__^
ay pagsinta'yl
/' .4/
HOBELANG TAGALOG May Pagsinta'y walang Puso... Akda ni li^lGO ED. REGALADO mm r/iGKArAUNBA6^ MAYNILA. 1921 ^ MAYIWU. ^ TEL. 3099. Rosarw 2^5 Bmimdok.
/1 ,^ \. Ang kathang ito'y aring tunay ng sumulat at ipinalimbag ni Gg. P. Sayo, balo ni Soriano. Walang makapagpapalimbag na sinoiiaan nang wala silang pa- hintulot.
MAY PA6S1NTA'Y WALANG PUSO...
^i';>
n UNANG HATI
/'
V
Dl NG kalumbayang lumulunod sa pus6 ni Se'a *• ay lalo nang nag-ibayo nang umagang sumundd Sa sa gablng tanggapln ang malupit na balita. Taliba at sa Mithi, dalawdng pahayagang tagalog na ka|)uwa niyd kinagigiliwang basahin, ay natunghayan ang maikling balitltng labis na ipinamighatt ng kanyang panimdim: si Fidel ay ikdkesal, at ikdkas^l daw sa isang dalagang ma- laon nang naging paraluman sa kanyang mga pa- nunuld^ lathal&.ng nagpapatotoo sa Ang dalawdng pahayagdng yao'y parang nagtiydp sa pag-uukol ng magiliw na bati sa manunulat na makikipag'isdng dibdib at ng bandl na nais na mag- samang payap&*t maluwalhati ang dalawdng papasok sa bagong kabuhayan. lisdng bagay lamang ang tila nalimutang ilathaia ng nagsigawd ng balitang ya6n: ang araw ng pagda- rafos ng kasdl. Si Sela ay nag-alangan pa ring maniwala. Baka binibir6 lamang ng mga kasama ni Fidel, siya*y gaya ng madalas gawin sa kanya kung doo*y isi-
8 MAY PAGSINTA Y WALANG PD80 .. nasama nH6 sa kanildog paplilibdt pagkapanggalmg ^a P^sulatan. Datapw&H ang biroeg ya6*y mabigat at di magdgawd marabil ng mga manunulat na yaong paraparang nagsipagaral pa naman. Kung hindf man lamang tunay na pangalan n^ balita- Kung ang sagisag Fidel ang nakalagay sa latnang sana nitong Takip'Silim ang n^pahayd-g, ay raaniniwallt pa siy^ng ang balitailg ya6V isang bird ngk iamang ng mga kam^nunulat ng kanyang giliw na lubos niyang kilald kung sa pagkapalabird. Datapwa't ang kasamMn ay tunay na pangalan m Fidel ang nakalathal^ maging sa Taliba at ga- Ang balita ay taiagang totoo at yon d n sa Mithi di rnaaaring maging biro lamang. Hindi na papayag marahil si P^del na umabot na ^a gay6n ang mga bird^n, mataDgl na nga lamang kung yao*y sa ka. niya, alangalang sa kanyang pahintulutan na rin mga kapakanan. |Mg8 kapakaniin! Si Sela y lal6 nsng lumuha, umiydk at aanangis nang bu6ng iungkot. jAn6 Dg& ba ang malay niy^ kung ya6'y gaw&gawd lamang ni Fidel upang siyd'y hiwalaydn! An6 ang raalay niy^ kung ya6*y pati- b6ng lamang ng giliw upang sila'y magkalay6 na! ...Oh! Isdisd tul6y nagi sa mp ni Sela ang mga guni- lalong nagdudulot ng d! maulatang hapie. taing Hindl ngS, malaydng ang lahat ng ya6'y totoo. Apat na araw nang hindi siyd sinisipot ni Fidel at noong huHng it6*y magsady^ ay natatandA^n niydng pa- rang iniihaw na df raapalagay sa silfd. Noon pa'y
IRIGO ED. REGALADO Dar'Uita nhnu Maii; awa au^ luatatarols na loob na -a lanya'y ^a^'t '"i!>or ^ na <lati, at di miminsaDg naki^a nij aiig m^o-y why mga })anakdw at mataling- lauiiin.e >H6n K"'mt"al alawu, i>ang ipadai^ sa kaaya aoy; ^aiat ing p&npgugol sa buwang luma- lakad ay kuiang ng 1 '.l'iiiglimdug piso; &patne|:u*t iima lamtsng, samakatwid, Sa sulat ay sinasabing aog kakulangdn iioon ay kanya nang pagpundn, pag- ka t ndpitahan lamang siya ng kanyang kapatid na nepabill ng isiiiig butitos na kinakalinga at tsarol at isang tatapisiag uman6*y mainam burdahan n% makina. Sa kanyang sahod ay inagaw ng^ aDg naturang halagd, kaya t aapatDspu t lima lamang aog kaoyang naipahatid. At di it6'y |An6 ang malsy niya kung ang lahat ng it6'y ''(labidahiMn lamang lig isdng may utang na maku- nat raagbayad!" Nguni't sa lahat iig naugyayaring iyan ay wal4 ^iyan.i? magdgnwd at- nsisip na myA rin ang may Marahil ay tanghali nang totoo kung iia sala ang gayo'y ka^ya pan" ppghahabulin, !ig lahilt Gayou maii ay inaii'w pa rin ng pagaalinlangan si Sela. Ang^ ksbutihaisg loob ni Pidel ty kanya pa sa mga oras na ring pitianghahawakan bi^nggar.g yaong sakdal i>ait. Si'd'y di paglilihinan iii Fidel, yamang sa muldH mu\k pa'y para na rin siyang asawang tunay nit6. Ang ginawa^y nanaog at tinungo ang bahay ng Si Fidel ay kanyang alem^ng nasa kanilang tabi. tatawagin at kakausapin sa telepono, hindf upang 2 9
- MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO. 10 usisain, kungdt uparig pageabihan lamang na (! oe oa 8a kanya mananghalt. Fidel ay wal&, ayon sa sumag6t sa kanya sa PsBulatan. Tii" muDgo uman6 sa Ayuntamiento upang raakipaDay"4m sa Gobernador na kararatfng pa lattang bt^bat m Timog. Datapwd*t si si Sela'y hindi naniniwal^. Nguni't. .. Aiig np. kausap niyli sa telepono ay si Fidei na rin at di Merabil ay i)agkail£ ibd, ngfi lamang nang makilalang siya aog tumatawag - Ah, wald na... itap6s na sa akin fcng lab^t' N^kilala niyd sa Hoses. ang mahinagpis na nasabi pagu^l lugmok sa isdng silyon. at bigl&ng na- Ang bahay na tioitirhan n* Sela ay maliit la- mang Binubu6 * ng is^ng bulwagan. isaiig kabahaydn, iedng silid na munti tt i&^rg kwsiDSiig munti rin na napapaloob sa sukat na apat na dip^t ang luwdng at siydm namdD ano; iiab^. Kayd, ang pagkapalugmok ni Sela at ang ma^alim na buntong- hiningang tila nagbuhat m ka^buturan rg dibdib nit6 ay maliwanag na naringig ni Kaysng, alil^ iii Palibha^a'y ksgab! pa Sela, na noo'y nangungusinit, napapansin nit6 ang gay6ng pamimighati ng kan- yang pinaglilingkurdn; ay iniwao ang gindgawa sa eilid upang tingran labds kung an6 ang nangyayari Ba naringlg niyang nag- buntong hinlngd. naman. dalidaling nasok sa at Si Sela'y naratnang nakayupyop at luniuluhlt - lkn6 ang nangyayari sa inyo aling Sela?- ang tan6ng ni Ksyang - ^may d'naramdam ba k8v6? Si Sela'y nagtaas ng luhd-luhadng mukhA
