1 TAON I NOBYEMBRE 10, 1945 BLG. 4 Tagumpay ng Karunungan laban sa Kamatayan - ayon kay Rizal. (Basahin ang "Isang 'sama ng loob' ni Riz al") ♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦
Sampang Gabing Maligaya Sampang Gabing Maligaya FLASH! SAMPLING ARAW NG KASAYAHAN AT GALAK SA- Sampaloc Victory Charity Fair & Exposition S AYAWA N ! AW I TAN! ALIWAN! Disyembre 7 Hanggang Disyembre 161945 Isali ang inyong kandidata sa pagka Reyna ng Kawanggawa at Reyna ng Kagandahan. Inaanyayahan namin ang madla, ang mga kole- hiyo at paaralan upang lumahok sa paligsahang ito. Ukol sa iba pang bagay at mga balota, ay maki- pag-alam sa TANGGAPANG PANGKALAHATAN DR. F. G. ORTEGA, Pangulo Mga Anunsiyo sa tindahan, puwesto, bakuran at sa mga malalaking karatula ang pinauupahan sa mga samahang pangalakal at sa mga pagtatang- hal sa industriya, mga palabas, sirko laro at iba pang uri ng mga aliwan, atbp. MAKIPAG-ALAM SA BUSTILLOS, SAMPALOK E. SIKAT Direktor-heneral
NILALAMAN óayon PAKINGGAN MO Tula ni Dapit-Hapon MATUTUWA SIYA Kuwento ni Vicente G. Cruz LAKAS NG PUSO Kuwento ni Jesus S. Esguerra BARUNG-BARONG NG ISANG DAKILA Kuwento ni M. B. Mababangloob LABI Kuwento ni Genoveva D. Edroza ANG TALA SA NAYON Kuwento ni Ernesto Rica fort ANG MAY DUSANG PUSO Nobela ni I. Ed. Regalado SA KUKO NG MGA GANID Salaysay ni J. Santos Madlaitg- bayan ANG "PAPEL DE HAPON" Salaysay ni Lope K. Santos PAMPAARALAN Pitak ni Gng. A. F, Villanueva ANG DIGMAANG SUSUNOD Salaysay ni L. Magsarili ISANG "SAMA NG LOOB" NI RIZAL Salaysay ni Cirilo Bognot IBONG WALANG PUGAD Tulambuhay ni I. Ed. Regalado SA PAKPAK NG NOBYEMBRE Tula ni Ruben Vega TULANG PAMBATA Ni Jose Katindig MGA SALITANG MAGKAKA- SINGKAHULUGAN KATATAWANAN PANGHULING TALATA -------------- - - - - ' IÑIGO ED. REGALADO Patnugot GEMILIANO PINEDA Punong Manunulat ¿Olanij-3Hnna Ligaya t A!iw ng Lahat ng Tahanan MARIANO JACINTO Tagapaglathala BONIFACIO LIMBO Tagapangasúva ng Anunsiyo ¿ Pasulatan. at Tartggapan: 40 Santamesa, Maynila TAON 1 NOBYEMBRE 10, 1945 BLG. 4 Pakinggan Mo ... ; ¡ ang kalong ng kanyáng lolong sa apó ay tuwáng-tuwa, bawa't bagay na mákita, ang bata ay may usisá, bawa't tanóng namán nitó'y sinásagót ng matandá. Isáng batang di pa halos marunong na magsalitá ¡; !¡ ay bulaklák na mabangó ng mabulas na halaman, Itinuró ang bulaklák. Anáng lolo: "Iyán, amáng, habang di pa nalálantá ay may-gandá at may-kulay, ¡' nguni't kapág naluóy na'y pamparumí sa bakuran." s ¡ umáalís kung umaga, nagbábalík kapág hapon, ¡¡ habang siyá ay may pakpák, patí langit, hinahamon, ¡; nguni't kapág nalugás na'y sa lupa rin humáhantóng." Ang ibón ay itinuró. "lyán, anyá'y isáng ibón, ¡ ' sa alaga ng may-ari ay may bungang napípitás, ! may lilim sa napapagod at may dagtáng silbíng-lunas, nguni't kapág humapay na'y tatal lamang na paningas." Itinuro'y punung-kahoy. "Punung-kahoy iyán, anák, Itinuró namá'y yagít. "lyá'y yagít, yagít lamang, ¡ pampasukal pamparumí sa lahát ng károonan; nguni't iyán, aking bunsó, mahalagá noóng araw, nang mapawi na ang gandá, tinitisod, nilúluráy." At ang bata ay tumigil. Ang matanda'y nagpatuloy: ¡ í "Kayá ngá ba, bunsóng giliw, tandaán mo buhat ngayón, i; maaaring bawa't isá'y gintong lantáy ng panahón, ¡; pagdatíng ng takdáng guhit, isáng hamak na panapón." Nagpatuloy pa rin siyá: "Habang tayo ay may-lakás, 'i simpanín ang bawa't bagay at tipirín patí oras, !; kung halaman tayo ngayón, dupong na lang tayo bukas, ¡; ang bulaklák, magandá lang habang hindi nalúlugás." Ang matandá namán ngayón ang nagturó sa orasán. v "Pakinggán mo, aking bunsó, ang tik-tak na banay-banay, ! iyá'y relós ng panahón at pintíg ng ating buhay, yumayaong waláng balík bawa't tik-tak na magdaán." ' "Bata ka pa hanggá ngayón, nguni't bukas-makalawá tao ka nang may panimdím, may tungkulin at panata, < bawa't saglít na magdaán kapág jyóng inaksayá ; parang gintong itinapon sa líbingan ng pag-asa." DAPIT-HAPON
SA pandingig ng ama ni Pinang, ang bagong tugtuging tinü- tugtog niya noong umagang iyon, Matutuwa Siya ay walang pinag-iwan sa garal- gäl ng aeroplanong mababa ang lipad. Ang tunog na nililikha ng kanyang mga pinong daliri kung itinutuldok sa teklado ng kanilang piyano ay waring bagsak ng mga bombang nanggagaling sa itaäs, nagpapayanig sa kalooban ng kan- yänm amäng hindi mäpalagay at noo'y pabiling-biling sa loob ng kanyang kulambo. mantalang ang anak ay nasa sil- yon at nakahilig! nan ng bata? Di mabuti't nai- raos ang kaarawán ng ating anák nang di tayo nagkagasta? gatas ay isinalalay ni Aling Edeng sa isang piatito at dadalhin sana sa silid ng kanyang asawa, ngu- Si Mang Rufo ay nápakamot sa ni't siyang pagkaringig muli nila ulo. Nagbalík sa kanyang pandi- si- ng matutunog na halakhak na ngig ang taginting ng mga halak- nundán na ng isang malakas hak noong lumipas na gabi, mga ni ng pinto. Ugali na ¡bang! halakhak na sarili lamang ng ka- na Mang Rufo ang magkulong bataan - walang ságutin, walang ng mag-isa kapag may sama inaalaala - at ang alingawngaw ng loob. Kaya ang mabait na babae mga halakhak na yaón ay nagdu- ay walang nagawa kundi ang tak- lot sa kanyang puso ng magka- pan na lamang ang kanyang dala- halong tuwa at lungkot. Tuwa, dalá upang huwag mahulugan ng sapagka't ang hardin ng kanyang dumi. pag-ibig ay sinipután ng isang bulaklak na may iwing bango; at lungkót ,sapagka't nagugunita ni- yáng dalaga na pala ang kanyang anak. Oo, dalaga na nga si Pi­ nang, at ang anak na dalaga ay katulad ng isang rosas, na, kung kailán pa napakarikit, kung kai­ lan pa hináhangaan, iniingatan at minámahal ,ay saka binabakli, pi- nupupol, pinipitas.... - Ang tatay namán! Si Mang Rufo, gayong maa- gang-maaga pa at bago pa lamang namimitak ang araw, ay parang iniihaw sa kanyang hihigan. Na- roong tumaob at isubsob sa unan ang kanyang mukha. Naroong takpän ang dalawa niyang taynga at mahiga nang tuwid na tuwid. At walang anu-ano, nang hindi na yata makapagtimpi, ay isang ma­ tunog na "Rufina!..." ang ibi- nulyäw nang ubos-lakäs. Maniwala kayo. Kapág ang tatlong salitang iyan ay namumu- tawi sa mga labi ni Pinang, mga salitiing binibigkas niya ng bu- ong paglalambing, ay di ang hin- di napapawing agad ang anumang galit o pagod ni Mang Rufo. Pa- ano'y siya ang buhay na larawan ng kanyang nánay, - dakilang ka- lulwá na puno ng pag-ibig at ka- gandahang-loob. Anupa't para nga sa ating ibinubuhay ngayon, kung naglalambing si Pinang, ang bugtong nilang anak, ay nai- tuturing niyang ang kanyang ka- ulayaw ay hindi ang bulaklak ng kanyang pag-ibig, kundi ang ba- baeng humalíng sa kanyang puso at pinag-ukulan ng isang wagás at malinis na pagsinta. Subali't nang mga sandalíng yaón ay wa- ring hindi niya naringig ang ma- lambing na "ang tatay namán" ng kausap na anák. At sa halip na masubhán ay lalo pang nagningas. - Napapaano ang tatay? Anó ang nangyayari sa kanya? - ang tanong ng ibig mapaiyak na si Pinang. Ang tinawa ay napalingon. Tu- mingin sa silid na pinagbuhatan ng sigäw. Nguni't hindi umimik. Alam niyä kung ano ang kahu­ lugan ng sigaw na yaon. Mainit na namän ang ulo ng kanyang ta­ tay. Kaya, masama man ang lo- kinu- ob, ay ipininid ang piyano, aklat ha ang kanyang binabasang at humilig sa silyón. * * * - Hindi ko nga maalaman kung ano ang nangyayari sa tatay mo. Magdamág na hindi siya nakatu- log at madalás na itanóng sa akin kung sino sa mga binatang nari- to kagabi ang iyong kasintahan o lumiligaw sa iyo. - Samakatwíd pala'y ang sor­ betes at ang mga emparedados na iyó'y.... Rufo, ang unang bumati sa kanyang pa- ningin paglabás sa salas ay ang mga naghambalang na mga silya, mga mesa at meseterang wala sa lugar, sahig na maalikabok, at mga bintanang hindi pa nabubuk- sán. At mangyari pa. Ang mga ala-ala ng sinundáng gabi ay nagbangon sa kanyang gunitá. Ibig niyáng bukhing muli ang kan­ yang bibig at ibulalas ang damda- ming nakukuyom sa kanyang pu­ so, nguni't.. .pinagtiim na lamang ang kanyang mga bagang at iiling- iling na ginalaan ng tanaw ang walang-ayos na tahanan Nang magbangon si Mang - E ano ang inyong sagot? - Abá, ano ang aking isasagot sa wala akong nálalaman at e wala ka naman sa aking ipinag- tatapat ! - Ang emparedados ay dalá ng - Mabuti ka na! - ang wikang mga kaeskuwela at ang sorbetes nagngangalit ang mga ngipin. Si ay pasadya ng magkapatid na Pinang ay natigilan. Siya ay tu- kambal, nina Hector at Felix, mindig at aakbayán sana ang Siya ay napatawa. Pagkatapos Ah, siya na- kanyáng amá upang ihatid sa ko- ay humahalakhák. nagparinig ng medor, nguni't nang mákitang man ngayon ang ito'y nanginginig sa galit ay pa- matunog na halakhak. At pisil rang ipinako sa pagkakatayo. - ang tiyang linisan ang dulang Mabuti ka na! Nag-aanyaya ka nang di man tumikim ng kahi't na na ng mga kaibigan kahi't kami ng iyong ina ay walang pahintu- lot. Sino ang may utos sa iyóng kumbidahin ang mga taong iyon kagabi? - Anó nga ang sinabi ninyo? - E anó pa, di... 'aywán ko' ! - Bakit hindi ninyo sinabing ang lahát ng napaparito ay mga kaibigan ko lamang at parang mga tunay na kapatid? Si Aling Edeng ay napangiti. - Ang tatay mo'y kaibigan ko't ring kapatid sa pasimu- ano! para ko la.... * * Ang mag-ina ay nagkatinginang kapwa hindi makapangusap. Si aling Edeng ay napa-"Abá!" la- - Ako! - sabád ni Aling Edeng mang sa biglang-biglang pagba- asawa. Hindi ang kahulugan Lalo na si Pi- ngang sumu- mga labi, ngu- - Abá, iba kami kayo noon at e di iba ngayon! ka, anak ko. - N agkakamali Tunay nga't ang ugali ng mga mga hilig, ga- tao, ang kanilang wi, at isipan, ay nagkakaroon ng panibagong tatak na sunod sa tak- bo ng panahón; subali't sa kabu- uan, sa kaibuturan ng lahát, ang - Nahan...nahan ang magan- lang ang baso ng gatas ay tini- ni't ang ngiting iyon ay tuyo at kanilang ugali, damdamin at ka- looban, ay di naghabago - saán at kailan man. Ang pag-ibig ay isáng bagay na totoong mahiwa- na- ga. Kasama mo ay hindi mo lalaman. Nadadama mo na ay nilá. "H-m!" Ah - itáy! - na nakangiting galing sa kusina. bago ng kanyang - Magandang umaga, Pinang Magiliw na kinawit ang kanyang niya maunawaan ang matamis na bati ni na napatingin sa kanyang amáng asawa at inihatid sa kanyang lik- ng lahat ng iyon. nagbubuntong-hininga at kunot muan upang mag-almusal. - Ikaw nang. May ngiti namán - marahang wika samanta- ngaw sa kanyang ang noó. da sa umaga - pakutyáng sagot timplahán ng mainit na kapé. - walang buhay, ngiting nagbuhat na ang mga mata ay nanlilisik. Hindi mo ba alam na ang kasa- sa isáng pusong nagugulumiha- - At ang nanay mo, nasaan? yahang idinaos dito kagabi ay nan. Waláng mga kaibigan ni Pinang dahil sa ang mga - Nasa kusina, itáy, at iniha- isáng "sorpresang" handog ng imikang tinakpan nila pagkaing pagsasaluhan handa ang inyong agahan. - Ah, kay galing... ang ina ay pagtuntong niya sa ika-labing- sana nilang mag-anak. Ang sina- pinag-aalinlanganan mo pa. nasa kusina at nagtatrabaho sa- anim na Mayo? Anó ang kasala- ngag ay umaaso pa. Ang baso ng - Wika ninyo'y sa pasimula ay 4 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
para rin kayong magkapatid ng tatay; bakit, dati ba kayong mag- kakilala? Kuwento Ni VICENTE G. CRUZ - Kami'y gaya rin ninyo: na­ ging magkaibigan at nagpalaga- yang parang tunay na magkapatid jia kinainggitan ng marami no­ ong kami'y nag-aaral pa lamang. na ang pantanäw ay sa patuloy nakatingin at waring bi- malayo ang maganda nilang ka- nabasa na langit na palaran sa kaputol "nguni't ang kanyang nakikita, mayaman sa ating tahanan ay sa pagmama- pag-ibig at sagana halan. - Hindi ko akalain - aniya, na iwasak mo ang pagpapalagayan natin at pagtitinginang parang tunay na magkapatid. Hindi mo na pinanghinayangan ang mga ta- pat na pakitang-loob ko sa iyo! - Nalalaman na ba ninyo noon pa ,na sila'y may itinatagong pag- ibig sa inyó at kayo namán ay may iniingatang pagmamahal sa kanila? - Patawarin mo ako - hibik ng binata - kung ang aking pagtata- pat, kung ang wagas na tibukin ng aking puso, ay naging sub­ yang sa iyong dibdib. Ang toto- o'y nang ibulong ko sa iyo ang laman ng aking panimdim ay tag- lay ko ang paniwala na iisa ang ating pangarap at di-magkalayo ang ating mga hilig at mithiin sa buhay ,nang di man sumagi sa aking isip na ang kaabaan ng aking pagkatao ay magiging la- son sa iyong kalooban. lo­ - Subali't bakit nagalit ang lo? Ayaw ba niya sa tatay?" sa - Oo, ayaw na ayaw niya iyong tatay, sapagka't ako ay ma- hal na mahal sa kanila. - Nariyán ang isang hiwaga, isáng lihim ,na ang lalim ay hin­ di matarók ng isipan ng tao. Sa mga araw na yaón ng aming ka- bataan o ng kamusmusán kung maáari nating tawagin ng ganito, ang pag-ibig ay hindi namin na- kikjlala (at ang mga nagsisili- gaw sa akin ay di ko pinapansin sapagka't wala pa noon sa aking loob ang ngalang pagsuyo.) Ngu­ ni't ang ibig ko'y parating kasa- ma ang iyong tatay, at siya na­ mán ay di raw mapalagay kapag ako ay di niya nakikita. - E di kung gayon ay galit din ang tatay sa lolo? - Ganyan ang aking paniwala sapagka't ang tatay ko raw ay ali- pin ng matandang kaugalian, ma- sa puso ng may pu- panghimasok siya raw ay magka- so. At kung anák niya ay magi- kaanák, ang sa pagpili ng kan- malaya ging iibigin. yang - Aba? ¡Aba raw siya! Kung ang lahat ng gaya mong nagising sa kayamanan ay magtuturing na aba, ay ano kaya naman ang mai- tatawag sa tulad naming nabubu- hay sa pagpapatulo ng pawis? * * Sa siwang ng kanilang bintana ay may nakapaglagos na sinag ng araw at sa tama ng sinag na iyon ang marilag na si Pinang ay la- ay di rin kami - Noong una long gumanda. Oh, kung nakita iyong lolo at di pinapansin ng ninyo si Pinang! Ang ulap na kami'y magiging niya inakalang kanina lamang ay nagpapadilim magsing-ibig ; nguni't sa kaîau- sa kanyang noo ay lubusan nang nán ay umalingawngaw sa buong napawi at sa kanyang mga ba- nayon ang aming pagmamahalan lintataw ay maliwanag na naba- at sa galit ng aking ama ay... basa ang galak at kasiyahang-loob. akala ko'y hindi na kami magki- Ang aklat na kanyang binitiwan at dinampot na muli, binuksan at kita pang muli." hinanap ang kinahintuan niya; walang anu-ano'y itiniklop na na- man at inilapag sa kanyang tabi at ang kanyang ulo'y inilingang binabalalayan ng dalawa niyang palad "amantalang ang kanyang likod ay nakalapat na maigi sa malambot na sandalan ng kanilang silyon. Ang pinagpapakuan nga­ yon ng kanyang pag-iisip ay hindi Walang kahina-hinala si Pinang na ang sanhi kung bakit mainit kanyang sa dinaramdam ang ulo ng kanyang ama na, sa amáng noo'y nag-iisa sa kanyang kanyang paniwala ay isang taong silid. Ang nakapananaig sa kan- iba sa karaniwan at nag-aangkin yang kalooban ay ang masasal na ng diwa at damdaming makabago, pintig ng puso, ang awa at habág kundi, ang suliranin ng puso, ng sa sinapit na kapalaran ng mag­ kanyang puso, na kagabing nagpa- kapatid na kambal. Dinamdam pista siya ay ibinulong ng isa ni- niya ang pangyayaring ang lahát yang kasayaw. Si Pinang, nang ng kayamanan ng dalawa ay na- ay lalong mga sandaling yaon, hulog sa kamáy ng mga masasa- nakita nin- kaakit-akit. Oh, kung i mang-loob. Ang tahanan nila sa yo si Pinang! Tarlak ay nilamon ng apoy, at nasira ang lahat ng pananim. Si Hector ay nag-aaráw lamang sa sa Echague, at isáng talyer si Felix, salamat sa Diyos, ay na­ ging bodegero sa isang Samahan ng Hapón. - E anó ang sabi ng inyong mga - Huwag mo sana akong balig- magulang? tarin, Pinang! - Ikaw ang nanghahamak, si- nusugatan mo ang aking damda­ min! Aywan ba. Kung sa bagay ang mga sagutan nilang iyan ay hin­ di naringig ni Mang Rufo. Ngu­ ni't nakita nito ang galaw ng ka­ nilang mga mata, ang kilos ng kanilang mga labi, at ang ayes ng kanilang pagsasayaw. Kaya nang sabihin ni Aling Edeng na ang sorbetes na inihanda kagabi ay handog ng magkapatid na kambal ' - ni Felix nga at ni Hector - ay parang sinaksak ang kanyang pu- so at ang sugat ng kalooban ay kusang itinago sa matutunog na halakhak. - ...ng mga lolo? - Hindi - ng iyong tatay! - Siyanga? At sa anóng dahi- lán? nagkasundo at magpata- - Wala! Bastei kaming maglimutan warán. Aling Edeng Ang mga mata ni Sa kanyang ay naging makislap. mga pisngi ay lumutang ang ku- lay na sariwa sa pag-ibig nang sa kanyang gunita ay magbalik ang mga araw na yaón ng kanyang pagdadalagá. Matagál na ngang hindi niya nauungkat ang mga li- him ng kanyang puso, kaya't nga- yong ang masasaráp na alaalang kan- iyo'y parang mga perlas na hindi yáng binibilang ay di ang isang niya nararamdamán ang kan- damdaming nagpasariwa sa yang dibdib at nagdurugtong sa kanyáng hiningá. Siya'y napangiti at < di man ki- nukusa ay napasulyap I sa kan­ yang ina nang ginugunita niya yaong mga katagang kanyang iti- nugon sa haing pag-ibig ng anak- - Hindi tayo mayaman, anak ko," ang may pagmamalaki niyáng yamang si Felix. Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG - Alam ninyo, - ang sabi sa ina, matapos na maibalita ang nang- yari sa kabuhayan ng dalawang magkapatid, - si Felix at si Hector pala ay nangungupahan lamang ngayon sa isang entresuelo. - Kaawa-awa naman! Bakit hindi mo anyayahang dito na mu­ ña sila matira? - Papayag kaya ang tatay? - Ang anak palang ito!... May salita ka bang nabali sa iyong ama? Hayaan mo at mamaya ay kakausapin ko siya. * * Gayon na lamang ang tuwa ni Pinang. Binuksan ang kanilang mga bintana. Inayos ang mga silya, ang mesetera, ang piyano. Kinuha ang bunot at pinakintab ang kanilang sahig. Matutuwa ang tatay, ang wika sa sarili, pag nakitang maganda at maayos ang aming tahanan, magandang katu- lad ng kanyang mutya. Matutu- wa ang tatay. Matutuwa.... At akay ng malaking hangad na makatulong sa isang kaibigan, sa kaibigan ng kanilang bunso, si Aling Edeng ay masaya at ma- siglä ang katawang pumasok sa silid ng kanyang asawa. Nalimot niyäng mainit ang ulo nito. At saka, sakali mang ito ay may sa- ma ng loob, ay hindi ba't ang kanyang asawa ay may dakilang kaluluwa at malambot na kaloo­ ban, mahabagin at mapagkawang- gawa? Ang mga kapit-bahay nila ay walang masasabi sa kanyang asawa. Wala silang bangan ng bigas ,nguni't hindi siya nakatitiis na manaog nang walang taglay ang sinumang dumudulog sa ka- nita upang humingi ng panlugaw o ng pambili ng kahi't na ano. Kaya ang mabait na ina ni Pinang ay walang salagimsim na binuk- sän ang pinto at nagpatuloy sa silid. Hihingin niya ang pahin- tulot ni Mang Rufo. Ito ay papa- yag at matutuwa. Oo, matutuwa. Oh! Si Mang Rufo ay inabot niyang nasa haräp ng kanilang maliit na altar. Nakaluhod at tumatawa. Nagdarasal at humahalakhäk. Umiiyak, humahalakhak, tumata­ wa, nagdarasal.... Ang mapanganib na kalagayang likha ng malupit* na pananakop ng mga hapon na naragdagän pa ng paniwalang sa bugtong na bu- laklak ng kaniyang pagsinta ay mayroon nang nagbabalak na ku­ mitil, ay nakasira sa isipan ng mabait na amá. (WAKAS) 5
