ti Leuwipanjang mah naék angkot nu ka Cimahi, laju naék deui jurusan Cimahi- Leuwigajah, terus Cimahi-Cangkorah, jeung ditungtungan ku naék ojég sangkan nepi ka nu dituju. Gapura Kampung Cireundeu Sumber: Dok. Pribadi Sabéngbatan mah Cireun- deu téh prah baé kawas kam- pung séjénna. Lebah kame- karanna gé sarua. Imah témbok ngajarengléng, atuh télévisi, radio, hapé, jeung barang éléktronik séjén gé geus lain barang anéh. Dina widang atikan gé kaitung maju, wuwuh réa nu sakola ka paguron luhur. Cindekna, tingkat ékonomina geus lumayan maju. Ngan nu matak narik, lian ti masarakatna masih kénéh nyekel pageuh tatali tradisi, kadaharan pokona gé lain béas, tapi sampeu (manihot esculenta crautz). Balé Saréséhan. Sumber: Dok. Pribadi Nurutkeun katerangan, masarakat Cireundeu mimiti ngonsumsi sampeu ti taun 1918, mangsa Walanda keur ngajajah kénéh. Cenah, harita Cireundeu ngalaman paila nu matak nalangsana. Pikeun ngungkulanana, salah saurang sesepuh kampung néangan tarékah, nu satuluyna meunang pituduh sangkan ulah ngadahar kadaharan tina 85 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
béas. Nya nyobaan ganyol, taleus, jeung hajeli pikeun gantina. Tapi teu kuat lila, nu antukna pindah kana sampeu nepi ka kiwari. Pantes rék kituna téh, da puguh Cireundeu mah wewengkonna kurang cocog pikeun nyawah. Malah cenah lamun melak paré, komo nincak katiga, sok gagal waé, cai téh ngadak-ngadak saat. Teu nanaon teu boga huma asal boga paré, teu boga paré asal boga béas, teu boga béas asal ngéjo, teu ngéjo asal dahar, teu dahar asal hirup, mangrupa palsapah Cireundeu dina mertahankeun hirup ku jalan néangan alternatif kadaharan pokok (béas) ku sampeu. Mémang ngadahar sangu lain pantrangan, tapi wuwuh geus jadi kabiasaan kana sampeu, cenah, kiwari masarakatna loba nu jarijipen, malah loba nu nyareri beuteung lamun geus ngadahar sangu téh. Hasil kaolahan sampeu. Sumber: Dok. Pribadi Pancén 1 1. Kecap-kecap naon waé nu teu dipiharti? Pék catet sarta paluruh hartina dina kamus! 2. Dimana pernahna Kampung Cireundeu téh? 3. 4. Naon nu ngabédakeun Kampung Cireundeu jeung Beula manaeun kota Bandung? kampung séjénna? 5. Kumaha tingkat ékonomi masarakat Kampung Cireundeu? 6. Naon pangna sampeu jadi kadaharan poko urang Kampung Cireundeu? 86 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Ritual Kampung nu mayoritas masarakatna masih kénéh ngagem kapercayaan Sunda Wiwitan téh, dikokolakeun ku tilu sesepuh kampung, nyaéta Sesepuh nu nangtukeun kawijakan hirup kumbuh tur ngokolakeun ritual taunan dicepeng ku Emen Sunarya (75), Ais Pangampih nu ngokolakeun kamasarakatan dicepeng ku Widia (50), jeung Panitén nu ngokolakeun kapamudaan jeung tani sampeu dicepeng ku Asep Wardiman (45). lahanna kurang leuwih 100 héktar, kabagi kana opat bagian, nyaéta 10 héktar lahan padumukan, 25 héktar leuweung baladahan (lahan tani sampeu), sarta 65 héktar kabagi kana leuweung tutupan jeung larangan. Lega Kagiatan ritual taunan di panginsidéntalna nu Cireundeu nyaéta 'Sérén Taun Ngemban Taun Saka' unggal tanggal 1 Sura, nu sok disebut Suraan. Tempatna di Balé Saréséhan - legana 6x6 m lengkep jeung panggung pintonan kasenian nu legana 6x4 m - , pernahna di tengah- tengah kampung. Tujuanna lian ti nutup jeung mapag taun anyar Saka, ogé salametan tina hasil tani jeung ingon- ingon, ngaharib-harib Sérén Taun di Kuningan. Sampeu dina acara Suraan. Sumber: Dok. pribadi Lian ti éta, Balé Saréséhan gé gedé pisan fungsina pikeun para nonoman di dinya, tempat pikeun dijadikeun diajar aksara Sunda Kuna rupaning jeung kasenian (celempungan, gon- Sunda dang, karindingan, angklung buncis, mamaos, jeung degung). Rupaning Alat Kasenian di Balé Saréséhan. Sumber: Dok. pribadi 87 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Sagala tina Sampeu Jenis sampeu nu dipelak tur dikonsumsi di Cireundeu nyaéta sampeu pait/karikil, nu ku masarakat séjén mah sok dipaké parab ingon-ingon. Lantaran lian ti rasana pait, ogé matak weureu. Nurutkeun Asep Wardiman, mémang lamun sampeu pait goréng langsung dikonsumsi, tapi lamun diolah kalawan apik tur beresih, sampeu pait lian ti gedé kandungan karbohidratna (unggal 100 gr sampeu ngandung énérgi 359 kkal, 86,5 gr karbohidrat, 1,4 gr protéin), ogé gedé pisan kandungan acina. Kebon sampeu di cireundeu. Sumber: Dok. pribadi Tina 25 héktar nu dipaké lahan tani sampeu, Cireundeu ngahasilkeun 20 ton/héktar dina sakali panén. Sangkan kualitas sampeuna hadé, sampeu dipanén dina umur 10 bulan jeung jangkungna 2,5 m. Kitu ogé dina miarana, ti mimiti melak (sték) kudu bener-bener. Pangpangna nalika sampeu umur 2-4 bulan sok kaserang hama bulé (hama daun) jeung buruk beuti. Tani sampeuna kabagi kana 10 kelompok, nu unggal kelompokna boga mesin pamarudan sampeu pikeun dijadikeun aci. Marud, ngolah sampeu jadi aci. Sumber: Dok. pribadi Teu di kampung teu di kota, jadi rupaning sampeu diolah rupa-rupa nu kadaharan ngaranna jeung rupa-rupa cara ngolahna. Kitu ogé di Cireundeu, sampeu nu dihasilkeunna diolah jadi rupaning kadaharan poko sapopoé, kayaning sangueun/ 88 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
rasi (beras nasi), awug, gegetuk, katimus, comro, misro, jrrd. Sedeng bahan kadaharan jeung kaolahan tina sampeu nu diproduksi pikeun jualeun antarana rasi, aci, rangining, opak, kicimpring, kurupuk, jeung peuyeum. Biasana sok dipasarkeun ka daérah Bandung, Sukabumi, Karawang, jeung Jakarta. Rasi mangrupa kadaharan poko Cireundeu tina hampas hasil ngolah sampeu jadi aci. Sanggeus sampeu laju diparud dina mesin dipesék pamarudan. Tah, hampas parudan nu dijadikeun rasi téh. Sedeng hasil parudanna mah dikeueman cai sapeuting dina bak pangeueuman. Laju cai pangeueuman tadi dipiceun, sarta dedekna dipoékeun dina waktu 1-2 poé. Sanggeus garing, jadi aci nu siap dipasarkeun. tur diberesihan, Tina poténsi nu ditataan tadi, Cireundeu sababaraha kali meunang pangajén ti intansi pamaréntahan, antarana, pangajén Ketahanan Pangan dan Kelompok Tani Spesifik ti Kementrian Negara Lingkungan Hidup taun 1964 jeung 2007. Pangajén nu sarua ti Dinas Perekonomian dan Koperasi Kota Cimahi, Wali Kota Cimahi, Badan Ketahanan Pangan Departemen Perekonomian, Dinas Perindustrian dan Perdagangan Agro Provinsi Jabar, Gubernur Jabar, jeung Présidén SBY taun 2008 jeung 2009. Atuh pikeun widang kabudayaanna kungsi dilélér pangajén ti Disparbud Jabar taun 2008. Tangtuna, éta hal téh mangrupa tuladan pikeun kampung séjénna dina mekarkeun poténsi tani jeung kabudayaanna, kalawan dirojong ku masarakat jeung pamaréntahanna. Pamaréntah ogé ulah ngan saukur merhatikeun daérah nu geus nyampak poténsina, tapi ngarojong sakabéh daérah nu kurang atawa karék mucunghul poténsina. Komo dina nyanghareupan krisis pangan nu keur mahabuna mah, patani téh meureun moal kari daki. Ulah ngan sesebutan wungkul nagara agraris téh, bari jeung masarakatna loba nu paceklik. (Ari Andriansyah tina Majalah Cahara 6, 2012) 89 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pancén 2 1) Kecap-kecap naon waé nu teu dipiharti? Pék catet sarta paluruh hartina dina kamus! 2) Naon nu diagem ku mayoritas masarakat Kampung Cireundeu? 3) Naon tujuan dilaksanakeun kagiatan ritual 'Sérén Taun Ngemban Taun Saka' di Kampung Cireundeu? 4) Naon waé kasenian Sunda nu aya di Kampung Cireundeu? 5) Dijieun kaolahan naon waé sampeu ku urang Cireundeu? Ti saha waé Kampung Cireundeu narima pangajén? 6) Pancén 3 Pék ayeuna tuliskeun deui pedaran ngeunaan Kampung Cireundeu ku basa Hidep sorangan, kalawan ngagunakeun rangkay karangan minangka poko-poko bahan wacanana ieu di handap. • lokasi kampung cireundeu; • cara ngajugjug kampung cireundeu, lilana waktu di perjalanan; kahirupan masarakatna; • tingkat ekonomina; • adat tradisina; • legana lahan pikeun kampung, tani, leuweung; • kadaharan pokona (ti iraha, naon sababna); • rupa-rupa kaolahan tina hasil tani; • acara ritual; • kasenian; • rupa-rupa kadaharan tina sampeu; • balé saréséhan katut pungsina, nepi ka; • pangajén nu kungsi katarima ti intansi pamaréntahan; Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari : kahirupan masarakatna; • tingkat ekonomina; • adat tradisina; • legana lahan pikeun kampung, tani, leuweung; • kadaharan pokona (ti iraha, naon sababna); • rupa-rupa kaolahan tina hasil tani; • acara ritual; • kasenian; • rupa-rupa kadaharan tina sampeu; • balé saréséhan katut pungsina, nepi ka; • pangajén nu kungsi katarima ti intansi pamaréntahan; Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