itlGO ED. REGALADO --KByaBg! - aag marahaEg tawag pagkakilala sa - -^May saklt ba kayo? - Wal^. - Kay5*y liiDd! pa iiag-aalmusdl? malamlg na marahii ang iayong kap4, iibig ba ninyong aking iioit? - Huwig na at ak6'y hindi iia kakain; bigyan mo lamang ako ng kauntin^ tubig. lilingiling na loonibds Bi Kayang. - Nagkakasaieaan Mld ng loob marabil - ang na dald ang isdog sabi sa sarili nang nanasok nang basong tubig; - si mang F del ay may apat na araw na ngang hindi n^papann^ ^ - sng dugiong pa. Pagkaabot ug baso ng tubig ay lumag6k si Sela. Ndpund ni Kaya^g na ai)g tatlong lag6k na inin6m ay bahagy^ nang nagdaBn sa lalamunang tila b&gfi siklp na sikip. - iNaog mamili ka ba'y hindi mo namataan s" trambia si Fidel? - ang oialumbay na usis^ sa alil&y matapoB ipatong sa piaggang hawak nit6 ang baso ng tubig. - Hind! p6,-~ang mabanayad na tug6n ni Ka- yang na sa mapanginorir<g mukh^ ng Daguusi6& ay tila bagd binabasa ang dahil ng mga lubang tumu" tul6 - datidati ng4 po*y nakikita ko sildng nakanr^ pa sa '*de primera", nguni't may apat na araw na ngay6ng hindt. - Apat na araw na ring hindi sumtsipdt; ^wali ka ba namdng nababalitaan tungkol sa kanya? - Wald po. 11
12 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO - Kung may mababalitaan kang aaoman ay sa- - Opd. Nang nasa labds bihin mong agdd sa akin, har e si Kayan^ ay nasabi sa r.a loob habang hinihinBinao ang daiao; iia ipepesi. - Nagkakagalit ngarig ^ral^ng sala, Samantala^y patuloy m Sela ng pagluba sa qL lid. Ang maiitlin na hinahar^p ng iseng mahingkot na kabuhayan ay kasaliw ng luha't mga buntung- hiningdng kanyang dinidi!idili Si Fidel ay wala na.%Wala na t ^iyd'y iniwan Parang bangkdng gitna ng kasaHwg^ang palad v.g karagatan, isd&ng na- sa inabot ng un6s sa laot tuyan ng tubig at ha+or^g nawindang 8a il^ng. ^Papaano nga ba siya kunM toteo ngang ika ^Siya kaya'y siputin paf ^Padalban kasdl si Fidel? pa kay& ng salapt? ' Nguni^t raagkagariito nia'y dt na rin siya lili- gayang paris Nakisao'a siya kay. Fidei; nayag siyang tawagtawagin babae lito, hindi dahii sa salaping ibinibigdy, kungd! sa isang malinis na P^ll'big na tuwtnaS piiialago ng wagds at t86s na pagmamah^L ng dati. Inibig niya't minahai si Fidel, at iniibig niy^^t mindmahal pa rin, hangang sa d ga orss na yaon Si Fidel ang nagturo sa kanya ng pag-ibig Si Fidel ang nagpunld sa kanyaog pus6 ng lahat ng binh iOh, mawala na sa kanya ang la ng pagmaraahal. buhay.. . huwag lamang ang pag-ibis: ni hat, salapi, Fidel!" Datapwa't sumaisip na kung sa kaknlangaog
miGO ED. REGALADO palad ay magkatotoo aag halM, siyd'y wal^ nang magaga^a pa, Ang kRnyang pag-ibig at pagmama" hal ay inagaw'^a ng ihang habai, samantalang si- ya'y oaiwan sa laot iig gayoig pemimighati. Higit sa ibaog ipioae; aalapasp iig loob; higit sa ibang Dapakaliipit na damdamin, ang panibugh6*y siyang sumiisunog na mabuti sa lialuluwa. Si Sela*y naQinibugh6 Bg dt aiu) lamang At riaiunibugb6. sapagka't umiibig ng b'uong pagtatapf?t. iKay lupit naman! iManong siya y hiniii^ay na munaiig na- matdy bago naisip na mag-apawa ni Fidei! Kung ito man lamang ^ana y hiodi niya inaaring tunay At konp^ siya man lemang sana'y hindt aa aaawa! pinappapakitf*feB ng isdiig pakiku'^amang kabambing ng sa talagamr kait>dnp dibdib - Nguni't hiBdi rin niyd ako malilimot marahi! alang alang man !an anu sa malaon neng pagsasama Q.amiri. Ang hulitig naidip na ilo ny niyang nagbigay ^ugla wari sa loob ni SeU. d<4dalawd ang nagka- kagayon. May asawa man ang is^dng lalaki ay ma- sarl rin namang ibiKin. Saragka't ang P"g-ibig ay wal&Dg guhit at Bakit ay talagd-ng kasintaban' wal4ng pagkatapos. niya ang lalaking yaon: ang lalaking mag-aasawa sa ibang babai. At naieip na hindi iisaH na hangganan.^ hindi nasusul^at - Mahal sa akiu si Fidel at kailan ma'y hindl Mag-asawa maa siya mawawalay sa akirg puf6. siydng makdpit6 ay hmdi m8gi|jing pagwil Fa akmg ^,Na ako'y hindi na raaaari pang p"nf - pag ibig. \ 18
14 MAY PAGSINTAY WALANG PUSO oiy^Hi paris ng daU? iMag* anap-buhay gugulai Marahil nama^y hindl ak6 ak6 n| uko^ sa mam&matdy og gutom sa munt! kotig nalalaman... r>i Sela ay parang til4o sa Mayo na oat^k sa isdng halaraang uni!- unt! na sanann nalalanta. akin! Ang huHng naisip na it6
