Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 67 Kesan Perceraian Ke Atas Kanak-Kanak: Perspektif Pekerja Sosial (Effect of Divorce on Children: Social Workers' Perspective) Nuraimirah Zainun1 Norulhuda Sarnon @ Kusenin Nur Saadah Mohamad Aun 1Fakulti Sains Sosial & Kemanusiaan Universiti Kebangsaan Malaysia 43600 Bangi, Selangor 1Corresponding e-mail:[ p77878@siswa.ukm.edu.my] Statistic shows that many divorce cases occur within the first five years of marriage that involved both spouses and children. These give a negative impact on the collapse of the family institution in Malaysia. Hence, this study is conducted to examine the psychosocial effects among children in divorced families. This study used qualitative approach and phenomenological design which involved ten social workers as informants. The results were obtained from the social workers' perspective only by using purposive sampling. Data of this study were analyzed using thematic analysis and Atlas.ti version 8 computer software. Results showed that there are three main effects which are (i) psychological; (ii) change in behavior and (iii) lack of financial resources. Changes from core family structure to single- parent family have led to these changes. These findings are expected to contribute for a better intervention among social workers to ensure the well-being of children and families in the future. Keywords: psychosocial, children, emotion, financial, love Keretakan keluarga sesebuah sememangnya boleh memberi kesan juga anak-anak. kepada wanita dan Selepas perceraian berlaku, bapa tidak bertanggungjawab terhadap anak-anak lagi (Roslina, Nurhidayah & Mohd Na`im, 2017). Rentetan itu, keluarga yang bercerai ini akan menghadapi masalah kewangan disebabkan pencari nafkah utama tidak tinggal bersama-sama. Oleh itu, Jabatan Kebajikan Masyarakat (JKM) merupakan salah yang satu menyediakan kebajikan sosial (social welfare) kepada golongan bantuan. Antara yang memerlukan golongan ialah golongan kanak-kanak, warga emas, orang kurang upaya (OKU), keluarga (termasuklah ibu tunggal), orang papa, mangsa bencana, badan perkhidmatan organisasi sasarannya mangsa keganasan rumah tangga, pesalah muda, komuniti rentan dan mangsa pemerdagangan orang. Terdapat dua jenis bantuan yang disediakan oleh JKM kepada golongan sasaran iaitu bantuan berbentuk JKM material dan bukan material. menyediakan bantuan material berbentuk kewangan memberikan contohnya bantuan kanak-kanak kepada golongan ibu anak-anak. tunggal Manakala bantuan bukan material pula seperti memberikan sokongan sosial dan perkhidmatan kaunseling kepada kanak- kanak dan ibu tunggal yang memerlukan. bagi menyara . Selain juga menyediakan Program Geran Pelancaran dan Program 1 Azam sumber bagi meningkatkan pendapatan bagi individu yang terlibat. itu, JKM
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 68 Melalui program ini, golongan ibu tunggal misalnya, dapat menceburi bidang baru yang dengan minatnya. Program ini adalah sangat bermanfaat dan efisyen kerana dapat memperkasakan ekonomi ibu tunggal mengikut strategi Pelan Tindakan Pemerkasaan Ibu Tunggal dalam tempoh tahun 2015-2020. Secara tunggal dapat ibu tidak mengurangkan masalah kekangan kewangan mereka bagi meneruskan kelangsungan hidup bersama anak-anak selepas bercerai (Siti Marziah Zakaria, Noremy Md Akhir, Nur Diyanah Hidayat & Nurul Shafini Shafurdin, 2018). Melalui program geran pelancaran ini, JKM bukan sahaja berperanan dalam menyediakan bantuan modal malahan turut memberikan latihan dan motivasi kepada golongan ibu tunggal yang menyertai program tersebut. bersesuaian langsung, . Golongan dapat dan meningkatkan menambahkan ilmu pengetahuan dalam usaha pemerkasaan ekonomi mereka ke tahap optimum (Siti Ruhani, 2016). Hal ini penting kerana keluarga yang mempunyai masalah kewangan boleh mempengaruhi tingkah laku delinkuen anak-anak. Perkara ini di buktikan dalam kajian yang dijalankan oleh Azlina dan Suzila (2010) mendapati remaja daripada keluarga yang bercerai mempunyai masalah tingkah laku delinkuen. ibu tunggal kemahiran ini dapat kaunseling bertindak balas dengan krisis. Jelaslah bahawa keluarga yang sedang berhadapan dengan bantuan krisis memerlukan pendidikan, profesional psikologi, perubatan, undang-undang dan sokongan dan perundingan (Kausyliene, Cikatavicience & Leliugiene, 2015). Justeru itu, kanak- kanak sememangnya memerlukan terapi bagi membantu menangani permasalahan timbul ekoran daripada emosi yang perpisahan ibu bapa mereka. juga kanak-kanak dari segi sebagai peranan Kesan perceraian seterusnya merupakan masalah ekonomi (Mariam & Mohammad 2017). Masalah ini memberi kesan kepada anak-anak ekonomi menjadi terhad kerana sumber pendapatan hanya bergantung kepada ibu. Perkara ini memberi anak-anak tekanan kepada apabila mereka terpaksa