B. Nganalisis Maca Wacana Pedaran Ieu di handap conto pedaran nu eusina midangkeun ngeunaan sabagian adat kabiasaan di masarakat Sunda. Pék baca sing imeut nepi ka kacangking eusina! Adat Kabiasaan Sélér bangsa naon waé jeung dimana waé ayana tangtu ngabogaan budaya séwang-séwangan, sakapeung méh sarua, sakapeung béda pisan. Rupa-rupa kacirina téh. Upamana tina pakéanana, kaseninanana, kadaharanana, wangun imahna, jeung adat-istiadatna. Ari ngurus orok jaman behula tangtu bakal béda jeung ayeuna nu sarwa lengkep jeung moderen. Baheula mah estu pakakasna gé sarwa basajan, boh pakakasna boh cara ngurusna. Baheula mah réréana nu ngalahirkeun diurusna ku paraji. Ayeuna mah ilaharna ku bidan atawa dokter, komo mun di rumah sakit mah pakakasna gé meuni sagala aya. Tapi di sawatara daérah boh di kampung Cara ngurus orok mimitina mah sok dipapagahan. Anu mapagahanana biasana mah paraji. Sanggeus ngurus nu ngalahirkeun, biasana paraji gé ngurus orokna. Sajeroning ngurus orok, paraji méré conto jeung mapagahan ka indungna orok, pangpangna dara, nu can boga pangalaman ngurus orok, da munggaran pisan. Ari anu dipapagahkeunana saperti cara ngamandian, cara ngabedongna, cara ngamongmongna, jeung nepi ka marancahanana. Lila-lila indung orok téh jadi biasa. Lamun orok heuay kudu téh sok dihalangan sungutna ku ramo, bari ngucap "sup baju ka kurungan. Lamun orok sisidueun sok geuwat dijawab rada digebah, bari ngucap "maling cikur". Lamun masih sisidueun kénéh, éta orok sok digebah deui bari nyarita "maling jahé". Lamun orok tuluy baé sisidueunana, sok ditapelan pucuk daun seureuh, atawa rambu samak di antara halisna. 91 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Baheula mah ngubaran orok nu sisidueun téh ku reuwas, nya éta ku cara digebah sangkan reuwaseun. Kumaha ari ayeuna? Tangtu teu sarua, ngan sabagian aya nu sok ngalaksanakeun éta kabiasaan. Malah teu kurang nu hasil. Orok eureun tina sisidueunana. Ari sisidueun téh alatan katiisan. Kiwari mah sok langsung waé awak orok téh dibalur ku kayu putih atawa minyak tawon sangkan hanet. Lamun orok beresin sakali, sok ditembalan ku indungna ku ngucap "ceng ngadua sawan". Lamun sok kalian ditembalan ku indungna "hurip waras". Nya kitu deui lamun orok kabesékan, ku indungna sok ditémbalan, pokna téh: "bong-bong jalan ka gedong". beresinna, Palebah orok ka-terap panas tiris atawa ceurik teu pupuguh, pangheula- heulana dibura ku panglay, dipupuk ku gegejok jeung sawanan. Ngurus orok. Sumber: nasional.news.viva.co.id Kumaha di daérah hidep. Masih kénéh aya nu ngurus orok samodél conto di luhur? Sigana kiwari mah geus langka anu ngalakukeun kabiasaan saperti éta téh. Tapi upama aya, naha sarua jeung nu dicaritakeun di luhur? Naon bédana? Meneran budakna lalaki. Kitu deui geus nincak mangsa nu meujeuhna disundatan ogé teu leupas tina adat kabiasaan. Di urang nepi ka kiwari geus jadi kabiasaan, lamun aya budak lalaki disundatan atawa dihitan sok diayakeun raraméan. Gedé leutikna acara raraméan mah gumantung kana karep jeung kamampuh kolotna. Baraya indung bapana, ti nu jauh ti nu deukeut, biasana daratang. Nyambungan atawa mantu-mantu pagawéan. Kitu deui tatangga- 92 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
tatanggana nu dareukeut. Komo lamun sukuran hitanan téh dibarengan ku pagelaran kasenian. Keur nu salametan rada rongkah mah, saméméhna budak disunatan téh sok dibawa hélaran, dina iring- iringan seni kuda rénggong mun di Sumedang, atawa sisingaan mun di Subang. Tapi di daérah séjén gé sok rajeun aya nu nanggap kuda rénggong atawa sisingaan, ngahaja ngadatangkeun. Budak disundatan. Sumber: Budak nu rék dihitan téh katingali gagah tur gandang. Pakéanana ngempur hurung-hérang. Sajajalan dipirig ku tatabeuhan kendang penca, ditarompétan, diigelan, sorana kadéngé ka mana-mana. Beuki lila aleutan téh sok beuki panjang jeung beuki ramé. Katambah-tambah ku barudak nu kaliwatan sapanjang jalan, dibarung ku surak éak-éakan. Kiwari mah di daérah pakotaan geus langka nu ngaréncéng-réncéng budak nu disunatan modél baheula téh. Ayeuna mah dina ayana gé langsung waé di gedong nu meunang nyéwa. Kitu ogé keur nu loba diut. Ari nu basajan mah cukup ku siduru isuk waé. Disundatanana gé baheula mah masih kénéh ku paraji, nu sok padanyebut béngkong. Ari paraji tukang ngurus nu ngalahirkeun mah disebutna indung beurang. Kiwari gé kétang teu kurang nu ku paraji. Umumna nyundatan di pakampungan mah masih kénéh ku paraji. Di kota mah kolot budak nu disundatan téh aya nu ngangkir dokter ka imah, tapi réa ogé nu ngahaja datang ka tempat praktékna. Kitu ogé dina mangsana kawinan. Prak-prakan upacara ngawinkeun di unggal daérah tara leupas tina adat istiadat. Ngan unggal daérah béda-béda. Lamun 93 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
upacarana dibarengan ku kaseian, kasenianana ogé Aya wayang béda-béda. golék, kulit, wayang jaipongan, degung, tarling, atawa kasenian séjénna. Éta kabéh diayakeunana sabada acara nu poko, nya éta acara walimahan. Salahsahijina upacara nyawér pangantén. Ieu ogé kagolong adat kabiasanaan Sabada tradisi. atawa téh dirapalan, pangantén diréndéngkeun dina korsi di buruan. Dipayungan ku payung hias, husus paranti upacara. Tuluy disawér. Nyawér téh saenyana mah mapatahan atawa nganaséhatan pangantén, tapi bari ditembangkeun. Disaksian ku saréréa, sakur nu hadir, kolot budak. Sawéran. Sumber: nasional.news.viva.co.id Bari tembang, tukang sawér téh kadang-kadang ngawurkeun béas tina bokor, campur jeung duit logam, jeung konéng meunang ngeureutan. Ngawurkeunana kana payung upacara téa. Sora béas patingparalak. Duitna marurag, patinggorolong. Barudak parebut, pahibut mulungan duit. Upacara nyawér mah biasana didaragoan, pangpangna ku barudak. Ramé ari upacara nyawér mah, ramé ku nu marulungan duit, ramé ku nu saleuseurian, nimbulkeun rasa gumbira. Dangdanan pangantén téh béda ti sasari. Didangdanan ku papakéan husus nu ngahaja meunang milih tukang rias. Nepi ka kiwari ogé rupa-rupa upacara pangantén diparaké kénéh di unggal daérah. Baju pangantén di unggal daérah ngabogaan ciri has séwang-séwangan. téh pikeun ngabédakeun jeung nu séjén. Tamu nu datang gé sok langsung apal, nya di antara cirina téh baju pangantén téa. Pangantén dina poé kawinan mah jadi raja. Ari raja mah umumna sok maké papakéan nu béda ti nu séjén. Dipakékeunana baju pangantén 94 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Sarua unggal daérah gé, adat kabiasaanana teu jauh ti kitu. Nya di sagédéngeun pikeun ngareuah-reuah, ogé pikeun ngamumulé adat budaya karuhun. (Sumber: Gentra Basa XI) Pancén 4 1) Kecap-kecap naon waé nu teu dipiharti dina bacaan di luhur? Pék catet sarta paluruh hartina dina kamus! Pék téangan poko pikiran nu aya dina unggal paragarap wacana di luhur! Perkara naon waé anu dipedar dina wacana di luhur? 1) Kecap-kecap naon waé nu teu dipiharti dina bacaan di luhur? Pék catet sarta paluruh hartina dina kamus! Pék téangan poko pikiran nu aya dina unggal paragarap wacana di luhur! Perkara naon waé anu dipedar dina wacana di luhur? 2) C. Nulis Pedaran Ayeuna urang diajar nulis pedaran. Tapi saméméhna, naha hidep kungsi maca hiji katangtuan nulis pedaran nu hadé? Sangkan tulisan urang hadé, nulisna lancar, sarta kaharti eusina ku nu maca, perlu urang merhatikeun katangtuan dina nyusn hiji tulisan. Pén tengetan ieu sawatara hal penting di handap. (1) Nangtukeun Téma, Topik, jeung Judul Téma : pokok pasualan atawa bahan nu rék ditulis (dipedar) Judul : beungeutna hiji karangan Upama téma mah ambahan (ruang lingkup) ngeunaan pasualan atawa bahan nu rék ditulis, sedengkeun judul mah pedaran awal (pituduh singget) eusi karangan nu rék ditulis. Téma mangaruhan kana wawasan nu nulis. Leuwih loba maca, nu nulis bakal leuwih loba bahan nu bisa ngadeudeul kana bahan nu rék ditulis dumasar éta téma. 95 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