'mm\!, II NABULAANAN si Sela sa kaoyang hiiialA Aog nakausap niya sa telepuiio ay hindt si Fidel gaya nang inakal^, kungdi si FeUx na Biyang pinakamata'ik na katoto at kasama.sa Pasulatdn ng Ang katotohanan ay walA n|a nang kanyang irog. ^iy^'y tumawag, at naag dumailng ay binalitaan na iamang ni Felix. - Tinawag ka rito kanik^nind ng nifia mo - ang patawdtawang pasaluboog nit6 pagsungaw o" Fidel sa pintuan. - Ni Sela? at naparito ba? - Hindi, sa telepono,.. - Ang akal^ ko'y napadto Noon lamang tila nabuhayan ng loob ang m- bigi4ng si Fidel, Da, matapos pahirin ang pawis na gumiti sa maaliwalaB na noo, ay tultiytul6y na nup6 sa sulatdn. - Kaawaawang habai - ang malungkot na aa- ^abing kasallw ang isdng buntonghining&. M't isd sa Pasulatang nakarinig ng ^abing kasallw ang isdng buntonghining&. M't isd sa Pasulatang nakarinig ng
- MAY PAGSINTA Y WALAHG PUSO 16 - Kav6 ang inay sala ng maagang paghihirap - Kami...? - ang halos paoab^y ng tatlo, matan i ^i FeHx na nakaiinawa sa simula pa lamang ng ma- laklng damdamin ng kanyan^ katoto - Gagawa ka ng katenoryohan at pagkatapog ay kami pa ang papagkakasalanin mo. ag isang kuiang palad na babee! - Hindi sa gayon ,. Kay6 y sa bird dinadald Ang inyong baht^ at bati sa akin ka- aag lahdt. hapon ay siy^ing... ~~Kuog hiiidi s*ina totoo*y saka ka magsalit^ ang agaw nga isi. - Oo na nga nguDi't ang ibig kong sabihiD^ maililihim na T'W larnang ay kung an6't ibinunyag pa; ako naraa'y hiiidi liagkulang jig pagpapauna ss . Kuag pari^ na nga niydn ny isang kalul- inyo, . wang ban^l ang binigld ninyo at niligalig. - iSa iyan dm aag kalalabasan nivdn, malao't madfcli! - Oo na liga, datapw^'t untiunii sanang ria- bigyan ko sinira ninyo ang aking balak na malaon pa tiamdng pinakaisipisip. iKaawaawang Sela! lunas ang iahat; ng Si Fidel ay dl nakasulat nang umagang ya6o. Maanong nakagawA ig kahit isang hamak na balit^. Sa mesa'y wal^ag giaawa kungdt ang maDgs- lumbaba Isang suliraning mabigat ang napagkilalang bu~ mabagabag sa gunamgunam; at pumalapalatik at umdiog iling, - Si Sela!.. Si Sela!...
IHIGO ED. REGAL-4D0 Sija nnrndnp pHghiLip ng matunog iia slpe \ ngpa- yfc!i> at na^ykaraan oito^y kinawit si Felix. -"Tejs, ip^^gtatapdt ko ?a i}6 8iip mga narg- i4a.vtiaii Lig ygri; iii&gsama i)a tajo ea panarianghall ngaydn. Ang da!<vwd*y mabanayad im nanaog sa Pasu- ^ a nakuhang magpaalam sa mga ka- i ti{in na di Pagdtitiiig sa daan ay magkaakbay na luma- s^ma. kad Bg dahandahari at nagkayaring sa *Tekin" ma* nanghali. - Humingi ka nang balang maibigan^ - ang sabi ni Fidel pagdating doon at pagkaupd* sa isaBg silld na waiang tao kiingdt ei'a hmang. - Ikaw im. .. - ^Luinpiya laman^ ang akiog ibig. At pagknway tinawag ang makdw na nakita, - Dilawa/jg !>oteng serbesa - ang v/ika. - Serbe-!a?-- ang pangiti ni Felix. - ^Oo, ibig kong lunurin ngay6n sa alak na iyan ang lahdt ng basagnlong gvimugul6 sa aking isip; ibig kon|j; mala>ing . ibig kong mawaldn na patl ng Sioasablng*' aog mga a'emdn, pag may ma- ulrat... aking SMuA ng loob at may mabigat na dalahln ay wabng ipinanglulunas kundi alak. - Nguid t tayo'y huid! aleman - ang pabir6 nl Peb'x Nalaiaman ko; di.1ap\i&H ikd-w ang lumag^y -a lagdy ko. . -kay hirap ng pagpuyusdn ng budht! Oo, Feiix ak6 y hmd{ papan^\tagin ngay6n ng aking giinlgiini --^,Dih- ba ?a nalalapit mong pag-aasaw^a? -Kung dahil diy^n lamang ay nasabi ko na I 1? 3
18 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... sanang ak6 na. ang pinakamapalad ?a lah^t ng tao; ngunft si Seia .. - iAng nifla mo? - at si Felix ay nBpahatak- hak. - Kay dalt nang pakikipag-ayos sahskh&ing gatiyan - Huwag kang gumaya ?a ibd, kaibigan, si Seia hindt babaing masam^, hindi kaladkarin^ baga- ay mdn nagkagay6n na sa akin. Nguni't ang labdt np; iyd'y mamaya na; humingi ka ng putaheng ibig mo At isinalin sa baso ang ferbesang kadadpM pa lamang ng iiaglilingkod na makaw, habang nBriri- ngig niyd-ng sinasabi ni Fel'X sng lunipiya, miswa giiisado eon ealdo, galli?ta eon setas i/ubin sin saka at cliorizos de Cardon. Yumao ang hiningan, at makasandeli pa'y na- ringfg ng dalawn ang nakatutuksong sigdw noon sa mga nasa lup^. Walang kaimikimik si Fidel na hawak ang baeo ng serbesang inaa!ugal6g na para bagang tinutunaw ang kapirasong yebng nakalutarg. Nang matunaw ang mga buld ay nilagok ang kalahatl, samantalang hinahawakan namdn ni Felix ang kanyang baso. - Mapagkikilalang hindl ka san^y sa seibesa - ani Felix sa kaharap, - kalahati pa lamang ang na'in6m iiio^y pinamulaban ka na ng mga mat^t punung laynga. - Sinabi ko na sa iyo kaibigan; ak6*y walang ib^ng hangad kund! inisin nga lamang sa singaw og alak ang mabigd-t na suliranii g roay ilang araw oang di mawal&wala sa aking loob. - ^Ang suliran'n bang iya'y dabii na dahil la-