bertukar sekolah dan bertukar tempat tinggal ke tempat yang baru. Seterusnya, tahap penyesuaian emosi ibu atau bapa juga mempengaruhi kesejahteraan anak-anak. Komitmen ibu bapa terhadap anak-anak menjadi kurang apabila ibu atau bapa sibuk dengan kerjaya dan tidak dapat meluangkan masa bersama. Tambahan pula, salah seorang di antara tinggal ibu atau bapa sahaja bersama dengan anak-anak dan mengambil tanggungjawab untuk menjaga anak-anak. apabila sumber Seterusnya pengkaji terdahulu seperti Zuria, Yee Pek, Rafidah, Amla dan Salleh telah menjalankan satu kajian (2011) mengenai proses kaunseling terhadap kanak-kanak yang menghadapi masalah perceraian ibu bapa. Hasil kajian mereka mendapati bahawa kesan perubahan keadaan selepas perceraian ibu bapa menyumbang kepada permasalahan emosi seperti tekanan dan kemurungan kepada kanak-kanak. Oleh itu, kajian mendapati bahawa yang dijalankan dapat membantu kanak-kanak meluahkan perasaan dan emosi mereka. sesi Secara bantuan kaunseling Kesan perceraian bukan sahaja dari segi masalah ekonomi tetapi kanak-kanak turut terkesan apabila kehilangan suri teladan dalam kehidupan seharian mereka. Perkara ini diketengahkan oleh Robert Hughes (2005) perceraian menyebabkan kanak-kanak hilang suri teladan yang perlu dicontohi dalam keluarga. Keadaan ini akan menyebabkan identiti kanak-kanak mengalami krisis apabila meningkat dewasa. Menurut Teori Perkembangan Psikososial, kanak-kanak akan melalui sesi transisi iaitu kecelaruan identiti daripada zaman kanak-kanak kepada zaman remaja. Di samping itu, kesan perceraian bukan sahaja dalam iaitu kesan tidak langsung, melalui
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 69 jangka masa pendek malah ianya turut memberi kesan dalam jangka masa panjang. Kajian yang dijalankan oleh Constancer (2007) menunjukkan walaupun perceraian ibu bapa telah berlaku 20 tahun yang turut menyatakan perceraian tersebut memberi tekanan kepada mereka semasa proses perkembangan daripada alam remaja sehingga ke peringkat dewasa. Hal ini menunjukkan pengalaman bahawa peribadi dan tekanan ekoran pengalaman perceraian ibu bapa boleh mempengaruhi masa hadapan anak-anak. lalu, namun responden Selain itu, kesan perceraian ibu bapa juga impak semasa proses boleh memberi pembentukan dan perkembangan tingkah laku kanak-kanak sehingga ke peringkat dewasa. Berasaskan oleh Teori ibu Bronfenbrenner (1989), perceraian bapa ini boleh memberi kesan terhadap tingkah laku kanak-kanak di peringkat mikro, messo dan makro. Seterusnya, dapat mempengaruhi perceraian interaksi kanak-kanak secara individu dalam keluarga, jiran tertangga, rakan sebaya dan tempat kerja. Oleh yang ini demikian, dalam konteks kajian pengkaji berminat untuk meneroka apakah kesan psikososial yang dihadapi oleh kanak-kanak ekoran perceraian ibu bapa mereka. personaliti Ekologi Manusia juga mengikut saranan pengukuran pengalaman praktis kerja sosial seperti di dalam kajian yang dijalankan oleh pengkaji terdahulu (Mohd Iqbal, Nur Saadah & Aizan, 2017). Tempoh pengalaman tersebut dipilih bagi mengukuhkan praktis pekerja sosial semasa menjalankan kes berdasarkan ilmu pengetahuan dan pengalaman pekerja sosial. Seramai sepuluh orang pekerja sosial yang ini. Mereka pembantu, penolong dan pegawai pembangunan masyarakat yang berkhidmat di Jabatan Kebajikan Masyarakat. Kajian ini dijalankan di kawasan Lembah Klang. Lokasi kajian ini dipilih kerana kadar perceraian di kawasan ini menunjukkan peningkatan itu, ini adalah bersesuaian untuk kawasan dipilih ini sebagai dijalankan. terlibat dalam kajian terdiri daripada setiap tahun. Oleh tempat kajian Reka Bentuk Kajian Kajian ini menggunakan kaedah kualitatif pendekatan dengan fenomenologi. Pengkaji menggunakan soalan berbentuk separa berstruktur dan terbuka. Bentuk soalan ini dipilih kerana informan menjawab dapat membantu soalan-soalan yang dikemukakan dengan lebih mendalam. Secara tidak langsung, bentuk soalan tersebut dapat membantu pengkaji menjalankan temu bual sehingga mencapai tahap tepu data. Data yang diperolehi ini akan membantu pengkaji menjawab persoalan kajian. menggunakan Metod Sampel Kajian Analisis Data teknik Kajian persampelan bertujuan dengan kriteria yang telah ditetapkan. Informan kajian yang dipilih dalam kajian ini mempunyai tertentu bagi menjawab ciri-ciri yang persoalan kajian (Rozmi, 2013). Antara kriteria informan kajian ialah pengkaji yang memilih berpengalaman sekurang-kurangnya dua tahun dalam menjalankan kes. Tempoh ini ini menggunakan pekerja sosial telah dianalisis Data yang diperolehi tematik. Pada menggunakan analisis peringkat open coding, pengkaji telah mengenal pasti frasa-frasa yang tertentu untuk di pilih di peringkat select coding. Seterusnya pengkaji membentuk tema- tema utama. Pada peringkat ini pengkaji menggunakan perisian Atlas.ti versi 8.
