Kamisa!J /JriUin el (II. KONAKA 2015 Memartabatkan Bahasa Melayu Melalui Pengiklanan Kamisah Ariffill l *, Asmidar Alias 2 , Nur Asmaliza Mohd Nor3 , Anis Hasliza Abu Hashim4 I Akadcllli Pengajian Bahasa, Universiti Teknologi MARA Cawangan Pahang Kaillpus Jengka, 26400 Bandar Tun Razak Jengka, Pahang, Malaysia 2,3Fakulti Kejuruteraan Awalll, Universiti Teknologi MARA Cawangan Pahang Kampus Jengka, 26400 Bandar Tun Razak Jcngka, Pahang, Malaysia aSlllidar@pahang.uitm.edu.my, nurasmaliza@pahang.uitm.edu.my 4Fakulti Sa ins Komputcr & Matematik, Universiti Teknologi MARA Cawangan Pahang Kampus Jcngka, 26400 Bandar Tun Razak Jengka, Pahang, Malaysia anishasliza@pahang.uitm.cdu.my *Penulis Rujukan Abstrak: Salah satu daripada usaha untuk memartabatkan Bahasa Melayu adalah memastikan penggunaan bahasa yang betul dalam papan-papan tanda dan iklan yang mempromosikan sesuatu jenama. Garis Panduan Papan Iklan Premis Pemiagaan yang dijadikan panduan bagi Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) dalam meluluskan pemasangan papan iklan telah menekankan penggunaan bahasa Melayu yang betul dan tepat pada papan iklan tersebut. Kajian ini telah menganalisis penggunaan bahasa ke alas 168 papan iklan, brosur, notis dan gegantung yang terdapat di premis pemiagaan di sekitar bandar Jengka untuk melihat sejauh mana panduan ini dipatuhi. Analisis data menunjukkan pengabaian penggunaan bahasa Melayu yang betul dan tepat dari segi sosial dan tatabahasa. Ini juga menggambarkan sikap pengiklan yang tidak prihatin dan celaru terhadap penggunaan bahasa Melayu yang betu!' Kajian ini mencadangkan agar Pihak Berkuasa Tempatan bekerjasama dengan Dewan Bahasa Pustaka untuk mengesahkan ketepatan penggunaan bahasa dalam sesuatu papan iklan itu sebelum diluluskan untuk dipaparkan kepada umum. Kata Kunci: Bahasa Melayu, Iklan, Kesalahan sosial, Kesalahan tatabahasa 1. Pengenalan Bahasa Me1ayu/Bahasa Malaysia (BM) adalah bahasa rasmi dan bahasa kebangsaan negara Malaysia. Namun, martabat BM dewasa ini nampaknya semakin tergugat akibat pengabaian penggunaan yang betul dan tepat dari segi pilihan perkataan, susunan ayat, ejaan dan tatabahasa. Pengabaian ini banyak dilihat dalam pe1bagai konteks komunikasi lisan dan tulisan seperti perbualan, pengumuman dan pengiklanan. Pengabaian ini, sama ada secara sengaja atau tidak telah mengakibatkan pencemaran bahasa atau, menurut Nik Safiah Karim (1992), penggunaan yang salah pada peringkat formal. Penggunaan bahasa di peringkat formal ini meliputi penggunaannya da1am siaran radio dan te1evisyen, iklan, papan kenyataan, nama kedai dan bangunan serta sarikata da1am filem atau rancangan te1evisyen. Jika pencemaran bahasa ini tidak dibendung, ia akan mendedahkan masyarakat kepada penggunaan BM yang salah dan seterusnya mengakibatkan martabat BM itu sendiri tergugat. Banyak kajian telah dilakukan mengenai pengabaian penggunaan BM yang dipaparkan di tempat umum di Malaysia seperti kajian Mohamed Zin et a1., (2014), Marina (2001) dan Noresah (2001). Namun begitu, skop kajian-kajian tersebut kebanyakannya bertumpu kepada kawasan yang mempunyai penduduk berbilang bangsa. Be1um ada 1agi kajian yang mengana1isis penggunaan BM di kawasan yang mempunyai hampir 100% penduduknya berbangsa Melayu dan menggunakan BM sebagai bahasa pertama mereka dalam urusan seharian. Ini te1ah mendorong penye1idik untuk melihat penggunaan BM di Bandar Tun Abd Razak Jengka, Pahang, di mana 99.9% penduduknya terdiri daripada bangsa Melayu dan BM ada1ah bahasa utama dalam komunikasi sosial dan rasrni mereka. 61