INIGO ED. REGALADO 19 mang sa niong tila nioiig pag-aasawa at sa nina nalalapit di nibiwaniwan? - Si Sela, katoto, ay isang babaing karapatda- pat pakisamahan iig buong pagmamabal, Tikls na nga lamang tayoiig mga lalaki! Ako ang buungbuong msy ^ala ng kanyang pagkadiwar^, Feiix ay di nakaimik. Ang malungkot na mukha ni Eidel ay kinabanaagan niyd ng malaking damdaming dinadala noon sa ioob. Si - Si at bakit hindi ko ipagtatapdt - ang patuloy ni Fidel, - ay i£dng babaing sinawl ng mala- kiDg pagkagiliw^ sa mga tiila Hindi na kail4 sa iyo na noon p^ng nag-aaral siya sa "Sampaloe Inter- nasa ita^s pa ng butika ni mediate'' nang it6 y Lopez, ay wala nang naging pangmalaki sa kanyang mga kaibiga't kakilrla kungd! ang aking ngalan. Madalds niydng sabihing ang lumalagda ng Takip- Silim sa mga tuia't kasaysayang maririklt, ay ma- talik niyang kaibigan, ga}6ng hindl pa kaoii nag- Seia. kikilala. Nang sandaling yao'y ipioapasok ng dalar^Ang makaw ang mga mangkok na nagaas6 sa mga ulam na bagong hango Sandaling ang napaiigil pagsa?alita ni Eidel^ Humigop ng mainit na sabdw €it naglagay pagka- tapos sa kanyang pinggan ng '*gallina eon eetas/' Ang dalawa'y nagsimula ng pagkain. Samantala^y ipinagpatuloy ni Fidel ang nahintong pag uulat, - Ang pagkikilala namin ng babaing iyan ay masasabing nagmula lamang sa inang pagkakata6n. Ang samahang lia^u na kinasasapian niya ay nag-
20 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUBO . daos oooDg ika 30 iig Disieiibre ng 1910 i| isa?7 Sa maningning na lamaydog patuTpkol kay R"z'-i^ i-a isanp paan P^gulat^a natin ay may. duniEtli^g Sa pagkakatanggap nito'y ftk6 aog na,kagaw^i yaya, ng baiit^. iGaano anu pagkamangha ko oar^g ma- kitang sa pinHkap.'VngwakiiH na bilaDg ug iH-aTig ^^^- hagi ay nalala^ay ao^ aking pangalat" <lalrl ^a 'u- lA"g J;^(7 Bayani aa ^Mbii^kusin, ayon ~^a pa^atJ:nt.^!:iar!^ m Bb. Mare^la Nuilez! i:r r?>!7: Ang ma- minsan sa isang pigfng na nadahihi^n ko. pupungay ni^a g matA't kr.ayaa^ar^ tind g ^y r katawag neob S> hangad kong siya'y roapiog kakilah:!, aDg [lu.n^ay&'y aking itinapd S^ Sela ^y tiakit!^ nang totoo pa sa aking lo^ h. - At du^nal6 ka? - ang tanong ni Fehxj samRi^- tahd-ng i^ioasaok sa to\d ang isang hjmpiyar-g na- kadurd sa ten€d?r. - Oo at ak6'y maaga na lahdt ng o^iparooii, ga kabutihang palad ay nara nsn ko na si Se^a. BiLis m% bihfs, magan\Dg iotoo an^^ paiikakabihis. limn k'lala ak6 m kanya ng iiangulo ng samahdn at bi nabing ak6 ang niHy gawa ng tul^ niydng bd)igka- Bia. Gaanong kabutihang loob ang ipinaHta sa aMo S na^ung an*^ ngalan ko'y hindi tingid fa liar^a, at di la'^ieuig nga'nn, k'ungd! patl ng akinp nagisag im Taleip Silim, ^nliiaglalo na umaB6 m tulan'g n ay na- Sa akiS^ bmigka^^ pa ang magat ^a Hibik ng Puso i'dng ta^al^ ng tulang ito^ na umaro v ra^a a ulo Ano ba*t noon ay uabno ^a hi- aga^* ki^ na niya Bh hiha^ ng Hi Sela ay nang d^laganyt bumaU'y raay ngiti siy^ug matatnn-ds, mtiY ira^al ^-'- nfiaga>-law.
INIGO ED REGALADO 21 Walang l atlog di niya tinug6B kit ^iyaog titig',, ng nianasardp na pangungusap. - iMadaii ito! - ang noo'y akin?.?; na*aU m sa- rili^ - ^a ini::d gHwaii ko si pag-ibig na niH;' ko'y oi^ ok an2 isaii^ hnug^u, L**H ibi^hi Lg rgimi't hindi Sela: uf ;u;i^ r"a?-mnmahr'i Ani; ! t'g.^t^lawaH mfif^a- (•ii->< ay (ii r^aiiwa vg s^ lia.ai^etdiipat i^auM: daU-et^ng hinu'i karapat- kon^; Ho ay npai-r noon pa'y oak;pa|t a'ialinis i-i^ur pagsil-A'. Si^^ a\v iia daiat na p:tR! ,• t-'t,|\ ,-i). Ar.g fck^^U\ iv:u ut-:^ ?a Kkiu wi rf^}iing i"?nibiruin lo ' ti^fv y Sa .• kio r.ani^s/y ^i\H. biruan din ag h\h ^- ai)g hawi^ !^^ u-^apan sa dating ni-gkakihda ^Kay dalidal! Dg^ ni ii ka ^v;i:Ki' 5^' >^'^^5^ hai;f:ghng ^^^a n^iD^i': a^ ils:.''^ [^ira i:iu ?*. Pa:i ;g , -lu.n a} n%v, h;s Selak.. ..Madalit salita - atig patuloy o' Fidek luatapoH siinitulaii ^rg ioBwkin aug isang BukdoR kanin- a} Naiig enHnapit ti: g biloEg na naoukol ?-a lamaydr'. kanya, mat/ pe^-^ i[;hk^lu!a u^ toastmaster at ^-ti glti-a t uor^g tamiB na og raauugoug uh !};>ia':i Akan ' K"^ag mo bioa^nsan ako Lg ganite-'t: n^iu\ ^-alit^i: nr%nmi\ ng akong ^' ap^^pr^^ yA " ^'ua^a sa iyo at"g akiiii: ^r^-^^'^"^/^ ' ay na '-'{< tatn^^anau sar)^'' \< Aiioug ''nist^y ng f';vk*5i<ai>^"ik>'- va!ft'^ Sa huU waU'Dg estropang di napalaki alian iuloy. inulit ang ay di pagbigkas at akoS^ hu 'npi i g madl&. Mulli ga aking dinald sa pi kinaiiupau ay kiiuiha eko ni Se'a at naka-entablado. Ako nHroa*y ]uml at nanglalanig iia yumuk6d sa mga taoog yaong walang humpay Qg kdpapaiakpak" a i*k!^f hreggarg dl siya piuatantanan
22 MAY PAGSINTA Y WALAr^G PUSO. . Noo^y lalo kaming nagkatalik. Nararr;daman koi^g akin ang kanyang puso'y hawBk ko na sa palad: na piyang lubusan Nang gabi aking ring ya6n ay nagkayari kaming si- nang ya'y masabi kong siya'y hahandugdn kong wal^ng sala ng isang matamis at masarap na tula. tiitulaan. Anong galak ni Sela - Nahulog sa kamay ko - ang aking nasabi sa garili nang kami'y maghiwalay, pagkapaghatid ko sa kanya sa tinitirbang bahay sa daang Saleedo. Noo'y wala siyang kasama knngdi isang matandang babai at isang daiaginding na kanya raw pinsan. Nang ako'y umuwi noon ay galdk na gala^ ang aking loob. - Kung magtagumpay ang makata - ang habang daa'y aking nasasabisabi.