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 70 Keputusan Kesan Psikososial daripada Perspektif Pekerja Sosial Latar belakang Informan ini melibatkan sepuluh orang Kajian Jabatan yang bekerja di informan Kebajikan Masyarakat. Data ringkasan informan ini diperolehi daripada temu bual yang dijalankan. Jadual 1 menerangkan maklumat informan kajian yang terlibat. Berdasarkan jadual tersebut, terdapat enam orang informan lelaki dan empat orang informan perempuan berumur di antara 31 tahun hingga 46 tahun pada hari temu bual di jalankan. Mereka menepati kriteria yang ditetapkan dan mempunyai pengalaman mengendalikan kes dengan kanak-kanak di antara lima tahun hingga 20 tahun. Jadual 1 adalah ringkasan informan kajian. tiga kesan Hasil kajian mendapati psikososial mangsa perceraian iaitu kesan dari segi psikologi, perubahan tingkah laku dan kekurangan sumber kewangan. Jadual 2 menunjukkan ringkasan telah diperolehi daripada kesan psikososial. kanak-kanak tema yang Jadual 2 Ringkasan Tema Kesan Psikososial Tema Sub tema Psikologi i. Perasaan tertekan Perubahan laku tingkah ii. Perasaan marah i. Mencari perapatan atau sokong di luar Jadual 1 Ringkasan Informan Kajian (N=10) ii. Perubahan tingkah negatif laku Bilangan Informan Informan:1 Jantina Lelaki Umur (Tahun) 35 Pengalaman bersama kanak- kanak 5 tahun Informan:2 Perempuan 32 8 tahun Informan:3 Lelaki 32 5 tahun Informan:4 Perempuan 36 6 tahun Informan:5 Lelaki 33 6 tahun Informan:6 Perempuan 32 5 tahun Informan:7 Lelaki 46 20 tahun Informan:8 Lelaki 34 10 tahun Informan:9 Lelaki 31 10 tahun Informan:10 Perempuan 45 20 tahun Kekurangan sumber kewangan i. Berhenti sekolah ii. Penglibatan dengan jenayah
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 71 i) Psikologi Daripada kacamata pekerja sosial iaitu informan kajian, kesan psikologi ini dan perasaan merangkumi perasaan marah dengan apa yang berlaku. Kanak-kanak yang berhadapan dengan perceraian ibu bapa mengalami perasaan ini kerana mereka menganggap perceraian ibu bapa perkara yang buruk dalam kehidupan mereka. tertekan Perasaan tertekan merupakan salah satu kesan psikologi kanak-kanak mangsa perceraian ibu bapa. Informan menyatakan bahawa kanak-kanak yang berhadapan dengan perceraian ibu bapa sering kali tertekan dengan masalah tersebut. Kanak- kanak ini mengatakan bahawa ibu bapa rumah mereka sering bergaduh di menyebabkan mereka merasa tidak bahagia mempunyai ibu bapa yang sering bergaduh sehingga bercerai berbanding dengan keluarga orang lain dilihat lebih bahagia. Contohnya, 10 kanak-kanak ada memberitahu mengatakan: "kenapa aku tengok mak bapak aku gaduh-gaduh, bercerai-cerai. Aku nampak mak bapak kawan aku bahagia je". Informan Selain itu, tekanan perasaan ini bukan sahaja berlaku di rumah malahan di sekolah juga kanak-kanak menerima tekanan daripada rakan-rakan. Informan 1 menyatakan kanak-kanak bahawa menjadi bahan ejekan kawan-kawan di sekolah kerana ibu bapa mereka bercerai: "dekat sekolah mungkin menerima tekanan daripada ejekan kawan-kawan mengatakan weh ko dah tak ada ayah apa semua tu. Benda tu boleh beri tekanan kepada anak tu". Secara tidak langsung, boleh tekanan menyebabkan kanak-kanak mengalami kemurungan untuk menerima perubahan yang berlaku. yang diterima ini Keadaan disebabkan perubahan struktur keluarga mereka iaitu ini mungkin daripada jenis keluarga asas (nukleus) kepada tunggal. Sehubungan itu, kefungsian dan peranan bagi setiap ahli keluarga turut berubah. Contohnya, selepas bercerai ibu perlu mengambil alih tanggungjawab dan peranan bapa dalam keluarga. Secara tunggal merasa ibu tidak terbeban tersebut. dengan Malahan keadaan turut memberi tekanan kepada kanak-kanak kerana ketiadaan sumber kewangan yang stabil dalam keluarga akibat kehilangan peranan bapa sebagai pencari nafkah. Informan 5 mengatakan "Masalah ibu tunggal ini apabila dia ada masalah kewangan kadang-kadang memberi tekanan dekat anak-anak kadang ada yang keluar dari rumah". Hal ini menunjukkan bahawa masalah perceraian dalam keluarga bukan hanya memberi kesan terhadap tekanan perasaan tetapi juga membawa implikasi kewangan sehingga menyebabkan kanak- kanak lari dari rumah. jenis keluarga induk juga langsung, peranan ini Manakala marah juga merupakan perasaan yang telah dikenal pasti dalam kesan psikologi. Informan 9 mengatakan ada sesetengah kanak-kanak menunjukkan perasaan marah