KONAKA 2015 Kumisll!L Arifflll et at. Tujuan utama kajian ini adalah untuk mclihat scjauh mana BM dimartabatkan dalam kalangan warga Malaysia, khususnya bangsa MCl<lYU. lni akan dilihal mclalui pcmatuhan pcnggunaan 8M yang betul dalam wacana pcngiklanan scpcrti apa yang dipaparkan dalam papan iklan, notis dan scbagainya. 2. Soroton Literatur: Kesalahan Bahasa dalam Iklan (1981) kesalahan bahasa bolch didefinisikan sebagai bentuk penggunaan bahasa yang menyimpang dari bentuk penggunaan penutur jati. Kesalahan ini tatabahasa, ejaan, penggunaan perkataan dan merangkumi pelbagai aspek bahasa seperti sebagainya. Menurut Corder Pengkaji-pengkaji bahasa Malaysia pula telah menyokong dan memperincikan lagi aspek kesalahan bahasa ini. Juriah Long (1990) misalnya telah melihat kcsalahan bahasa dari aspek kesalahan struktur, kesalahan konsep, kesalahan berbentuk berlebih-lebihan, kesalahan yang disebabkan gangguan bahasa lain dan kesalahan yang disebabkan oleh pengaruh lisan. Menurut Juriah (1990), kesalahan struktur adalah kesalahan yang dikaitkan dengan struktur bahasa. Antara kesalahan struktur yang lazim ditemui adalah binaan ayat, klausa, frasa dan binaan perkataan. Sebagai contoh, dalam frasa 'goreng pisang cheese' jelas menunjukkan iaitu yang diterangkan dan perlanggaran hukum D-M dalam tatabahasa Bahasa Melayu, 'pisang goreng menerangkan. Mengikut hukum D-M, cheese'. frasa ini sepatutnya ditulis sebagai Selain itu, Juriah (1990) juga merujuk kesalahan konsep kepada kesalahan memahami konsep sesuatu perkataan itu. Ini berlaku apabila sesuatu konsep itu mempunyai perkataan yang hampir sama maksudnya dan pengguna bahasa gagal memilih perkataan yang tepat untuk sesuatu perkara itu. Sebagai contoh, penggunaan frasa 'mengentalkan kulit' yang terdapat dalam ikJan kosmetik jelas menunjukkan kegagalan pengiklan memahami konsep 'kental', yang tidak bersesuaian digunakan untuk menerangkan ciri kulit. Selain daripada kesalahan yang disebutkan di atas, S. Nathesan (2010) menambah kesalahan ejaan sebagai kesalahan bahasa yang sering terdapat pada iklan, papan tanda, dan papan tanda trafik walaupun sistem ejaan baharu telah diperkenalkan pada tahun 1986 oleh Dewan Bahasa dan Pustaka. Laporan Noresah (2001) yang memfokus kepada kesalahan bahasa pada papan tanda perniagaan dan papan iklan telah mengesan pelbagai kesalahan bahasa dari segi penggunaan bahasa asing, tidak menepati tatabahasa BM dan sebagainya. Jadual 1 di bawah meringkaskan kesalahan bahasa yang dilaporkan oleh Noresah (2001). Jaduall. Jenis dan contoh kesalahan bahasa dalam iklan (Noresah, 2001) Jenis Kesalahan Tidak mengutamakan Bahasa kebangsaan Contoh Kesalahan • Nanyang Medicine and Trading (diikuti dengan Bahasa Cina) • The Mines Resort City Pemilihan kata yang tidak tepat (biasanya dikaitkan dengan masalah terjemahan) Power Performance (diterjemahkan sebagai prestasi berkuasa) Kuasa adalah semata-mata tanpa dikuasi (terjemahan bagi power is nothing without control) Mencampur-adukkan bahasa kebangsaan dengan Bahasa Inggeris Jalan Post Office Lama • • Kedai Ubat Traditional Tatabahasa 24 Jam Klinik 62