JJt^^^:^^:^:Jtr^^'y III ^ sa unaog tulang sa kanya'y aking inihandog mmWS ITUING LUPA ang itinaguri ko kay Sela at pinamagatan kong: Nang tayoy magtvagi,~-SLn^ natulo'y ni Fidel. - Tinukoy ko sa tulang yaon, ang tagumpay na aming tinan6 sa Irmaydrg idinaos ng Kapisanang ilaiv sa Sta. Krus na pinabulaklakan Sa tulang ng matatamis at masasardp na salita yaon pa lamarg ay nagpukol na ak6 sa kanya nx mga unang bul ;klak ng dila - bulakb k rg dil^, una- wain mo sanang mabuti, Ferx, - bulaklak ng dila at ng pag ibig. - Kinabukasan, ang tulang yao'y di aking ginupit at sa kanya'y aking ipir adala sa pa- Sinamaban ko rg isang ma- mamagitan ng koreo. Sinabi ko kay Sela, pagkatapos na ikling siya'y alayan ng matataos na bati't alaala, na ang tulaug yao'y kanya nang pagpunan, sapagka't *'hilaw iia bunga ng kutad kong isip;/' kung doo'y may katangiang sukat ikapuri sa may tula ay walang iba kundi ang maturingang yao'y alay sa kanya ng kanyang makata. sulat. Ang tdlaog yaou na kinagiliwang basahin ng aking pinatungkulan, ayon din sa kanya, ay sinundan
24 ^ M4Y PAGSINTAY WALANG PUSO..', Doo y nagsiniula na ko , p?" ng akoB:2 magpahayag. IpiDagtapat sa kaii^a aDg akii)g nm- at M''tsBinahal ku at m>un".halhi bangparg ns- wag' -. BUnng ?8got' sa tuldng ito, bs hiibuhay sa hipa ga3'a naag una^y gHurplt ko t ipinedahi rin sa kar"ya; ay isang raabangong sulat ang sumakerr.^y ko kir"a- ^At nalaman mo kung ano an^r sinabi? mik^iawahan. ni FeVm na ku^B'^ baduhan iBfi Bkiiig iiiiii ig ug taos konp; siyaS^ Sio?ibi - iAno? - ang nuld^ tila bsga dt sina?ad}a. - Ako raw ay sinungaling, ako raw ay nagbibir^ marahil, kungdt ang is^ng bukong at walii akong ibang hangad, laatahin sa mab^gdng haiaman hiiaklBk na t'ago pa tamatig ngumingilt. S' Fe'ix !iy napaaba sa narinig; - S o ni ko na sa iyong sa mulamuia pa*y hi* ninniap t ang si Sela ay isa sa mga babaiog ma- at ipinaliwanag na Ako'y iiiultiig turaula dadaii HTig aking layon ay dakil^ at ea mga labi arg - iAno? - ang nuld^ tila bsga dt sina?ad}a. - Ako raw ay sinungaling, ako raw ay nagbibir^ marahil, kungdt ang is^ng bukong at walii akong ibang hangad, laatahin sa mab^gdng haiaman hiiaklBk na t'ago pa tamatig ngumingilt. S' Fe'ix !iy napaaba sa narinig; - S o ni ko na sa iyong sa mulamuia pa*y hi* ninniap t ang si Sela ay isa sa mga babaiog ma- at ipinaliwanag na Ako'y iiiultiig turaula dadaii HTig aking layon ay dakil^ at ea mga labi arg Ip nakilala kong siya ang tanging Paraluman, Hiva ang bituiiig nagbigay sa akin ng liwanag npeng Hindt-pag- makita ang landas na dapat lakaran. maraapuri, ay roasBsabi koag ang tulang yao'y isd sa mabubuting na^ulat ko hangga ngayon. Liban sa akin ay waI4ng makapag^BSHbi roarahil sa mga nakabasa x\\ yao'y c\ ko dinaramdam ng akiniBr su Sa katotohanan ay napapaniwal^ ko si Se!s. !aVui. lAkal^ nga niya*y sa kaibuturan na ng pusd ko nag- mulA aag ma^asarap at matatamis na salitdng yaonl Hindt nagiipat linggo ay nagkabuti kami. Pa,- libhagi^y alim na aldm k mg magiiiwio giyang letio
- liSTIGO BD REGALADO 25 sa pa<3^basa n^ mga ta14, ay oagiag maBipag ak6ng totoo sa,, gaya iig& ng karaoiwan nating sabihin ay ''pai^napasingaw/' Tuwing sahado halos ay di nawa- walA sa pahava'^a 1 rui^in at ito*y sukat mo nang ma- alaata. ang dalagang tinitawag na BUuing-Lapa at ang makataii" Tiagkak inlong sa sagisag na Takip Silim si Fel^x na \Aariog naKunita ngS. ang ^ Nangit! sioabing yaori ni Fidel. - Binanig ko ni r i halos - ang patuloy nito, Ito nama^ ang eatresue'ong tin tirhan nina Sela. walang kasaina roon kungdl isang aling eiyang nag- aampon sa kaaya at isang andk nitong lalaki. Ang ni Sela ay may salapi, may mga paupahang aii bahay a*^ mga kanimata Ang entresuelong yao'y kanila at piaauupahan sa isang kastil^ ang itaas. Nang mga nang araw ng pagparoan ko ay tinang" gap aaman akong mabut! ng kanyang ali at pinsan Napuna kong habang inaala^an si Sela ng tuI4 ay lald namaig tuma'arais ang pagmamahal sa akiD. Nang sumiinod na Mar^o ay nakatapos siya sa Intermediate, at napalipat sa High Sehool nang bu" Mula sa daang Saleedo hanggang sa wan ng Ha^iio. loob ng Miynil^ ay laginar magkasab^y kamf. Ini- hahatid ko siya sa pagpasok at madalas na inaabangan pa sa paguwi. Nang mga buwan ng Agosto o Set- yembre ay nabalitaan kong ang aking Bituing Lupa ay pinagkakaguluhang di ano laaiang sa High Sehool, Ang ganda niya*y nakapukaw sa maraming loob at bumihag ng maraming pu?d. Sabihm pa ba ang paris natin: masakim at maramot. isang Sela ay magtapat liang linggong hinintay kong si lalaking 4