terhadap ibu bapa mereka melalui tindakan seperti; "Kanak-kanak menunjukkan perasaan marah apabila ibu atau bapa ingin mendirikan rumah tangga lain dan keluar dari rumah". Keadaan ini menyebabkan mereka bertindak drastik untuk meninggalkan rumah dan tidak mahu tinggal bersama ibu atau bapa lagi. Perceraian telah menyebabkan mereka terpaksa berpisah dan tidak lagi tinggal bersama-sama di dalam satu rumah sebagai sebuah keluarga seperti struktur keluarga tersebut menyebabkan mereka marah apabila salah seorang ibu atau bapa ingin membina keluarga baru. Informan 1 turut memberitahu ada kanak-kanak menunjukkan tingkah laku negatif seperti memberontak. Mereka memberontak dalam disebabkan ibu juga bapa Perubahan dahulu. ketiadaan bapa
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 72 keluarga. Keluarga mereka tidak seperti dahulu lagi; selepas bercerai anak-anak ada macam memberontak, marah lah kan untuk terima macam dulu ada ayah tapi sekarang dah tak ada". sayang. memenuhi Contohnya, mereka mencari kawan, teman lelaki atau teman perempuan untuk berkongsi cerita dan perasaan mereka. keperluan kasih Selain daripada memberontak, mereka laku juga menunjukkan memprotes. Informan 10 memberitahu sesetengah ada menunjukkan tanda protes seperti; "dia mula macam kalau nak protes tu dia mula ponteng sekolah. Dia protes sebab apa yang berlaku tu ibu bapa bercerai dia protes, mungkin sebab dia kena balik ke kampung dia marah lah". Antara faktor yang kanak-kanak memprotes ialah mereka terpaksa balik ke kampung dan terpaksa berpindah. Mereka merasakan dengan bertingkah laku negatif seperti ponteng sekolah boleh menampakkan mereka sedang marah. Keadaan ini menyebabkan kanak-kanak berkecenderungan untuk melanggar peraturan sekolah. Oleh itu, pihak sekolah dan guru kaunseling perlu memberi penekanan untuk membantu kanak-kanak supaya masalah ini dapat dikurangkan. Jika perasaan marah kanak-kanak ini tidak dibendung masalah tingkah laku akan berlaku secara berlarutan atau lebih teruk. tingkah kanak-kanak menyebabkan "tapi dalam masa yang sama anak-anak ni sebenarnya ingin mencari perhatian daripada.. tidak faham apa yang dilakukan oleh ibu dia keluar bekerja, dia akan cuba mencari perhatian di lah untuk memenuhi keperluan kasih sayang dia tu. Mereka akan cari kawan ataupun lelaki, teman wanita yang untuk mereka boleh berkongsi cerita, kasih sayang dan perasaan mereka la" luar teman Informan 10, turut mengulas perkara yang sama dilakukan oleh kanak-kanak bagi mendapatkan perhatian. Mereka mula keluar dari rumah untuk mencari teman jantina. Mereka yang memberikan untuk mencari ketenangan kerana berasa tidak tenang dan bahagia apabila berada di rumah. Rentetan itu, mereka mula menjauhkan diri dari rumah dan mula rapat dengan kawan-kawan di tidak langsung, apabila mereka bergaul rapat dengan rakan sebaya, mereka mudah terlibat dengan perkara-perkara yang tidak bermoral seperti gejala sosial, hamil luar nikah dan menjadi kaki lepak seperti kenyataan yang dinyatakan oleh informan. berlainan alasan luar. Secara ii) Perubahan Tingkah Laku Kebanyakan informan bersetuju bahawa kanak-kanak daripada kalangan ibu bapa yang bercerai akan mencari perhatian di luar untuk mendapatkan kasih sayang. Perpisahan bapa menyebabkan kehilangan kasih sayang daripada ibu atau bapa dan mereka tidak faham masalah yang timbul kepada ibu mereka selepas perceraian berlaku. Oleh itu, mereka sukar untuk menerima tindakan yang dilakukan oleh ibu mereka. Sebaliknya, ada kanak- kanak menyalahkan pihak ibu atau bapa tersebut yang menyebabkan perceraian berlaku. Informan 9 mengatakan, kanak- kanak akan mencari perhatian di luar bagi ibu "Keluar pada rumah dia akan mula mendekati kalau perempuan dia akan mula mendekati lelaki yang boleh beri perhatian dekat dia tu lah yang terjadinya terlibat sosial, gejala dengan kehamilan nikah, luar peleseran tak balik rumah tu dah jadi beyond control haa bermula tu bermula daripada faktor perceraian". lah Seterusnya informan 10 mengulas lagi yang mengalami bahawa keluarga