Kall1isah Anffin et 01. KONAKA 2015 Awas Kerja-kclja DBKL Di Hadapan Ejaan Kclinik Gopi • Kohilal Lctrik - --- - -- -- - ~
Dalam Mohamed Zin dll (2014, ms.333) Mohamed Zin dan lain-lain juga (2014) juga telah melihat jenis kcsalahan bahasa yang terdapat pada papan tanda perniagaan di pekan Jitra, Kedah. Mereka mendapati pelbagai kesalahan bahasa dipaparkan kcpada umum. Jadual 2 di bawah menunjukkan aspek kesalahan yang dikesan dan pembetulannya. Jadual2. Aspek dan contoh kesalahan bahasa dalam iklan (Mohamed Zin dB, 2014) Aspek Kesalahan Ejaan Contoh Kesalahan • • Jas Serbanika Pasaraya Berjaya Pembetulan • Kedai Serbaneka Jas Pasar Raya Berjaya • Morfologi Dobi dan Jahitan Ikhwan • Kedai Jahitan Lim Kedai Dobi dan Jahit lkhwan • Kedai Jahit Lim Frasa Tat Nasi Ayam • Yasmeen Nasi Kandar Restoran Kedai Nasi Ayam Tat • Restoran Nasi Kandar Yasmeen Berdasarkan dapatan dari kajian-kajian empirikal kesalahan bahasa yang telah dijalankan di negara ini, penyelidik telah membentuk satu kerangka aspek kesalahan bahasa yang lazim untuk menganalisis data yang diperolehi dalam kajian ini. Kerangka ini dibahagikan iaitu 1) kesalahan sosiolinguistik dan, 2) kesalahan tatabahasa. Aspek kepada dua aspek, kesalahan sosiolinguistik merangkumi pemilihan bahasa bagi teks dalam iklan. Ini termasuk penggunaan bahasa yang selain daripada bahasa kebangsaan seperti yang termaktub dalam Akta Bahasa Kebangsaan dan Undang-undang kecil Majlis Perbandaran (yang menyatakan bahawa Bahasa Melayu/Malaysia mesti digunakan bagi papan tanda awam, serta penggunaan lebih daripada satu bahasa dalam sesuatu teks pengiklanan. Aspek kesalahan tatabahasa pula menganalisis daripada segi penggunaan tatabahasa yang tepat dan betul. lni termasuk aspek pemilihan perkataan yang betul dan sesuai, ejaan, morfologi dan frasa. Rajah 1 di bawah meringkaskan kerangka tersebut: Aspek Kesalahan Pemilihan Bahasa dalam iklan Tatabahasa Morfologi Tidak mengutamakan Bahasa Malaysia Mencampur adukkan bahasa Rajah 1. Kerangka analisis 63
KONAKA 2015 Kamisnh Ari(fil1 ct al. Unh.lk memastikan ketepatan penggunaan bahasa dalam teks yang dianalisis, Kamus Bahasa Dewan dan Tatabahasa Dewan telah digunakan sebagai rujukan. 3. Metodologi Kajian ini telah menganalisis penggunaan bahasa oleh peniaga dan orang awam dalam mengiklankan produk dan perkhidmatan mereka. Seeara spesifiknya, ia melihat aspek kesalahan bahasa yang dipaparkan dalam teks papan iklan, notis, gegantung, bunting dan sebagainya. Teks dalam iklan dalam kajian ini merujuk kepada perkataan, frasa atau ayat yang digunakan dalam wahana pengiklanan yang dipaparkan kepada umum. Objektifutama kajian ini adalah untuk: a. Mengenal pasti aspek kesalahan bahasa yang terdapat pada papan tanda, papan iklan, notis, gegantung dan bunting di Bandar Tun Abdul Razak Jengka, Pahang. b. Mengenal pasti jenis kesalahan bahasa yang mempunyai peratusan tertinggi yang terdapat pada papan tanda, papan iklan, notis, gegantung dan bunting di Bandar Tun Abdul Razak Jengka, Pahang. Skop kajian ini bertumpu kepada kawasan pusat perniagaan utama di Bandar Tun Abdul Razak Jengka di mana data dikumpul dari 168 iklan dan notis dari pelbagaijenis perniagaan