26 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... sa akin. At paHbha^a'y nahirati ako ^a ak?Dg da- tihani? katipan... Plnutol jii Felix aog pagsasalita: , - ^"iSinong daMng katipan.. ? - Ang inyong ibinaHtang magigiDg^ asawa ko: Nahirati nga ako 1 ay Maryang kapeg si Marya. naay ibang snmusulat ng ukol sa pagligaw 8y ibi. nibigay sa akin at ako Nguni't habang naghihintay ako ay lalong naguugat ea aking aywan kung Ma- loob anong mabanggit ea akin ni Se'a na sa kanya y may na'^^si^i ag-isip na lumigaw. At baligtsd pa nga Kuag nap-ip'itadag may nakakasabdy kami sa daan na isang ka-amah^m niyang binata sa Bigh Sehool ay ito an^ kinakausap ng boong lugod at piriagpa" pakitaan ng masarap na ngitt. Sinasabing ang ap6y ng panibugbo ay sa m-ga pusong tinitibukan lauiarig ng tuoay na nagib'g naka^^usunog. Nguni't ang pu?o kong di tinitibokan nito, kungdt ng isang hanpaa na makapaglaro bamang, ay nararadam'in kong unti- uating nagiinit ang" pinasrisagot. panib'igh6 bakit. ano; sa apoy ng panibugbo. Lumagok muna ng tubig si Fidel bago nagpa- tuloy. DuBaan ang mga araw, naghaUbalili ang mga lingno, at ang akiag magandang J5iini'y patuloy Fa pagmamagandana;-loob sa mga binaiang nagah'-ab'gid, Ako'y wala namang ginagawa kundi makimat3ag, Ni di ko iniisip na ipahayag sa kanya ang aking mga napapansin. Ang wala raw pa^god na magtipen ay walang hinayang na magtapon. ^An6 nga ba ang iiialay ko kung ang kadallaa ng aming pagkakabuti
INIGO ED. REGALADO ay siya ring kadalian ng pgtklkipapyaTi niya sa iba? Sa isang dalagan^r magaslaw, ea isang dalagang mu' da/i, na, naligawan ko nang dahil sa isang pagkaka- taon lamang, at sa hangad na biruin at di upang hindi nararapat ang megsabi ng pagpaimluyan, ay paninibugho, inisa biro man lamang! Ang kahulugan ng panibugho ay dt natatarok ng isang babaing waUeg muwdng sa iinatawai^ na tunay na papibig. Si Sela ay salawahan at sa raga babaing salawaban ay isang Dapat mong alamin, kaibigan libangan ang pagibig na sft ibabaw ng labat ng iyan, ay di ako nsgpa- kita ng kahi t bahagyang kat^bangdn kay Sela. Mand pa nga ay pat'iloy ako ng patuley sa pagtula at akiiig baklad. siya y unti-uLti kong itinataboy Si Se'a nama*y patulpy rin ng pagpapakitang^loob- Ang t"mis ng kanyang puso ay lal6ng nag , sa akin. Siya'y wal^ng sulat halos ea aking di may iibayo. kalakip na bulaklak. Wal^ng araw ra di may bigay na paoyong binurdahan sa makina At, mahigit pa, Felix, may mga ara v na nasasabi kong kami'y mag- Isipin mo npa kurg gaaneng asawa nang tunay. ligaya aug nakakamtan ko sa sarap ng pagmamahal na ipinakikita riya ea akin. sa Datapwa't.. ang lahat ng yao'y dt ko binilig- ipinalalagay korg bul& lamang kung yang hala^a, baga sa tubig. Sa loob ko'y di nawawala ang mga pauna kong kur6*. na siya^y- isang babaing madalii Kaya ako'y walang ibang isang babaing salawahan nasa sa loob-ukol sa kanya kundi ang magiarS, yamang siya rin at di iba ang nagpapakita sa akin ng daang iyan. Sa una*t una pa, gaya ng nasabi 27
28 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... ko sa iyo; ay napansin nang dala dabban ko sog itjob at kaluluwa ni Sela. Nang napatueaygn koig lalong dumarami ang aking nagigiag kaapaw ? a kanya, ay walang unang naisip kungdi ang mahalagang sa lita ni Baltaaar, na: '\.kung maliligo ka*y agad nang aagap''... ''Si Sela ay isang babaing madaii'^ Ang kurong ito'y siydng may sala ng lahat! Sabihin pa nga ba ang lalaki: ''tukso ni Satan,'' Aywan kung sino ang may ^alsng masasabi, nguni*t ako'y nalapit sa apoy kung kaya nadarang al na- ^^ pasd. nahulog ako sa . , . Kung kay Sela lamang ay madai! Ang isang pita ko'y hindi niya hihiya'n, nalalaman kt>. Nasa aking karody ang katawan niya't kaluluwa. Nguni't iang paraan? ipaanong mapaii^ahdn ko aiig ma- rubdob na pita ng aking pagkalalaki? Neo'y naging pmund ako ng isang hukbong handang lumusob na sari-saring psraan upaog magwagi sa nagiisip isang kaaway na sasalakayin, i"g Doon sa amin ay may isang nayong kung ta' wagin ay Paltok, Sa i"ang sulok ng nayong nasab^ ay may isang bahay na malayo sa mga kanugnog- Walang pinakama'apit kungdi ang isaeg 'ehalet*' na aleman. Ang babay na yao'y sa ari isa kong kaibigan na dal^il sa pagplapBkitaaD namin ng loob ay alam na alam kong ako^y df hihiyain sa isang ."alit^. Sa madaiing sabi ay^nakita ko ang aking hinabanap. ng isang Isdng umagsng papasdk si Sela ay inabutan kam( ng malakds na ueos sa may tulay Noo*y tagulan.