- Hayun ang baliw! - Hayun si Berto, ang baliw! - Naku, kaawa-awa naman ang baliw na si Berto! lyan ang mga katagàng mari- rinig sa mga bibig ng taga Ibayo sa tuwing makikita nila o sa tu- wing matatagpuan nila sa lansa- ngan ang baliw na si Berto Noong umagang yaon, nakaga- wian na ni Berto, pagsikat ng araw, siya ay tutungo sa gawing hulo, doon sa gawing ilog upang maghapong mag-aksaya lamang ng panahon sa pagmamasid sa agos ng tubig. May ilang buwan nang gayón si Berto. Noon ay kapapasok lamang ng buwan ng Mayo nang magkaroon ng isang kakila-kilabot na sakuna sa ilog na yaón. Taun-taon daw, ayon sa matatanda, ay may buhay na ibinubuwis sa ilog na yaon. Ang sabi pa ng ilan, ang ilog na yaon ay tinitirhan ng isang sirena. Nguni't ang gayong matandang pamahiin ng marami ay tinang- kang pasinungalingan, isang araw ni Berto at ng kanyang kasinta- hang si Regina. - Tayo na mamangka - matamis na anyaya isang hapon ni Berto sa kanyang kasuyo. - Nguni't hindi ka ba natata- kot? - mahinang sagot ng dalaga, na ang mga mata ay nakapukol sa mabilis na agos ng ilog. Napatawa lamang si Berto. - Natatakot ba ang sabi mo? - tanong naman ni Berto. - Mangyari pa. Nalimot mo na bang sa taóng ito ay wala pang buhay na ibinubuwis ngayon di- yan? Baka, tayo pa ang mag- buwis, e! Hinawakan ni Berto ang kali- wang kamay ng kanyang kasuyo at saka pinisil. - Wala nang sirena ngayon sa ilog na iyan - anas pagkatapos ng binata. - Ha? wala nang sirena? At saan nagtungo? Umahon ba sa lupa at nakipagtagpo sa isang Gl? - tila pabirong tanong ng da­ laga. Isa pang ngiti ang namutawi sa labi ni Berto. - Oo, wala na sa ilog ang si­ rena, sapagka't naririto ngayon at hawak-hawak ko pa ang kamay - at muling pinisil ni Berto ang pa- lad ng dalaga. - Taong ito! Pulos na biro, a! Noon, si Berto ay kausap na si mang Teong na madalas ni- yang hiramán ng bangka. - Mag-iingat sana kayong ma- buti, hané - paala-ala pa ng ma- 6 L AK AS P u s o & NG - O----------------------------------------------------- tanda - hangga ngayon ay wala kanyang nalalaman sa paglangoy pang nalulunod diyàn! na natutuhan noong siya'y nag- Maya-maya pa, ang dalawa ay aarai pa sa Mapa High School. hakikita nang masayang nagsa- Nguni't siya ay nabigo, sapag- ka't ang buhay ni Regina ay ina- sagwan sa laot ng ilog. - Kung ganito tayo kaligaya - gaw din sa kanya ng ilog. biro pa ng binata sa kanyang ka- Nagbalik sa laot si Berto upang sintahan - ay hinahamon ko kahi't hanapin ang nawaglit na kasuyo. na si Neptuno na ama ng mga si- Sumisid siya sa kailaliman, ngu- rena, sapagka't hindi siya magka- ni't ilang oras na ang nagdaan, karoon ng kapangyarihan upang ang kasintahan ay hindi na na- papag-ulapin ang ating maayang tagpuan. langit ng pag-iibigan. Ang ibang kabinataan sa Iba- Sa gawing timog, ay isang ma- yo ay nakitulong din sa paghanap itim na kimpal ng ulap ang nata- kay Regina, nguni't isa man ay nàw ng dalaga. hindi nagtagumpay. - Berto - wika ng dalaga - ma- Buhat na nga noon, si Berto ay lasin mo ang gawing yaon. Tila naging tila isa nang tunay na ba- may unos na darating! liw. - Ngayon pa bang nasa piling Kung malakàs ang ihip ng ha- kita, ngayon ka pa naging mata- ngin, at kung mabilis ang agos takuting lubha? Ako, kung nasa ng ilog, buhat sa laot ay tila na- piling mo, sa palagay ko ba, ay karirinig ng tinig si Berto. wala nang kamatayan! At, kung mapapakinggan na - Siya nga ba? - tanong ng da- ni Berto ang tinig na yaong tila tinig ni Regina, saan man siya - Oo, Regina - tugon ng bagong- naroroon, ay agad tutunguhin ang tao - kahi't na subukan tayo nga- ilog upang maghapunang pagala in yon ng tadhana, ay mapatutuna- ang mga mata sa pagbabaka-saka- yan kong wala akong kamatayan ling matagpuan ang kasuyo. kung nasa piling mong lagi. laga. Isang gabi, si Berto ay inaapoy At, tila narinig ng Katalagahàn ng lagnàt. ang sinambit ng binata, ang unos Si aling Tarcila na ina ni Ber­ na nagbabanta sa Timog ay big- to ay naroroon at siyang nagba- làng bumagsàk. bantay sa anak na may sakit. Nagngalit ang ilog, at sa Ang hangin ay umiihip na ng isang kisap-mata, ang bangkang malakàs. kinalulunan ng dalawa ay tuma- Buhat sa laot ay tila may tinig gilid at sa pagkakawala ng loob na napapakinggan ang ating bi­ ni Berto, ay nabitawan ang kan- nata. Tila siya ang tinatawag ng yang sagwan. tinig na yaon. - Berto! Berto! - sigaw ni Re- Si Berto ay nagbangon sa pag- gina. kakahiga at lumapit sa durunga- Nguni't anumàn ang gawin ng wan. binata, ang marahàs na agos ng - Berto - wika ng ina - huwag ilog ay nakapanaig din sa kanya. kang magtagal diyan, baka lalo - Regina, huwag kang bibitàw lamang lumala ang iyong sakit. sa aking balikat. Lakasàn mo ang - Nguni't nanay - sagot ni Ber- iyong loob. Makararating din ta- to - naririnig ko ang tinig ni Re_ yo sa pampang. gina. Tinatawag niya ako! Si At, ang dalawa ay nakipagla- Regina ay buhay! Hayun ang bàn sa nagngangalit na ilog. kanyang tinig.. Hindi mo ba na- Ginawàng lahat ni Berto ang ririnig, nanay? Kuwento Ni JESUS S. ESGUERRA ILANG-ILANG Anumän ang gawin ni aling Tarcila, ay hindi rin niya nasa- wata ang anak. Noon di'y nanaog si Berto at nagtungo sa tabing ilog. Nalalaman niyang tinata­ wag siya ni Regina. Ang tinig ni Regina ay dinig na dinig ni Berto. Ilang saglit munang nagmasid sa buong paligid si Berto, saka pagkaraan ng ilang saglit pa ay pikit-matang tumalon sa ilog. Mabuti naman at nang mga san- daling yaon ay dumating ang ilang kaibigan ni Berto na sinun- dan ni aling Tarcila. Hindi sila nag-aksaya ng pana­ hon at sinikap na maiahon ang binata. Buhat noon ay lumalä na ang sakit ni Berto. Ang mga manggagamot ay na- walän na ng pag-asang mapapa- galing pa ang binatang may-sakit. Isang umaga, si Berto ay nagis- nan na lamang ng lahat na huma- halakhak nang maiakäs. Pagkatapos, ang binata namän ay hahagulhol ng iyak. Si Berto ay isa nang tunay na baliw ngayon. Baliw na nga si Berto, nguni't ang puso ng ating binatang baya- ni sa pag-ibig, ay hindi baliw. Tuwing umaga, pagsikat na ng araw, si Berto ay tutungo na sa ilog upang doon magparaan ng maghapon. Yaon ang kinagawian ni Berto. Isang araw, si Berto ay inabu- tan ng maläkäs na ulän sa ilalim ng isang puno sa tabi ng ilog. Ang hangin ay lumakäs na ma­ buti. Buhat sa laot, doon sa gitna na ang agos ay nagngangalit ay muli na namäng napakinggan ni Berto ang isang tinig na tila siya ang tinatawag. Tumayo si Berto. - Oo, Regina - sa pag-iisa ay nasambit ni Berto - naririnig kita. Hintayin mo ako! Papariyan ako sa iyong piling! At, si Berto ay tumalon. Si aling Tarcila ay huli na nang dumating. Kitang-kita pa ng dalawa niyang mata ang pagtalön ni Berto sa nagngangalit na ilog. - Anak ko! - ang halos piping tawag na lamang ng ina - Regi­ na! - dugtong pa ng matanda - gi- nawa ko ang lahat upang pigilin siya, nguni't totoong makapang- yarihan ang iyong puso. Nawa'y magkita kayo sa langit ng aking anak! Idadalangin ko sa Diyos ang inyong ganap na kapayapaan sa kabilang buhay! - WAKAS - Nobyembre 10, 1945
2| NG paghihintay ng isang ama sa labas ng isang silid na ki- naroroonan ng kanyang maybahay na manganganak ay isang pang- karaniwang tanawin kina Merce­ des at Manuel. Nguni't ang pag-iling at hindi pagbabago ng anyo ng mukhang tila naninimdim ng kanilang ama ay nagdulot ng pagtataka sa da- lawa, pagkatapos nilang marinig ang matinis na uha ng bagong si- lang na sanggol. May ilang minuto bago sumilang ang sanggol, si Fidel ay walang tinag na nakatingin sa makintab nag ng kanyang anak. Sa ganang kanya'y isa pang walang malay ang matatambad sa lupit ng dig- ma. Kaya nang umalingawngaw ang unang putok ng pagsalakay sa pa- nig na ito ng daigdig ay nakata- laga ang kanyang kalooban sa ka- pangyarihan ng Lalong Dakila. Ang kanyang mag-ina ay malakas at kapwa malusog na ng mga araw na yaon. Ang dalawa pa niyang anak na sina Manuel at Mercedes ay kapuwa natitigatig na rin sa pag- aaral. Digmaan ang paksa sa kabi- tulong ng mapagpalang pagka- kandili ng kanyang mga magulang, sa maayang tanawin ng pugad na kanyang sinilangan, ang dating pangangatawan ni Manuel ay un- ti-unting nanumbalik. Datapwa't ang tahanan nilang pinagsakitan ng kanyang ama na pangalagaan sa loob ng maraming taon ay nilipatan ng mga kawal na sumakop sa Maynila. Kinailangan ni Fidel na mag- tayo ng isang barung-barong sa tiwangwang na lupang nasa tapat ng kanilang malaking tahanan upang matirahan nilang mag- linggong hindi lumalabas sa ku- blihan sa ilalim ng lupa na gina- wa nila sa gawing likuran ng ka­ nilang barung-barong. Nagkabu- tas-butas ang magkabilang dinding ng kanilang barung-barong, ngu­ ni't sila'y panatag sa matibay na bakod ng kanilang pananalig. Hanggang sa mapawi ang da- gundong ng poot, ang usok ng li- gamgam at ang apoy ng paghaha- mok. Nang isungaw ni Fidel ang kan­ yang ulo sa butas ng kanilang kublihan ay isang maaliwalas na umaga ang bumati sa kanya. Sa Barung-Barong Ng Isang Dakila M. B. Mababangloob at makapal na pinto ng silid. Ang mga anak niyang dalaga at bina- ta, sina Mercedes at Manuel, ay kapuwa nakaupo sa magkatapat na mesadora, nguni't hindi sa pin­ to ng silid nakatingin kundi sa kanilang ama. Sa malas ng dalawa ay tila na- kapaglalagos ang paningin ni Fi­ del sa makapal na pinto ng silid, kaya udyok ng kabataang lipus ng pag-aaS} nagkakatinginan silang nsagkapatid at nagkakangitian pa sa mga sandäling yaon na banal sa kanilang mga magulang. Si Fidel ay isang karaniwang mamamayan. Isang karaniwang tao na may karaniwang kalagayan sa lipunan at may karaniwang pamumuhay. Nguni't sa panini- wala at sa gawain ay may mga pagkakataong naiiba siya sa kara- niwan. Ang gayon ay itinuturing ng kanyang mga anak at ilang na- kakakilala na bunga ng kanyang papalipas na kasiglahan. Sa paghihintay ni Fidel sa la­ bas ng silid ay isang malungkot na pangitain ang bumabagabag sa ala-ala. Isa siya sa mga nakada- tama sa lumulubhang kalagayan ng mga pangyayari sa daigdig. Nag-aapoy na noon ang digmaan sa Europa at halos nanganganib na rin ang kapayapaan sa Pasipi- ko. Parang nakikita ni Fidel ang la_ rawan nilang mag-anak sa katau- han ng mga nagdurusang kalulu- wa sa Europa at Tsma dahil sa digma. Kaya't siya'y napailing na kasabay ng pagluwal sa maliwa- kabila. - Ano ang ating gagawin? - naitanong ng maybahay ni Fidel pagkapawi ng sindak nito sa unang bombang nagpayanig sa Maynila. - Ano pa kundi ang lalong ma- buti sa ating palagay. At mula noo'y naging mabagal ang takbo ng mga sandali. Ba- wa't pangyayari ay may ulap ng pag-aagam-agam. * ❖ Isang araw na abala ang mara­ ming mag-anak sa pagliligpit ng pagkain ay lumapit si Manuel sa kanyang ina at ipinagtapat ang nalalapit niyang paglayo upang tumugon sa tawag ng bayan. Nang dumating si Fidel at iba- lita sa mga hinlog na pansaman- talang matitigil siya sa pamama- sukan ay nagbantulot si Manuel sa pagpapaalam. Nguni't nabigo ang pag-asa niyang malabis na ipagdaramdam ng ama ang kan­ yang paglisan nang ito ang mag- sabi sa kanya ng tunay na nilo- loob. - Ngayon ay dumating naman ang pagkakataon ukol sa iyo, Ma­ nuel, - ani Fidel. * * Lumipas ang mga buwan. Si Manuel ay bumalik sa dati nilang tahanan na halos ay ka- lansay ang pangangatawan. Ang dating bakuran nila ng sari-saring bulaklak ay napalitan ngayon ng mga halaman ng pagkain sa pag- sisikap ng kanyang ama at ni Mercdes. Hindi gaanong nagtagal at sa aanak. Sa kabutihang-palad, ang mga tanim ni Fidel sa dating bakuran ay ipinaubaya sa kanila ng mga kawal, kaya nagkaroon sila ng pang-agdong-buhay sa mga araw na yaon ng kagipitan. Sa mag-amang Fidel at Manuel ay napakabagal ang paglipas ng mga araw. Kapuwa sila may ina- alagaang pag-asa sa kanilang dib- dib; pag-asa na muling sisikat ang makatarungang araw. - 'Ang araw na yaon ay daratal at ipagdiriwang ng sangkatauhan, - malimit masabi ni Fidel. - Gayon nga po ang pag-asa ng marami, nguni't bakit ninyo nasa- bi ang gayon? - tanong ni Ma­ nuel. - Sapagka't sa pag-asang iyan kaya tayo nagpipilit na mabuhay ... hindi man ukol sa atin ay sa mga maiiwan natin. Subali't ang pag-asang yaon ay inilalayo naman sa katotohanan ng mga pangyayari sa araw- araw. Tumataas ang halaga ng mga bi- lihin, dumarami ang nagkakasakit, kumakapal ang mga nasasawi, pa- higpit ang mga pamalakad at paikli ang landas na nalalakaran. Hanggang sa unti-unti na ring naubos ang pagkain, nangabansot ang mga halaman, natuyo at na­ ging yagit. Ang digma ay muling nagdi- wang sa kanyang sarili. Nagpaangil ng mga punlo at nagpasiklab ng mga pamuksa. Ang mag-anak ni Fidel ay san- malayo ay natanaw niya ang ma- tatangkad na kawal. Sa malapit ay ilang kababayan ang kanyang nakita, mga kawal din na kahalu- bilo ng karaniwang mamamayan. Nguni't matagal na napako ang kanyang pansin sa naghambalang na bangkay sa dakong dinaanan ng mga una niyang nakita. Tinawag niya ang kanyang maybahay, si Mercedes, si Manuel at ang kanyang bunso. - Salamat sa Diyos at tayo'y nakaligtas - ang sabi ng mayba­ hay ni Fidel. - Mababalik na uli ang lahat, - ani Mercedes. - Maraming bagay ang mababa­ lik nguni't ang dating kaluluwa ay hindi na - mahinang tugon ni Fidel sa anak na dalaga. Ang buong mag-anak ni Fidel ay nagbago ng pangangatawan, ma. liban sa mga mata nilang nangi- ngislap sa kagalakan, ay larawan silang lahat ng mga taong sawing- palad. Si Fidel ay lumakad sa dakong harapan ng kanyang barung-ba­ rong at buhat dito ay tinanaw ang dati nilang malaking tahanan. Datapuwa't kalansay na lamang nito ang kanyang nakita - ang apat na haliging bato, ang hag- danan at kapirasong dinding sa harapan. Ang dating kabahayan ay isang tumpok na lamang ngayon ng mga siim na nagkayupi-yupi. Sa balintataw ng kanyang mga mata ay nagbangon ang dating maganda at tila palasyong lara- (Nasa pahina 19 ang kamgtong) Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG 7