96 (2) Nangtukeun Téma Sawatara hal penting sangkan téma nu diangkat gampang dimekarkeunana, di antarana a. b. ulah nyokot téma nu pedaranana lega teuing pilih téma nu dipikaresep sarta kira-kira ku bisa dimekarkeun; pilih téma nu sumber atawa bahan-bahana bacaanana babari dipaluruhna. Saupama téma geus ditangtukeun, satuluyna dipedar jadi hiji wangun karangan nu ngaguluyur tur sistematis. Salah sahijina ku cara nangtukeun heula judul karangan. Ari judul karangan nu hade nya éta nu ngagambarkeun sakabéh eusi karangan nu rék ditulis. c. (3) Nangtukeun Topik - Judul a) Nangtukeun judu karangan b) Nangtukeun naon masalahna, naha, kumaha, di c) d) e) f) g) h) mana, jeung iraha. Judul minangka jabaran tina topik. Judul leuwih husus (spesifik) jeung ngagambarkeun masalah atawa variable nu bakal dipedar Judul teu kusu sarua jeung topic. Saupama topik sakaligus jadi judul, sipat éta karangan biasana umum jeung ambahana leuwih lega. Judul ditulis sanggeus ngagarap téma, sangkan kajamin éta judul cocog jeung eusina; Judul nu hade bakal ngirup nu maca neuleuman eusina; Judul ngan ukur nyebutkeun ciri-ciri nu pentingna wungkul, nepi ka nu maca bisa ngabayangkeun hal- hal naon nu bakal kabaca dina éta tulisan. (4) Sarat judul yang baik a) Judul kudu luyu atawa relevan jeung téma atawa topic Judul kudu nimbulkeun kapanasaran jalma hayang maca éta karya b) Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
c) Judul kudu singget, ulah dina wangun kalimah atawa prase panjang tapi kudu ngawangun kecap atawa beungkeutan kecap nu singget d) Upama kudu nyieun judul nu panjang, ciptakeun judul utama nu singget, tuluy judul tambahan nu panjang. Judul ulah provokatif. e) (5) Tujuan Nulis Sangkan teu ka mana-mendi, urang ogé perlu nangtukeun tujuan nulis. Tujuan nulis bisa dirumuskeun, upamana pikeun ngabéjakeun, pikeun manggihkeun, pikeun ningkatkeun, pikeun ngadalikeun, pikeun nganalisis, pikeun nambahan atawa ngurangan, jeung sajabana. (6) Nagumpulkeun Bahan Sanggeus nangtukeun tujuan, satuluyna nangtukeun bahan. Rupa-rupa cara ngumpulkeun bahasan tulisan, di antarana maca Koran, majalah, nanyakeun ka narasumber. Cindekna mah unggal panulis ngabogaan cara masing- masing dina ngumpulkeun bahasa nu rék ditulisna. (7) Milah-milah bahan Sanggeus boga bekel bahan, tuluy éta bahan téh dipilah-pilah, dipasing-pasing. Pilih mana nu penting, mana nu kudu ditulis leuwih ti heula jeung mana nu dipandeurikeun. Ngan ulah poho, cokot bahan-bahan anu luyu jeung téma karangan nu geus ditangtukeun. Cindekna, catet hal-hal penting, maca dijadikeun hiji kabutuhan, loba diskusi nu positip pikeun nambahan wawasan. (8) Nyusun Rangkay Karangan Bekel karangan nu meunang milih téh tuluy disusun dina wangun rangkay karangan. Susun saléngkah- 97 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
98 saléngkah. Léngkah mana nu rék diheulakeun jeung bahan mana nu rék diasupkeun. Kitu satuluyna nepi ka ngawujud rangkay karangan. Ku cara kitu urang bakal bisa nulis kalawan museur (focus) tur ngaguluyur sarta kaukur. Pancén 5 Pigawé ku hidep jeung babaturan sakelompok. Anu kudu dipigawéna ayeuna nya éta ieu di handap! 1) Tulis hiji wacana téks pedaran ngeunaan budaya Sunda. Eusina medar salah sahiji budaya nu aya di tatar Sunda, upamana mun hidep medar ngeunaan kasenian bisa milih salah sahiji kayaning penca, calung, réog, degung, jaipongan, kaulinan, atawa budaya séjénna. Pék pidangkeun karangan kelompok hidep di hareupeun kelas sacara bagilir jeung kelompok séjénna. Perhatikeun pedaran kelompok nu keur midangkeun karyana, sarta tanyakeun saupama teu dipikaharti atawa koméntaran saupama aya nu teu akur jeung pamanggih hidep. Sanggeus réngsé sawalana, pék catet ku kelompok hidep initisari pedaran nu dipidangkeun ku kelompok séjén. 2) 3) 4) Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 7 WAWANCARA P Sumber: jemz128.student. umm.ac.id 99 99 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
100 W awancara téh hiji kagiatan komunikasi nu geus ilahar lumangsung di masarakat. Wawancara mah biasana dilakukeun ku wartawan, reporter, atawa jalma lianna nu nganggap perlu meunang informasi penting ti saurang atawa sakelompok jalma nu jadi narasumber. Jadi, tujuan wawancara nya éta pikeun meunangkeun informasi ti narasumber. A. Maham Pedaran Ngeunaan Wawancara Sajaba ti kelompok wartawan, aya ogé anggota masarakat anu sok ngalakukeun wawancara, upamana mahasiswa nu keur ngalaksanakeun panalungtikan, murid nu meunang pancén ti guruna, aparat pamaréntahan ti lembaga sénsus penduduk nu ngawawancara wargana, nu ngalamar pagawéan ogé sok aya nu diseléski ku cara wawancara, hayang meunang katerangan riwayat saurang jalma ogé bisa dipaluruh ku cara wawancara, jeung sajabana. Wawancara kaasup kagiatan nyarita dua arah. Aya nu nanya jeung aya nu ngajawab. Saméméh ngalakukeun wawancara kudu tatahar heula nyusun sajumlahing pananya ngeunaan matéri nu rék ditanyakeun ka narasumber. Narasumber téh jalma nu baris dipénta kateranganana. Saupama urang perlu informasi ngeunaan hiji perkara, kadé ulah salah nangtukeun narasumber. Upama perlu informasi ngeunaan kasenian, nya datang ka narasumber nu ahli dina widang seni, Upama perlu informasi ngeunaan pendidikan, nu diwawancarana kudu ahli di widang pendidikan, perlu katerangan ngeunaan olahraga, kudu ngadatangan jalma nu ahli dina widang olahraga, upamana atlit, pelatih atawa guru olahragana pisan. Geura tengetan ieu conto wawancara di handap. Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Conto 1: Hasil Wawancara Ngeunaan Bahaya Narkoba jeung Hiv (Laporan disusun wangun tanya jawab) Ilo deui ieu hasil wawancara di handap! Sumber: Nu Nanya : "Pa, punten abdi badé nyuhunkeun katerangan, kinten- kinten naon baé masalah anu dipayunan ku pamaréntah akibat tina narkoba téh?" Narasumber : "Kiwari narkoba mémang jadi masalah, lain baé keur pamaréntah, tapi keur sakumna masarakat, ogé lain ukur di Indonesia, tapi di unggal nagara di sakuliah dunya. Ari nu jadi sababna narkoba téh bisa ngaruksak mental bangsa, utamana barudak ngora." Nu nanya : "Kumaha kaayaan jalma anu ngagunakeun narkoba dina mangsa kiwari téh Pa?" Narasumber : "Justru éta kaayaanana geus matak pikahariwangeun. Nu nyalahgunakeun narkoba ti taun ka taun téh lain ngurangan, geuning kalah ngaronjat. Tah ieu téh pagawéan anu beurat pikeun pamaréntah mah ." Nu Nanya : "naon waé anu karandapan ku jalma anu ngagunakeun narkoba téh, Pa?" Narasumber : "Sakur nu nyalahgunakeun narkoba, utamana nu ngagunakeun jarum suntik, baris nimbulkeun masalah séjénna, salasahijina nyebarna virus HIV." Nu Nanya : "Kinten-kinten naon nu nyababkeun éta jalma wani-wani ngagunakeun narkoba?" 