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 73 juga pergolakan memberi kesan terhadap kesejahteraan anak-anak yang berada di rumah seperti; "faktor pergolakan keluarga kadang- kadang bukan bercerai lagi pun masih duduk serumah tapi kalau dah bergolak keluarga dah dah kecenderungan anak tu dah nampak tanda- tanda anak tu macam anak tu tak bahagia tak selesa sebab rumah dah menolak dia seolah-olah hishh stres lah duduk dekat umah, panas lah dekat umah macam ini kan tu belum bercerai lagi tu macam tu selepas nampak kecenderungan ke arah mana". Perkara ini merupakan salah satu sebab kanak-kanak akan bertingkah laku sebaliknya bagi bertindak balas dengan apa yang mereka hadapi. sebelum perceraian tu nampak bercerai lagi "Kesan seterusnya ha..tu lah masalah la. Terlibat dengan jenayah, yang yang hamil penagihan dadah.. ha tu lah kesannya. Kebiasaannya kes yang yang diterima, masalah melibatkan tingkahlaku daripada kanak-kanak yang bercerai ni. Sama ada luar kawal, terlibat dengan bahaya jenayah, moral. Bahaya moral ni terlibat contohnya aa.. yang hamil luar nikah ataupun pernah aa.. Rogol skop bawah umur.." tingkahlaku luar nikah, kes la Informan turut mengatakan bahawa kanak- kanak sukar untuk menerima keadaan perceraian ibu bapa mereka kerana mereka tidak lagi memiliki sebuah keluarga yang bahagia dan perceraian telah mengubah kefungsian keluarga. Menurut informan 1, kanak-kanak gemar mencari perhatian dari luar dan mereka lebih rapat dengan rakan sebaya berbanding dengan ibu atau bapa. Bagi mereka, dengan cara itu mereka dapat melepaskan tekanan. Oleh itu, mereka merasakan hanya rakan sebaya yang memahami perasaan dan seperti; "dia nak kehendak mereka releasekan stres dia tu kan haaa dia mula lah dengan pergaulan bebas dekat luar bercampur gaul dengan remaja yang ada dekat siber kafe ke..dia rasa remaja yang dekat luar tu boleh faham". lebih informan 8 pula Selain apabila kanak-kanak lebih rapat dengan rakan sebaya berbanding ibu atau bapa, ini secara mudah terlibat dengan masalah tingkah laku. Sebagai contohnya mereka terlibat dengan salah laku jenayah, penagihan dadah, hamil luar nikah atau kes rogol. Perkara ini berlaku ekoran daripada kurangnya pengawasan oleh ibu atau bapa. itu, menurut tidak langsungnya mereka iii) Kewangan Kekurangan Sumber informan Hasil daripada pengalaman kajian mendapati kanak-kanak yang berhadapan dengan masalah kekurangan sumber kewangan boleh menyebabkan mereka berhenti daripada meneruskan persekolahan. Malahan ada di antara mereka terjerumus dalam kancah jenayah sosial. Akibat daripada dan gejala kekurangan telah sumber kewangan menyebabkan kanak-kanak ini dibesarkan dalam keadaan yang kurang memenuhi keperluan harian mereka sehingga mereka sekolah. Lazimnya, terpaksa berhenti keluarga yang mementingkan faktor pendidikan akan menghalang kanak-kanak untuk sekolah. Sebaliknya, keluarga yang tidak mementingkan faktor pendidikan tidak mengendahkan perkara ini berlaku dalam keluarga. Informan 4 mengulas bahawa terdapat juga di antara ibu atau bapa yang menyuruh anaknya berhenti sekolah seperti: "ada jugak yang berhenti sekolah katanya dah mula malas pergi sekolah suruh berhenti suruh bekerja tu lah". Kenyataan ini menggambarkan tidak keluarga sedangkan mementingkan berhenti kanak-kanak ini pendidikan
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 74 pendidikan memberi impak yang besar dalam kualiti kehidupan manusia. Selain itu, informan 9 turut menyatakan bahawa kanak-kanak yang berhadapan dengan perceraian ibu bapa ini mengalami keciciran dan penurunan akademik di pula, mereka sekolah. menghadapi masalah kewangan seperti; "bagi yang sekolah menengah ni, terdapat juga kes mereka keciciran sekolah. Sama ada mereka tidak meneruskan pelajaran ataupun mereka punya tahap akademik menurun di sekolah. Tapi kebanyakan kes yang saya jumpa, yang saya kendalikan mereka telah berhenti sekolah apabila berlaku perceraian tersebut dengan alasan mempunyai masalah kewangan keluarga". jelas menunjukkan bahawa Hal kekurangan kewangan telah memberi implikasi kepada kanak-kanak untuk berhenti ini menunjukkan perceraian memberi kesan dalam kehidupan kanak-kanak dalam jangka masa panjang. Tambahan ini bersekolah. Keadaan yang Rentetan mempunyai masalah kekurangan sumber kewangan telah melibatkan diri mereka dengan jenayah. Mereka cuba mencari sehingga sumber kewangan menjerumuskan mereka ke jalan yang salah. Informan 7 menyatakan mereka mempunyai faktor kendiri yang positif Ianya untuk membantu merupakan daripada kesan perceraian. Sebagai contohnya dalam salah satu kes kanak-kanak yang telah dikendalikan oleh informan, kanak-kanak tersebut melakukan kesalahan mencuri bagi memenuhi keinginan ibu dan adik- adik