Labi £ ZV AGING mabanay ang kau- siyang Pinakamalupit na pangu- 1 1 yang paglakad at ang ingay na maaanng marinig ng na ginagawa ng matataas niyang kaharáp. takong ay humina. Dumating siya Si Dude ang naging kawing ng sa dulo ng daan at siya'y malayo kanyang kahapon at ng kanyang na sa kakapalan ng mga tao Ngu- hináharap. At ang alaala ni Dude ni't hanggang sa kinaroroonan ni- ay alaala rin ng isang maputing ya'y kabilaan ang mga kalansay paaralan at ni Ido at ng buha- ng matatayog at mapagmalaking ngin sa baybay-dagat. At ng Mi- mga gusali na minsan ay tumayo samis at ng mga naghihintay roon. roon. Ang nagguhong bato, ang Ngayon bumalik sa kanyang gu. pili-pilipit na bakal, ang kabuuan nita ang minsa'y natunghan niya: ng mga abong nananatiling na- "Totoong marupok ang hibla sa kadikit na tila ayaw bumagsak at habihan ng Buhay sa bigat ng sumama sa kapwa abo, ay siyang ating mga pag-asa." Pagkatapos wari'y pumupuno sa kanyang ka- ng tatlong taon ang kahungkagan ng mga titik na iyon sa isang ak- tauhan. Lumiko sa kaliwa at nagpatuloy lat ay bumigat sa pait ng kan- ng paglakad hanggang sa hadla- yang mga karanasán. ngán ng Ilog Pasig ang kanyang Hindi siya nawalán ng katapa- mga hakbang at siya'y liliman ng tan kay Ido. Kailan man. Ibini- katawan ng isang tulay na mala- gay niya ang kanyang mga ngiti, ki. Huwag lamang siyang lili- ipinagpalit niya ang kanyang mga ngon ay hindi na niya makikita paglalambing; at sa- kabila ng mga ang mga nagtayong kalansay. taon, sa kabila ng mga pangyaya- Nguni't sa ibayo ng ilog ay ipi- ri, siya ay nanatiling kay Ido. nagpapatuloy ng mga labi ang la- Ayaw niyang magunita ang si- rawang nasa kanyang likuran. At mula ng mga pangyayaring iyon. sa mga yaon, sa bawa't isa noon, Nguni't ang bawa't isa ay mga ay nakikita niya ang kanyang sa- alaalang wari'y pagbabalik nga- rili. yon, sa gayón niyang pagkakata- Ang sarili'y ngayon lamang niya yo sa lilim ng isang tulay. naalaala. Sa loob ng tatlong taon, Sa asó ng unang dagundong na sa bai-baitang na pagbaba, sa mga naghudyat sa simula ng lagim ang sandali ng di-katiyakan, ay ipini- tanging nálabí sa kanya'y ang ti- nid niya ang pang-alaala. Noon nig ni Ido na nagsasabing "Umuw> ay tinanggihan niya ang lahat ng ka agad sa atin. Babalik ako at gunita at ang lahat ng hinaharap. doon kitá hahanapin." Nguni't Pagkatapos ng mga taong iyon ay mabilis ang mga pangyayari at ngayon natagpuán ang kanyang ang lagim ay kumapál, bumigát sarili na walang-awang dinadalu- at siya'y napaligiran. yong ng mga gunita at ng hiná- Naging kasindak-sindak ang haráp, sa pagtalakop ng kánilang kanyang pag-iisa sa malayong daigdig. Ang bawa't putok ay na- kabuuan. Si Dude ang dahilan. Mula sa ririnig niyang humahantong sa libingan ng lumipas ay multong dibdib ng kanyang hinihintay na nagbangon si Dude upang ipagu- bumalik, sa bawa't sambulat ay nita sa kanya ang lahat. Ang la- nakikita niya ang isang bahay sa ibayo ng dagat na tinatahanan ng hat at lahat. "Hindi pala tiyak kung buháy dalawáng matatanda. Ang sindak o patay si Ido. Pinaghahanap ka ay kinambalán ng isang nakalala- nila roon. Kailan ka uuwi sa gom na kalungkutan na halos hin- atin?" di niya mabata. At pagkatapos, Nagtama ang kanilang mga ma- ang sindák at lumbay ay pinangi- ta at ang kay Dude ang humaba, babawan ng isang nakatatakot na Sapagka't na al ala niya ang ilang multo. bagay at sapagka't malalim ang Numipis nang numipis ang na- kanyang pang-unawa. At naisip kaipit sa dahon ng kanyang aklat niyang ang kanyang itinanong ay hanggang isang araw, mula roon ay kinuha niya ang kahuli-huli- Ang lamig na pumupuno sa kan. yang puso ay pinapaging lalong hang salaping-papel. Ang mga araw na sumunod ay mabigát ng isang kaisipán. Ang isáng tanikala ng mga pagkabigo. kaisipang iyo'y gumahis ng buong Bb. GENOVEVA D. EDROSA Akda Ni--------- ----------- Ang kanyang mga kaibigan ay lupit sa kanyang katauhan. Ito nangagsisipaglakad ding sa mga ang kanyang naisip: ang mga gu- mata'y sumusungaw ang pagkata- hong iyon sa magkabila ng ilog, ay kot. Ang pagkatakot sa dambu- muling maitatayo. Sa kanilang halang nag-iikom ng mga daliri sa mga abo ay muling titindig ang paligid ng lunsod: ang gutom. Sa nagtataasang gusali, higit na ma. kanila'y wala siyang makuhang tatayog, higit na mapagmalaki. Sa pampatighaw. Sa mga tahanan, mga labíng iyon, ang sangkatau- ni walang may nais na tumanggap ha'y muling gagawa at yayari at ng atusan sapagka't iyo'y manga- ang kaganapán ay lalalo pa sa ka- ngahulugan ng isa pang bibig na niláng hahalinhán. Nguni't ang pakakanin. iba pang mga labi, yaong hindi Halos wala nang nalalabing la- maitatayo ng mga bato, katulad kás sa kanyang katawán nang siya ng kanyang sarili... ay pahimok sa mga dati niyang Nagunita niya ang kay raming kamag-aaral sa pamantasan. Siya buhay na ibinuwis sa ibayong ay sumama sa kanila sa isang bar yaon ng ilog. Marami sa mga at doon, siya ay naging "hostess." nasawing iyon ang nagnasang At doon niya nakilala si Rodil. mabuhay, ang nangunyapit sa Bu- Kahi't nang mga sandaling si- bay hanggang sa kahuli-hulihang ya'y angkinin ni Rodil, ang kan- sandali ng pag-asa. Ang isang yang pagkatao, sa buong kalinisan babaing kanyang nakita ay paga- niyon, ay nasa isang kawal. Ipi- páng na inilalayo sa pook ng la- nagpalit niya ang kanyang hiná- gim ang kanyang bunso. Ang isá haráp sa pangako ni Rodil na siya pa'y hila-hila namán ang isang ay pakakasalán. At sapagka't ki- mahinang matanda. Ang mga nasusuklamán niya ang gawaing iyon, at ang libu-libong katulad iyon se bar, siya ay pumayag. niyon, ay umiibig sa Buhay, ngu- Nguni't si Rodil pala ay nasa isa ni't sa kanila ay ipinagkaít itó. lamang sa maraming sandali At siya, siyang lupaypay sa ka- pagalan at naglulunggating maka- ng kanyang paglilibang. Siya ay nagbalik na muli sa limot, sa tulong ng pangwakás na bar. At ang kasunod na hakbáng pamamahinga, ay iniligtas. Kung na pababa sa hagdan ng Buhay ay natubos ba ng kanyang buhay ang hindi na gaanong naging mahirap. isa man lamang sa mga babaing At ang kasunod. At ang kasunod. yaon, ang isa man lamang sa mga Tila isáng katawáng bumababa sanggol na yaong bagong nagsisi- sa isang bundok, ang kanyang nai- mulang mabuhay. Sa pagbagtás sip ngayon. Iyo'y napapatakbo 83 Kawalang-hanggan ay nahuhu- hindi man kusain at pabilis nang gasan ang madlang karumhán, ng pabilis ang mga hakbang na pa- m^a luha, ang kanyang naisip. baba; totoong malakas ang higop Kaginsa-ginsa, sa namumuo sa kanyang mata ay naglagos ang ng kailaliman. Dumating ang panahong ni ayaw mahinhing liwanag mula sa ilog na niyang gunitain man lamang na nasa kanyang paanán. At nang ang páaralán, si Ido, ang buhangin magliwanag ang paningin ay na­ sa baybay-dagat. Ang kaputian kita niyang iyon ay anino ng Bu- ng mga iyon ay narurumhan, naku- wang buong bining nagsisimula sa kulapulan ng pang-alaalang nang- kanyang paglalakbay. Ang na- gagaling sa isang katauhang ulila ngagtayong kalansay sa magkabi- na sa kalinisan. Ang mga iyo'y lang pampang ng ilog ay nagta- araw sa kanyang buhay, na may tapón na rin ng anino sa tubig. init at liwanag, bago dumatal ang Matagál niyang pinagmalas ang lamig at dilím ng sumunod na mga yaon: ang mga kalansay at ang Buwan at ang kanilang paki- gabi. Sa ibayo, sa kabila ng ilog na kipaglaro sa aliw-iw ng tubig sa patuloy ang pagdaraan, ang mga nagtaás at nagdipáng bisig, na Sa kanyang likuran, sa naaabót inilalarawan ng kaharáp niyáng hg paningin sa ibayo, sa tubig, mga guho ay unti-unti nang nila- ang mga guho ay pangit sa k-ani- lambungán ng kumákagát na gabí lang kaitiman, nguni't ang Bu- ^asa zahina 19 ang karugtong) sa lupa. 8 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
Ang Digmaang Susunod Kung ano ang magi- malayuhan. Diyos lamang ang ging bunga? Ang kay Nehru ay makaaalam. pagbuhay lamang sa "Greater East Asia Co-Prosperity Sphere" ng Hapon. Ang pamamatnubay gles at at pamamaraan ng Hapon sa la- man sa yuning ito ay mali, masama at ki. maníala napootan ng mga bansa na ring pipilitan isang tuntungang di-mapanatag, kunwa'y kanyang tinutubos. Ang ibig ni Nehru ay buhayin ang la- manapa ay mabuway. yunin sa ibang pamamaraan. Sa dalawang layuning iyan, ang Es­ tados Unidos ay nagmamasid, at ito marahil ang sanhi kung ano't hiningi na sa Konggreso ng Kaga­ warang Digma na huwag bitawan ng Estados Unidos ang Guam, ang Kodiak, ang Adak, ang Balboa, ang Saypan, ang Tinian, ang Iwo Jima, ang Okinawa at ang Manus upang maging saligan ng kanyang mga kilos, kung saka-sakali, bu. kod pa ang Haway at ang Filipi­ nas. Sakaling ang Olanda, Ing- glatera at pati na Pransia ay magmatigas, ang Estados Unidos na may damdaming maka-tao ay siyang magiging flagka, hahalang, at lalagay sa panig ng mga ba. yang api, sa pamamagitan ng kanyang diplomasya at sa pama­ magitan ng lakas kung kakaila. nganin. Isang bagay na lubhang naka- paglulunggati ng bawa't panig nig ang Molukas, ang Selebes, ang pupukaw ng loob ang pangyaya. kung alin sa mga simulaing niya- Sumatra ang Borneo at maaa­ ring gayong katatapos pa lamang kan ng bawa't isa sa kanila ang ring nayayanig na rin pati ng Nu- ng digmaang itinuturing na lalong dapat maghari't lumaganap sa weba Ginea at Maryanas. Dahil pinaka-malupit sa lahat ay pinag- daigdigan, kung ang sa Demokras- diyan, ang mga olandes, mga tag- uusapan na ang susunod naman, pranses na may.kinala- na, ayon sa taya ay magiging hi. pananakop at pagsasa- git na masidhi kay sa lalong pi- sa mga bayang ito ay na. naka.malupit. ngayong magiaro sa ya o ang sa Komunismo Ang pagbabangon ng mga ban. sang maliliit na nakalaganap sa malawak na Pasipiko, lalung-lalo na yaong binubuo ng mga pulong saklaw noong unang panahon ng Banal na mga simulata ang si- tinawag na Sangkapuluang Mala. yo, ay ikinababahala na ngayon ng nasagisag ng kilusang ito ng mga mga bansang sa kanila'y sumasa- lahi. Kung ang ibinandila ng mga kop. Unang nagparamdam ng ya- magkakaanib sa digmaang kani. nig at nagparinig ng hudvat si Dr. lang pinagwagiha'y ang mga da- Soekarno ng Haba at sinundan kilang tuntunin ng Demokrasya naman ngayon ng makahulugang ay walang- dahilan upang manati. panawagan ng Pangulo ng Kong- li ang paniniil ng mga taga-Olan. greso sa buong Kaindiyahan na si da at taga.Ingglatera sa mga ba- Jawamalul Nehru. Ang kay Soe- yang kanilang inaalipin sa panig karno ay pangkamalayuhan. Ang na ito ng Dulong Silangän. Sa kay Nehru ay pambuong kasila- araw na sila'y magmatigas, ang nganan ng Asya. Sa nangyayari titis sa Haba ay lalagablab at ang sa Haba ay kasalukuyang nayaya- sunog ay lalaganap sa buong Ka- Aywan kung ano ang pinagba- batayan ng ilang may loob na ma- hihina na nag.aakalang ang susu- nod na digmaan ay "digmaan ng mga atomic". Kung ito raw ay natuklasan ng Estados Unidos ay di maaartag di-matuklasan din ng iba namang bansa, ng Rusya sa halimbawa. Nguni't kami'y hin­ di naniniwala. Higit sa lahat ng bansa, ang Estados Unidos ay si- yang lalong nag-aangkin ng bud> hing makatao at siya na rin ang unang iiwas, kung saka-sakali, sa isang digmaang ang gagamiting sandata ay katulad ng napilitan niyang gamitin sa kaaway na bu. hong at maka-hayop. Hindi rin kami naniniwala na ang digmaan ay magiging pan- daigdig na naman. Manapa, su. miklab man iyan, ay magiging pang-isang panig na lamang ng sinukob. Maaari nga, dili ang hin. di, na mapasangkot na naman ang maraming bansa, nguni't hindi na magiging katulad ng nakara- an, at ang mga bansang mapapa- sangkot na rin ang gagawa ng la. hat ng paraan upang mapisan sa isang tipak na panig ang lara- ngan ng paghahamok. Ang ta. nging aabot sa malawak na sak- law ay ang buntot na karaniwang hila-hila ng alta pa mang digma. an at iya'y ang nauukol sa mga suliraning pangkabuhayan ng mga bayan at ng mga tao. 5a Pakpak Ng Nobyembre Tula ni RUBEN VEGA Noón ay Nobyembreng pagkásaklap-sakláp Nang kunin ng dilim ang kaisáng-palad. Tandáng-tanda ko páng kami'y magkayakap Nang ang huling-pati ay kanyáng binigkás: "Sa aking pagpanaw, asahan mo liyag Ako'y magbabalik kung gabing magdamag..." Nasnaw pa sa labi ang pilit na galák Ñang ako'y maiwang luha'y nalalaglág! Anupa't tlyak na masasabing hindi gaanong mapanganib ang digmaan ng mga lahi. Ang da- pat pangambahan ay ang digma­ an ng oso at ng agila. Lahat ng pangyayari ay naghuhudyat sa atin na tila ito'y hindi maiiwa- san. Ang "guerra civil" sa Tsi- na ay maaaring siyang maging ti­ tis. 0, kay pait niring pagsinta'y magbangon Sa luksang gunita ng isang kabaong! Para kang ulila't malamlám na tinghóy Sa pusod ng gabing ulap ay nagbuntón; Lusog ng katawa'y kandilang naluoy, Nahumpák ang pisngi sa luhang dumalóy! O, ang kalaraiva'y sangkurós na kahoy Na binubukbók na sa tinaghóy-taghóy! Ang pangamba sa digmaang ito ay nagsimula noong pang di mag- kaunawaan sa panayam na idina- os sa Londres ng mga Ministro ng Estado. Ang pinagbuhatan ng di pagkakaunawaan ay si Molotov ng Rusya. Ito'y pinatunayan ng Ka* lihim Byrnes ng Estados Unidos sa kanyang ulat na ginawa. Gan- yan din ang patotoong ginawa ng Ministrong humarap sa Kamara de los Komunes. Kung pag-uukulan natin ng ma. cining na pag-aaral ang sali.sali- muot na mga pangyayaring lu- malantad sa ating panamdam ka- pagkarakang matapos ang huling digmaang pandaigdig ay mauuwi sa dalawa ang maaaring maging uri ng digmaang susunod. Ang una ay maaaring tawaging dig­ maan ng mga lahi at iya'y mag. bubuhat sa pagbabangon ng ma- liliit na bayang sa mula't mula pa'y sinakop na ng mga bansang may sariling lakas at ang ikala. maaari wa'y namang tawaging digmaan ng oso at ng agila at iya'y manggagaling naman sa Kasabáy ng aking lubusang pagpangit Ang parang agunyas na tunóg na tinig Naglitáw ang butó sa yayát kong dibdib At di na madama, sa pulso, ang pintig! Subali, ang puso - sariwa't marikit - Bulaklak ng dating tapát na pag-ibig: Kung gabing may buwán ay may isáng awit Ang awit ng aming huling pagniniig! Gaya nang batid na natin, ang "guerra civil" sa Tsina ay pinag. haharapan ng kuomintang at ko- munista roon. Itong huli, ayon sa napatutunayan, ay ibinubuyo ng Rusya. Sa at tinutulungan isang dako, ang kuomintang ay E.U. Sa isang tinutulungan ng (Nasa pahina 20 ang karugtong) Ang Nobyembre'y muling nagbuká ng pakpák Nagsabog ng lamig at lantáng bulaklák... Nakatungkod akóng sa puntód ng Liyag Nagtangkáng magsabit ng magandáng galák. Nguni, abá? Nakú! ang aking ñamólas O, Kuagong pasugo ng aking bagabag! - Matapos sa dibdib, ang puso'y tinukláp Uwák, sa libing kóng nagbantáy magdamág ! Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG 9
Sa nayon ng Tatlong Niyog ay waláng hindi nakakakilala kay Didang. Siyá ang tala ng na­ yon, siyá ang malimit mamatnu- bay sa mga pagdiriwang at ka- sayahan, siyá ang lagi na lamang nangunguna sa pangkát ng mga dalagang tumátanggáp sa mga panauhing pinuno buhat sa kaba- toon pa- yanan na dumàdalaw minsan-minsan. N akapagbibigày-puri sa nayon ng Tatlong Niyog ang kaganda- han ni Didang. Kung may pag- sasayà sa kabayanan ay malimit na siyà ang pinagsàsadya upang dumalo lamang at nang mabigyàn ng buhay ang pagdiriwang. Sa mga pagtitipon, ang kaniyàng pagdalo ay sapàt nang sanhi upang magkagulo ang mga bina­ ta, maging sa nayon o sa bayan. siyáng pagnanais na tandaan pa - kung hindi niyá nákatagpo si Didang sa isáng pagdiriwang sa kaarawán ng patron ng kaniláng nayon. At si Kanor na maluwát nang nahirati ang mga, matá sa nagti- timpalakang dilág sa siyudad, ay waring nabigla at nagulumiha- nan, napuno ng pagtataká, nang mákita niyá si Didang sa kapilya sa unang pagsimbá niyá roon. Kaniyáng sinundán ng tingin si Didang, nguni't hindi siyá nag- pahalatang siya'y naaakit sa ka­ niyáng tagláy na kagandahan, bagamà't siyáng totoo. Karani- wang-karaniwan ang pagkakápu- sod ng buhok, waláng kulay na artipisyal ang mga pisngi, hindi ahít ang kilay, ang bistidong suot wala ang kabiyäk ng puso. Hin- nor at si Didang - nang ang una'y di. Kailangang si Kanor ay ma- dumalaw sapagka't hindi maka- kipag-isang dibdib sa isäng dala- tiis sa pangungulila at pagkaba- gang tagä-Tatlong Niyog - at ang got sa sariling tähanan, sa dam- dalagang iyän ay dapat na ma- pa ng dalaga. ging si Didang. Ito ang näiisip Nang umagang yaon ay naglä- ni Kabisang Tano simula pa nang labä si Didang at di niyä akala- bumalik si Kanor sa kaniläng na- ing därating sa ganoong sandali si Kanor. Patakbo siyáng nag- yon. Nagbigáy ng handaan si Kabi- tungo sa kaniláng silid. Sinalu- sang Tano sa kaniyang mariwa- bong si Kanor ng amá ni Didang at siya'y pinatuloy. Nagkumus- sáng táhanan. At sa pagkaká- tahan ang dalawáng lalaki. Ná­ taong ito ay dumalo si Didang - wika ni Kanor na nàpakatahimik bagamà't ayaw niyá, sa dahiláng nga palà dito sa nayon, hindi ka- baká isipin ng kaniyáng mga ka- tulad sa Maynila na nàpakagulo. dalaga na nanánabik siyáng má- Baká namán kayo'y mainip dito, kakilala ng anák ni Kabisang Ta- ang paalala namán ng amá ni Di­ dang. Hindi po namán marahil, ang tugon ni Kanor. Palagáy ko po ay mawiwili ako dito, ang dag- Bagamà't marami ang nagnà- nasang makamtàn ang kaniyàng puso, ay nakapagtàtakà kung ba- kit walàng makapaglakàs-loob na magpahayag ng pag-ibig kay Di­ dang. Hindi sa mapagmalaki si Didang, sapagkà't ang totoo ay nàpakatamis ng kaniyàng ugali; magifiw makiharap at makipag- usap sa baia na. Kung gaano kagandá ng kaniyáng anyo ay ga- ay maluwág na maluwág sa ka- tawán - iyán ang unang pagká- yon din ang kaniyáng kalooban. Nguni't nagkakáisá ang pala- kita ni Kanor kay Didang. Ngu­ nárarapat gáy na ang lalaking ni't anong gandá, ang hanga ka- Didang ay umangkin sa puso ni pagdaka ni Kanor. Sa buong iti- isáng lalaking may maraming nagál ng misa ay hindi máwag- katangian, isàng nakapag-aral at lit sa kaniyàng alaala ang lara- mariwasa, isàng makapagdudulot wan ni Didang, nguni't hindi siyà sa kaniyä ng kaligayahang maà- nagpahalata kay Kabisang Tano, pa ng ama ni Didang. ari niyáng naisin. At ang ba- na kasama niyá sa pagsimbá, na - At ang isa pa - ang dugtong wa't binata