101 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Narasumber : "Ari nu jadi sababna mah rupa-rupa, aya faktor psikologis, biologis, saperti kurangna bingbingan atikan agama. Lamun jalma nu geus katagihan sok hésé ngeureunkeunana. Matak urang ulah sakali-kali kumawani ngagunakeun narkoba, lamun geus katagihan mah hésé ubarana." sosial, katut spiritual Nu Nanya : "Kumaha sangkan ieu kasus narkoba téh teu nerekab ka generasi ngora?" Narasumber : "Sangkan ieu masalah téh teu nerekab, perlu diihtiaran kalawan soson-soson, di antarana ku cara ngalibetkeun pamaréntah, LSM, kaasup ogé média massa, jeung pusat réhabilitas HIV/AIDS." Nu Nanya : "Tarékah naon kinten-kintenna sangkan jalma-jalma hususna generasi ngora teu kalibet ngagunakeun narkoba?" Narasumber : "Anu leuwih utama mah dijaga timimiti lingkungan kulawarga. Barudak salaku generasi ngora dididik ku atikan agama sangkan pengkuh kaimanannana. Salian ti éta, méré nyaho sangkan barudak apal yén narkoba téh barang haram anu dilarang ku agama jeung pamaréntah. Sabab bakal ngaruksak méntal jeung runtuhna nagara. Nu Nanya Narasumber : "Nya muhun, pan narkoba mah bisa ngaruksak pisik jeung méntal. Awak ruksak, pikiran kaganggu, teu bisa konséntrasi, da pikiranana pinuh ku lamunan nu teu pararuguh. Tah lamun generasi ngora geus kitu, saha anu baris ngolah nagara? Antukna nagara moal aya nu maliré. Tah ieu pisan anu dipikahariwang ku sakumna masarakat Indonesia téh." : "Naha tina narkoba tiasa ngaruntuhkeun nagara?" (Tina Nyangkem Basa) Pancén 1 Sabada maca pedaran jeung conto laporan wawancara di luhur pék pigawé ieu pancén di handap! 1. Naon waé kudu diperhatikeun saupama hidep nuliskeun hiji laporan hasil wawancara? 2. Anu ditanyakeun ka petugas HIV di luhur téh ngawengku pertanyaan model 5 W jeung 1H. Pék ku hidep paluruh mana anu kaasup (what, who, where, which, when, jeung How)! 102 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
B. Nyusun Kalimah Bahan Wawancara Katangtuan saméméh jeung prak-prakan ngawawan-cara, di antarana ngawengku sarupaning perkara dina gambar ieu di handap. Pancén 2: Salah sahiji sarat ngawawancara téh di antarana nyadiakeun sajumlahing pananya. Ieu di handap aya naskah wawancara antara Asri jeung Ramlan. Cing tulis ku hidep kira-kira kalimah pananya kumaha nu ditepikeun ku Asri upama Ramlan ngajawab saperti dina éta naskah wawancara! Astri Ramlan : "Ah, teu sawios. Mangga baé." Astri Ramlan : "Hé hé hé, aya-aya baé Astri mah. Kumaha ké lamun abdi jadi : "... ?" : "... ?" terkenal siga artis?" Astri Ramlan : "Wah, isin atuh, As. Ké abdi kanyahoan kasépna. Hé hé hé....!" Astri Ramlan : Rata-rata dua jam. Sajam sateuacan kulem sajam deui sabada : "... ?" : "... ?" gugah kulem. Astri Ramlan : "Muhun." : "... ?" 103 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Astri Ramlan : "Hé hé, dipapaksa kawas budak TK baé. Henteu atuh As, sok maksakeun nyalira baé. Rumaos abdi téh bodo, jadi kudu getol ngapalkeun. Mamah sareng Bapa mah ukur masihan sumanget." : "... ?" Astri Ramlan : "Bapa janten Satpam di pasar, Ibu mah icalan kuéh." Astri Ramlan : "Mun abdi teu ngartos kana pelajaran, upamina, Bapa sok ngabantosan kedah ka saha tatarosna. Aya ka Pa Guru, ka réréncanganana, atanapi sok masihan buku kénging anjeunna mésér." : "... ?" : "... ?" Astri Ramlan : "Ieu mah jujur nya. Abdi asa teu ngaraos pinter, komo jenius mah. Tapi aya cariosan Mamah anu teras napel baé dina émutan abdi. Saurna, batu gé anu sakitu teuasna, ku cikaracak anu teras- terasan nyakclak mah, teu burung legok. Hartosna, sanajan urang bodo, lamun terus-terusan usaha jeung rajin diajar, tangtu bakal bisa, bakal pinter! Éta resép abdi mah. Kumargi kitu, sanajan teu seueur waktu anu luang, abdi satékah polah nyempetkeun kanggo diajar jeung ngapalkeun." : "... ?" Astri Ramlan : "Hoyong janten naon nya? Ah badé janten Sakadang Kuya : "... ?" wé...." Astri : "... ?" Ramlan : "Upami Alloh ta'ala marengkeun, abdi hoyong janten arsiték." Astri Ramlan : "Hhhh...., rorompok anu ayeuna ditempatan ku kulawarga abdi, asa teu kungsi dioméan sakaémut mah. Tos siga aki-aki mun jalmi mah. Abdi sok ngémut, emh mun aing jadi arsiték, Mamah sareng Bapa téh badé dipangdamelkeun pangiuhan anu merenah. Teu kudu méwah, tapi matak betah aranjeunna." : "... ?" Astri Ramlan : "Amiiin. Sami-sami. Nuhun nya, As." Astri Ramlan : "Atos baé ieu téh?" Astri Ramlan : "Éh, teu sangka nya, Astri téh jendil geuning, hé hé ..." : "... " : "... " : "... " 104 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pék tengetan deui ieu conto wawancara di handap! Pancén 3: Ieu di handap conto laporan hasil wawancara nu ditulis diwan wangun tanya jawab. Pék petakeun ku hidep jeung babaturan, saurang jadi petugas, nu saurang deui jadi siswa. Conto 2: Hasil Ngawawancara Patugas Museum KAA (Laporan disusun wangun tanya jawab) Siswa : "Aya wartos lebet Museum Konferensi Asia Afrika (KAA) mah bénten sareng ka museum-museum atanapi tempat wisata liana. Naon béntenna téh Pa? Patugas : "Leres, Wisata sajarah ka KAA mah teu dipulut biaya nanaon. Ngan sok sanajan haratis, tetep baé masarakat mah bangun nu haroréameun. Masarakat mah mending milih ulin ka mol, diskotik, atawa outlet manan ka museum. "Naha nya Pa, naon margina sapertos kitu?" Siswa: Patugas : "Kawasna mah masarakat teu acan pada arapaleun kana pentingna titinggal sajarah. Padahal sajarah téh mangrupa eunteung. Salian ti kitu, anggapan masarakat kana wangunan museum gé masih kénéh héngkér. : Naon nu dimaksad héngkér téh Pa?" Siswa Patugas : "Masarakat masih kénéh nganggap yén museum téh hiji wangunan karamat, teu sambarang jalma bisa asup ka museum. Komo ka museum KAA mah, anggapan masarakat mah, nu bisa asup ka ieu museum téh ngan keur jalma-jalma penting wungkul. Padahal mah teu kitu. Saha baé ogé bisa ngajugjug ka Museum KAA, teu diiwalkeun," Siswa Patugas : "Kiwari mah Museum KAA téh geus dilengkepan ku arsip jeung dokuméntasi dina wangun multimedia nu ditunda dina computer. Sakur nu ngajugjug bisa nengetan jeung ngimeutan pasualan sajarah, unak-anik, katut ragam budaya ti sakuliah bangsa-bangsa Asia jeung Afrika." : Naon waé informasi nu tiasa dipaluruh di KAA téh Pa?" 105 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Sumber: Siswa Patugas : "Tepi ka kiwari nu ngajugjug ka Museum KAA téh lolobana barudak sakola. Kituna mah pantes, kapan sajarah ngeunaan KAA téh asup kana kurikulum pendidikan dasar jeung menengah. Malah mah dina sabulanna téh nu daratang ka Museum KAA téh jumlahna nepi ka 10.000 urang. : "Masarakat mana waé nu sok sarumping ka KAA téh Pa?" Siswa : "Nganggo média promosi naon Pa, nu dilakukeun ku pihak KAA ka masarakat dunya?" Patugas : "Di antarana téh Museum KAA milu aub dina Asia Africa Art Festival (AAAF). Hal éta minangka tarékah pikeun ngawawarkeun atawa publikasi jeung promosi Museum KAA ka balaréa. Siswa Patugas : "Seueur Néng, sajabi ti rupa-rupa barang langka, aya ogé Koléksi barang penting jeung ahéng séjénna kiriman ti bangsa- bangsa Asia Afrika. Nu bisa dimangpaatkeun pikeun bidang paélmuan kaasup sajarawan jeung mahasiswa. : "Kinten-kinten koléksi di KAA aya nu ti mana waé Pa?" Siswa : Dupi kasang tukang ngadegna ieu museum KAA téh kumaha sareng iraha? Patugas : "Kasang tukang ngadegna Museum KAA téh patali jeung lumangsungna Komperensi Asia Afrika (KAA) tanggal 24 April 1955. éta kajadian téh mangrupa peristiwa sajarah dina dunya politik luar negeri Indonésia turta peristiwa gedé pikeun 106 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