yang lain untuk memiliki baju raya yang baru. Namun begitu, walaupun tersebut mempunyai niat kanak-kanak yang perbuatan tetapi baik yang dilakukannya tetap iaitu mencuri merupakan satu kesalahan. Pernyataan ini disokong oleh Informan 7 "..so walaupun kita anggap dia punya itu adalah positif, sebab dia nak tolong keluarga tapi dia itu, kanak-kanak ini keluarga. positif mencuri satu kesalahan lah walaupun dia nak beli baju raya untuk mak dan adik- adik dia tapi apa yang dilakukan tu adalah salah". Jelaslah bahawa kekurangan sumber kewangan boleh menjerumuskan kanak-kanak terhadap penglibatan dengan jenayah dan keganasan. Secara tidak langsung, kesan perceraian ibu bapa telah menyebabkan peningkatan kadar jenayah dalam kalangan remaja. Perbincangan dan Cadangan Dapatan kajian dapat merumuskan kanak- kanak menghadapi kesan psikologi selepas ibu bapa mereka bercerai. Salah satu kanak-kanak berhadapan dengan perasaan tertekan dan kemurungan boleh mengakibatkan selepas ibu bapa mereka bercerai. Perkara ini di sokong oleh Figen Elmaci (2006) bahawa menyatakan kanak-kanak untuk kemurungan mengalami menyesuaikan diri daripada perubahan struktur keluarga yang tidak bercerai kepada keluarga bercerai. Seterusnya dapatan kajian juga mendapati wujudnya perasaan marah dalam kalangan kanak- kanak terhadap perceraian ibu bapa. Oleh oleh itu, Bojuwoye dan Akpan (2009) menyatakan terdapat beberapa reaksi emosi kanak- kanak ibu bapa tidak percaya, terkejut, mereka sedih, marah, keliru, dan kehilangan. Reaksi emosi ini menunjukkan bahawa terkesan kanak-kanak sehingga mengalami perubahan emosi apabila ibu bapa mereka bercerai. kesannya adalah kajian dijalankan yang terhadap perceraian iaitu sememangnya Pengkaji juga mendapati bahawa kanak- kanak menunjukkan perubahan tingkah laku selepas berlaku perceraian. Dapatan ini disokong oleh kajian Norhayati dan Zaidah (2016) mendapati kanak-kanak yang tidak menunjukkan emosi mereka secara non verbal boleh menyebabkan laku mereka negatif seperti ponteng sekolah, hilang perhatian semasa belajar di sekolah dan tertekan dan bertingkah
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 75 melanggar peraturan sekolah. Keadaan ini kanak-kanak menunjukkan bahawa memerlukan bagi mengurangkan tekanan yang mereka hadapi. Kajian yang dijalankan oleh Siti Balqis, Siti Hajar, Jal Zabdi dan Noralina (2018) mencadangkan intervensi perlu dijalankan bagi meningkatkan pencapaian akademik dan kemahiran vokasional yang bertujuan untuk mengekalkan kanak- kanak di sekolah dan pencegahan terhadap masalah displin secara berterusan. intervensi Seterusnya, perubahan tingkah laku kanak- kanak ini berlaku apabila mereka kurang mendapatkan perhatian, pemantauan dan penjagaan daripada ibu atau bapa serta seterusnya menyebabkan mereka terlibat dengan masalah tingkah laku. Kanak-kanak yang tidak dikawal dan kurang diberikan perhatian daripada ibu bapa menyebabkan mereka mudah terpengaruh dengan gejala penyalahgunaan dadah, tidak menghormati ibu bapa, tidak mementingkan pendidikan dan mereka suka melepak (Azahar, Balan, Norhamidah, Siti Noor & Surianti, 2017). Kajian yang dijalankan oleh Azizi dan Rohaya (2010), turut menyatakan kanak- kanak yang mempunyai masalah di rumah untuk rakan akan mencari meluahkan masalah mereka. Keadaan ini berlaku yang kekurangan kasih sayang akan bertindak untuk mencari perhatian dan sokongan daripada luar terutamanya dalam kalangan rakan sebaya. Secara langsung, pengaruh daripada pengaulan rakan sebaya boleh membentuk tingkah laku yang negatif seperti tingkah laku jenayah atau anti sosial kanak-kanak (Siti Balqis et al., 2018). Manakala kajian yang dijalankan oleh (Nor Jumawaton, Mariani, Zainal & Hanina, 2018) pula mendapati pengaruh rakan telah menyebabkan mereka sebaya cenderung untuk melibatkan diri dengan masalah tingkah laku seksual yang boleh menjurus ke arah kehamilan luar nikah. sebaya kanak-kanak kerana tidak Seterusnya, pengkaji mendapati kesan perceraian menyebabkan kanak-kanak daripada keluarga bercerai mempunyai status ekonomi rendah yang disebabkan ketiadaan bapa dalam keluarga (Roeper & Bennett 2014). Antara peranan bapa adalah menjadi ketua keluarga untuk dalam memenuhi keselamatan, menyediakan kepada kesejahteraan keluarga (Amla, Zahara, Zuria & Abd Aziz 2010). Selepas perceraian berlaku, tanggungjawab menjadi ketua keluarga diletakkan di bahu ibu