sa nayon ay nakatä- naliligalig ang kaniyäng kaloo- na man ng kaniyäng inä - bakä sa- sari-sariling kakula- ban, na siyà'y natigatig sa ka- bihing nagmàmalaki ka, Didang. talos ng sa palagáy nilá ay alangán gandahan ni Didang - sapagká't Lalong pinamulahán ng mukha ngán: Didang, at sa hindi ba siyà galing sa lunsod na si Didang nang sa hapag na ini­ siláng lahát kay manánatili gayo'y na lamang ma nàpakarami ng mga dalagang hi- banda ay maupo na. Doon pa humahanga silá nang palihim, git na magandá, mayaman at nag- namán siyá pinaluklok sa kalapit buhat sa malayo. Ang ganitong kalagayan ay matátagalán sana bago mag-ibá kung hindi dumating si Kanor - ang kaisà-isàng anàk ng tininti sa nayon na si Kabisang Tano. Si Kanor ay nag-aaral sa Maynila, nguni't nang sumiklàb ang dig- maan ay napilitang huminto at umuwi sa sariilng nayon na ma­ layo sa kabihasnàn at hindi abot ng labanán. Ang Tala no na karàrating pa lamang bu­ hat sa Maynila. Nguni't mapili ang anyaya ng tininti ng nayon, at ang mga magulang ni Didang na rin ang siyàng nag-atas sa kaniyà. - Baká namán sumama ang loob ni Kabisang Tano - ang wika dàg pa na waring idinidiin. Nà- si Didang? ang habol saán po ba na kákabá-kabá ang ni Kanor, pangangambáng baká dibdib sa wala roon. Tinawag ng amá si Didang sa silid. Yaon palá namá'y naka- pagpalit na ng damit at nakapag- Datapwa, kung yatang isinusubo ako - Talagá ayus-ayos na, kaya nang lumabás man niyáng umiwas namán ni Kanor sa - ang sabi ay nápakagandáng pagmalasin. si Didang ay hindi kaniyáng sarili, at hindi halos Napatayo si Kanor sa pagpasok nababatid ni Kanor makatingin sa kaniyáng kalapit ni Didang. Sumikdo ang kani­ ng kaniyäng amà. May matanda na ang kagandaha'y hindi maà- yáng dibdib sa pagkakámalas na nang paniniwala si Kabisang Ta- aring di pansinin. Ayaw siyàng muli sa kaakit-akit na anyo ng no na ang nàrarapat maging magpahalata sa dalaga na sa dalaga at noon pa'y natiyák asawa ni Kanor ay isàng tubo mga sandaling iyon ay nàbubuyo lubháng magiging niyáng siyá'y sa kaniláng nayon - sapagká't na ang kaniyáng kalooban sa habang panahon ang mga dalaga sa Tatlong Niyog paghanga kay Didang at nára- malungkot sa noon ay hindi niya kung ang puso ay subok na sa kasipagan, sa ka- ramdamän niyäng may sumisibol makakamtán. linisan, sa kapurihán at sa kata- na damdamin sa kaniyàng puso patan. Hindi niyá nais mákitang na noon lamang niya nàdarama. mag-uuwi si Kanor ng isáng da­ Nahuhulaan na niya sa kaniyàng lagang tagá-Maynila na di ma- sarili na ang kaniyáng amá ay runong gumawa sa pamamahay, hulog na hulog ang loob kay Di- waláng ináatupag kundi ang ma- dang at nahihiwatigan niyáng di­ pagandá ang sarili at maingatan na to siyá ipinupulok, at náwika ang ano mang gandáng tinátag- lamang niyàng ang kaniyàng ama láy, at pagkatapos ay makiki- palà ay mabuting pipili. pagtalamitam pa sa ibáng lalaki kung waláng magawa at kung arai kaysa kay Didang? ni Kanor. hináhangád na mákilala palá namán ang iniisip Ni hindi nàkikilala ni Kanor ang itinuturing na pinakamagan- dàng dalaga sa nayon ng Tatlong Niyog. Paano'y musmos pa siyà ay pinapuntà na ni Kabisang Ta­ no si Kanor sa Maynila sa isà niyáng amain at doon pinapag- arai. Maáaring noong maliliit pa silá ay nákikita ni Kanor sí Didang, nguni't ito y hindi na niyá natatandaan at wala namán namán at nákita ninyo ang aming tahanan. Sulok na sulok itong sa amin, - ang bu- kás ni Didang. - Mabuti po - Pag hinahanap po ay hindi maáaring mawala. At kahit anong layo ay tiyák na marara- ting. Hindi ko ba kayo naabala sa inyong gáwain? Nakaraàn ang mga tatlong araw bago nagkitang muli si Ka- - Abá, hindi po. Kayo nga 10 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
ang aking ináalala, marahil ay mang marahil ang pangyayaring nay na násabi ni Kanor. napagod pa kayo sa pagpuntá ri- hindi nakaabot sa mataás na pá- Si Didang ay hindi na maka- aralán. Nguni't ano namáng ha- ngiti. Siyá ang wari'y namutla, to. - Wala pong halaga kung ako lagá ng karunungan kung iyon ay samantala namang pinamumula- ma'y mapagod, sapagká't mákita hindi makapagpápabuti sa ugali? hán ng mukha si Kanor. Hindi ko lamang kayo ay nawáwala Mabuti pa ang isáng mangmang umiimik si Didang na ibinaling nang lahát iyon - at pinakatitigan na magandá ang loob kaysa isáng ang tingin sa labás ng durunga- martinong nga'y laging pabalak- wan. At waring hindi na muling si Didang. magsásalita pa, kaya muling na- Hindi nakaimik si Didang; na- yot ang gawa at iniisip. mulá siyá nang bahagya. Tila Sa.kabiláng dako namán ay si- ngusap si Kanor. may ibig nang sabihin, ang sa nusuri rin ni Didang ang katau- - Nagagalit ka ba, Didang? sarili ay náisip niyá. Mahihira- han ni Kanor. Ang isáng kaib- Matagál bago nakasagot ang pan siyá, ang wika pa rin sa sa- hán ni Kanor sa ibáng binata sa rili. Ibinaling ang kaniyáng pa- nayon ay ang di pagkakimi nito ningin sa mga bulaklák na nasa - na dalá marahil ng kaniyáng pakikihalubilo sa maraming tao tapát ng durungawan. - Ang digmaan po palá ay may sa siyudad. Nguni't kahit may magaling na nagágawa - ang wi- kaya sa buhay nang higit sa ma- ka ni Kanor. raming naninirahan sa kaniláng - Bakit po? Hindi po ba nápa- nayon, si Kanor ay hindi mapag- kasama ng digmaan na nakamá- malaki, hindi maramdamin, ma- , .. -7 - z\ *
.. .. \ .• ; •. .".y Sa Nayon matáy ng maraming tao? pitagang makipag-usap sa mata- dalaga. - Totoo po iyon. Nguni't kung tanda. Hindi maharot na gaya - Hindi namán, - ang kaniyáng hindi dahil sa pagsikláb ng dig- ng náririnig niyáng gawi ng ma- mahinang tugon. - Nguni't ikáw'y maan ay hindi ko sana kayo ná- raming binata sa Maynila. nagkakámali, sapagká't ako'y hin- Sa isáng pagdalaw ni Kanor di nábabagay sa iyo, - ang ka- kilala. - Mabuti po ba iyon? - at lihim kay Didang ay ipinasiyá niyáng niyáng dugtong na di makatingin na nápangiti si Didang. magtapát na sa dalaga. Gaya ng sa mukha ni Kanor. - Labis-labis na pinasásalama- dati'y nagkáharáp silá sa tabi ng - Huwág ka sanang magsalita tan ko ang pangyayaring ito. durungawan na malayang piná- ng ganyán, Didang - ang tugon ni Kung hindi ako nagtungo rito at pasok ng hanging nagbubuhat sa Kanor. - Kung ikáw'y hindi nába- bagay sa akin ay hindi mo na sa- hindi ko kayo nákilala, sana ay bukid, waláng maáaring pag-ukulan ang - Marahil ay alám mo na ang na nárinig sa aking mga labing aking buhay, sana ay wala nga- sásabihin ko sa iyo ngayon, Di- kitá'y iniibig at hindi mo na sana yong magiging lamán ang aking dang - ang wikang marahan ni mákikita halos araw-araw ang mga pangarap. Didang, hindi Kanor pagkatapos tingnán ng aking pagmumukha sa iyong tá- mo kaya ikagalit kung may hili- iláng sandali ang mga bulaklák hanan. Ako pa nga ang nangá- ngambá na baká maging alangán ngin ako sa iyo ngayon? - Bakit po ako magagalit? - Manghuhula bá ako? - ang sa iyo. Sapagká't ikáw'y isáng nápakabuting babai, Didang, at - Simula pa nang kitá'y máki- ako namá'y isáng lalaking waláng - Didang, alisin na sana natin lala sa handaan sa aming táha- máipangángako sa iyo kundi ang ang pagpupupuan. Ituring mong nan ay bumuko sa aking puso si k a p i n g madulutan ka ng ako'y isá nang matagál na kaki- ang isáng damdaming maluwat lahát ng makakaya, at isáng pag- lala, kung hindi namán ikasasa- ko na ngayong kinikimkim. Ma- ibig na kailanma'y hindi maáa- tagál kong pinag-aralang kuyu- ring magmaliw habang ako'y na- kit ng iyong loob. sa hálamanán sa paligid. Wala namán kayong sinasabing tudyo ni Didang. masama. - Kayo ang masusunod, eh, min iyon sa pangambáng baká bubuhay. ikáw ang masusunod. mo ipagdamdam ang aking náda- - Nguni't kami'y dukha la- - Ayán! - at nápangiti si Ka- ramá sa lahát ng sandali. Nguni't mang. Hindi angkop para sa ñor. Pakiramdam niyá'y naka- batid mong mahirap paglabanan isáng katulad mong nakapag-aral lagpás na siyá sa isáng nápaka- ang iniuutos ng puso, hindi ba, at nakaririwasa sa buhay. taás na balakid. - Huwag mo sanang papagdu- Makalipas pa ang iláng pagda- - Aywán ko. Wala pang ini- guin ang aking puso, Didang. law na ang layo'y máhuli ang ni- uutos ang aking puso - nakatawa Kung maáari lamang ay itátak- loloob ni Didang, ay nápagkilala pa ng bahagya si Didang. wil ko ngayon ang lahát kong ni Kanor na talagáng si Didang - Iniibig kitá! - ang banay-ba- napag-aralang wala namáng ti- ay isáng kapuri-puring dalaga. Marunong sa táhanan, mabait, magiliw makipag-usap. Wala si- yáng máipipintás - matangi na la- Didang? Kuwento Ni ERNESTO RICAFORT Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG . ... . yák na pakinabang na náidudulot sa akin kundi ang maging dayu- han sa sariling nayon at sa mga pang-araw-araw na gáwain sa tá­ hanan, upang málaman mong ikáw'y tunay kong iniibig. Oo nga't nakaririwasa ako sa buhay, nguni't magiging sagwil ba iyon sa aking pag-ibig? Hindi ka ba makikihati sa ano mang biyayang maáaring matamo sa mga iyon? Kung nais mo'y mamumuhay tayo nang sarili - hindi ako hihingi ng tulong ng aking mga magulang. Mamumuhay tayo ng dukha - kung siyáng makapagpápagaán sa iyong puso - ang paliwanag ni Kanor. - Hindi iyon ang ibig kong sa­ bihin. Ang ibig ko bang ipayo sa iyo ay humanap ka ng isáng katulad ng iyong katayuan, sa­ pagká't maáaring ikahiya mo la­ mang ako sa haráp ng iyong mga kaibigan. - Mga kaibigan! Kung nala- laman mo lamang na sa siyudad, ang mga kaibigan ko'y naging ka­ ibigan ko lamang dahil sa salapi. Nguni't ang mga kaibigan ko di­ to sa nayon ay kaibá, silá'y mga tunay na kaibigang hindi mag- babago ng palagáy sa akin at la- lo pa akong papupuríhan sapag­ ká't ang pinaghandugán kö ng pag-ibig ay isáng babaing mái- pagmámalaki at magiging hiyás ng aking táhanan. - Lubháng mataás ang pagpa- pahalagá mo sa akin. - Sapagká't siyá lamang nára- rapat tanggapin mo, Didang. Hindi napasagot ni Kanor si Didang Pag-aaralan pa raw muña, Titimbanging mabuti ang kaniyarig magiging pasiyt". At si Kanor ay umuwi na wala pa ring katiyakan, nguni't nasisiyahan sa pangyayaring sa wakas ay napa- laya rin niya ang damdaming sa mula't muía pa'y bumabagabag sa kaniyang puso. Ngayon ay nasa kamay na ni Didang ang kaniyang kaligayahan. Kung ma- sisinag lamang sa kaniyang puso ang tunay na nadarama ni Ka­ nor, ay walang nararapat ipasiya si Didang kundi ang tanggapin si Kanor. Lumipas pa ang maraming mga araw. Sa malimit na pagdalaw ni Kanor kay Didang ay di pa rin niya matamu-tamo ang kasagu- tan ng dalaga. Wari nga bang síya'y "isinasabit sa balag ng alinlangan." Bagama't nakikita ni Kanor na walang lumiligaw na iba pa kay Didang, sa dahilang marahil ay batid na ng buong na- (Nasa pahina 19 ang karugtong) 11
(Ika-b na tabas) "Buong puso kong ipmagtatapat na nang mga sandaling yaon ay masasabing wala ako sa aking sa- rili. Aywan kung bakit. Kuma. kain lamang ako ay ano pa. Ang tunay na hinihintay, at marahil ay siyang nang mga sandaling ya- o'y tanging makabubusog sa akin, ay ang pagpapahayag na ako'y ini- ibig ng lalaking aking kasalo. Ni hindi ko naisip na baka sa ami'y may makakitang kakilala ng aking ama't ina na sukat makapagbalita na ako'y may lalaking kaulayaw sa oras ng pagkain. Hindi. Tala- ga liga palang ang pag.ibig, ka. pag siyang namayani sa puso, ay walang naaalaalang anuman liban sa lalaking kinahihiligan ng loob. Kung si Silvino'y katulad ng iba, mabilís at maliksi, gaya nang ma- dalas kong maringig sa aking mga kasamahan, noon pa'y nakilala na niya disin na ako'y ari't sarili ni- ya. Nguni't alinsunod sa aking pakiwan'y iginagalang ni Silvino ang aking kalagayán at pinami. mitaganan niya ang aking pagka* dalaga. NapanSin kong nag-aala- ngan siya sa lahat ng bagay na may-kinalaman sa pakikitungo sa akin. Tumayog tuloy ang aking pagkakilala sa kanya at sa sari­ li'y nasabing si Silvino'y talagang may malinis na hangarin sa akin. Hindi siya kabilang sa nagkalat na lalaking mapaglaro at mapag- samantala. Samantala'y nagla- latang ang init ng pag.ibig sa aking puso. "Kaya... "Sa kanyang mga pag.aalangan ay ako na ang nagbigay dahilan upang ang aming pag-uusap ay magawi sa dakoing pinakahihin. tay-hintay ko. Ang MAY DU " - Bakit mo ibig makilala, kung "At ako naman ang nagturo sa gayón ? salamin. 44 - Babatiin ko... " - At bakit mo babatiin. " - Sapagka't... wala! sasabi. III "Buhat noon ay ipinalagay kong si Silvino ay akin at ako naman ay kanya. Ang totoo ay naging matamis ang aming pag-iibigan. Minamahal ko siya at ako nama'y kanyang minamahal din. Ang pag- mamahalan naming ito ay hindi na nalingid sa aking mga kasama sa Unibersidad dala palibhasa ng pangyayaring sa tuwipg tanghali halos ay nakakasalo namin si Sil. vino. Isa tuloy sa mga kaibigan ko ang nakapagsabi ng ganito: " - Upang sabihin ko sa iyo ang totoo, Tuding, ay ngayon ko la. mang nakilala ang babaing ma- laon nang aking hinahanap. 44 - Naku, sinungaling... " - Maniwala ka... hin ko lamang na mapalad siya. 44 - Kung gayo'y tingnan mo - ang nakangiting sabi at itinuro ang malaking salamin na nasa gawing kanan ng kinauupan ko; - ayan ang babaing sinasabi ko sa iyo. At sino ang babaing iyan7 " - Kilala mo! " - Kilala ko? 4 - Oo, kaibigang.kaibigan mo "Walang-wala naman sa loob ko ang aking pagkakatinging iyon! Sa salaming kanyang itinuro ay wala akong ibang babaing nakita kundi ako. Tanging ako lamang! •' - He, bastos! - ang nawika ko. " - Aba! 44 - Kung iyan ang babaing si­ pa. "Sumasal ang kaba ng aking " - Sabi ko nga ba't sunson de dibdib. pinsan.pinsan e... " - Isa ba roon sa kasalo natin 44 - Kapisan! - ang sabayang tu- gon naman ng iba sa hawig na mapanukso. sa pagkain kahapon? " - Oo. 44Sumiklab sa puso ko ang apoy ng panibugho. Naisip kong si Sil- vino pala'y nakatagpo namin sa restauran sa San Luis, hindi sa. pagka't ako ang hanap kundi ang isa sa aking mga kasama Nawa- lan ako tuloy ng gana ng pag. kain. Ako noon ay nasa isang ka- kalagayang hindi pa man ay na* ninibugho na. Sinasabing ang pa­ nibugho ay pag.ibig. Sukat na ngang makuro ng sinumang ma- kababasa nito kung anong uri ng pag.ibig ang namumugad sa puso ko noon. Uri ng pag-ibig ang sa- bi ko sapagka't ayon sa ilang ba­ bai ang pag.ibig ay may iba't ibang uri... nasabi mo ay nagkakamali ka. 44 - At bakit? " - Sapagka't sa puso ng baba, ing iyan ay may isa nang nagma. may-ari. "Ako'y napapatawa lamang. 44 - At bakit, iisa't dadalawa ba ang magpipinsang nagkakamaha- lan - ang naisasagot kong madalas sa kanila na waring ipinagmama. laki ko si Silvino. "Siya naman ang nakita kong tila nawala sa kanyang sarili. Ang matinding lungkot na sumapuso niya'y nabakas ko sa kanyang mukha. Natuwa ako, at naisip na gantihin ko ang ginawa niya sr- akin. "Nagkikindatan lamang ang aking mga kasamahan sa klaeo kung nariringig na sinasabi ko ito sa kanila. Bukod sa riyan ay hindi ko na naman naipagkaila ang aming pag.iibigan. At bakit ko nga ipagkakaila? Sila man ay may mga nobyo na rin. " - Kung gayo'y napakasawi kong palad - ang malungkot at pabuntong.hininga niyang nasabi. 44 - Kung iyan ang palagay mo'y wala akong magagawa - ang wika ko naman. ■'Di naglipat-linggo at napansin ng aking ama ang ayon sa kan- ya'y tila kakaiba kong kilos. Maa. aring siya'y may talagang napu. puna sa akin. At totoo naman. Madalas na natitilihan ako. Ma- dalas na di makakain. Pati ng aking ina'y napansin kong tila nakikiramdam sa aking mga gawi at kilos. Di sasalang siya'y kina- usap ng aking ama. Pagkapuna ko sa gayón nilang pakikimatyag, ako nama'y nagpakaingat na mabuti at binuo sa loob na ako'y di kiki. los ng iba kay sa karaniwan. Nag. " - Oo, napakasawi kong palad tagumpay naman ako, at pagka- raan ng ilang linggo pa ay di na "• - Magmadali tayo sa pagkain - ang wika ko. "Hindi siya nakaimik. "Ang paningin ko'y nakapako sa kanyang mukha. Noo'y napa, tunayan kong siya'y umiibig sa akin, Ang aking sinabing may naymamay-ari na sa puso ng ba. baing nakita ko sa salamin ay na- pansin kong naging isang sulira. ning mabigat para sa kanya. Si. ya'y malungkot na malungkot at ang luha'y halos tumulo. Naawa naman akong kung papaano. " - Bakit naman? - itinanong "Nahalata marahil ni Silvino ang malaking pagbabago ng aking pakikiharap sa kanya. Ang gina. wa'y kumutsara ng sabaw at... niya. - Baka may makapagbalita sa nobya mo na may kasalo kang ba- bai. 44 - Tuding - anya, at ang kutsa- ra niyang hawak ay itinapat sa aking bibig. " - Kaululan!• - ang buhay na buhay ang loob na nasabi niya na sinundan ng isang tawang naka- pagbigay ng dahilan sa aking pagtitiwala. - Ako'y wala pang nobya hangga ngayon... "Ako'y pumitlag. " - Tse!... 44At iningusan ko siya. 44 - Baka ka makita ng kung si- nong babaing iyon... - ang pata, pon ko pang salita. ,4' - Wala? " - Oo, talagang wala... 4 4 - Talagang. talaga ? •' - Sumpa ko! "At itinaas pa ang kanang ka- ang tanong niyang nakatawa - ang muli niyang sabi. 44 - Ibig mo bang makilala? - 44 - Wala akong magagawa - ang nila minata-mataan. pa ulit ko naman. "Gayón man, isang gabi ay mu" " - Nguni't sino siya? - mausig ling inulit ng aking ama ang pa. ngaral na nagawa na niya sa akin. Idinugtong pang magiging sub­ yang sa puso niya ang alin mang kasaliwaang-palad naming mag. may na nakabukas ang palad. sa akin. "Napangiti ako. Matagal na ipinako sa akin ang kanyang mga mata. At dahil sa ako'y hindi umiimik, siya'y nagpatuloy. " - Oo... - matigas kong sagot. na tanong, - kilala ko ba? 44 - Kung makilala mo, ano ang 44 - Marahil. 44 - Sino nga? " - Tingnan mo. iyong gagawin? 44 - Aba, wala. .. 12 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