dan perkhidmatan yang dipaparkan dalam papan iklan, papan tanda, notis, gegantung, bunting dan sebagainya dari premis-premis perniagaan yang terdapat di situ. Walau bagaimanapun, premis premis pentadbiran kerajaan dikecualikan dari kajian ini kerana penyelidik berpendapat penggunaan bahasa di premis-premis ini sepatutnya telah diteliti oleh pihak berwajib sebelum dipaparkan. Data yang diperolehi kemudiannya dianalisa berdasarkan sama ada ia mengandungi kesalahan bahasa atau pun tidak dengan menggunakan kerangka analisa yang dinyatakan di atas. Dapatan tersebut kemudiannya dilaporkan secara deskriptif mengikut kekerapan. 4. Dapatan dan Perbincangan iklan yang dikaji mengandungi pelbagai kesalahan bahasa dari kedua-dua aspek sosiolinguistik dan tatabahasa. Hanya 51 daripada 168 (30.4%) iklan ini menggunakan bahasa yang betul dan tepat. Analisis teks menunjukkan bahawa 117 daripada 168 (69.6%) Analisis data ini menunjukkan bahawa daripada 117 iklan yang mengandungi kesalahan tersebut, 1) mengutamakan bahasa lain selain daripada bahasa kebangsaan (36/93 atau 38.7%), dan 2) mencampur-adukkan bahasa dalam sesuatu iklan (57/93 atau 61.3%). Hanya 24 (20.5%) daripada 117 iklan tersebut menggunakan BM sepenuhnya. Rajah 2 di bawah menunjukkan pecahan penggunaan bahasa dan kesalahan sosiolinguistik yang dikesan dalam data yang dikaji. 93 (79.5%) daripadanya mengandungi kesalahan sosiolinguistik, iaitu BM Rajah 2. Penggunaan bahasa dan kesalahan sosiolinguistik dalam iklan 64
Kamisah II riflin et al. KONAKII 20/5 tcks dalam BM dan pencampuran Bahasa sahaja yang dianalisa. 36 iklan yang mcnggunakan Bahasa Inggcris sepenuhnya tidak dianalisa mcmandangkan objcktif kajian ini hanya bertumpu kepada kcsalahan dalam tatabahasa BM sahaja. Oleh itu, hanya iklan yang mengandungi kesalahan, yang tcrdiri daripada iklan dalam BM sepcnuhnya (24) dan bahasa bercampur (57) sahaja yang dianalisa. Bagi kcsalahan tatabahasa pula, dari I 17 iklan, hanya data yang mcngandungi 4.1 Kesalahan Sosiolinguistik Dari aspek kesalahan sosiolinguistik, analisis menunjukkan peniaga atau pengiklan cenderung menggunakan bahasa lain selain daripada bahasa kebangsaan. Kecendcrungan ini rapat dengan jenis perniagaan yang diiklankan. Sebagai contoh, dilihat penggunaan Bahasa Inggeris lazim digunakan dalam papan tanda iklan bagi perniagaan yang berkait dengan bidang kejuruteraan, teknologi maklumat dan fesyen atau gaya hidup moden. Data menunjukkan walaupun hampir 99.9% pendudllk di wilayah Jengka adalah Melayll, dan hampir 99.9% peniaga juga terdiri daripada bangsa Melayu, peniaga lebih cenderung untuk memilih 'Jengka Sports Centre' berbanding 'Pusat Sukan Jengka' , 'Miza Copy Centre' berbanding 'Pusat Salinan/Fotokopi Miza', 'Cik Nah's Tomyam Seafood' berbanding 'Restoran Tomyam Makanan Laut Cik Nah' dan 'Citra Highway Seafood' berbanding 'Restoran Makanan Laut Citra Highway'. Penyelidik berpendapat, peniaga atau pengiklan ini lebih mengutamakan Bahasa Inggeris berbanding Bahasa Melayu untuk mengiklan produk dan perkhidmatan mereka kerana persepsi mereka terhadap Bahasa Inggeris sebagai lambang kemodenan, kemewahan dan prestij. Selain itu, Bahasa Inggeris dipilih kerana terma-terma Bahasa Inggeris bagi bidang teknologi maklumat dan kejuruteraan lebih 'mesra' kepada