INIGO ED. REGALADO 23 Kami'y^' nagtatakbong sumilong sa ag Sta. Kru8, may Koreo. Nooii pa*y akay ko na siya sa kanoSy at dal^ ko ang naglalakihan oiyaDg aklat. sft at malakas agad aog uldn ay basang basa bigla kamine dalawa. Ang uidn noon na dating kinaya- yaoauTan ko ay nagmg tila niga Ti)ulaklak na nag- "Maanong huwag nang tumigii bububat sa kungdi mga ika walo'' - ang naipanalangin ko ea Dio8 noon, samantalang nalulumbay na mabuti s' Sela na kaya lamang mangit! ay kung aking nabi- Dahil sa isang hangdd ay ndtuto tuloy akong At an^ Dios naman ay wa- ring nakinig sa akiu. Hindi huminto ang uldn kungdi mga ika 8:15 na Dg umaga. " Daii^i langit. biro. manalangin sa Dios. Ang pint6 ng aking iangit ay nabuksan. Naki- usap ak6 kay Sela at sumamu-eattio^ ng buong giliw- Kung talagang malinis aBg kanyang pagmamah^lr kuDg tunay na banal nga sng kanyang pagibig. ay sumama siyd sa akin, Sumama at kami'y magpasyai, yamang ang alam din lamaug sa kanila, siya^y nasa sa klase, at marahil ay hindi na papansinin kungdi oaan dumarating hanggang ika 12:45 oras na kan yang iniuuwi Ak6 y nangakong siya'y iuuwi sa oras Nakita kong si Sela'y namutla, t^ng b:h^ na yaon. ay nag.aligid sa mapupungay na matd. Marahil ay nahulaan ang aking tangka; nguni t hindi uakapag. salita bahagya man Hindi tumatanggi, nguri t hindi naman nanayag; bagama't nararamdamdn kong in|-
30. MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... kanyang loob. Ang unang kariiiuatan^ walang lam4n na nagdaan aa tapat ng sioikingan na~ min, ay aking linawag. bigat sa - ^iAba, ayoko! - ang tanggi ni Sela, na lumayo sa akin, ^^ - ^Huwag kang magpakita ng ganyan dito - ang aking ands, - mahahaUta tayo ng niga taong iy&n ^ano ang sasabihin sa atin' iig kutsero? §^a .. Hiadi ako nagluwat sa pakikiusap. Ni di napansin ng mga taong nikasilong^ namin at ng kutrerong aking tinawag ang aming usapan. Nakyat kami sa- karaoGiata at matapis pa isauli ang trapa! na inalis ng kutsero upang kami'y makaupo ay lumakad ang aming sasakyan. Malamig na malamig si Sela; ngu- Ni hindi t nanong sa akin ni t walaoi,' kung saan ang aming tungo. Walrng ginawa kungd^ isinalumbaba an/ mapula niyang bupanda, upang huw^a^ mapagsiya marahil Dg sino man^ kasali-salita. NaDg kami'y naialapit na sa Paltok ay eaka lamang narinig kong nagsaiita matapos iluwdl ang isang malalim na buntung-hininga: - iHindi ko akilain, Fidel, na makaisip ka ng ganito sa akin! Noo'y muli kong ipinangako sa kanya sng lupa't langit, upang lald pang mdpalulong. Nang kaml'y malapit na ay sinabi kong siya'y huwag magpapakita sa akin ng enomang sukat ika- halata ng mga tao, pagka't siya rn at di iba ang Dumatini; kami sa am ng paroioeran. kahiyahiya.
iNIGO ED. REGALADO 31 Si Sela*y h ndi nga nagpahalat^ at Iin3|6 tng ukng Tila knmi'y toleorg dalsw ro-^ uinakyat sa bahay. ong magasawa. Doo'y tinaegla koiig nie'pi alunDa^dk kaml hanggang ika ]2 ng tangbeli Datai wa't... Si Fidel ay nahinto. - Datapwa^t". . - ang sa!6 ni Felix na napensin ang paekakatigagai ig kaibigan - /,ano ang iiang- yari pagkatapos? Ituloy mo, dali, at tiia buniiababa aiig langit - ang pabiro pa ni FeHx. > - Si Sela ay ayaw nang uinuwi at di ako bini' tiwan ^iB, amerikaiia nang ako'y bihis mana( g. na*t liandang Inabot kami roon ng maghapon... H'git sa mga araw na nakalipas ay i oon nahawi sa aking isipan ang raasasamat^g palagay kay Sela, Si S'sla ay ieaiig babaing mainis at karapatdapat sa isang mabu' ing pakikisama. S.ya'y h ndi marumi Ako lamang ma ni walang bahid bahrg^a man. rahii ang makar.agpai atoteo ng baggy na ito, pagka't ang mga kagaslawdn ni Sela'y nakapaguudyok si Ta sinoraan na maghinala sa kanya ng di mabuti. las^tas m'> oang ako a^'g unang riakapaghinala ng bagay na ito. iiais ko'g masamaotala lamang ang kauyang ka^ariwaa't ganda ay unti unting napalitdo ng hab^lg at awa. Si gela'y ayaw na ayaw nang umuwi sa yamang narapa na rin latDang sa akin. raw siya ay di na makahihiwalay Fa man. Hamaha{: un humahapon, ang kanila Patayin na akin kailan - iFidel! [Fidel! - arg lumalagaslas ang iuhang ibinukd sa bibig nang sinr^sabi kong ako*y mananaog"
MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... 32 &ug km6t kong amerikana ty a^ aw bitiwan - iFide!l Para mo nang aw&,, patayin mo na ak6, huwai! mo lamang iwan. lAko'y iyo na! ikm pa ang aking magagawa? |Ano pa kaya ba!... Si S^la ay itinir^ ko nang lubutan deon Pag karaan ng isang linggo ay nakilala na eiya ea tawag na babae ni Fidelr At ang kanyang aling noong unauna'y parang kidlat sa paghahan^p kay Seia. nang paalaoiang may sinamahang lalaki, ay parang nagtampo pa wari sa nagtanang pamangkin, at tikiB na df na naghanap. '*Kung maanakdn ba siya hang- gang pillk-matd a/ ano sa akin?**- - ang nasabi pa raw ng tinurang ali sa ilang nakausap. Naiyan, kaibigan, ^ng "imulS, ng aming pagki- kilala; ang iba pa'y labis mo nang alam, bagama'^ di mo tantong si Sela, si Selang hinahawakan ko ay babaing banal at malinis. Ngayrn nga*y isipiii mo kiing gaanong suliranin ang dald ko sa loob m pag-aasawang ito! iKaawaawang S^la! Si Fetix ay lumagok muna ng tubig bago pag- katapos ay nagsalita: - laang taoong kung ikaw'y Qaaaw#t nabAhabfig kay Sela at kung nalalatnan roong 8i- ya*y babaing malinis at karapatdapat sa ieang tapat na pakikisama, ay ano't d! siyang inisip na paka. saUn at nagpakabuy6buy6 ka pa kay Mery? Fidel: - iAh! ako lamang marabil ang dapat malkaalam Si Mery ay babaing sa mula't mula pa'y ng iabat. eiyang pinagsanglaan ng aking pusd at kaiuiuwa.