bangsa-bangsa di Asia jeung Afrika. : "Saha harita anu ngadegkeunana?" Siswa Patugas : "Anu naratas ngadegna Museum KAA téh nya éta Mentri Luar Negri RI manten (1978-1988), nu jenengan Prof. Dr. Muchtar Kusumatmadja, S.H., LL.,M. turta alfukahna Joop Ave, minang- ka Ketua Panitia 25 Tahun Konferensi Asia Afrika jeung nu ngajabat Diréktur Jéndral Potokol dan Konsuler Departemén Luar Negri, rukun gawé jeung Departemen Penerangan, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Pemerintah Daérah Tingkat I Propinsi Jabar, sarta Universitas Pajajaran, diistrénan tanggal 24 April 1980 ku Présidén Suharto." Siswa : "Sajabi ti ningalian koléksi, urang tiasa ningal naon deui di KAA téh Pa?" Patugas : "Di Museum KAA ogé urang bisa nyaksian film documenter taun 50-an. Tempatna di ruhangan audio visual. Sajaba ti film dokumenter, ogé urang bisa nyaksian film-film ngeunaan kabu- dayaan ti nagara-nagara Asia Afrika. (Diropéa tina Koran Sunda: 19 April 2006) C. Nuliskeun Bahan jeung Laporan Hasil Ngawawancara Sababaraha hal anu dianggap perlu disadiakeun saméméhna di antarana rupa-rupa pananya. • Keur kaperluan naon? • Naon waé nu ditanyakeunana? • Saha nu rék ditanya? • Ka mana kudu nepunganana? • Iraha waktuna? jeung sajabana. • Rambu-rambu kalimah tanya modél di luhur jadi bahan pikeun urang dina waktu geus tepung jeung narasumber. Kalimahna tanya anu disusun ku urang ulah panjang teuing, mun bisa mah parondok jeung togmol (langsung) kana sasaran. awancara Pék ragakeun naskah wawancara di luhur jeung pasangan hidep. Saurang jadi siswa, saurang deui jadi Patuga Museum KAA. Perhatikeun ku hidep, lentong kalimah tanya jeung ngajawab pertanyaan sing merenah! 107 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Conto 3: Hasil wawancara jeung pamaén persib (laporan disusun wangun narasi tanya jawab). Ilo deui ieu hasil wawancara di handap! Wawancara jeung Yaris Riyadi: Nuhun, Viking! Persib mah, bobotoh téh gedé pisan pangaruhna. Kumaha ari Viking ceuk pamaén? Yulianto Agung ti Cupumanik wawancara (CM) jeung Yaris Riyadi (YR), pamaén nu geus welasan taun ngabéla kleub Persib. Ieu cutatanana: CM: Minangka Keur pamaén senior, akang tangtos wanoh jeung bobotoh. Kumaha numutkeun kontribusi Viking Akang kanggo pamaén Persib? YR: Kontribusi bobotoh, pang- pamaén Sumber: pangna Viking, saé pisan. Karaos pisan ku pamaén mah. Viking teu weléh satia masihan sumanget, upamina mun nuju tanding. Boh upami maén di Bandung boh nuju maén tandang. Mun nuju maén tandang, Viking sok ngabring ngadukung Persib, sanaos sakedik tapi éta téh kacida ageung pangaruhna kanggo pamaén mah. CM: Sakapeung sok aya bobotoh anu teu tuhu kana aturan, upamina baé babalédogan ka tengah lapang. Kumaha pamendak Akang? YR: Panginten éta téh émosi bobotoh nu jolna tina rasa fanatik anu ageung ka Persib. Da saleresna mah, teu di urang waé nu kitu téh. Tong boro di Indonésia, dalah di Éropa gé nu méngbalna tos maju, masih aya anu kitu. Mun kahoyong mah Viking sareng bobotoh sanésna tiasa kontrol, tong kaleuleuwihi teuing. Ka pamaén gé tangtos baé matak mangaruhan méntal, upamina janten kesel atanapi maén janten teu fokus. Tapi da ayeuna mah nu kitu téh tos ngirangan, kantun hiji dua, teu kawas kapungkur. 108 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
CM: Naha tiasa disebatkeun ayeuna mah bobotoh téh langkung déwasa? YR: Muhun, katingalna mah kitu. Bobotoh, pangpangna Viking, tos langkung saé. Panginten kadéwasaan tiasa diwangun bari ngeureuyeuh. Tapi mungkin waé aya pangaruh ti organisasi (Viking- réd) ka para anggotana, upamina ti ketuana masihan wawasan ka bobotoh. Mugi baé sadayana janten engeuh, yén kalakuan bobotoh nu kirang merenah téh sanés baé ngarugikeun pamaén, tapi langkung ti kitu. Klub upamina didengda, bobotoh teu tiasa nongton, sponsor ngirangan kapercantenanana, jsté. CM: Kumaha harepan Akang keur Viking ka payun? YR: Nuhun pisan ka Viking nu tos ngadukung Persib. Mudah-mudahan dukungan ti Viking sareng ti bobotoh sanésna tiasa diwales ku préstasi Persib anu saé. Mugi Viking teras satia ngadukung Persib, tiasa langkung tartib sareng sportif. Supados sadayana tenang, boh pamaénna, boh kleubna, boh nu mikaresep méngbal umumna. Viking téh suporter anu ayana tos lami pisan apan, sawadina tiasa dianggo conto ku bobotoh sanésna. Nuhun-nuhun janten pionér suporter sportif di Indonésia. Sareng hiji deui, upami tiasa mah Viking sareng The Jack akur atuh, supados Persib sareng Persija henteu teras-terasan dirugikeun ku tindakan bobotoh anu awon. (Dicutat tina majalah Cupumanik No. 48 Taun IV, Juli 2007) Conto laporan wawancara wangun tanya jawab. Astri Ramlan : Rata-rata dua jam. Sajam sateuacan kulem sajam deui sabada : Ari sadinten sabaraha jam Ramlan diajar? gugah kulem. Wengi sareng Subuh. Astri Ramlan : Ah henteu, sok maksakeun nyalira baé. Mamah sareng Bapa mah : Sok dipapaksa ku Mamah atanapi Bapa upami ngapalkeun? ukur masihan sumanget. Ari dina wangun artikel naratif mah ditulisna siga berita nu sok kapanggih ku urang di koran atawa majalah baé. Éta hasil wawancara Astri nu di luhur téh bisa dituliskeun kieu: 109 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Conto laporan hasil wawancara wangun artikel Ramlan Si Pinter nu Humoris Ramlan téh béntang pelajar di sakola mah. Budakna pinter, tapi henteu sombong. Malah soméah pisan ka sasaha ogé. Lian ti éta mun diajak ngobrol téh pikaresepeun, lantaran sipatna anu humoris. Unggal taun Ramlan mah juara kelas baé. Can lila Ramlan dikirim ka provinsi, miluan olimpiadeu matematika tingkat SMA. Balikkna meunang gelar juara deui baé. Kumaha cara diajar Ramlan nepi ka jadi budak pinter? Horéng diajarna mah cenah biasa baé. Sapoé rata-rata dua jam diajarna téh. peuting jeung waktu subuh. Tapi dilaksanakeun unggal poé. Naha dipapaksa ku indung bapana? "Ah henteu, sok maksakeun nyalira baé. Mamah sareng Bapa mah ukur masihan sumanget," pokna basa diajak ngobrol di kantin sakola, anyar-anyar ieu. Prinsipna dina diajar alus pisan. Ramlan ngaku yén dirina lain budak jenius, tapi saha baé bisa jadi pinter lamun daék jeung rajin diajar. Paribasa Sunda anu unina cikaracak ninggang batu laun-laun jadi legok, ku Ramlan mah diamalkeun pisan. Asal muasalna mah cenah indungna kungsi nyarita yén batu gé anu sakitu teuasna, ku cikaracak anu teras-terasan nyakclak mah, teu burung legok. "Hartosna, sanajan urang bodo, lamun terus-terusan usaha jeung rajin diajar, tangtu bakal bisa, bakal pinter," pokna, bari tuluy nyebutkeun yén éta caritaan indungna téh napel baé cenah dina ingetanana. Ku sabab kitu, sanajan lain anak nu beunghar tur teu loba waktu anu luang, Ramlan mah mentingkeun pisan pikeun diajar jeung ngapalkeun. Malah cita- citana téh henteu kapalang. Cenah mun kaparengkeun, Ramlan téh hayang jadi érsiték. Naha bet hayang jadi arsitek? "Rorompok anu ayeuna ditempatan ku kulawarga abdi, asa teu kungsi dioméan sakaémut mah. Tos siga aki-aki mun jalmi mah. Abdi sok ngémut, emh, mun aing jadi arsiték, Mamah sareng Bapa téh badé dipangdamelkeun pangiuhan anu merenah. Teu kudu méwah, tapi matak betah aranjeunna," pokna semu kagagas. Urang duakeun baé, muga-muga cita-cita Ramlan téh tinekanan. Amin! Geura ilikan deui sing imeut conto séjénna laporan hasil wawancara dina wangun tanya jawab jeung narasi ieu di handap! Conto laporan wawancara wangun tanya jawab. 110 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Nu Nanya: Heru Joko: Nu Nanya: Heru Joko: "Naon margina name kango bobotoh Persib téh nganggo istilah Viking?" "Kecap "viking" téh asal muasalna mah ngaran sélér bangsa di wewengkon Skandinavia, Éropa kalér. Éta sélér téh kasohor teuneung ludeung, tara boboléh, silih rojong, patriotis, sarta resep ngalalana. Watek jeung sumanget kitu téh dipaké dasar Klub Viking persib." "Naon deui sakaistiméwaan sanésna dugi ka reueus nganggo istilah téh? "Viking téh ngaran anu cocog keur beungkeutan (organisasi) nu mikaresep méngbal. "Di nagara séjén gé aya beungkeutan suporter anu maké ngaran Viking. Upamana, di Italia (kleub Inter Milan) jeung di Jepang (kleub Yokohama Marinos) suporterna sok disebut Viking." Conto laporan hasil wawancara wangun narasi Ceuk Héru Joko, Ketua Viking, kecap "viking" téh asal muasalna mah ngaran sélér bangsa di wewengkon Skandinavia, Éropa kalér. Éta sélér téh kasohor teuneung ludeung, tara boboléh, silih rojong, patriotis, sarta resep ngalalana. Watek jeung sumanget kitu téh dipaké dasar Klub Viking persib. Lian ti éta, viking téh ngaran anu cocog keur beungkeutan (organisasi) nu mikaresep méngbal. "Di nagara séjén gé aya beungkeutan suporter anu maké ngaran Viking. Upamana, di Italia (kleub Inter Milan) jeung di Jepang (kleub Yokohama Marinos) suporterna sok disebut Viking." Pancén 4: Prak ayeuna hidep jeung babaturan kelompok nyiapkeun bahan pikeun ngawawancara salah saurang jalma. Éta jalma bisa saha waé, satungtung kateranganana diperlukeun ku urang. Jalma anu diwawancara ku urang bisa guru, dokter, peternak, tukang sayur, tukang cukur, pangamén jalanan, tukang parkir, seniman, olahragawan, jeung sajabana. Ngan anu penting mah, anu ditanyakeun ku urang luyu jeung kasang tukang (latar belakang) narasumber. 