pengguna berbanding terma yang setara dalam Bahasa Melayu. sangat berkait Selain itu, data juga menunjukkan bahawa peniaga atau pengiklan sangat cenderung mencampur-adukkan bahasa dalam teks iklan atau notis mereka. Sebilangan besar iklan atau notis yang dianalisa mengandungi dua atau lebih bahasa. Kebanyakannya mengandungi sarna ada Bahasa Inggeris dan Bahasa Melayu, atau Bahasa Inggeris, Melayu dan Cina. Penyelidik juga mendapati bahawa banyak daripada iklan ini telah melanggar Akta Bahsa Kebangsaan dan Undang-undang Kecil Majlis Perbandaran yang menyatakan Bahasa Melayu mesti digunakan dalam papan iklan, dan bahasa lain dibenarkan sekiranya tidak begitu menonjol berbanding Bahasa Melayu (Tatacara pengesahan Bahasa dalam iklan, tt). Rajah 3 dan senarai di bawah menunjukkan sebahagian daripada iklan atau notis yang mencampur-adukkan bahasa dalam sesuatu iklan atau notis: I. B. BI. IV. V. VI. VII. Kedai Mek Tom Yam Thai Food Perkhidmatan Menghantar Fax Ada Di Sini Hardcore Body Tuff Fitness Centre - Waktu Gym Beroperasi Servis Aircond Kereta Badminton 8 Court Kini Dibuka Lori Sewa: 3 Ton Lorry Peluang Kerjaya (Part Time / Full Time) Pusat Photostat: Jual dan Sewa, Service, Spare Part VBI. 65
KONAKA :!O/5 Kamisah ArifJill et al. Rajah 3. Contoh kesalahan bahasa dari aspek sosiolinguistik 4.2 Kesalahan Tatabahasa Analisis menunjukkan bahawa setiap iklan mengandungi satu atau lebih kesalahan daripada aspek-aspek kesalahan dalam kerangka tatabahasa, iaitu perkataan, ejaan, morfologi dan frasa. Secara keseluruhan, terdapat 106 kesalahan yang dikesan dalam 81 iklan ini. Rajah 4 di bawah menunjukkan peratusan kesalahan bahasa yang terdapat dalam teks iklan dan aspek tatabahasa. 66
Kamisalz Arijjin et al. KONAKA 2015 ,.-------------------------, 60 50 40 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 30 20 10 0 T ••... Perkataan Ejaan Morfologi Frasa Rajah 4. Kesalahan bahasa dari aspek tatabahasa Rajah 3 menunjukkan bahawa kesalahan tatabahasa yang paling tinggi dikesan adalah dari aspek penggunaan perkataan (56 atau 52.6%). Tni termasuk kesalahan memilih perkataan yang sesuai untuk sesuatu mesej yang ingin disampaikan, kesalahan kelas perkataan dan juga penggunaan perkataan asing (terutama Bahasa Tnggeris). lni diikuti dengan kesalahan ejaan (31 atau 29.2%), morfologi (11 atau 10.4%) dan frasa (8 atau 7.6%). Jadual 3 di bawah menunjukkan antara kesalahan yang dikesan bagi setiap aspek serta pembetulannya dan Rajah 5 contoh-contoh iklan yang mempunyai kesalahan tatabahasa. Jadual3. Contoh kesalahan dan pembetulan ASPEK PERKATAAN KESALAHAN Susu Meriah Nutrien Sistem Perlatihan Disediakan Sila Melawat Galeri Jualan PEMBETULAN Susu Kaya Dengan Nutrien Sistem Latihan Disediakan Sila Lawati Galeri Jualan EJAAN Bilik untuk di sewa Makanik Aircond (MAHIR) Depo Bas Bilik untuk disewa Mekanik Penghawa Dingin (MAHIR) Depoh Bas MORFOLOGI Pemberi Pinjam Wang Berlesen Perbaharui Semua Kenderaan Memasak Disediakan Insurans Jenis dan Penghantaran Pemberi Pinjaman Wang Berlesen Memperbaharui Kenderaan Perkhidmatan Memasak dan Menghantar Disediakan Insurans Semua Jenis FRASA 3 Ton Lorry Beriasa Restoran Murian Tukang Jahit Lori 3 Tan Restoran Berjasa Kedai Tukang Jahit Murial1 67