ÌANG PUSO • Nobela Ni IÑIGO ED. REGALADO kakapatid at muling inulit na sa- bihin sa akin na siya'y walang ibang magiging kaligayahan sa buhay kundi ang pagiging mapa- yapa ng aming tahanan at ang tagumpay at kapanatagan sa bu. hay naming mga magkakapatid. "At ang sabi pa ng aking ama: " - Wala akong pinakasikap.si- kap sa buong buhay ko kundi ang mapanatiling tahimik at marangal ang ating tahanan, pakasikapin naman ninyong mamalagi ang ka- rangala't katahimikang iyan, "Ako'y nangako sa kanya na aywan ko ba kung bakit kasaliw ng pangakong iyan ang pagtulo ng luha sa aking mga pisngi. "Sa isang dako, ang ina ko'y madalas na walang kibo sa akin sa hindi ko malamang sanhi. lian na ang kinaringgan ko na ang isang ina ay lalong matunog ma- kiramdam kay sa isang ama. Ma- rahil nga ay di nawawala sa kan- yang loob ang sapantahang may nakagugulo na sa aking isip. Ngu- ni't ako'y nagkunwa sa kanyang ang lahat ay di ko napapansin. Ang ginawa ko'y lalo akong nag- malambing at sa sarili'y nasabing baka sa gayo'y maparam sa kan­ yang loob ang anumang pagwawa- lang-tiwala sa akin. Hinihintay kong ako'y kausapin niya katulad ng pagkausap ng aking tatay, ngu- ni't hindi ito ginawa ng aking ina. Ang pangingilag ko ay naging ga­ yón na lamang. "Isang araw, kami ni Liling na kapatid kong bunso ay isinama ni Luis sa "Ideal" upang manood. Nang kami'y nasa malaking pin. tuan na ng sine ay nakita kong si Silvino ay tila namumutlang pa- salubong sa amin. Mukhang liga- lig na kung papaano. Ang unang kumutob sa aking loob ay baka may-hinaU siyang kung sinong binata ang aking kasama. Kinin- datan ko siya agad at pagkuwa'y sinabi kong: " - Ipinakikilala ko sa iyo ang aking kapatid - At binalingan ko ito, - Luis, isa kong kaibigan. "Mag-utos po kayo - ang pangi­ ti ng aking kapatid, - Luis Estra­ da. " - Gayen din po naman, Silvino Landoni. "Kinamayan din niya si Liling at inulit na sinabi ang kanyang pangalan. " - Lilia Estrada po - ang pangi- tmg wika ni Liling. " - Manonood yata kayong mag­ kakapatid? - itinanong ni Silvino. " - Opo, naipangako ko po sa dalawang iyan na sila'y aking ipagsasama. " - Maganda nga po ang pala- bas... "Ibig-ibig kong yayaing puma- sok uli si Silvino, pagka't noo'y papalabas na siya; nguni't si Luis ay kasama namin ni Liling, at ayokong magbigay ng anumang pagkakataon upang ang aking li_ him ay mahalata ng nahi't na sino sa aking kaanak. Nagkasiya na lamang kami sa pagtitinginan at kami naman ay tila nagkaunawa- an sa pag-ur.sap ng mga mata. "Nguni't ang dibdib ko'y pa- rang sinasaksak. Nang kaming tatlong magkakapatid ay nasa pin- tuan na ay lumingon ako upang tapunan ng huling tingin ang binatang nagmamay-ari ng aking puso; anuba't ang tumalampak sa aking mga mata ay buhay na la- rawan ng isang mag-aanak: akay sa magkabilang kamay ni Silvino ang dalawang batang naghahabu- lan sa laki at nahuhuli namang nakakapit sa bisig niyang kanan ang isang babaing tila ina ng da­ lawang bata. Napatigil akc't hi- nintay na siya'y lumingon. Hindi ito ginawa ni Silvino at marahil ay wala sa loob na aico'y naiwan sa panig na kanyang pinanggali- ngai.. Kitang-kita pa ng dalawa kong mata na si Silvino at ang ba­ baing iyon ay nagtatawanang ma- buti na tila kinatutuwaan ang la- kad ng pinakamaliit na batang akay ng lalaki. " - Mga anak kaya niya? - ang aking naitanong. "Nang malaman kong ako pa- la'y naiwan ng dalawa. kong ka­ sama sa may pinto ay nang bali- kan na lamang ni Luis. Nasok ka­ mi sa dakong loob at nang pala- buin na ang mga ilaw upang mag- simula ang palabas ay di ko ma­ laman kung bakit parang may kung anino akong kinatakutan. Kung di lamang ako nahihiya sa dalawa kong kasama ay nagyaya na sana akong umuwi. Nagwa- lang kibo't nagwálang imik na la­ mang ako. Maganda raw ang pa- labas at ako'y nasa loob ng sine. Datapwa't parang wala akong na- kikitang anuman. Nagkamali ako. Ang nakikita ko nga pala sa ku- mot na puting aking kinakaharap ay buhay na larawan ng isang mag-anak: isang amang may-akay na dalawang anak at isang inang nakakapit sa bisig ng asawa. " - Magtutuos kami - ang halos naisigaw ko. Salamat na lamang at ang pagkakapasigaw kong yaon av napataon sa halakhakan ng mga nagsisipanood kaya hindi na- pansin ng dalawa kong kapatid. Nasa gitna pa naman nila ako. "Pinilit kong ako'y maging ma- hinahon nang mga sandaling yaon at lalong pinakapilit na ang aking pamansin ay mapako sa palabas na pinanonood. Nguni't anuman ang gawin ko'y walang nakikita ang aking mga mata kundi ang la- rawang iyon lamang ng isang mag-asawang may kasamang da­ lawang anak. 'Sa may isang oras na itinagal n r palabas ay sanatili na lamang ako sa pagmumuni-muni. "Nag- kamali kaya ako?" - ang tanonj ko sa sardi. Ako kaya'y nakapili r.g isang lalaking hindi na mala­ ya sa kanyang pagkalalaki? O baka naman. kaya ang hinagap ko't pan^ngin ang siyang nagka- kamali? Baka ang lalaking aking tinatanaw ay hindi ná si Silvino? At nasisi ko tuloy ang aking sa­ rili. Dangan kasi, akala ko'y si Silvino ng si Silvino ang bawa't lalaking aking makita, "Itong huli kong naisip ang sí- yang tila umaliw sa aking kaloo- bang nagugulumihanan. "Pagkatapos ng palabas, lahat ng nagsipanood ay waring nasiya- han sa kanilang nakíta. Ang mga katagang "kay-ganda!" ay nan- ngig ko sa bawa't bibig. Si Luis Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG man ay nakapagsabi nito kay Li­ ling. " - Kay ganda ! kay ganda !... ," - Kung ganyan ng ganyan ang palabas ay hindi ako magsasa- wang manood - ang sabi pa ni Luis, - kahi't araw-araw ay isasa- ma ko kayong dalawa, hindi ba. Tuding? "Oo nga - ang pangiti kong sa- got "Wala akong naging panalangin habang kami'y umuuwi kundi ang maanong huwag akong tanungin ng aking ama at ina kung ano ang aming napanood. Tunay na tunay na wala akong masasabi. Ugali na sa aming tahanan na kaphg ang isa o sinuman sa ami'y ga- ling sa isang sine, ang hindi na- kapanood ay sabik na nag-uusisa, lalo pa't nabalitaan nilang ma­ ganda ang palabas. Hindi ko ma­ laman kung ano ang sasabihin ko sa kanila. Kaya nga ba't pagda- ting na namin, ako'y nag-asi-asi- kot ng pagbibihis sa aking silid. Lumabäs na lamang ako nang maringig na ikinukuwento ni Li­ ling sa dalawä naming matanda ang aming näkita sa Ideal. Na- kahinga ako ng maluwag. " - Talagäng magandä nga ta­ tay - ang sinabi ko pa sa aking ama upang mäipakilalang ako ma'y "nakapanood" din. "Nagbalik uli ako sa silid at pabagsak na naupo sa isäng me- sedora. Matagal na wala akong kakibu-kibo roon. Nagpuputok ang aking loob. Nagsisikip ang aking hiningä. Nang pumasok si Liling, ang mga matä ko'y na- kapikit. " - Bakit? - ang näitanong ng mabait.kong kapatid pagkäkita sa gayon kong ayos. - Ano ang nang- yayari sa iyo? "Nang ako'y dumilat ay hindi si Liling ang lumantäd sa aking mga mata. Ang kisameng aking tinitingala ay naging parang kumot na puti at ang ' aninong naglaro sa aking mga matä ay naglalarawan ng amäng may akay na dalawäng anäk at sa da­ kong likod ay nakasunod namän ang isäng inäng nakahawak sa bisig ng kanyäng asawa. Näisip kong kami ni Silvino ay may sä- litaang magsalo uli bukas sa res- taurang may malapad na salamin. " - Magliliwanagän kami! - ang tangi kong nasabi, - uusisain ko siyäng pilit... (Ab ang an ang karugtong sa susunod na bilang,) 13
Sa KUKO Ng Mga GAN1D Anim na litaw, mahalaga at ki- pinapasok ang mga tao maliban mga nakalalagim na pangyayari at inilabâs. Hindi matiyak kung lalang-kilalang tao sa Filipinas sa mga saksing pawang mga ba- ng araw na yaon ay nagpanakbu. si hukom Carlos ay pinugutan ng ang napabilang sa kabuhungan ng bai). han ang mga tao at nangubli sa ulo. Masasabing ang loob ng La mga asal-hayop na mga hapon na "Hindi ko malaman kung si ma- nasabing bakuran. Kabilang sa Salle, sa ginawa ng hapon, ay na- ginawa sa kabila ng ilog-Pasig. histrado Villareal ay talagang Manila ang nabanggit na hukom ging isang katayân ng mga tao. Ang apat sa kanila ay mga na. hinihiia ng signo^ siya, kasama Locsin- May 100 katao ang nag- Ang magandang anak ni hukom ging mahistrado at hukom at ang ng kanyang magandang asawa na kaipun-ipon doon. Ang bakuran Carlos, si Rosario Carlos, ay isâ dalawa naman ay kapuwa mataas kabilang sa nagningning na mga ng mga Campos ay dinaluhong ng sa mga nakaligtas ,nguni't ipina- na puno ng hukbong pilipino. Ti. ^aja ng ayng matataas na lipu- isanS pangkat na mga hapon at hayag niya na noong siya'y naka- nutukoy namin ang mga naging Kan, ay kasama ko sa bahay sa nan£ makapasok ay walang gina- bulagtang halos luwa ang bituka hukom at mahistradong sina An- Abenida Taft> nang walang anu_ wa kundi ang walang pukat na ay pinagtangkaân pa rin ng isang tomo Villareal at Anacleto Diaz, ano ay sinabi sa akin na "tayo"y pamamaril, pagtugis ng mga ba- kawal na hapon. , ang mga hukom Arsenio Locsin jumayo sa kamatayan," at ako'y yoneta at paghalabas ng kanilang Ang bangkay ng maraming pi- Jose R. Carlos at ang mga koronel niyayang magfung0 sa gawing la- mSa sable- Sa isan& daang kata- natay sa naulit na kolehiyo ay Alejo Valdez at Jose P. Guido. bâs ng Maynila> sa Pasay> anya> ong naroroon ay may 30 lamang natagpuan at nâilibing nguni't ang Nguni't di pa iyan ang lalong kung maâari. Ang tangi kong ang nakaligtas. kay hukom Carlos ay hindi, nakahihindik ng balahlhong ka_ naitugon ay "baka po ang pagla- tampalasanan ng mga hapon. yong iyân sa kamatayan ay ma- Ang kamatayan namân ng hu- Naratandaân kong noong bagu- Pakinggan natin ang salita ng ging paghanap sa kamatayan." At kom Anacleto Diaz ay nangyari bagong nakakawala si koronel José isang litaw na ginang (hindi na- gayôn nga ang nangyari alinsu- sa panulukan ng mga daang Abe- P. Guido ay nakasakay ko sa ka- min maaaring ihayag ang panga. nod sa salaysay ni Dr. Walter nida Taft at Isaac Peral nang ang ritela na patungong Santamesa. lan) : "Sumusùko sa langit ang Frankel. "Ganyan namân ang buhong na mga hapon ay namaril Siya'y mahina at halos di maka- kasamaang inasal sa amin noong pahayag sa amin ni G. Evaristo sa pamamagitan ng kanilang ma- sampa sa sasakyan. Patutungo Sa may 400 Quiogue, isa sa mga nakaligtas singgan. Mahigit sa isang daang siyâ noon sa bahay ng abogado ika-9 ng Pebrero. katao na tinipon ng mga kawal na sa awa ng Diyos, sa maramihang katao, kabilang pati mga batang Antonio Gonzalez. Ipinahayag ni- hapon ay inihiwalay nila ang mga pagpatây sa pook na kanyang ti- babai at lalaki, ang parang mga yâ sa akin ng pabulong na may ibong nangalagas. Sa kanila'y ka- lihim na katungkulan siyang gi- babai sa mga lalaki. bai ay pinili ang lalong magagan- Ayon kay Dr Frankej and pAX bilang nga ang hukom Anacleto naganâp, aywan lamang niya kung da, karamiha'y mga dalaga at Court Apartment na kinarovoo- Diaz" isa Pa namâng paralitiko, at siya'y mabubuhay o hindi sa loob may mga bata pang ang gulang nan mahistrado Villareal ay si- anS kanyang dalawang anak na ng malupit na panahon ng mga ay nasa pagitan ng 12 hanggang naiakay ng may 15 kawal na ha- lalaki- kaaway. "Ako'y binabantayâng 14 na taon. Sila'y dinala sa isang pdn at j^hât ng taong jnabutan Ang hukom Anacleto Diaz ay mabuti - ang wika niya sa akin, - café, pinakain, nilasing na mabu- ay pinaluhod sa loob ng gusali: Abhang kilala. May matigas si- ang matutulis na kuko ng mga ga- ti at pagkatapos ay dinala sa Bay nang sna"y nakaluhod na ay isang yaI1S kalooban at sa buong pana- nid ay nakikita kong nakaambâng View Hotel. At doon... doon... bapon ang nakîta niyaBg nag-haois h6ng kanyang ipinanungkol ay lagi pati na sa aking anino; kung isa-isang ipinasok sa hiwa-hiwa ng hand grena^et gi mahistrado walanß siyang ginamit kundi ang ako'y mabubuhay at sakaling ta- lay na mga silid at ginawan ng Villareal ay kabilang sa 19 na bagsik nS katarungan na naaalin- yo'y ligtas na, marami akong da- paulit-ulit na mga kahalayang hu.. taong namatây. Ang magandang sunod sa mga itinatadhana ng tos para sa iyo." wag na ninyong hinting iulat ko asawa Bg mahistrado ay nagma- Inga batas. Dahil sa katangiang "Kung ako'y mabubuhay!" Sa pa pagka't hindi naman ninyo ma- kaawa sa mga kawal na hapon at iyan ay siya ang hinirang noong mga katagang iyan ay parang na- aaring isulat. Wala kayong sa- sumigaw pa ng tomodatsi, nguni't 1929 na maging tanging tagapag- guguniguni ni Koronel Guido ang litang maapuhap na kapit sa mga ang iginanti sa kanya'y isang pu- siyasat sa mga "kabulukân" ng kanyang kamatayan, at ang guni- kahalayang yaon na sarili lamang tok na ang punlo ay tumama sä pâmahalaan sa Maynila na naging guni niya ay hindi nagkabula. No- ng mga hayop at ng mga taong iüg na siyang ikinabulagta at iki- dahil ng pag-aalis sa tungkol sa ong ika-6 ng Pebrero ay kinuha kung may katawan man ay mga namatây. ilang konsehal at sa ilang kawa- siya ng mga hapon sa kanyang wala namang kalulwa." Sa ganyan natapos ang buhay ni ng nasabing pamahalaan. bahay, kasama ng tatlo pang anak na sina Justo, Jose, Jr. at Ramon, * " * nabanggit na ginang, gaya rin na. ating mga hukuman. Kabilang naman si hukom José a^ hindi nagbalik. Ang kanyang p. Carlos sa mga tinampalasan at bangkay ay nakita na lamang man ng halos lahat ng salaysay * * * na naihayag na namin bago si- Ang hukom Arsenio Locsin na pinatây sa paaralang La Salle no- nang maghukay si Juan Gonzalez mulan ang paglilitis sa sakdal la- lubhang kilala ng buong Maynila ong ika-7 ng Pebrero. Alinsunod sa gawing likuran ng dating pa- ban kay heneral Yamashita, ay pagka't matagal na panahong na- kay pari Francis Joseph Cosgrave, gawaan ng papel ng mga hapon sa pinatutunayan ng mga isiniwalat nungkulan sa hukumang munisipal kura sa simbahan ng Maalat, nang Singgalong. Alinsunod sa ayos ng ng mga saksing nagsiharap na sa ng siyudad ay nalagutân ng hini- pumasok ang isang pulutong ng -nahukay na bangkay, si koronel Hukumang hukbo na siyang lu- ngâ sa bakuran ng mga Campos mga kawal na hapon sa nabanggit G™do ay pinahirapang mabuti ng militis na pinangunguluhan ng sa Abenida Taft noon ika-7 ng na paaralan, ang unang ginawa'y mga kaaway bago inutâs. Komandante heneral Reynolds. Pebrero, 1945, alinsunod sa salay- ang pikit matang pananaksak ng Alinsunod sa pahayag ng asawa (Ang paglilitis sa lalong karumal- say nj Maria Campos Lopez, ali bayoneta sa bawa't mâsumpungan. ng nasabing koronel, noon ngang dumal na kahayupang inasal sa ng tilalâng mamamahayag na ba- Nakita ni pari Cosgrave na si hu- ika-6 ng Pebrero ay 18 kawal na kababaihan ay dininig noong haing si Bb. Pilar Campos na ka- kom Carlos, kasama ni Brother m&a hapon ang naghalughog sa unang araw ng buwang ito at da. bilang sa mga nasawi. Dahil sa Xavier, ay kinuha ng mga hapon kanilang tahanan. Nang makita ang isang unipormeng kaki ni G. hil sa ang mga ginawan ng kaha- Guido ay nilabnot at sinunog. Ti- layang yaon ay mga kilalang ba- nalian ang mga kamay ng koro- bai at kabilang ang iba sa mga a v akt angkang may-pangalan ay hindi J. SANTOS MADLANGBAYAN nel at ng tatlo niyang anak at * * * * Sa mga ba- nitirhan. Ang salaysay na ito sa amïn ng ng isa Sa mga naging jiaw ng ^liniilat ni 0 14 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