111 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Tulis éta laporan hasil wawancarana dina: 1) wangun tanya jawab; 2) wangun narasi. Saméméh ngawawancara urang perlu nyiapkeun bahan rupa-rupa pananya. Éta pananya téh diwangun ku kecap-kecap pananya saperti: naon, naha, kumaha, iraha, sabaraha, kumaha, atawa dimana. Nu perlu diperhatikeun ku hidep nya éta katangtuan ieu di handap. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. mun aya mah sadiakeun alat rékaman! 8. tuliskeun heula masalah nu rék ditanyakeunana! tangtukeun saha nu rék ditepungan jadi narasumber! iraha waktuna ka mana kudu datangna susun heula kalimah pananyana! sadiakeun catetan! Susun deui kalimah tanya jeung jawaban ti narasumber dina wangun wacana wawancara saperti conto di luhur. 112 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
AJ A RAN G N A 8 W A R T A P Sumber: 113 Di unduh dari :
114 K ecap warta téh ngandung harti béja, béwara, atawa informasi. Nepikeun warta hartina nepikeun béja. Kecap warta asalna tina basa Sansekerta, nya éta béja atawa kabar berita. Hidep kungsi ngadéngé kecap kalawarta? Kalawarta ngandung harti warta anu ditepikeun kalawan maneuh dina waktu nu geus ditangtukeun , upamana poéan, mingguan, bulanan. Kalawarta ogé bisa dihartikeun koran, majalah, atawa tabloid. Kiwari mah warta téh leuwih laluasa tur leuwih canggih ditepikeunana téh, sajaba ti koran, majalah, tabloid, radio, televise, telepon, ogé geus bisa dibandungan dina internet. Basa nu dipaké pikeun nepikeun warta aya nu ngagunakeun basa Sunda ragam loma, ogé aya nu ngagunakeun ragam lemes. Éta basa nu dipaké pikeun nepikeun warta, boh lisan boh tulisan kudu babari jeung kaharti ku nu bakal narimana. Tujuan nepikeun warta téh rupa-rupa, di antarana pikeun nepikeun béja, pangajak, iklan, propaganda atawa promosi, jeung sajabana. Ku lantaran tujuanana rupa- rupa, nya istilahna ogé rupa-rupa deuih. Nilik dumasar cara nepikeunana mah warta téh dibagi jadi sababaraha wanda, nyaéta straight news, depth news, soft news, feature, jeung reportase. Straight news atawa warta langsung, nyaéta warta anu dipidangkeun dumasar kajadian nu sabenerna, teu ditambahan atawa dikurangan kalawan ngagunakeun basa nu lugas ngarah babari kahartina ku nu narima. Éta warta samodél kitu téh sok disebut ogé hard news atawa spot news. Depth news nyaéta warta anu dipidangkeun sajaba ti nepikeun peristiwa nu sabenerna ogé sok ditambahan ku informasi séjénna nu mangrupa pakta nu aya patalina jeung peristiwa nu keur kajadian. Soft news atawa warta hampang mah teu ngutamakeun pentingna kajadian atawa raména warta, tapi leuwih Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
mentingkeun kana aspék kamanusaanana (human interest). Ari nu disebut human interest nya éta warta anu ngajak mikir, nalar, ngarasa, atawa empati masarakat kana hiji peristiwa. Feature, feature story, investigation news atawa warta kisah, nyaéta warta anu dilengkepan ku kasang tukang hiji kajadian tur dipidangkeunana ngagunakeun gaya basa anu matak nimbulkeun rupa-rupa rasa nu narima éta warta, upamana nimbulkeun rasa kataji, sedih, gumbira, nambah luang, wawasan, jeung humor. Reportase (interpretative news) nyaéta ngalaporkeun warta nu ditambahan ku pamanggih panalungtik/ pangamat jeung sumber tinulis sangkan nu narima éta warta ngarasa sugema sabab meunang data, pakta, atawa informasi nu leuwih munel tur lengkep. Jalma atawa patugas nu nepikeun reportase sok disebut reporter. Sajaba ti nu ditataan di luhur aya ogé nu sok disebut opinion news, nya éta warta nu dilengkepan ku pamadegan nu nulis kana hiji peristiwa nu keur kajadian. Midangkeun warta biasana merhatikeun prinsip piramida tibalik, nyaéta miheulakeun nepikeun hal-hal anu penting, nu sok disebut lead, sedengkeun bagian pedaran tambahanana atawa panglengkepna, sarta sok disebut body. Lalawanan tina piramida tibalik nyaéta piramida tegak, nyaéta midangkeun warta sacara kronologis. A. Warta Tulis Warta anu ditepikeun ngagunakeun basa tulis biasana wangun médiana mangrupa koran (surat kabar), tabloid, atawa majalah. Midangkeun warta ku basa tulis, sajaba ti basana kudu merenah, ogé kudu merhatikeun kaidah-kaidah basa tulis, sabab upama salah ngagunakeun éta kaidah basa tulis bakal mangaruhan kana harti atawa maksud eusi warta nu ditepikeun. Ieu di handap aya conto warta straight news hasil liputan nu dicutat tina média citak Majalah Manglé, Sep 2013. Pék tengetan ku hidep! 115 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Lead: Helaran Jampana dina miéling poé jadina Kota Tasikmalaya pikeun mageuhkeun tékad pamaréntah sangkan "Sauyunan Ngarojong Pangwangunan ku Gawé Nyata ngahontal Rahayat Kerta Raharja" Body: Panitia nyadiakeun piala jeung layang pangajén pikeun pamilon helaran, jsté. Hélaran Jampana Kota Tasikmalaya 2013 Dina raraga miéling poé jadina Kota Tasikmalaya taun 2013 ieu direuah-reuah ku Hélaran Jampana. Ruteuna ti mimiti Bunderan Tugu Adipura, tuluy ngidul sapanjang jalan KHZ Mustofa nepi ka Lapang Dadaha. Helaran Jampana nu dilaksanakeun taun ieu seja mageuhkeun tékad pamaréntah pikeun "Sauyunan Ngarojong Pangwangunan ku Gawé Nyata sangkan Rahayat Kerta Raharja" Sajaba rupa-rupa kasenian tradisional Sunda, sacara simbolis dina aleutan helaran dipintonkeun ogé hasil-hasil pangwangunan ti unggal dinas. Anu harita milu ngaleut dina helaran téh di antarana waé dinas kacamatan, kesatuan bangsa, komunitas sapédah gowél, unsur BUMN, BUMD, OPD Setda Kota Tasikmalaya. Sajaba ti éta, aya pamilon hélaran ti warga Tionghoa,nu rampak maraké pakéan Sunda, kayaning kabaya, pangsi, jeung iket barangbang semplak. ti midangkeun Aleutan helaran nu munggaran dipupuhuan ku Walikota katut Wakilna, dibarengan ku Sékda sarta réngréngan DPRD, para Kepala Dinas/Badan, alim ulama, sarta unsur Muspida Kota Tasikmalaya ngajugjug panggung kahormatan nu dipernahkeun di jalan parapatan Nagarawangi. Panitia nyadiakeun piala jeung layang pangajén pikeun pamilon helaran. Anu jadi Pinunjul I beunang ku Unit BPPT, Pinunjul II Dinas Kacamatan Tawang, sarta Pinunjul III Dinas Kacamatan Kawalu. Sedengkeun anu jadi Pinunjul kahiji dina Lomba kandaraan hias nyaéta ku Unit Perbankan, pinunjul kadua Bina Marga, jeung pinunjul katilu ku Asia Plaza. Uun Juharti (Manglé) Nepikeun hiji warta téh dipandu ku sababaraha kecap pananya minangka kaidah nu aya dina jurnalistik, kayaning what, who, when, where, why, jeung how (5W + 1H). 