KONA K,I ]0/5 Kalll;s{{1! Ari/Jin et af. j(QlU0AIIAN, 1_"_1V"'~."""",,9£n_ OIO'lJR; l'!iAAV.fAN ICATIl & TLIolI ! . KAA: lJ'lA cc sEUEl.AH Rajah 5. Contoh kesalahan bahasa dari aspek tatabahasa 5. Kesimpulan Pengiklanan adalah salah satu wahana yang boleh membantu memartabatkan sesuatu bahasa. Kajian terhadap penggunaan bahasa dalam teks pengiklanan di sesuatu lokasi itu boleh membantu menerangkan tentang perlakuan bahasa penduduk setempat. Sebagai contoh, jika penggunaan bahasa dalam iklan sangat cenderung kepada sesuatu bahasa itu, andaian boleh dibuat yang bahasa tersebut mungkin sangat berkuasa dalam kalangan penduduk di situ. Kajian ini telah melihat kedudukan Bahasa Melayu dalam kalangan peniaga/pengiklan di Bandar Tun Abdul Razak Jengka, Pahang melalui iklan pemiagaan dan notis yang dipaparkan kepada umum. Kajian ini mendapati bahawa pengabaian penggunaan bahasa Melayu yang betul dan tepat dari segi sosial dan tatabahasa berleluasa. Hasil kajian ini menggambarkan sikap pengiklan yang tidak prihatin dalam memartabatkan Bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi dan Bahasa kebangsaan yang perlu digunakan dengan betu!. Ia juga menggambarkan kecelaruan peniaga dan pengiklan terhadap penggunaan bahasa Melayu yang betul. Untuk memartabatkan Bahasa Melayu melalui pengiklanan, usaha bersekali diperlukan dari peniaga/pengiklan dan Pihak BerkuasaTempatan serta Dewan Bahasa Pustaka untuk mengesahkan ketepatan penggunaan bahasa dalam sesuatu papan iklan itu sebelum ianya diluluskan untuk dipaparkan kepada umum. Dewan Bahasa dan Pustaka juga mungkin perlu memperkenalkan terma-terma yang lebih mesra bagi perkataan-perkataan teknikal seperti 'hardware', 'binding', 'auto parts' dan lain-lain lagi. Bagi pengiklan persendirian pula, adalah menjadi tanggungjawab mereka untuk memastikan Bahasa yang tepat dan betul digunakan dan dipaparkan kepada umum. Keprihatinan dan usaha dari semua pihak bokan sahaja dapat membantu masyarakat mempertingkatkan penggunaan Bahasa Melayu yang betul, malah dapat memartabatkan Bahasa Melayu itu sendiri. 6. Rujukan Abdullah Hassan. (1987). Kesalahan bahasa da/am bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Corder S. P. (1981). Error Analysis and Interlanguage. London: University Press. 68
Kamisah ArilJin et al. KONAKA 2015 Ismail Bin Dahaman. (1997). Nama khas dan iklan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Kamus Dewan Edisi Kc-cmpat. (2007). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Marina Muin. (200 I). Bahasa Melayu pada papan tanda di kampus Universiti Pendidikan Sultan ldris:Satu kajianlams. Tesis Sarjana Muda Pendidikan Bahasa Melayu, Universiti Pendidikan Sultan Idris. Mohammed Zin Nordin, Mohd Taib Ariffin, Khairul Azam Bahari & Siti Munirah Md Zukhi. (2014). Analisis kesalahan penggunaan bahasa papan tanda perniagaan. Procedia Social and Behavioral Sciences 134,330 - 349. Nik Safiah Karim. (1992). Beberapa persoalan sosio/inguistik bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Norcsah Baharom. (200 I).Kesalahan bahasa. Jurnal Dewan Bahasa, 100-110. S.Nathesan. (20 10). Beberapa persoalan penggunaan bahasa Melayu dan penyelesaiaanya, Edisi Kedua. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Tatacara pengesahan bahasa dalam iklan. (tt). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. 69