ang kanyang kapatid sa mga ha­ pon. Nang pumasok na sa May- nila ang mga kaaway, si koronel Alejo Valdes ay pinaratangan ng mga itó na siyang nagpasunog sa lahát ng bodega ng hukbo ng Es­ tados Unidos sapagka't nang pa- nahóng iyón ay si koronel Valdes ang siyang puno ng Harbor Po­ lice. Dahil sa paratang na itó ay dinakip siya't pinahirapan sa pi- nagdalhäng Elks Club. dinala: Kinuha pa rin sa kanilang tid ni heneral Basilio sisidlan ang halagang P5,000.00. ay pinatay naman sa Ninakaw! Palibhasa'y halos hi- bang walang bahay matayin noon si ginang Guido Pennsylvania, karatig kung kaya't hindi na niyä nala- gusaling sunög. man kung ano pa ang ginawa sa Isinalaysay ni Antonio J. Bel- kanyang asawa't mga anák. tran na nakita niya nang barilin Si koronel Guido ay siyang Gran ang nasabing koronel. Siya'y na- Maestre Delegado ng Gran Logia katira sa bahay na kanugnog ng Noong makatagpo pinagbarilan at nakasilip siya no- de Filipinas, sa Santamesa ay oh sa isang butas ng dinding. Si kong patungo kakausapin niya ang abogado Gon- koronel Valdes ay dinala roong Ayon sa sabi ni heneral Valdes, zalez, pagka't ito ang siyang Gran nakagapos ang mga kamay, kasa- kapatid ng sawimpalad na koro­ Secretario ng nasabi ring Gran ma ng nakagapos din niyang anak nel, ay tumanggap siya ng isang Logia ng mga mason sa Pilipinas, at pito pang hindi niya nakikilala. sulat na padalá ng isang mang- Di sasalang ang naging dahil Lahat sila ay inihanay sa tabi ng gagamot na pranses at ibinabáli- ng tuwi na'y pagwawalang-tiwala isang bakod na bato o pader. Si tang nakita ng nasabing mangga- ng mga hapon kay koronel Guido koronel Valdes ay lumuhod mu- gamot ang pagkakapatáy sa kan- ay ang pagkakatanggi nitong tu- "ang sumandali, marahil ay upang manggap ng ano mang katungku- magdasäl, at ang siya'y tumayo ay yang kapatid at alam din niya lan at gawain sa ilalim ng panga- binaril na ng mga kawal na ha- kung saan ibinaóng kasama ng iba pa. Kasama ng iláng katao siwaan ng hukbong hapon. Min- pón. Lahat ay parang tinibáng at dalá ang mga kinakailangan nangabuwál. Bago iniwan ang sa'y nasabi niyang "magdidildil na ay nagtungo si heneral sa pook na kanilang mga bangkay ay mina- ako ng asin, hindi ako tatanggap pinagbaunán. pinagbarilan at singgan pa mandin. ng kahit anong halaga sa mga nakilala niyá Nang hukayin ay taong iyán." Noong itatag na mu­ ang kanyang kapatid dahil sa da­ li ang kostabularya at nang tanu- mit na suot at sa ilang palatan- ngin ng ilang mga kaibigan kung siya'y tatanggap ng tungkol, ang kanyang naisagot ay "mamabuti- hin ko pang magtanim ng mga sa- ging kay sa sumapi sa kostabula- ryang iyan." J. Valdes, isang loo- sa daang ng isang daan sa katawán. Nakagapos pa hangga noon ang mga kamay ng koronel. Ang bangkay ni koronel Alejo Valdes ay dinala ng kan­ yang kapatid sa libingan sa hila- ga at inilibíng doon na gaya ng nararapat sa isang taong katoli- ko. Maidaragdag pa namin dito nga- yon na si propesor Daniel de la Paz ng Pamantasan sa Pilipinas ay isa sa mga pinatáy sa tapät ng Corona Restaurant sa Abenida Taft. Magtatakip-silim noon ng ika- 10 ng Pebrero. Sa salikop ng mga daang Abenida Taft at Isaac Pe- ral ay nagkakatipon ang mara- ming tao, pagka't doon sila nagsi- panakbuhan samantalang nasusu- nog ang kaniläng mga tahanan. "Walang anu-ano - ipinahayag ni Alfredo Lagmay, - ay dumating ang mga kawal na hapon at ipi- nag-utos na magbukod ang mga babai at lalaki. Ang mga babai ay dinaläng patungo sa gawi ng ospitai heneral at ang mga lalaki ay pinahanay sa tapät ng Corona Restaurant. Kapagkaraka ay pi- naputók ang mga masinggan at ang mga nakahanay ay isa-isäng nangabuwal sa tama ng mga pun­ lo. Pagkatapos ay pinaghahalibas pa ng mga sable ng mga opisyal ang mga bangkay na halos patung- patong. Yaong mga sundalong walang sable ay ginamit ang ka^ nilang bayoneta na siyang ipina- naksäk sa mga binaril na lalaki." Ayon pa kay G. Lagmay ay na­ kilala niya, sa bunton ng mga bangkay, si propesor Daniel de la Paz nga ng paaralän sa pangga- gamot ng U.P., saka ang bangkay ni mahistrado Anacleto Diaz at gayon din ang kay Luis Perez Sa- manillo. Alinsunod kay heneral Valdes, bilang pag-alinsunod sa sumpang pagtatapát ay hindi nakitulong Tulang Parabala O BUWAN Lubhang matigás ang loob ni G. Guido. Marahil, kung hindi siya naging masasaktin, kung ka- ya ng kanyang katawan, nakapa- mundok na sana't di na nahulog sa kamäy ng mga kaaway na ma- ka-hayop. Gayunpamän, dito sa loob ay gumanäp siyä ng isang mahalagang tungkulin sa mga li- him na kilusan. Kainalam niya sa gawaing it6 ang isang koman- danteng amerikano, si Mr. Cush­ ing at ang heswitang si pari Hur­ ley. Nangingilak at nagpapadalä ng salapi at pagkain si koronel Guido sa mga gerilyang namu- mundok at siya rin ang nagbibi- gay ng mga balita hinggil sa kilos ng mga kawal na hapon. Gaya nang sukat maalaala, si koronel Guido, bago nagsiklab ang digma ay siyang puno ng Intelligence Division ng Kostabularya. O! Buwang mag anda, ako ay pakinggan; Bakit ba madalas na anyo kang suklay O kaya'y maputlang bolang kumikinang; Bakit ba may gabing di ka lumilitaw Kaya't ang daigdig, luksa't nalulumbay? Kapag ga-suklay ka lamang na maliit, Wala kang halaga sa aking pangmasid, Kapag bola ka nang malaki't marikit, Napakikilos mo ang puso ko't dibdib, Napasasaya mo ang buong daigdig. O! Buwang marikit, O! Buwang masigla, Ang kanitang palad mandin ay iisa, Pag ikaw ay munti, wala kang halaga, Nguni't kapag bilog na bolang maganda. Lahat na ng tao'y kinalulugdan ka. * * Ang susunod na lathala ukol sa bagay ding itó na nangyari sa ka­ bila ng ilog-Pasig ay may pama- gät na WALANG KASING SA- MA! na kung naging mahalaga ang mga sinundän ay lalo pang JOSE G. KAT IN DIG magiging mahalaga ito sa lahat ng mambabasa. Malalarawang buung- buo sa WALANG RASING SA­ MA! ang kakila-kilabot na katam- palasanang ginawa ng mga hapon sa kabila ng ilog. Mabubunyag sa lahát ang nakalulunos na mga pangyayari sa ilan pang mga litaw na ginoo at ang mahahalay na ka- tampalasanang ginawa pa rin sa feel satisfied kababaihan ng ating mga lipunan. Ang sumusulat nito'y patuloy pa rin sa pagtitipon ng mga di-pang- karaniwang tala ng mga pangya- yari. Tayo'y magkatulad - ako saka ikaw; Ngayon, paslit ako - walang kabuluhan; Bukas kung sakaling araw ko'y dumatal. Maging mahalaga sa mata ng tanan, Ako ma'y buwan din na kaluluguran. Talasalitaan : Kahit na naialis si Guido, sa pa- ligid ng bahay nito ay nagsitaliba pa rin ang mga hapon at pagka- tapos ay pinaulanän ng punlo ng kanilang mga masinggan. Sala­ mat na lamang at ang maybahay ni koronel Guido at ang iba pang kasama sa bahay ay nakapagtago sa ilalim ng kanilang kusina, pag- kapanaog na pagkapanaog ng mga nagsipaghalughog sa kanilang ta- hanan. 1 - kumikinang. 2 - pakinggan.. 3 - daigdig........ 4 - nalulumbay. 5 - pangmasid.. 6 - dumatal.... 7 - marikit........ 8 - masigla .... 9 - kinalulugdan .shining; brilliant . listen .world; universe sad . observation . arrive . beautiful .lively; animated .take delight in; with young inocent child importance; value .give satisfaction 10 - paslit .... 11 - kabuluhan 12 - kaluguran * * Si koronel Alejo Valdes, kapa- Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG 15
O A M P A A R A I AN Pitak Ni Antonia f. villanueva I A IVI I vw M II vw ■■ ■ ■ 11 Guro sa Wikang Pambansá, Pamantasan ng Sto. Tomas IKA-3 ARALiN Siná, Niná, Ang Mga; Ng Mga Siná Mang Liloy ay maramíng taním. Ang mga taním nina Ben ay talóng, mais, at kamatis. Ang mga halaman naman ni Aling Poleng ay sampagita, rosal at kamya. Ang mga bulaklák ng mga halamang iyán ay mababangó. Ang mga taním nina Mang Liloy ay palay at kamote. Ang mga laman ng kamote ay malalakí. Ang mga bunga ng mga halaman nina Ben ay marami. Siná Nena ay nagtitindá ng mga talóng at mais. Ang mga kamatis ay hinóg na. Siná Nena ay magtitindá rin ng ka­ matis. (Ang siná, nina, ang mga at ng mga ay pangmarami ng si, ni, ang at ng. Ang kahulugán ng sina Mang Liloy ay si Mang Liloy at ang kanyáng mga kasama na maaaring si Aling Poleng, si Ben at si Nena. Ang kahulugán ng mga taním nina Ben ay mga taním ni Ben at ng kanyáng kasama na maaaring si Nena. Ang kahulugán ng ang mga halaman at ng mga halaman ay maraming halaman. Ang si. sina, ni at niná ay ginágamit ding pantukoy sa 10. Gumawä ng balag si Ben. (Kapäg ang isang pangungusap na ginägamitan ng ay ay binaligtäd, ang ay naiiwan, nguni't hindi nagba­ bago ang diwä ng pangungusap.) PAGSASANAY 10. Gumawä ng balag si Ben. (Kapäg ang isang pangungusap na ginägamitan ng ay ay binaligtäd, ang ay naiiwan, nguni't hindi nagba­ bago ang diwä ng pangungusap.) PAGSASANAY nod: 1. Ang patola ay maraming bunga. 2. Ang sampagita ay maraming bulakläk. 3. Ang mga talong ay magugulang na. 4. Si Mang Liloy ay rhay kalabäw. 5. Si Aling Poleng ay may hälamanän. 6. Si Ben ay maraming manok. 7. Si Nena ay may pusä. B. Sulatin nang waläng ay ang bawa't pangungusap. Kailangang ilagäy ang mga pangungusap sa baligtäd na ayos. IKÄ-5 ARALiN Ako, Akin, Ko SINO AKÖ? mga hayop at bagay na tinátao.) Pagsasanay Iláng tao o bagay ang ibig sabihin ng bawa't isá sa su- musunod : 1. Ako ay maliit lamang. Ang kulay ko ay itim. Kumäkain akö ng dagä. "Miaw, miaw," ang sinäsabi ko. 1. ang halaman 2. si Nena 3. ang mga mais 4. niná Ben 5. ng mga kamote 6. sina Mang Liloy 7. ng talóng 8. ni Aling Poleng 9. ang mga kamatis 10. ng palay Bigkasín at pagkatapos ay bay bay in ang mga salita. sabi mabuti dumilat sinubuan kumilos mata kamáy tiyán bibíg tugón sagót tanóng sabád wikä kaawa-awá IKÁ-4 NA ARALÍN Ang Paggamit Ng Ay mahinä yat"1 hindi walà gawá 2. Malaki akö kaysa pusä. Ako ay puti at itim. Ako ay bantäy sa bahay. "Kaw, aw, aw," ang sinäsabi ko. 3. Ako ay maraming sisiw. Palay at mais ang kinäkain ko. Binibigyä,n ko kayo ng itlog. "Puputäk, puputäk," ang sinäsabi ko. 4. Ako ay malaking-malaki. Dalawä ang aking sungay. Mahabä ang aking buntöt. Ang kulay ko ay itim. Binibigyän ko kayo ng gatas. "Ma,.. a.. ä, Ma.. a.. ä," ang sinäsabi ko. 1. Ang amá ay magsasaka. 2. Ang iná ay si Aling Poleng. 3. Si Ben ay masipag. 4. Si Nena ay mabaít. 5. Ang bahay ay nasa-bukid. 6. Ang bukid ay maraming taním. 7. Ang bakuran ay maraming halaman. 8. Si Aling Poleng ay nagtaním ng sampagita. 9. Si Mang Liloy ay nag-araro sa bukid. 10. Si Ben ay gumawá ng balag. (Ang ako, akin at ko ay mga panghalip sa unang pa- nauhan. Ang ako ay maäaring paunä at pahuli. Ako ay pusä. Pusä ako. Ang akin ay paunä at ang ko ay pahuli. Ang aking aso ay matapang. Matapang ang aso ko.) PAGSASANAY Marami tayong kaibigang hayop. Sulatin ang ngalan ng limä sa kanilä. Paano tumütulong sa atin ang bawa't isä? Ano ang nasasabi ng bawa't isä? (Ang ay ay malapandiwá at ang katumbás sa Inglés ay am, is, are, was at were, nguni't ang ay ay hindi kasing- kabuluhán ng "verbs to be" sa Inglés, sapagká't itó'y maá- aring alisín sa pangungusap nang hindi nagbabago ang diwá ng náturang pangungusap.) 1. Magsasaka ang amá. 2. Si Aling Poleng ang iná. 3. Masipag si Ben. 4. Mabaít si Nena. 5. Nasa-bukid ang bahay. 6. Maraming taním ang bukid. 7. Maraming halaman ang bakuran. 8. Nagtaním ng sampagita si Aling Poleng. 9. Nag-araro sa bukid si Mang Liloy. IKÄ-6 NA ARALiN Ito, lyan, Iy6n ANG MAGKAKAPATiD "Ito ay bola," ang sabi ni Adela. "lyan ay manikä," ang wika ni Rosa. "Ano kayä iyonT" ang tanong ni Adela. "Lyon bang balutan sa mesa?" ang tanong ni Rosa. "lyon ngä," ang sagöt ni Adela. "Laruän yatä iyon, e," ang sabi ni Rosa. "Ano kayäng laruän?" ang tanong ni Adela. "Hin­ tay in daw natin si Nanay bago natin buksän." "Dumating na sana si Nanay," ang sabi ni Rosa. "Dumating na ngä sana si Nanay," ang wika ni Adela. (Nasa pahina 20 ang karugtong) 16 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
il W^PAPELDE- MHUhapon (KARUGTONG) 2. Kung paano matutubos ng Samantalang may digmaan ay pa- Central Bank of the Philippines munuang.hukbo lamang ang ma- ang mga ("papel-de-hapon") Mili- kap-gpapasiya tungkol sa halaga tary Notes na ipinakalat dito hang- at bilang ng tinurang salaping iki- gang mapalitan ng mga bago't sa- nalat at ikinakalat pa sa Pilipinas. Ang kapangyarihan ng Hukbo, riling papél. 3. Kung ang Central Bank of habang may digmaan, ay tangi at the Philippines ay kikilalanan ng ganap sa bagay na ito. Nasa-la- kapangyarihan upâng siyâng ma- gav at lakad ng digmaan ang ïka- ging batayân at pâmunuân ng tataas o ikabababa ng uri at ha- Bank of Taiwan, at ng mga ibâ laga ng mga "milîtary notes", ka- pang pâlagakang-salaping hapo- ya hindi maisasalig nang tiyakan sa Yen. Napagkikilala sa gani- nés at mga banyaga. 4. Kung gaano ang maipauu- tong pagmamatwid, na ang daan- tang ng Pâmahalaân ng Tokyo sa daang angaw na papel-de-hapong Central Bank, upâng mapuhunan ginugol at ipinangalat ng huk- nito sa pag-iral sa ilalim ng ka- bong hapones dito, ay talagang pangyarihan at kapakanân ng hindi laang panagutan ng Pama. "Republika ng Pilipinas". halaan ng Hapon. Nakauwi na rito ang halos la- Hinggil sa kung ang Central hat ng mga kagawad ng Lupong Bank of the Philippines ay kiki- naglakbay sa Tokyo, ay napilitan lalanan ng karaparang makapag- pang magpaiwan ang Kagawad ng palabas ng ganang Kanyang mga Pananalapi ng Pilipinas, upâng salaping-papel na maitutubos o maihingi ng tiyak na kapasiyahan maipapalit hanggang malikom na sa mga kinauukulang pinuno ng lahat ang mga "military notes" pamahalaang hapones ang apat na ng Hukbo, ay wala ring naïuwing layunin o suliraning kanyang ipi- kasiya-siyang kasagutan ang Ka- gawad ng Pananalapi ng Pilipinas. nagsadya roon. Datapwa, sa apat na ito ay wa- Ang tanging nabatid nang mail­ la isa mang naliwanagan kundi, wanag ay ito: Maaaring ang mga kung bagaman, ay ang ikaapat. sariling salaping-papel na palala- Pinangakuang pauutangin ang basin ng Central Bank ay maipa- "Republika ng Pilipinas" ng Da- ngalat at magamit sa mga bilihan lawang Daang Angaw na Yen at bayaran, kasabay ng mga dati ( Y-200,000,000), upâng mapuhu- at kumakalat nang papel-de-ha- nan sa pagbubukas at pagpapai- pon, na magkapantay ang halaga. rai ng "Central Bank of the Phil- Ang Taiwan Bank at iba pang mga bangkong hapones ay mag- ippines". Ang unang tatlong layon ay ibi- papalabas ng mga nasabing "mi- nalik dito nang walang kawawa- litary notes", bagaman tatangga- an. Lahat ng mga paglakad at pin din naman niya ang mga sa- pagsisikap ay nabigo. Nguni, ma- laping-papel ng Central Bank. Sa laking aral ang natutuhan ng Pa- ganitong paraan ay hindi lamang mahalaang Pilipino sa mga nang- di matatamo ang layong malikom yari. Napagtibay noon ang Rato- at masimot hangga't maaari ang tohanan ng sa mula-mula pa'y hi- mga salaping walang panananagu- nala na sa di-kalinisang-budhi ng tan upâng mapalitan ng bagong Imperyo ng Hapon sa pagsakop sa salaping pinananagutan na ng Pilipinas at sa pagbibigay na ma- "Republika ng Pilipinas", kundi dalian ng Kasarinlan, - kasarin- mananatili ang kapangyariha't lang may-tali! - sa Kapuluang ito. kalayaan ng Hukbong Imperyal na Tungkol sa unang layon, ang magpalabas sa Pilipinas ng lahat Tokyo ay ayaw magtakda at ma- ng halaga ng papel-de-hapon na kipagkayari sa "Republika" sa kanyang maibigan. Anupa't ha- ano mang tumbasan ng halaga ng bang ang Central Bank of the Phi- Pisong pilipino at Yeng hapones. lippines ay may takda sa mga ha- Kinakatwirang ang salaping gina- lagang mapalabas lamang, alin- gamit sa Pilipinas, samakatwid, sunod sa kaya ng kanyang puhu- ang papel-de-hapon, ay lagda at nang ipinananagot, ang Hukbong palabas ng Hukbong Imperyal. Imperyal ay walang takda kundi Ni LOPE K. SANTOS ang kanyang mga pangangaila- tubos at mabawi sa Hapon ang Pi ngang sarili. Ang katuturan nito lipinas, ay pangako ng isang da. ay isang "pagsasarili ng Pilipinas kila at marangal na bansang may na walang sariling kapangyarihan kakayahang tumupad sa kanyang salita. Ang gayong pag-asa ay sa pananalapi". Ang dalawang daang angaw na may kakambal na pananalig na. Yen, na ipinagpapaluwal sa Cen- pagkatalo ng Hapon, ito'y may ka- tral Bank upâng puhunanin, laha- tungkulang magbayad-pinsala sa tin man ay kulang pa ring ipanu- Pilipinas, at panagutan ang mga bos o ipalit sa noo'y may libo na salaping-papel na ginamit at ipi. yatang angaw na Pisong papel-de- nagamit ng hukbong hapones sa hapong lumilibot sa buong Pilipinas pagpapatatag ng kanyang ka- At ang mga bagong maipalalabas pangyarihan dito. Samakatwid, pa ng Hukbong Imperyal?... Sa ang mga papel.de-hapong ayaw ni- bagay na ito lamang, ang kabuha- yang panagutan, ni takdaan, ni yan ng Central Bank at ang pa- tumbasan ng tunay niyang salapi, ngangailangan sa kanya ng "Re- ay sapilitan nang paninindigan publika ng Pilipinas", ay tahasang niya kung siya'y matalo na't ma- maituturing na kapwa... "baie tapos ang digma. Anupa't ang pananagot sa pagbabayad-pihsala wala". Bagay naman sa ikatlong layon, ay tuwirang maaatarg sa balikat na hingin ang pagkilala ng pama- ng Hapon. halaang-Tokyo sa kapangyarihan Samantalang iba ang sukat ng Central Bank of the Philippines mangyari, ayon din sa nangasa- upâng siyang maging batayan at bing dalubhasa, kung sakaling pi- tagapagtakda ng mga kasaklawan nayagan ng Tokyo at nangyaring at pamamalakad ng lahat ng iba matuLos ng Central Bank of the pang bangkong umiiral sa Pilipi- Philippines ang may libong angaw nas - mangyari pang di kabilang na pisong mga papel-de.hapong na rito ang Bank of Taiwan at iyan; sapagka't ang pananagutan iba pang bangkong hapones, - ay sa tinurang mga salapi ay maiibis mapaghuhulo nang ito ay bigo na na sa balikat ng Hapon, at mapa- kapagkarakang di-natamo ang alin pasalin sa balikat ng "Republika man sa dalawang unang layon, ng Pilipinas." At sapagka't ito'y Kung ang Pisong Pilipino ay ayaw hindi naman kinikilala ni kikilala- panagutan ni tumbasan ng Yeng nin ng magtatagumpay na Ame- hapones at ang mga "military rika, ang mangyayari'y mapapa- notes" ay di-matatakdaan ng bi- lagay sa alanganin ang paninindi- lang, ni matutubos ng sariling sa- gan, maging sa dating salaping lapi ng "Republika". ano pa ang papel-de-hapong natitira pang di- magiging kasaysayan ng Central natutubos, at maging sa mga sala- Bank? Anong kapangyarihan sa ping-papel na naipanubos na't nai- mga ibang bangko ang kanyang pangalat ng Central Bank sa nga- mahihingi pa, kung ang Pamaha- lan ng "Republika ng Pilipinas". laang Pilipinong sinasabing may- Magiging malaki at bagong su- kasarinlan na, at siyang sa kan- liranin pa kung lahat ng salaping ya'y nagtatag, ay walang kapang- kumakalat ay abutan ng pagkata- yarihang magbatas laban sa pag- pos ng digma sa Pilipinas na na- dagsa ng mga ibang salaping hin- sa-ngalan na't may-tatak ng ti- di taal na pilipino at manggaga- nurang "Republika". Sapagka't ling sa mga bangkong banyaga? ano't hanggan saan pa aabot ang Ang ikatlo ngang layong ito, ay pananagot ng Hapong talunan sa naraganan na ng pagkabigo ng pananalaping Pilipino na, na ina- dalawang una. bot ng panunumbalik ng Komon- Subali, may mga dalubhasa na- wels sa bisa ng pagkakapagtagum- man sa mga suliranin ng panana- pay ng Amerika? Bagaman kahit lapi na, sa halip mangalungkot sa sinong may karaniwang pag.iisip, gayong mga pagkabigo, ay lalong ay labis makaabot na, dahil sa ma- nangatuwa't nagpasalamat. No- ging ang mga papel-de-hapon, ma- o'y matatag ang pag-asa ng lahat ging ang mga salaping-papel ng ng pilipino, maliban ang kaunting Central Bank at maging ang "Re- talagang mga maka-Hapon, na publika ng Pilipinas", ay pawang malao't madali, ay magtatagum- gawa at pagawa ng Hapon, at sa pay ang Amerika sa digmaan. gayo'y sagutin niyang lahat na di- Ang pangako ng noo'y Pangulong maitatakwil; subali't hindi naman Roosevelt na hindi tutugot ang Es- maikakait na ang suliranin ng tados Uni dos hanggang hindi ma- (Nasa pahina 20 ang karugtong) Sabado, Nobyembre 10, 1945 ILANG-ILANG 17