116 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Warta nu di luhur ogé dipandu ku kecap-kecap pananya di luhur, nyaéta naon, saha, iraha, dimana, kunaon, jeung kumaha lumangsungna warta nu sabenerna kajadian, kalawan teu ditambah atawa dikurangan. Warta nu wandana kitu téh disebutna straight news report, nyaéta nepikeun laporan ngeunaan hiji kajadian persis sakumaha nu kabandungan atawa pakta anu sabenerna, sarta ditulis ku basa nu singget tur basajan. Hég geura tengetan deui ku hidep conto warta hasil liputan nu dicutat tina média citak Koran Pikiran Rakyat, Okt 2013 ieu di handap! Lead: The Blues kéok ku Newcastle United 0-2, sedengkeun The Red médok ku Arsenal. Liverpool Ngudag Big Four Nincak minggu nu kasapuluh Liga Inggris 2013- 2014 ieu geus ngarugrugkeun dua kleub papan atas, nyaéta Chelsea jeung Liverpool. The Blues kéok ku Newcastle United 0-2, sedengkeun The Red médok ku Arsenal. Body: Kleub séjénna anu nyicingan di urutan kalima nepi katujuh, nyaéta Mancester City, Southampton, jeung Everton meunang angka nu sarua nyaéta 19. Nilik model kitu, The Gunners beuki jauh ninggalkeun saenganana. Arsenal beuki kokoh waé aya di puncak klasmen, kalawan meunang 25 angka, leuwih unggul ti sakabéh lawanna. Sabalikna, tilu lawanna nu aya di sahandapeunana, nyaéta Chelsea, Liverpool, jeung Tottenham Hotspur ngantongan angka nu sarua, nyaéta 20. Kleub séjénna anu nyicingan di urutan kalima nepi katujuh, nyaéta Mancester City, Southampton, jeung Everton meunang angka nu sarua nyaéta 19. Palatih Liverpool, Brendan Rodger, nétélakeun yén kabéh saingan di Liga Inggris geus kabaca sanggeus tim ngalalakon sapuluh kali pertandingan. Ku lantaran kitu persaingan unggal kleub pikeun ngahontal Big Four (opat besar) bakal leuwih ketat. "Aya genep tim nu bakal ngadu jajatén pikeun muru posisi Big Four", cenah. Palatih nu kungsi ngagéroh Kleub Swansea City ieu nétélakeun yén kleub nu diapingna ayeuna geus lila teu makalangan di Liga Eropa. Lantaran kitu, jadi target pikeun dirina nganteur kleub nu dibinana ngahontal "opat besar" (P-02). 117 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Conto warta nu kadua di luhur mah kaasup kana kelompok depth news, nya éta sajaba ti nepikeun warta nu sabenerna téh dimekarkeun deui ku nu ngalaporkeunana sangkan leuwih jelas jeung leuwih lengkep nepina ka nu maca. Pancén 1 Cing pék ku hidep paluruh deui dua warta di luhur, tuluy pigawé ieu tugasna di handap 1) Diwangun ku sabaraha paragraph warta nu kahiji jeung kadua di luhur? Warta "Helaran Jampana Kota Tasikmalaya 2013" Lobana paragraph ... "Liverpool Ngudag Big Four" ... 2) Naon poko pikiran utamana unggal paragrap nu aya dina warta kahiji jeung kadua di luhur? Paragrap "Helaran Jampana Kota Tasikmalaya 2013" "Liverpool Ngudag Big Four" 1. 2. 3. jste 3) Tuliskeun contona nu ngandung unsur 5W jeung 1H dina warta kahiji jeung kadua di luhur? 5W-1H "Helaran Jampana Kota Tasikmalaya 2013" "Liverpool Ngudag Big Four" Naon Saha Iraha Dimana 118 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Naha Kumaha 4) Palebah mana anu ngabédakeunana nepi ka warta nu judulna "Helaran Jampana Kota Tasikmalaya 2013" kaasup kana wanda straight news report sarta "Liverpool Ngudag Big Four" kaasup kana wanda dept news. Straight News Report Dept News "Helaran Jampana Kota Tasikmalaya 2013" Cirina: ...
"Liverpool Ngudag Big Four"
Cirina: ... B. Warta Lisan Warta nu ditepikeun sacara lisan bisa ngagunakeun media pengeras suara, radio, televisi, telepon, jeung sajabana. Upama warta ditepikeun langsung paaduhareupan jeung paregep kudu merhatikeun lentong jeung tatakrama basana. Warta nu ditepikeun ngagunakeun média radio leuwih ngutamakeun lentong. Réngkak jeung pasemon nepikeun warta dina radio mah moal katingali ku nu ngaregepkeun. Tapi, warta nu ditepikeun maké media televisi mah, salian ti lentong, pasemon ogé kudu ditalingakeun, sajaba ti kudu nempo kaméra salila nepikeun éta eusi warta. Tengetan ieu conto warta wanda wawaran biasa atawa pangumuman, nu ditepikeun langsung, upamana di kelas atawa di lapangan sakola. (1) di handap! Lead: OSIS SMA urang téh badé ngayakeun Pasinggiri Musik Karinding antar kelas. Assalamu'alaikum wrwb. Seja nguningakeun ka sadérék sadayana, réhna OSIS SMA urang téh badé ngayakeun Pasinggiri Musik Karinding antar kelas. 119 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Body: sakur siswa ti kelas 10 nepi ka kelas 12 nu aya minat ngiring dina éta acara tiasa daptar, jsté. Pasanggiri bakal dilaksanakeun tanggal 17 Agustus 2013, tempatna di Aula Serba Guna, tahuh 09.00 nepi ka réngsé. Ka sakur siswa ti kelas 10 nepi ka kelas 12 nu aya minat ngiring dina éta acara tiasa daptar ka panitia unggal istirahat pelajaran ti kaping 11-15 Agustus 2013. Ka Kelompok Karinding anu pangalusna bakal narima hadiah ti Bapa Kepala Sakola. Upami peryogi lengkepna mah, sadérék katerangan nu sadayana tiasa nepengan panitia di sekretariat Panitia. langkung Pék tengetan deui ieu di handap conto warta straight news nu ditepikeunana dina radio! Lead: Dina raraga ngamumulé budaya Sunda, Walikota Bandung geus ngaluarkeun aturan anyar nu eusina nganjurkeun ka sakumna pelajar jeung mahasiswa sangkan maraké pakéan adat Sunda unggal poé Rebo. Wartos-wartos salajengna. Dina raraga ngamumulé budaya Sunda, Walikota Bandung geus ngaluarkeun aturan anyar nu eusina nganjurkeun ka sakumna pelajar jeung mahasiswa sangkan maraké pakéan adat Sunda unggal poé Rebo. Pikeun pelajar putra disarankeun maké pakéan sabangsa pangsi jeung iket. Pelajar putri maké kabaya. Ieu aturan téh minangka komitmen Walikota dina ngalaksanakeun program ngaronjatkeun raga katineung para pelajar kana budayana sorangan. Ku cara kitu, dipiharep para pelajar ngabogaan sikep nu hadé kana budayana sorangan, anu ahir-ahir ieu ku geus kadéséh ku nerekabna budaya deungeun. Body: Ku cara kitu, dipiharep para pelajar ngabogaan sikep nu hadé kana budayana sorangan, anu ahir-ahir ieu ku geus kadéséh ku nerekabna budaya deungeun. Sajaba ti éta, Walikota Bandung dina Apél Bendéra poé Senén tadi negeskeun sangkan aparan pamaréntah kota ogé ajeg jeung leuwih daria dina ngalaksanakeun program ngagunakeun basa Sunda unggal poé Rebo, boh dina suasana resmi boh teu resmi. 120 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Pék tengetan deui ieu di handap conto warta dept news tina siaran langsung nu ditepikeunana dina televisi. Pamiarsa di mana waé ayana, luyu sareng jadwal pertandingan, wengi Senén, tanggal 7 September 2013, tabuh tujuh waktu Indonesia bagian kulon urang baris nyaksian kumaha tapisna Tim Nasional U-13 nu baris tandang makalangan ngalawan Tim Singapura. Ieu Tim U-13 nu digembléng ku Pelatih nu tiis leungeun téh dipiharep bisa ngunggulan lawanna. Parapamaén nu masih kénéh belekesenteng ieu téh dipilih ti unggal provinsi nu aya saantéro Nusantara. Pikeun ngahontal éta juara, parapamaén ti dua kasawelasan geus digembléng ku masing-masing pelatihna. Pajoang Si Kulit Buleud Nasional nu geus dibekelan ku rupa-rupa téhnik dribbling jeung passing ieu nargétkeun unggul 1-0 ti lawanna, anu basa dua minggu ka tukang kungsi adu hareupan di Stadion Bung Karno, kalawan unggul 5-0. Kabandungan di layar televisi pamiarsa, parapamaén ti dua kasawelasan geus mimiti arasup ka lapangan pikeun ngalakukeun pamanasan kalawan tur dipapag salusurakan nu ayeuh-ayeuhan ti para suporter anu ngabobotohanana. Pamiarsa, wasit nu mingpin ieu duél maut dua kasawelasan pikeun nangtukeun juara tingkat Asean ieu téh didatangkeun ti India. Dipiharep kapamingpinan wasit dina ngajalankeun tugasna teu nogéncang. Pancén 2 Di luhur téh aya tilu warta anu masing-masing ditepikeun kalawan media anu béda. Warta kahiji ditepikeun langsung kalawan adu hareupan, kadua ditepikeun dina radio, jeun katilu ditepikeun dina televisi. Tugas hidep ayeuna ngaréngsékeun ieu pasualan di handap! 1) Naon kira-kirana pijuduleun atawa topik warta nu kahiji, kadua, jeung katilu di luhur! 2) Naon anu ditepikeun dina warta nu kahiji, kadua, jeung katilu di luhur! 3) Mana tina tilu warta di luhur anu kaasup kana Straight News Report jeung mana nu kaasup kana Dept News? 121 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