tunggal. Oleh itu, ibu terpaksa mencari sumber kewangan bagi menampung keluarga dan berperanan sebagai ibu bapa terhadap anak-anak. Selain itu, kanak-kanak lelaki terpaksa mengambil alih peranan bapa kewangan untuk mencari dalam disebabkan keluarga. Perkara ini berlaku kerana persepsi peranan gender bagi lelaki dan perempuan adalah berbeza. Peranan sosial bagi lelaki adalah menjadi seorang bapa, mencari nafkah dan pendapatan keluarga manakala peranan bagi perempuan pula adalah menjadi isteri, menguruskan rumah tangga dan berperanan sebagai ibu kepada anak-anak dalam institusi keluarga (Siti Halimah & Dg Hafizah, 2017). Oleh yang lebih demikian, lelaki bertanggungjawab untuk memainkan peranan sosial sebagai seorang lelaki. tanggungjawab nafkah, dan didikan tunggal sumber ketiadaan bapa kanak-kanak Kesimpulan Secara keseluruhannya, dapatan kajian ini melihat kesan psikososial perlu di beri penekanan yang khusus seperti kesan terhadap psikologi, perubahan tingkah laku dan kewangan. Pekerja sosial perlu mengambil inisiatif untuk membantu bagi mencapai memastikan kesejahteraan hidup yang terpelihara. Kesejahteraan kanak-kanak sering kali dikaitkan dengan kualiti hubungan ibu bapa dan kualiti hubungan anak bersama ibu bapa (Noralina 2016). Oleh itu, kualiti hubungan yang baik akan membantu kanak-kanak mendapatkan persekitaran kekurangan sumber kanak-kanak mereka
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 76 keluarga yang positif seperti keluarga harmoni, keluarga penyayang dan keluarga bahagia. Universiti (Melaka). Teknologi Mara Kajian ini juga memberi implikasi kepada praktis kerja sosial. Secara tidak langsung, kajian ini dapat memberi panduan kepada dalam menjalankan pekerja intervensi semasa menguruskan kes kanak- kanak. Dapatan juga membolehkan pekerja sosial memainkan peranan mereka dalam membantu kanak- kanak dan ibu tunggal bagi meningkatkan kefungsian mereka dalam kehidupan seharian. Malah semua pihak juga harus memainkan peranan masing-masing agar mereka dapat keluar daripada krisis perceraian. Oleh yang demikian, isu psikososial yang muncul akibat perceraian ini perlu dipandang serius kerana boleh memberi kesan dalam jangka masa panjang terhadap kesejahteraan kanak- kanak sehingga peringkat dewasa. sosial kajian ini Azlina Mohd Kosnin & Suzila Mustapha. (2010). Kaitan antara faktor-faktor kekeluargaan dengan tingkah laku delikuensi Fakulti pendidikan. Universiti Teknologi Malaysia. pelajar. Azahar Che Latiff, Balan Rathakrishnan, Norhamidah Jarimal @ Safri, Siti Noor Fazariah Suis @ Mohd Rusdy dan Surianti Lajuma. (2017). Perkaitan antara perapatan ibubapa dengan dan penglibatan dalam penyalahgunaan dadah di sabah. Psychology Asia Southeast Journal, 5: 12-21. rakan sebaya remaja Rujukan Adi Fahrudin. (2002). Kod Etika Dalam Profesion Kerja Sosial: Satu Keperluan Konteks Malaysia, Persidangan Kebangsaan Etika Gunaan dan Profesional. Pusat Pengajian Umum Universiti 9-10 Kebangsaan Malaysia. Dalam Amla Salleh, Zahara Aziz, Zuria Mahmud & Abd Aziz Mahyuddin. 2010. Peranan bapa dalam pembangunan sahsiah remaja dan implikasinya terhadap nilai kekeluargaan. Jurnal Pendidikan Malaysia, 35(2):9-17. Bojuwoye, O & Akpan, O. (2009). Children`s reactions to divorce of parents. The open family studies Journal, 2: 75- 81. Oktober 2002. Azizi Yahaya & Rohaya Ahmad. (2010). Faktor-faktor penyebab masalah displin Fakulti Pendidikan, Universiti Teknologi Malaysia. di sekolah. Azizi Yahaya, Noordin Yahaya & Juriah @ Daing Junaidah Bachok. (2010). Perkaitan hubungan antara rakan kekeluargaan, sebaya dan kecerdasan emosi dengan laku delinkuen pelajar sekolah bestari di daerah Pontian. Pendidikan, Universiti Teknologi Malaysia & pengaruh tingkah Fakulti Constancer R. Ahrons. (2007). Family ties after term implications for children. Journal Family Process, 46(1) : 53-65. divorce : long Fadillah Ismail. (2016). Faktor Keharmonian dan Keruntuhan Prosiding Tangga. Rumah Persidangan Kebangsaan Ekonomi Malaysia ke 11(PERKIM 11): 394- 399 . Figen, E. (2006). The role of social on and depression levels of adolescents and unbroken support adjusment having broken