Isang 'Sama Ng Loob' Ni Rizal Marami nang lubha ang nasu- sulat tungkol sa "Noli Me Tan­ gere" at sa may akdang si Dr. Jose Rizal. Ano man ang sula- tin natin ngayon ukol sa nasabing nobela ay halos pag-uulit na la- mang sa mga nasulat na. Ang nais ko ngayon ay huwag pag- ukulan ng panahon ang nilalaman ng nobela at ang maraming kata- ngian ni Dr. Rizal, sapagka't ha­ los ang lahät ng ito ay natungha- yan na ng bayang mambabasa sa maraming salaysaying sinulat ng maraming dalubhasa sa Pilipinas. Pag-uukulan ko ng pansin ang naging bunga, ang mga sinabi at maraming kuru-kurong lumitäw sa paligid ng naturang aklat o nobela ng ating bayani. Lumabäs sa limbagan nuong bago manga- lahati ang taong 1887. Kalabi- sang sabihing nahati sa dalawang panig ang palagay ng maraming unang nakabasa sa "Noli Me Tan­ gere." Ang mga tunay na kaibi- gan ni Rizal ay bumatr sa kanya pagkatapos nilang basahin, ang iba naman ay nagsawalang kibo lamang, nguni't ang marami ay nagalit, lalo na ang mga prayle at mga kastilang nabubuhay sa tu- long at pagkakandili ng mga ito. Sa mga bumati kay Rizal ay na- ngunguna sina Mariano Ponce, Ferdinand Blumentritt, Evaristo Aguirre, Balbino Ventura, Anto­ nio Ma. Regidor, Felix Ma. Roxas, Eduardo de Lete, Enrique Rogers. Ang sulat ni Evaristo Aguirre kay Rizal, pagkatapos na basahin ang "Noli Me Tangere," ay siyang pi- naka-mahaba sa lahät ng liham na tinanggap ng may akda sa ta- nang buhay niya, at naglalaman ng mga puna at pagpapayo, ala- laon baga'y ibig ipakilala na hi- git ang karanasan niya kay Ri­ zal, nguni't ito ay hindi nagdam- dam kundi nagpasalamat pa nga. Ang liham ni Antonio Ma. Re­ gidor, na nuon ay nabubuhay sa Londres, hinggil sa Noli, ay isang tunay na pag-aaral at pagsusuri; ang mga pangungusap ay matata- lino at ang bawa't salita ay may kahulugan. Ating sisipiin ang mga ilang talata: "Sa mga unang ta- lata pa lamang ay napagkuro ko nang ang iyong aklat ay napaka- buti. Ngayon ay natapos ko nang basahin; at ipinagtatapät ko na wala akong nabasa kundi panay na katotohanan at tapät na pag- Anó ang "damdamin" ni Rizal at kani- no siga may "sama ng loob"? - lyán ang maliliwanagan sa lathalang ito. lalarawan sa lipunang yaon (sa panig tungkol kay Rizal. Ang Pilipinas) na lagi na lamang ina- unang panig, na siyang pinaka- alipusta." marami sapagka't binubuo ng 25 Binanggit ni Antonio Ma. Re- katao, ay maka-Rizal; ang ikala- gidor ang mga tauhan ng Noli at wang panig na binubuo lamang ng sinabi niyang "ang lahat ay mga lima ay waring malamig kay Ri­ tunay na larawan ng maraming zal; at ang ikatlong panig ay hin- mamamayan sa Pilipinas at sa la- di nagpapahayag ng niloloob at rawan ni Ibarra ay para kong binubuo naman ng lima ring ka- nakikita ang aking sarili." tao. Ang lalong ipinagdaramdam ni Rizal ay ang pangyayaring, pag- Matangi sa mga pilipinong na- katapOS na malimbag ang kanyang banggit na, ay wala nang iba pang nobela, ay wala man lamang na bumati kay Rizal sa paglabás ng nagsikap na dumulog sa mga pi- kanyang Noli. Ang iba ay ku- nuno sa Madrid upang bigyan ng sang nagsawalang kibo, katulad pahintulot ang pagpasok ng Noli nina Paterno, Del Pilar, at mara- na hinarang sa hanggahan ng mi pang iba,. Hindi matiyak ang Pransiya at Espanya, pagsunod sa dahilan. Ang "Maginoong" P. A. isáng batas na nauukol sa lahät Paterno ay bumili ng isang sipi ng babasahing papasok sa Espan- ng Noli, nguni't hindi nagpaha- ya, At tumanggap pa si Rizal ng yag ng anumang kuru-kuro. mga balitang marami sa kanyang Si Blumentritt ay hindi lamang kababayan ang hindi pa man na- bumati at humanga kay Rizal da- babasa ang kanyang nobela ay hi- hil sa kanyang Noli, kundi humi- nahatulan na nila ,alinsunod sa ti­ ngi pa nang pahintulot kay Rizal, ham ni Rizal na may petsang 16 sa kanyang liham na may petsa ng Hunyo, 1888 (mula sa Londres Oktubre 18, 1887, galing sa Leit- at padala kay Mariano Ponce) na meritz : "... Huwag limuting ako'y ganito ang sinasabi : "... Sa Ma- bigyan mo nang pahintulot sa pag- drid, kung saan ako maraming sasalin ng iyong nobela. Alinsu- kaibigan sa mga kababayan natin, nod sa mga batäs sa Austria at ay doon pa naman hindi tinangki- Alemanya, ay hindi ko kailangan lik ang aking nobela, at ang la- ang pahintulot ,nguni't mabuti rin long masama pa nito ay hindi man lamang nakapasok, dahil sa pag- ang mayroon." Si G. Balbino Ventura, ama ng wawalang bahala ng mga ilan at yumaong Kalihim Panloob na si ng ugaling hindi pangkaraniwan G. Honorio Ventura, mula sa Ba- ng iba. Kung sa aking sarili la- kulud o Bakolor, Kapampangan, mang ay hindi ko dinaramdam ito, ay sumulat kay Rizal noong 27 kundi ang kahulugan; nagdaram- ng Nobyembre 1887, at siya'y ina- dam ako sapagka't nakikita kong anyayahan upang dumalaw sa Ka- nawawala pa ang kahuli-huli- pampangan at makita siya ng ma- hang kabanalang natitira pa sa raming kapampangang humaha- atin, ang pagkakaisa, kung sa ika- nga sa kanya dahil sa pagkaka- bubuti ng bayan ang pinag-uusa- basa sa mga limang sipi ng Noli pan.... Sa Maynila ay pinag- na nakarating doon sa pagsisikap tangkaang pintasän ang aking no- bela ng mga ilang tanyag na ka- ng mga Ventura. Alinsunod kay Renerai Antonio babayan, nguni't ako'y napangiti Luna, na isa ring matalik na kai- lamang; ngayon, ang bayan-baya- bigan at kapalagayang loob ni Ri- nan ng mga pilipino sa Madrid, zal, ang mga kababayan nating ang lalong bayani at maraming nakatira sa Madrid noong mga naabot, ang siyang nagwawalang panahong yaon, alinsunod sa kan- bahala sa aking nobela; ito'y di- yang liham na may petsa Oktubre naramdam ko." 27, 1888, ay nahahati sa tatlong Sa isang liham din ni Rizal kay Mariano Ponce na may petsa Hun­ yo 27, 1888, mula sa Londres, ay ga­ nito naman ang sinasabi: "...Kung pasyahan nila na hindi mabuti ang aking aklat matapos nilang basa­ hin, ay hindi ko ikinalulungkot, sapagka't ito'y ipinakikilalg la­ mang na ako'y hindi nakasulat ng mabuting aklat; nguni't pasyahan nilang masama na hindi man la­ mang nila nababasa, at pagkata­ pos ay sumang-ayon pa sa pala­ gay ng iba na tumutuligsa sa akin, ay lubhang dinaramdam ko." Ang pagtanggap na ito sa no­ bela ni Rizal, isang pagtanggap na malamig na may lakip na pag- kukurong handa sa pagtuligsa hindi lamang ng mga prayle at mga kastilang laban sa mga pi­ lipino kundi ng maraming pilipi­ nong may pinag-aralan, at ang iba ay kaibigan pang natuturi- ngan ni Rizal, ay siyang nag-ud- yok sa kanya upang baguhin ang simula ng ikalawang nobelang si­ nulat niya mula sa Londres. Ang wika niya sa nabanggit na liham: "...Nagbago ako ng pagkukuro tungkol sa isang nobelang sini- mulan ko na, at pinunit ko ang marami nang kabanatang nasulat ko upang panibagong sulatin, sa­ pagka't nagbago ako ng parodia­ la, kung kaya marahil ay lalabas ito sa mga buwan ng hunyo o agosto ng darating na taon." Ang binabanggit na bagong ak­ lat ay ang "Filibusterismo", na sa simula'y isang nobela ng pag-ibig at may magandang katapusän. Nguni't nang madama ni Rizal na siya'y parang nabigo sa kanyang pag-asa sa "Noli Me Tangere," sumaisip ni Rizal na sulatin ang isang bagong nobela na naglala- rawan sa pagkawalang pag-asa, ng lungkot, ng himagsikan at ma- dugong salaysayin. Nang dumating sa Pilipinas ang mga unang sipi ng Noli Me Tangere (Hunyo o Hulyo ng 1887) ay kasalukuyang Arsobispo sa Maynila si P. Payo, dominiko. Ito'y nagkaroon ng isang sipi na pagdaka'y ipinadala sa Rektor ng Unibersidad ng Sto. Tomas upang suriin. (W. E. Retana, pah. 128). Ang ginawang paghihigpit ng mga pari sa nobela ni Rizal ay siyang naging dahilan kung bakit mara­ mi ang naghanap na handang bumilit kahit sa anong halaga. ----- "o"---- 1 - Ni CIRILO BOGNOT 18 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
Labi ... (Kartglong ng nasa pahina 8) wan.... Nakita niyang ang Bu- wan ay higit na maganda sa gitna ng ilog - ang pinilakang tilamsik nito'y binasag manding kristal sa gagalaw-galaw na tubig. At sa- mantalang pinagmamalas niya ang Buwan sa tubig ay muli niyang naalaala an gtanging kagandahan sa kanyang buhay - ang bahaging yaon ng dalawang matatanda sa ibayo ng dagat, ng puting paara- län, ni Ido at ng buhangin sa bay- bayin. Ang Buwang ito'y nunung- hay rin sa dalawang matatanda, ang kanyang naisip. Sa malayong Misamis. At marahil.... marahil sila ma'y nakatitig din sa liwanag na iyon sa mga sandaling ito, at nagtatanong sa kanyang kinaro- roonan. Ang liwanag na iyo'y tu- matanglaw rin sa labi ng puting alapaap at sa buhangin ng bay- bay-dagat. Nguni't si....Ido? Sa kanyang mata'y kumislap ang ilaw ng bagong pag-asa. Dito sa lunsod, iiwan niya ang mai- itim na anino ng mga guho, ngu­ ni't hindi ang mabining liwanag ng Buwan. Iyon ay dadalhin niya sa Misamis, ang karilagang iyon na nakapagpapaalala ng tanging kagandahan sa kanyang buhay. Kung gabi, titingala lamang siya at doo'y muli niyang makikita ang kaliwanagang ito. Doon sa sina- pupunan ng lupang sinilangan, mapagpalang katulad ng sa isang ina, lilimutin niya ang mga ala- alang iniwan ng digmaan, ang tnga sugat at kirot niyon, ang mga gu- ho't kapangitan niyon. Iiwan niya sa lunsod ang lahat ng labi at ang mga alaala nito. At kung siya'y makalimot na, marahil, mula sa karurukan, ang alaala ni Ido ay mananaog at si­ ya'y paghahanapin sa pook ng ti- panan. At, marahil din, doon ay matatagpuan niya ang isang ba­ gong kahulugan ng Buhay. -------- "o"-------- Ang Tala ... (Karugtong ng nasa pahina 11) yon ang kaniyang mga layunin, ay hindi pa rin madalumat ni Kanor ang pagkabalam ng pasi- ya ni Didang. Kung sa bagay ay naiisip ni Kanor na habang tu- matagal ay lalong mabuti sa ka­ niyang layunin, sapagka't nanga- ngahulugang pinag-aaralpn pa at ang pasiya ay malamang na mabuti para sa kaniya. Kung tala- ga bang walang kagustu-gusto si Didang sa kaniya ay maluwat na sanang tinugon siya ng hindi. (TATAPUSIN) Nobyembre 10, 1945 IBONG - WALANG - PUGAD Tulambuhay ni Iñigo Ed. Regalado IV Takip-silim noon; pauwi si Senday, may sunong na batya, galing sa bantilan, siya'y nag-iisa, lakad ay marahang tila sdnasadya at may hinihintay. Nasisyahán wari ang ating dalaga't habang lumalakad ay umaawit pa, ang lahat ng bagay ay di alumana't ang nasa gunita'y tamis ng pagsinta. Hindi nga nalao't ang binatang giliw humihingal halos sa kanyang pagdafáng. - "Ano't ngayon ka lang, saán ka nanggaling?" - ang tanong ni Senday na may-halong lambing. - "Ako'y naantala sa mga talampas" - sagot ng binata na may^sukling sulyap, - "kaya't ang nangyari sa aking paglakad parang hinakabol ang takbo ng oras." Pagkawika nito'y kinuha ni Senon ang isáng balutang nasa batyang sunong at ang sinabi pa: - "Ako ay katulong ng mamahalin ko sa habang panahon." Lalo nang humina ang lakad ni Senday at tila ayaw pang dumating ng bahay katulad ay lupang sa pagiging tigang ay halos sakmalin ang patak ng Ulan, Talagang ang pusong taos sa pag-ibig hindi nabubusog sa sandaling tifág; kaya lang masyahán ang tapát na dibdib ay kung nasa piling ang laman ng isip. Ang bawa't bitiwang mga pangungusap ng dalawang gapos ng suyuang tapat ay parang talulot ng isang bulaklak na may-bango kahi't sa lupa'y malaglag. Sa lagay na yao'y ¡daming kakilala ang nadaraanang hindi alumana! kahi't umeehem ang isa at isa lingunin ma'y ayaw namán ng dalawá. Nangingiti lamang sila ng palihim kahi't anong lakas ng mga pagtikhim; paanong di gayo'y lambing ng paggiliw ang sumasapupo sa puso't damdamin. Minsan pang binuhol ng mutyang si Senday ang tali ng sumpa na sadyang matibay: - "Sa ngalan ng aking inang minamahal, ang puso ko'y iyo hanggang kamatayan." (Nasa pahina 20 ang karugtong) ILANG-ILANG Barung-Barong . . . (Karugtong ng nasa pahina 7) wan ng kanyang bahay na sa loob ng maraming taon ay siyang ma- payapang tanggulan nila sa kali- kasan. Sa sandaling ito'y naram- daman niya ang hapdi ng gunita. Sapagka't kasamang tinangay ng usok sa mataas na kalawakan ang lahat ng iningatan niyang maga- gandang alalahanin ng tahanang yaon. Ang katiyakan sa pagkabi- go ay hindi na malilinlang ng ma- gandang pag-asa. Ganap na ang katotohanang naglaho sa gusaling yaon ang katuparan ng isang pa- ngarap. Tunay na hindi na ma. nunumbalik ang mga alaala roon, ang lakas ng diwang namugad at nagbinhi ng isang kaligayahan sa bawa't bahagi ng magandang ta- hanan nila. Si Fidel ay tinawag ng kanyang mga anak sa loob ng barung-ba- rong. Sa dating hapag na ang isang panig ay ginalusan ng tingga ang kanyang mga hinlog ay magkakaharap na kumakain. - Ang tinapay at kending ito ay ipinamudmod sa mga tao - masa- yang sabi ni Mercedes at idinug- tong - paano ngayon ang ating bahay, nasira? - Huwag ninyong asahan ang pagbabalik ng kahapon - nasabi sa sarili ni Fidel habang siya*y kumakain. Tiningnan ang kan­ yang bunso at ang bulong pa - ba­ gong diwa, bagong simulain at bagong sigla ang kailangan nga­ yon ng bayan... - Magsimula tayo sa barung- barong na ito, - ang siyang nari- nig ng kanyang mga anak. W AKAS -------- eos-------- SA AMINfi MOA KATULONG AT MAMBABASA Buong gálang na ipinagbibigay. alam namin sa lahat ng katulong na ang paglaiathala sa mga ak- dang aming tinatanggap ay pi- nag-uuna-una lamang muña sa ngayon dahil sa kakulangan ng pitak. ipinagbibigay.alam din ña­ man na kami'y di nagsasauli ng orihinal lumabas man o hindi ang alinmang akda. Ang susunod na bilang nitong ILANG-1LANG ay magiging di pangkaraniwan palibhasa'y mapa pataon sa ika-10 taon ng pagka- tatag ng ating Malasariling Pa mahalaan Di.pangkaraniwang mga babasahin din ang tatagla- yin ng bilang na iyan at isa na'y ang "March cf Death" na ikina- sawi ng marami nating kapat;d na najclaban sa Bataan. 19