4) 5) Tuliskeun poko pikiran utama nu aya dina unggal paragrap katilu warta di luhur! Tuliskeun contona nu ngandung unsur 5 W jeung 1H dina warta kahiji jeung kadua di luhur? C. Maca Warta Pék ku hidep baca ieu warta di handap sing alus lentongna! Biaya Kuliah Distandarkeun, Pamarentah Nyiapkeun Rp. 4 Triliun Keur Paguron Luhur Mimiti taun ajaran 2013/2014, biaya kuliah mahasiswa di perguruan tinggi negeri (PTN) bakal distandarkeun. Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan (Kemendikbud) netepkeun plafon maksimal sumbangan pembinaan pendidikan (SPP) nu bisa dipungut ti mahasiswa. "Ayeuna loba pisan komponén biaya nu dipungut ti mahasiswa. Salian ti éta ogé biaya kuliah nu mahal jadi bangbaluh. Padahal dumasar UU Pendidikan Tinggi, biaya kuliah kuduna bisa kahontal. Ku kituna, biaya pendidikan di PTN bakal diatur," ceuk Mentri Pendidikan Nasional dan Kebudayaan, Mohammad Nuh, Kemis (27/9/2012) di Jakarta. Nuh nyebutkeun, Kemendikbud geus nyieun tim pikeun nyusun standar satuan biaya operasional pendidikan. Standar biaya éta dipastikeun bérés dina bulan Pébruari 2013. Tapi, Nuh can bisa nyebutkeun plafon pangluhurna nu bakal ditetepkeun pamaréntah. "Mimiti taun ajaran anyar 2013/2014, komponén biaya nu diterapkeun ka mahasiswa, SPP wungkul. Ieu nu disebut SPP tunggal. Teu siga komponén nu loba pisan saperti ayeuna, aya pungutan satuan kredit semester (SKS), sumbangan pendidikan, SPP, jeung sajabana. Dipiharep standar biaya ieu jadi patokan supaya biaya kuliah bisa kahontal," ceuk Nuh. Nu dijadikeun tinimbang dina netepkeun standar biaya ieu nya éta dumasar kawilayahan, program studi, jeung karakteristik perguruan tinggi. Saperti nu geus ditetepkeun, tata kelola PTN dibagi jadi PTN badan hukum, PTN badan layanan umum, jeung PTN satuan kerja. Ayana standar biaya pendidikan di PTN, ceuk Nuh, jadi alat kontrol pikeun masarakat jeung pamaréntah. Ku sabab kitu, pamaréntah boga instrumén pengawasan ku cara nerapkeun insentif jeung disentif. 122 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Lamun PTN ménta biaya SPP ti mahasiswa ngaleuwihan plafon maksimal nu ditetepkeun, maka pamarintah méré sangsi dikuranganana bantuan dana pamaréntah pikeun éta PTN. Sabalikna, lamun PTN bisa ningkatkeun dana ngaliwatan pengelolaan risét, mangka pamaréntah bakal méré inséntif ku cara nambahan dana ka éta PTN. "Baheula, pamaréntah ngan bisa ngagero supaya PTN teu naékkeun biaya kuliah. Ayeuna, geus aya instruménna, kasup jeung nerapkeun sangsi finansialna," ceuk Nuh. Dina taun 2013, pamaréntah ngalokasikeun bantuan operasional pendidikan tinggi (BOPTN) Rp 4 triliun. Dana nu dikocorkeun ka sakabeh PTN ieu ditargetkeun sangkan PTN henteu naékkeun waragad kuliah. (Sumber: Majalah Cahara) Pancén 3 Di luhur geus ditétélakeun yén warta téh ditepikeunana sajaba dina koran, majalah, tabloid, radio, televisi, ogé geus bisa dibandungan dina internet. Pancén hidep jeung babaturan sakelompok nyaéta ngaréngsékeun sakur paréntah ieu di handap! 1. Téangan warta dina kalawarta Sunda (koran atawa majalah) jeung dina televisi nu eusina wandana Straight News Report jeung Dept News? 3. Pék tuliskeun deui éta eusi warta téh ku basa hidep sorangan! 4. Bacakeun éta pagawéan beunang kelompok hidep ka babaturan nu aya di kelompok séjénna. Koréksi upama aya kénéh nu can merenah, tuluy tuliskeun nu benerna! 123 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Sambutan Daftar Pustaka Adang S. (1987). Diajar Ngarang Carita Pondok. Bandung: Pustaka Buana. Affandi, H.R. Muchtar. (1997). Mulangkeun Panineungan. Bandung. Amin, Sjarif. (2013). Manéhna. Bandung: Kiblat Buku Utama. Bakri, Ahmad. (1991). Payung Butut. Bandung: Rahmat Cijulang. Bastaman, H.D. (2011). Béntang Tembang. Bandung: Kiblat Buku Utama. Burdansyah, Cécép. (2002). Anak Jadah. Bandung: Girimukti. Danadibrata, R.A. (2009). Kamus Basa Sunda. Bandung: Panitia Penerbitan Kamus Basa Sunda. Danasasmita, Saléh. (1997). "Kumbakarna", dimuat dina majalah Katumbiri jilid 7/1986. Danasasmita, Saléh, spk. (1987). Sewaka Darma, Sanghyang Siksakandang Karesian, Amanat Galunggung: Transkripsi dan Terjemahan. Bandung: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Bandung. Darajat, Rieza. (tanpa taun). Sancang ti Jampang (naskah drama). Teu diterbitkeun. Darpan. (1998). Nu Harayang Dihargaan. Bandung: Rahmat Cijulang. ---------------. (2011). Généalogi Carita Pondok Sunda. Tesis Program Pendidikan Basa jeung Budaya Sunda Sekolah Pascasarjana UPI Bandung (teu diterbitkeun). Durahman, Duduh. (1991). Sastra Sunda Sausap Saulas. Bandung: Geger Sunten. Ékadjati, Édi S. (1983). Naskah Sunda Lama Kelompok Cerita. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. ----------------. (1995). Tradisi Penulisan di Sunda. Bandung (monograph, teu diterbitkeun). Étty R.S., spk. (2013). Seperempat Abad Hadiah Sastra "Rancage". 124 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
Bandung: Yayasan Kebudayaan Rancage. ----------------. (2011). Komputerisasi & Kreasi Aksara Sunda. Bandung: Yayassan Kebudayaan Purbatisti. Faturohman, Taufik (1983). Ulikan Sastra. Bandung: Yudistira. G.S. (1984). Dogdog Pangréwong. Bandung: Rahmat Cijulang. Hadi AKS. "Lebaran Aheng" kapidangkeun dina (diaksés tanggal 17 Januari 2014). Hadi, Ahmad, spk. (1991). Peperenian (Kandaga, Unak-anik, Rasiah Basa Sunda). Bandung: Geger Sunten. Hadi, Ahmad. (2004). Panggelar Sastra. Jakarta: Pamulang. Iskandarwassid (1992). Kamus Istilah Sastra. Bandung: Geger Sunten. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FPBS Universitas Pendidikan Indonesia. (2008). Palanggeran Éjahan Basa Sunda. Bandung: Sonagar Pers. Koswara, Dédi (2010). Sastra Sunda Modérn. Bandung: JPBD FPBS UPI. Lal, P. (1992). Mahabarata. Jakarta: Pustaka Jaya. -----------------. (2008). Ramayana. Jakarta: Pustaka Jaya. Lembaga Basa jeung Sastra Sunda. (1976). Kamus Umum Basa Sunda. Bandung: Taraté. Lembaga Kebudayaan Mekar Parahiyangan. (2002). Ti Pulpén Nepi ka Pajaratan Cinta: Kumpulan Carpon Mini Sunda. Bandung: Girimukti. Moesa, Radén Hadji Moehamad. 1907. Dongéng-dongéng Pieunteungeun. Batavia: Kantor Tjitak Kangdjeng Goepernemen (Landsdrukkerij). Nalan, Athur S., spk. (1998). Mencippta Teater: Sebuah Pengantar Memahami Teater dan Antologi Naskah Lakon. Bandung: Geger Sunten. Rosidi, Ajip. (1995). Puisi Sunda. Bandung: Geger Sunten. ----------------. (2005). Babasan & Paribasa, Kabeungharan Basa Sunda. Bandung: Kiblat Buku Utama. ----------------. (2011). Guguritan. Bandung: Kiblat Buku Utama. Rosidi, Ajip, spk. (2000). Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, dan Budaya. Jakarta: Pustaka Jaya. Rusyana, Yus (1992). Panyungsi Sastra. Bandung: Rahmat Cijulang. ----------------. (1993). Jajatén Ninggang Papastén. Bandung: Rahmat Cijulang. 125 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :
----------------. (1995). Guguritan Munggah Haji. Bandung: Geger Sunten. Salmoen, M.A. (1957). Kandaga, Buku Batjaan. Bandung: Ganco N.V. ----------------. (1963). Kandaga Kasusastraan Sunda. Bandung: Ganaco NV. Satjadibrata, R. (2005). Kamus Basa Sunda. Bandung: Kiblat Buku Utama. Sayudi. (1985). Lalaki di Tegal Pati. Bandung: Rahmat Cijulang. Sopandi, Atik. (1992). Miwanoh Pandawa Lima. Bandung: Mekar Rahayu. Sumardjo, Jakob Srangenge. (1980). Seluk Beluk Cerita Pendek. Bandung:Mitra Sumarsono, Tatang (1986). Pedaran Sastra Sunda. Bandung: Medal Agung. Suryalaga, R. Hidayat. (1996). Kiat Menjadi MC dalam Upacara Pernikahan Adat Sunda. Bandung: Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Provinsi Daerah Tingkat I Jawa Barat. Tamsyah, Budi rahayu. (1991). Kamus Undak Usuk Basa Sunda. Bandung: Geger Sunten. ----------------. (1998). Kamus Idiom Bahasa Sunda. Bandung: Pustaka Setia. ----------------. (1999). 1000 Babasan jeung Paribasa Sunda. Bandung: Pustaka Setia. Tim Penyusun Kamus Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. (1988). Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Departemen pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. Tim Unicode Aksara Sunda. (2008). Direktori Aksara Sunda untuk Unicode. Bandung: Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat. Windyagiri, Dedy. (2011). Sisindiran jeung Wawangsalan Anyar. Bandung: Kiblat Buku Utama. 126 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/SMK/MA/MAK Kelas XI Di unduh dari :