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 77 families. Practice, 6(2) : 421-431. Journal Theory & Jamiah Manap, Nor Farhana Md Sabrina Sharuddin, Ahmad Halimi, 'Iffah 'Athirah Ilhami, Intan Ain Natashah Hussin, Kamaruzaman, Khairunnisa Nabilah Syazana Bahari, Siti Marziah Zakaria & Nuraimirah Zainun. (2018). Kahwin muda: Cabaran & Penyelesaian. E- Proceeding Tun Fatimah Hashim Women Lead Conference. Doi: content/uploads/2018/11/17- Kahwin-Muda-Cabaran- Penyelesaian.pdf Raihana Kausyliene, A., Cikataviciene, Z.,& Leliugiene, L. (2015). The need od professional social support of the families undergoing divorce. Social Welfare:Interdisciplinary Approach, 1: 32-45. Maundeni, T.(2000). Children living in violent familes: implications for social work in Botswana. Botswana Journal of African Studies, 14(2): 165-171. Mariam abd Majid & Mohammad Syafirul (2017). Zarif PerceraianRumah Tangga Di Negeri Selangor Darul Ehsan Dan Pendekatan Menanganinya. Kolej Universiti Islam Antarabangsa Selangor. E-jurnal penyelidikan dan inovasi, 4(2): 285-303. Saleh Hudin. Noralina Omar. (2016). Ekologi keluarga dan kesejahteraan hidup kanak- kanak miskin di Malaysia. Tesis. Fakulti sastera dan sains sosial Universiti Malaya Kuala Lumpur. Norhayati Zulkeflil dan Zaidah Mustapha. (2016). remaja daripada ibu bapa yang bercerai di malaysia: suatu emosi. penelitian Geografia Malaysian Journal of Society and Space, 9: 150-160. ekspresi Nor Jumawaton Shahruddin, Mariani Mansor, Zainal Madon & Hanina Halimatusaadiah Hamsan. (2018). Hubungan pengaruh rakan sebaya, estim diri dan lokus kawalan dengan sikap terhadap tingkah laku seksual. Akademik, 88 (2): 81-94. Mohamed sharif mustaffa dan Roslee Ahmad. (2003). Analisis Keperluan Kaunseling Terhadap Masalah Penceraian. Kajian Kes Kualitatif Di Jabatan Agama Islam Johor. Universiti Teknologi Malaysia. Seminar Kebangsaan Kaunseling Berperspektif Islam 1-3 Mei 2003. Othman Lebar.(2009).Penyelidikan Kualitatif. Tanjong Malim: Penerbit Pendidikan Sultan Universiti Idris Peyton, L. (2010). Marital separation : Understanding and meeting teh need of children. Journal Child Care in Practice, 16(2): 195-204. Mohd Iqbal Haqim Mohd Nor, Nur Saadah Mohamad Aun & Aizan Sofia Amin. (2017). Challenges in case management of persons with mental disabilities in Malaysia. Journal of Social Sciences and Humanities Special Issue, 3:13-24. Robert Hughes, Jr. (2005). The Effect Of Divorce On Children. Department Human and Community Of Development. University of illinois at Urbana Champaign. Roslina Che Soh@Yusoff, Nurhidayah Muhammad Hashim dan Mohd Na`im Mokhtar. (2017). Bahagian
Jurnal Psikologi Malaysia 33 (3) (2019): 67-78 ISSN-2289-8174 78 sokongan keluarga membantu anak selepas perceraian: keberkesanan, cabaran dan perbandingan dengan amalan Negara maju. Jurnal KANUN,(2): 60 -89. klang kajian berbentuk kajian Kualitatif. E-proceeding Tun Fatimah Hashim Women Lead Conference, 4(4): 33-51. Roeper, T & Bennett, N, G. 2014. The Evolving Economic Consequences Of Divorce. CUNY institute of Demographic research. Wan Anor Wan Sulaiman & Risalshah Latif. (2014). Kaunseling Keluarga: Seminar Cabaran. Isu Integriti Keluarga Kebangsaan 2014. dan pendidikan. dan Fakulti psikologi Rozmi, I. 2013. Metodologi Penyelidikan : Teori Dan Praktis. Penerbit Universiti Malaysia (UKM). Kebangsaan Samuel Chan Hsin Chlen & Mohamed Sarif Mustaffa. (2008). Divorce in Malaysia. Seminar Kaunseling Keluarga Fakulti Pendidikan Universiti Teknologi Malaysia. (23- 28). Siti Ruhani Mohd Yusoff. . Peranan sikap, pengetahuan dan amalan terhadap kewangan pemerkasaan ekonomi ibu tunggal. Tesis Ijazah Sarjana Sastera. (2016) Wan Murni Binti Wan Moktar dan Anwar Fakhri Bin Omar. (2018). Analisis punca perceraian dalam kalangan remaja: kajian kes di kota bharu 2010-2014. Fikiran Masyarakat, 6 (2):57-62. Zuria Mahmud, Yee Pek Yunn, Rafidah Aziz, Amla Salleh & Salleh Amat. (2011). Counseling children of divorce. World Applied Sciences Journal (Learning Innovation and Intervention for Diverse Learners, 14: 21-27. Siti Halimah Putung & Dg Hafizah Ag Basir. (2017). Penglibatan suami dalam kerja-kerja rumah tangga : kajian kes di sabah. Jurnal Fiqh, 14: 1-26. Siti Balqis Mohd Azam, Siti Hajar Abu Bakar Ah, Jal Zabdi Mohd Yusoff dan Noralin Omar. (2018). Terapi pelbagai sistem untuk pemulihan disabitkan kanak-kanak dengan kesalahan jenayah: konsep, andaian, prinsip dan intervensi. The Social Journal Malaysian Administration, 13(1): 24-41. yang of Siti Marziah Zakaria, Noremy Md Akhir, Nur Diyanah Hidayat & Nurul Shafini Shafurdin. (2018). Isu dan keperluan ibu tunggal di lembah