Ang Papel... (Karugtong ng nasa pahina 17) Ang Digmaang . . . (Karugtong ng nasa pahina 9) pagbabayad-pinsala o pagtubos sa mga salaping iyan, ay lalo nang magkakabuhul-buhol at lalong paghihirapang kalagin. mihikan ang mga nagtitinda at dako, ang kuomintang ay tinutu- nagpapaupa sa pagtanggap ng lung an naman ng Estados Unidos, mga lukot, marurumi at maliliit Hanggang s? mga sandaling si- na halaga nusulat namin ang lathalang ito nga ay lubhang malapit. Para sr. una, sa digmaan ng mga lahi, ay lubhang makabulu- han ang pagkakapagsadya ng Halimbawa sa Isang tawirang ay walá pag malubhang nangya- isang pulutong ng mga kabinata- sa pagsuko ng Hapon at sa pag. bangka, na dating sumisíngil ng yari maliban sa tutol na ipina- ang taha-Haba sa tahanan ng kabawi ng Pilipinas kundi ang par isa o dalawang pera isang.tao- dala ng stfbyét laban sa pagpapa- Pangulong Roxas ng Senado. Hu- nanalaping pulos na papel.de-ha- isang.tawid, ay sumingil na nang gamit sa mga kuomintang ng mga mingi sila ng payo kay G. Roxas pon lamang, ay naritong walang hanggang dalawampuang piso, amerikanc ng kanilang mga sa- at ito nama'y di nagkait. Kiniki. kaanu-ano mang pag-asa ang mga Isang mananawid ang natanong sakyang-dagat. Dahil sa tutol na lala ng kabinataang habanes ang pilipino sa paano mang paraan at na minsan ng sumusulat nito, iyan ay sukat na nating maguni- pangyayaring si G. Roxas ay si- gaano mang halaga ng pagkatubos kung sa gayong taas ng mga upa- ta yaong matandang kasabihan na yang lider ngayon ng mga kilu- at pagbabayad-pinsala ng Hapon, han sa pagtawid ay gaano sa "kapag nag-itlug-itlog, ay mag- sang tungo sa paglaya, kaya't ito di kaya lalo na kung napahalo pa, maghapon ang inaabot ng kanyang mamanuk-manok". Ang panganib ang kanilang kinausap at sinang- o nahalili pa sa mga "military kita. At ang naging sagot ay; guni hinggil sa nararapat nilang notes" na iyan ang mga "papel" "May araw po, anyang, hanggang gawin pagdating sa kanilang ha­ ng Central Bank at ang ngalan ng tanghali lamang, kumikita ako ng yan. Para sa ikalawa, sa digma- isang "Republikang" di-kinikilala, mga limandaang piso". Nang ma- an ng agila at ng oso, ay maha- ni maaaring pakitunguhan? painaku kami sa narinig, ang ma- laga naman ang talumpating bi- nanawid ay pangiting-maasim na nigkas ng Senador Chandler nang tumugon pa: "Kulang pa po sa siya'y magpaalam sa Senado ng kagitnang bigas na inangit, isang Estados Unidos. Ang isa sa kan- niyog, ílang tali ng kaugkong, yang ipinahayag ay maituturing isang guhit na tuyong-ayungin, na hudyat at babala. Anya'y kai- upang makain naming mag-anak langáng tumalibang mabuti ang sa isang araw!... Estados Unidos at dapat malaman na ang susunod na digmaan ay di- sasalang sa Alaska maglalagos Ang Alaska ay siyang lalong pi- naka-malapit sa Rusya. Kung ngayong walang inabutan pangitang di may ganda, at wa­ lang kasamaang di may buti, ka- aliw.aliw namang pag-isipin, na kasabay ng pagkatunaw ng sala- ping papel-de.hapon, ang pagka­ tunaw sa Pilipinas din ng... may bola ng keso sa gitna na sagisag ng panlulupig, bangkiyaw sa ma. hihinang karatig-bayan, pamanay na pang-akit sa ibig madaya, wa- tawat sa pamumuksa sa mga di- lumalaban, - sa katagang sabi, ang bandila ng kasakiman at ka- buhungan, ng Hapon. TATLONG taong singkad na napadikit sa kabuhayan ng bayang pilipino ang mga papel- de-hapong iyan. Nakalu-kalug- dan muna ng marami, nang mga unang buwan, dahil sa, mga amoy-baraha man, ay panay na mga bagong-limbag naman, may- kagandahan din ang mga guhit at kulay, at saka kasinghalaga rin ng mga dating salaping.papel na pinagdatnan dito. Ang gayong bai-baitang na pag- kahulog ng mga papel-de.hapon buhat sa kababa-babaang halaga hanggan sa pataas nang pataas, ay hindi natigil hanggang sa kata- pusang baitang, na ang lahat-la- Nang nanlalapot na't nagugutay hat na'y lubusang mawalan ng ha- sa kamay ang mgä iisahing pera, laga - nangaging "basang-papel" unti-unti itong kinasuklaman sa at nangatunaw!... paghipo at kinayamutan sa pagbi- Ang lakus-lakos, bayung-ba- bilang. Sa halip na makapagpaga- yong, milyun-milyong kinamal-ka- an sa mga suklian, ay nakapagpa- mal at tinama-tamasa ng mga na- bagal pang lalo sa mga pagbaba- tutong magsamantala sa pana- yaran. Dumating ang araw na ang hong yaon, ay kung di nangaabu- mga peperahin ay ayaw nang tang- tan ng bagong panahong nanga- gapin sa mga bilihan. Nawalan na kaubaob ang ulo sa mga abo ng sa mga tindahan ng mabibili ng natupok, o sa mga sapal ng natu- isa, dalawa hanggang apat na pe- naw na mga bunton ng papel.de. ra o sentimos. Ang naging pina- hapon, ay kasalukuyan namang kamababang bilihin ay limang sen- nangasailalim ng talampakan ng timos na; kaya ang mga "papel" Higanting si CIC, at niyuyurakan na ito naman ang gumawa. Wa- nito upang iluwaf ang lahat ng lang anu-ano'y lumipas ang pa- kanilang mga pinagkabundatan sa nahon ng lilimahing pera, at na- harap at karurukan ng mga halinhan ng "papel" ding sasam- angaw-angaw na mamamayang puing sentimos. Nagkahalaga na labi-laihan ng Gutom at tira-tira- nito ang lalong pinakahämak na han ng mga dinanas na pahirap bagay na mabibili sa Inga tinda- ng pinagtamasahan nilang Tatlong han. Hanggang nang malaon ay natabi nang lahat ang maliliit na halaga, at ang naging pinak-"pe- ra" lamang ay ang "papel" na pipisuhin. Sa-rarating pa ang panahong ayaw nang tanggapin sa mga pamilihan ang mga pipi­ suhin, kahit na mga bagung-bago, at di-nanlilimahid ni nakaririma- rim hipuin na siyang karamihan. Naging limang piso naman ang halaga ng pinakamababang bili- hin. At namihikan na nang na­ Kung kailan maglalagablab ang susunod na digmaan ay mababa- tay sa mga susunod na pangya- yari. LOPE K. SANTOS Nobyembre, 1945. - "o> "o* Ibong Walang . . . (Karugtong ng nasa pahina 19) Pinagtibay namán ng afàng binata ang kanyáng pangakong banal at dakila; - "Sa ngalan ng Poong sa ati'y lumikha, kung magtaksil ako'y lamunin ng lupa!" Bago naghiwalay yaong magsing-ibig ang lalaki'y muling nangakong mahigpit, isáng kayamanan ang kukuning pilit sa pusod ng dagat na hindi malirip. Nagbalik si Senon sa mga talampas at ang mga mata*y napako sa dagat: - "¡Pari Florentino!" - ang wikang paanas at saka payapang sa Diyos tumawag. (Abangan ang karugtong sa susunod na bilang.) Taon. Ang kasaysayan ng papel-de.ha- pont "micky mouse money", o "mi­ litary notes", na ginamit sa Pili­ pinas ng Hukbong Imperyal ng Hapon, ay kinalalarawanan na rin ng naging kabuhayan ng bayang pilipino sa loob ng tatlong taong dito ng Hapon. Nag- ipinanakop kaunting buti ; suma- simula sa ma nang sumama( hanggang na­ ging kasama-samaan. Pampaaralan . . . (Karugtong ng naas pahina 16) At sila ay naghintäy sa may hagdanan. Hawak ni Adela ang bola, kayä ang ginamit niyä ay ito. Hawak ni Rosa ang manikä, kayä ang ginamit ni Ade­ la ay iyan. Malayö kay Adela at kay Rosa ang balutan, kayä ang ginamit nilä ay iy6n. (Kapäg ang bagay na itinuturö ay malapit sa nagsä- salitä, ang ginägamit ay ito. Kapäg ang bagay ay mala­ pit sa kausap, ang ginägamit ay iyan. Kapäg ang bagay ay malayö sa nag-üusap, ang ginägamit ay iy6n.) Gayunman. dahil sa walang ka- 20 ILANG-ILANG Nobyembre 10, 1945
Pitak sa KABABAIHAN P inamamahalaan ni. FLORENTINA JAZMIN Ang KAGANDAHAN AY LAGING HINAHANGAAN - iyan ay hindi mapag-aalinlanganan. Sa pitak na ito'y sisikapin naming magtagubilin kung paano ma- iingatan ang kagandahan, ang pagyayaman sa sariling halinang tina- taglay na, at ang pagpapatingkad pang lalo sa iwing ganda ng aking mga kabaro. Ang maingat na pag-aayos sa buhok ay nagbubunga ng kaganda­ han. Isang mahusay na pakulutan, na may mata^'al nang karanasan sa gawaing ito ang siyang nararapat sadyain. Sa" ilalim nito ay ma. babasa ang mga pakulutang may mga pangalan na. Kalakip ng kagandahan ng buhok, ang mga babai'y dapat mag- karoon ng halimuyak na mangingibabaw sa kaniyang katauhan - ang halimuyak na matimpi nguni't kung samyuin ay nakapupukaw sa damdamin, nakagigising sa mga pusong nahihimbing... Kailangan ang pulbos, na bukod sa nagdudulot ng kaiga-igayang kulay at kinis sa mu\ha ay nakararagdag sa pang-akit ng isang babai. Sa pahi. nang ito ay itinatagubilin namin ang mga pulbos na hahanap-hanapin pagkatapos mapagkilala ang bisa at halimuyak nito... Hanggang sa susunod... alang-alang sa kagandahan. HERMOSO DRUG STORE 646 Tabora DR. C. A. SANTIAGO, May-ari Manila Maglaan sa Tahanan ng MENTONATIN • CASADEL Marcela's Beauty Parlor & SUPPLY Nagbibili at nag-aayos kami ng mga aparatong may koryente at walang koryente at kagamitan sa pagkukulot sa mababang halaga. "EL ORIENTE" NICKEL & CHROMIUM PLATING Panykalahatang Pag-aayos M. CONSTANTINO - Tagapamahala Tanggapan: 621 Raon sa pagitan ng Quezon Blvd, at Evangelista IT'S NEW! IT'S NEWS! IT'S GLAMOROUS! Hollywood Beauty >Salon Always permanent wave by electricity Day and Night Service Special Arrangement for brides, bride's maids, & socialites. Meet us at 1452 Rizal Ave. or 308 Alvarez ----- VENUS BEAUTY PARLOR------ 701 Legarda cor. Guipit & 1227 Rizal Ave. near Requesens P1O. Permanent Waves BY ELECTRICITY using "'FREd"eRIc"s'" Apparatus"( fhe^Best in town) and newly arrived medicines FROM AMERICA. -------------MARIA G. de RODRIGUEZ, Manager------------- By Electricity U. S. Medicine Expose your hidden beauty ROSITA'S BEAUTY SHOP Modern Appliances • Moderate Prices Prop. MRS. ROSITA COLINA - 908 Rizal Ave Opposite Ang Tibay
Katatawanan Mga Salitang Magkakasingkahulugan NAGHAMBUGAN May isang ka.wal ng hukbo, hin­ di amerikano kundi taga-Mehiko. umingglis, na nguni't magaling minsa'y naghambog na mabuti sa isang tsuper ng autong kanyang sinakyan. Ang tsuper ay pilipino. Nagpapasyal noon ang nasabing kawal. Nang madaan sila sa ta­ pat ng Sirang katedral sa Intra- muros ay nagtanong ang mehika- no. Abuloy (daló, gibík, saklolo) Ang salitáng abuloy ay ginagamit sa dalawáng layunín : ang isá'y sa pagkakaloób ng anumáng ambag at ang isá na- má'y sa pagdaló sa sinumáng napapahamak o ginagawán ng masama. Itóng ikalawáng layunin ang tutukuyin natin dito. Ang una ay mababasa pagdatíng sa salitáng ambág. Kung kusang-loob na aabuloy sa sinumáng ginágawán ng di-mabuti o kaya'y napapahamak ay daló ang ginagamit. Kung hindi kamí nakadaló agád ay napahamak si Pe­ dro; mabuti't marami ang dumaló nang harangin kagabí si Marcos. - Tita napakalaki at napaka- ganda ng nasirang katedral ninyo. ilang panahon kaya ginawa? - Ayon sa pagkaalam ko po ay mga limang taon - sagot ng tsu­ per. - Pagkatagal-tagal, doon sa a min, isang buwan lamang kung itayo ang katedral na gaya ni- yan... Nang dumating sa tapat ng Siti. Hol ay nagtanong uli ang nasabing kawal. - At iyan, ilang panahon bago naitayo? - Tila po mga dalawang taon. Ang kawal ay humalakhak. - Doon sa amin, dalawang ling- go lamang kung itayo ang Siti- Hol na gaya niyan. Napansin ng tsuper na siya'y pinaglalakuan at pinaghahambu- gan ng mehikano. Nang duma- tnig sa tapat ng simbahan ng San Sebastian ay muli itong nag- tanong. E ito naman, ilang taon bago naitayo? - Aywan ko po, nguni't kani- lamang na magdaan ako wala pa ang simbahang kanina rito ay i.van. Gibík ang ginagamit kung iuukol sa pag-abuloy sa sinu­ máng humíhingi ng tulong. Nang maringíg namin ang sigáw na daluhán ninyo ako!" ay gumibík kamíng magkakasama; kung di pa akó nagpagibík ay hindi pa akó matutulungan. Ang ginagamit namán ay saklolo kung ang tutulungan ay isáng nasa kasakunaan. Patáy ang mag-iná kung di nasaklolohan ng mga kapit- bahay; kung hindi nakasaklolo agád ang isáng may-daláng gamót ay nátuluyan marahil si Kulás. Abóy (bugaw, ambóy, tabóy, bulabog) Ang salitáng abóy na ginágamit sa pagpapatungo sa sínumán o sa anumán sa dakong malayo kaysa kinaróroo- nan ay siyáng pinaká-saligáng salita ng bugaw, ambóy, tabóy at bulabog. Bugaw kung hayop ang iniáabóy. Ang ambóy ay salitáng lalawigan na dì gamitín ni kilalá sa Maynila at iniuukol sa lahát ng pinaggágamitan ng abóy. Tabóy namán ang ginágamit kung ang iniáabóy at bi- núbugaw ay pinapápatungo sa isáng tiyák na dako o poók. Bulabog kung ang binúbugaw ay marami; ginágamit din ang salitáng itó sa biglaang pag-alís dahil sa pagká- gulat ng mga hayop, laló na ng maiiláp; ginágamit din sa pagpapánakbuhan ng maraming taong nabiglá at nágulat. Maáaring sabihing iabóy mo ang hayop na iyán ngu­ ni't kailán ma'y di tamang sabihing bugawin mo si Pedro. Ang mga manók ay nabulabog kayá nagpútakan; nang akó'y dumating ay nabulabog ang mga nagsísipagsugál pagká't ang akala ay isá akóng tiktík ng pámahalaán; na­ bulabog ang nangínginaing mga ibón nang kumahól ang aso. ANG --------" o "-------- AMING PAMUKHA Lahat nang nakabasa't nakaba. batid ng buhay at mga ginawa ni Dr. José Rizal ay sukat makaalam va ang pamukha sa bilang na ito ng iLANG-ILANG ay isang lilok o eskultura ng ating Bayani. Si Rizal din ang nagpamagat sa lilok i.a iyan ng "Tagumpay ng Karu- mmgan laban sa Kamatayan." Kung pag.aaralang mabuti ang " palaisipang" nakapaloob sa es. kulturang iyan ay mapatutunayan ratin yaong sinabi ni Ferdinand Blumentritt na '-si Rizal ay ira. lang ginawang di may kahulu. gan." mo Ang mga kambing ay itabôy mo sa libis ; sa lûwasan silâ itabôy. Bakit hindi tatakbô ang pusa ay binugaiv mo... "Adhikâ" (layon, mithî, nais, nasà, pintuhô, hangâd) itó Ang pinakâ-saligâng salita ng magkakasingkahulugâng ay layon. Ginâgamit ang "adhikâ" kung ang layunin ay kinapâ- palooban ng malilinis at matatayog na simulain. Kung parà sa mga pangkaraniwan at pangkalahatáng bagay ay nais ang ginágamit. Kung sa pagnanais ay talagáng may tiyák na bagay, o kaya'y tiyák na tunguhin, "mithî". Kung may kahalong isáng paghahangád, "nasa". Kung may kalahók namáng pag-ibig, "pintuhó". Kung may bahagyà namáng pag-iimbót, sa masama o i BUKAS na ang.... Beauty Salon 1143 Magdalena (Malapit sa palengke ng Bambang) 1 sa magalíng, hangád. Ang kasarinlán ay malaon nang "adhikâ" ng bayang pilipino; ang nais ng lahát ay mabuhay at lumigaya; ang kalayaán ay siyáng "pinakamimithî" ng mga mámamayán; naramdamán ng dalaga ang "nasà" sa kanyà ng binata ; matagál ko nang "pinipintuhô" ang oo ni Rosa; namanma- nán ang hangád ng lalaki kayâ nag-ingat ang babai. 22 ILANG-ILANG Panghuling T alata Nagsimula ang linggong ito sa isang pangyayaring pinagpapa- kvan ngayón ng mata ng sandaig- dig et alinsunod sa aming marali. lang palagay ay maaaring maging titis ng isa rin namang pangyay". ring magiging mahalaga sa kasay. sayan ng mga bay an at ng inga lahì. Tinutukoy namin ang laba- nan ng mga magkakapatid sa bu- ong Kainsikan. Bagaman ang paglalaban.labang ito ng mga int- sik ay sarili nila, palibhasa'y da­ lawang simulain ang pinaka.pu- vong dahilan ay maaaring pakia. laman ng ibang bansang sumasa- gtsag sa, bandita ng Demokrasya at ng Komunismo. Di kami mag. sasalita ng anung.ano man sa ba. gay na ito. Ang tangi naming sasabihin ay sa Tsina nagaganap nng paglalaban-labang iyan ng wagkakalahi, nguni't ang ICusya at Estados Unidos ay kapawa nagmamasid at tumataliba. Ka­ mi'y di manghuhula; datapwa't bukas-makalawa ay maaaring ma. gunita natin ang huli naming si- nabi. Samantalang ganyan ang nang. yapan sa Tsina, ang Korea ay va. pasok sa isang panahong malig", ya para sa ikapanunumbalik ug komyang pagsasarili. Alam natiny "ng bansang iyan ay inapi't inalì- pin ng mga hapon. Sa pagkataio ng bansang pinaka-masamang ka. away ng kalayaan ng mga hayan at ng mga tao, siya'y ñaparaway sa mga lahing natubos. At nga. yon, si Kim Koo, panguto ng la- viang ukol sa katubusan ng lahing koreano na napatapon sa lupaing intsik, ay babalik na sa Seul, pay. katapos na maitatag niya sa Tsungking ang pamahalaan ng nagsasariling Korea. Lubhaug makabuluhan ang sinabi ni bene, ralísimo Chiang Kai-shek na an ya'y "kapag hindi naging ganap ang pagsasarili ng Korea ay hindi magiging ganap ang kapayapac/.i sa silangang Asya at hindi magi, ging palagian ang kapayapaan ng snndaigdig." Sa isang dako ay nakabibingi naman ang sigaw ng mga triga, liaba. Sa bibig ni Dr. Mustapo. kasama sa Gabinete ng líder ng kilusan, si Dr. Soekarno, ay vari ■ ngig na "hindi namin isasalung ang sandata habang may bandi- lana olandes na nakawagayway sa fndonesya." Para sa ating mga pilipino, ang lahat ng iyan ay may mafaking^ kahulugan. Bawa't isa ay inaan. yayahan naming magmunimuni at ang kanilaug kilos para sa hina. karap na mga araw dy ibagay va sana sa maaaring ibunga ng mga pangyayaring iyan. Oo nga't ang ivit ay malayo sa. ativ, nguni't ang yanig ay maaari nating ma- ramdaman. Nobyembre 10, 1945
Isang Situiti Sa Puting Tabing Ang Nagpapatunay! Ak^ iV y Kabar°: ica- wga<l KttH0/wa*atlqang bttHoknAi w0 " zpak^u a^9 a Hollywood BEAUTY SALON 1452 RIZAL AVE. 0 KAYA'Y SA 308 ALVAREZ Ukol sa PAMAMATNUBAY Sa Lalong Mabuting PAGTATANGHAL ay Patnubayan kayo ng DISTRIBUTOR OF TAGALOG • AMERICAN FOREIGN PICTURES* Ang MabubutingTagapagtanghai ay Hindi Dapat Magkulang na Magpalabás ng mga pelikula ng LVN Pictures • FILIPPINE Films • EXCELSIOR Pictures • JOAQUIN Films • MAJESTIC Pictures X'OTIC Films • UNITED Films • FEDERAL Films • CERVANTINA Films • SE SE Pictures ABANGAN SA DISYEMBRE: "IBONG ADARNA" sa iba't ibang kulay (Bagong Salín) KASAMA ANG LAHAT SA IISANG TANGGAPAN .... 2283 Azcarraga Maynila GERARDO B. MANUEL Tagapamahalang Pangkalahatan
Maaari Kayong Magtamo ng Pinakamataas na Pakinabang Kung Kayo ay Magtapos ng Pag-aarcd sa - (May Kapahintulutan ng Gobyerno) KARUNUNGAN SA BUHOK AT PANANAHI Walang bayad ang pag-aaral ng karunungan sa paggawa ng Bulaklak, pagpinta ng Dibuho sa kayo at ng wikang kastila. Magpat ala sa pamdukan ng Dasmariñas at David - Malapit sa People's Bank Ang Wastong PAMUMUHJJNAN Ay Nangangahulugan ng INYONG TAGUMPAY PANGANGASIWA SA MGA DULAAN [ ANG ATING MAGKASANIB NA PUHUNAN AY S1YANG PINAKAMABUTI. ANG 1NY0NG GUSALI AT ANG AMIN G KAGAMITAN O PANGANGASIWA... SAkY MAHUSAY KAMING TANGGAP AN SA PAGPAPALAAN NG MGA PE- LIKULA. KAGA WARAN SA PAGPAPADALA N A PINANGANGASIWAANG MABUTI Mga Gawain sa Pintura at Paglilimbag * Karbon * Tiket.... MALAPIT NANG DUMATING ang mga bagong kasangka pan at kagamitan sa Dulaan. ANG INYONG NIN AN AIS AY SIYA RIN NAMING PIN AGSISIKAPAN.... KU MILOS NA NG AYON AT NANG KAIL AN MA'Y HINDI MANGHINAYANG 2283 Azcarraga Maynila GERARDO B. MANUEL Tagapamahalang Pangkalahatan