INIGO ED. REGALADO Ang pag aasawa ko mapipigii at walang makahahadlang kungdi kamatayan lamang.. Si Fidel ay di na nagbalik sa pasulatan. Pagka. panaog nila sa Fehin ay tumawag ng isang sasakyan at kiiiamayan si Felix. sa kaiiya'y hindi - Ikaw na ang bahala sa mga '^prueba'* - ang sabi at itinuro sa kutbero ang daang Dolores. 33
RililltiilllllillllirTI IV ^^ I F del ay umuwing alapaap aiig h ob. Wftlaim ^^ napapako sa dilidili kungdi ang mabigat iih palaigipan ng napipinto niyang pag eaeaws. Habang daan ay walang naiisip kungdi si Se^a: kung paano kaya niya m ^^ibiwalay^n ng mapayapa ang babaing itong halos isang asawa nang tunay. iHiwalaydn si Sela! Kinikilala niyang ito'y isang mabigat na gawain; nguni't mabigat man ay lalong di niya maiiwasan ang pinto ng bagong buhay na kanyang papasukin. Kailangan nga niyang iwasan a^g dating pakikipag- laguyuan kay Sela upang mabuhay siya ng tahimik sa piling ng babaing tunay. niyang minamahal. Ang pakikipaglaguyo ng isang may s^awa ay ipinalalagay niyang isang kasalanang napakabigat. Aywan kung ng ibaog bakit, ay di niya maatim ang palagay yao'y isang ibangang kalugudlugod dlto sa ibabaw ng lupi, Kung nakapagpatuloy man siya hanggaog noon ni Sela, ay pagka't wala 815 a*y lalaki, at la^a- na tawagtawaging lalaki pa siyang dapat panagutan,
INiGO ED. REGALADO 35 king malaya. Nguni't ^,n^ayon? Siya'y makikipagisa nang pus6. Ang pagibig sa pagibig nang talaga niyang pinakasisinta, upang kailan ma'y huwag nang makaldir. Kaya, ang lakad ng kanyang kabuhayan ay dapat nang mabago, dadat nang md" sa di wastong hilig ng katawan na inaamin layo ng kanyang budhing kinabulusukan at sukat, gayoiig labislabis niyang tal. s na 3 ao'y di nga wasto. Ano- pa*t dapat na siyang tumahimik! niya*y itatall Ang pagdadalawang katawan ay nagiging sanhlng raadalas ng maraming kaligaligan at kaipala pa'y n| pagkasawi. na walang ninakahahangdd kungdi isa^g ganang kan- kabuhayang payapa, ya*y wala nang kaligaligayang pamumuhay na paris noon, ay kailangan n^ang humiwalay sa kanyang babae. Kung maaari, ay huwag nang makilala sana ni Marya, na kanyang kakaisahing palad, kahi't ang pangalan mau laraang ni Sela. Si Marya*y wa~ lahat ng yaon, at siya'y wa- lang kaoaalayraalay sa lang karapat^ng magdulot ng pait sa babaing wa- lang malay sa mga unang araw pa lamang ng ka- nilang pagsasama, mga unang araw na dapat ma- puspos ng aliw at kawagasan ng pagibig. Siya, sapagka*t sa Datapwa't, ^paano? ipapaano ang dapat gawin upang makahiwalay kay Sela? Dito narito ang sag- wil, ang malaking sagwil, na siyang suliraning di niya maubos maisip. Si S^la ay isang babaing d' pangkaraniwan lamang, gaya ng palagay ng kanyang mga kasama at ng nakababatid sa kanilang mga
36 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... lihim. Kung si Sela^^ nagpakarapa man at napa luloDg sa isang kabuhayang kiDalibiiigaB na ng kan- yaag pagkabinibini ay siyang lalaki at dili iba ang may sala. Si Sela ay isang malinis na babee na sa kanya lamang narapa. *Kung nakapagpatuloy man sa ka- buhayang paris noon, na tawaging haMi ni Fidel at ito'y tawaging lalaki ni Sela, ay walang ibang nagbunBod at nagpalala kungdi ang pagiging ma- kata ng lalaki at ang pagkalubusang mahilig sa mga tula ng ^babai. Langit na nito sng makabasa ng isang tulang mainam, makatas at gagana sa tamis at lambing. Nakakiiala siya ng isang manunula at nahandugan siya ng mga tula. Kung yaeng mga tulang di pangkanya ay waring dinaramdam kung basahi^t namnamin, ^ang tula pa ka^ang sadyang sinulat upang ialay sa kanyang paanan ..? Ah! Makata... Manunula. . Ikaw ang may sala ng pagkaunsiyarai ng isang sariwang bulaklak! May isang tulang alay sa kanya si Fidel. iHu- wag na siyang pakanin! Ang isang samoH pakiusap pa nga ba ng kanyang makata, na balot ng nag- gagandahaug bulaklak ng dila, o ng diwa^ arg di niya ikalulong... L%l3na5 naai?h'hiIakbot ang loob ni Fidel kung naiisip ang lahat ng yaon. Siya ang may sala ng lahat at ang ka^alanang yao'y ikaliligalig marahil ng kanyang budhi sa habang panahon, samantalang si Sela, si Selang iiwan niya, ay di pa natatahimlk at lumiligaya sa piling ng ibang lalaki.
IS^IGO ED. REGAL4D0 - Ah... ^Ang sinasakyan ni Fidei ay dumating sa tapat ng kanyang tahanan. - Para, sa tapat ng pintong iyan - sng sabi j-a kutsero na itinuturo ang kanilang taraEpaban Pagkapagbayad ni Fidel sa kutsero ng kaiuniH' tang naghatid sa kanya ay tuhiytulry na umakyat. Kinahapunan, nang siyaS^ nagmiminiDdai na ka- salo ng kanyang kapatid ay i^ang sulat ang duma- ting na dala ng kartero, - Kay Mary.. - an^ malBmbing at pangitiiig sbbi ng kapaiid na siyang tilmakbo sa bagdan sa pag- kakataopo ng. karterong naghatid. Ang matamis na ogiting nasnaw sa mga labi ng kapatid na dalaga ay waring nagsabi sa kanya ng: ^'sa hipag ko ai^g sulat na ito*'. Noon din ay binuksan ni Fidel. Ang dibdib ni- ya'y waring sinaksak pagkaabot i a pagki^ab^t ng sulat na yaong hindi i iyi> hnihintay" papka't ta- iatfa nimang pa hapong yao'y hindi siya dapat tu- manggap ng sulat ni Marya, At di nagk biiia ang kaba ng kanyang dibdib, Iilang talata pa lamang haUs ang nababasa ay big- lang nagtind^'g at iniwan ang psgmim nindal. Ang Hi rakahum^ babagya man, kasalong kapaHd ay napansin paliHhnsa a" g pHsgingu^^t rg noo 6t ang pagiiba ng knlay ng n.nkha ng kanyang kapatid. Sa' silid nageuloy, Humilig sa tabi ng bintana at mulmg binasa ang sulat: 37
38 MAY PAGSINTA Y WALAr^G PUSO... ^Tidel: **Inaasahan kong maliligalig ka pa^kabasa sa sulat na ito na itinititik kong halos nawawasak ang aking dibdib, Ang luha ko'y di mapigilan sa pagdaloy at halos siya ko na lamang kinakain bu- hat pa kagabi. Sa akin ay may nangyaring napaka- lubha na may kinalaman sa ating pagiisang pu6o. Inaakala kong ikaw ang tanging maksaayos kung talagang tunay nga ang iyr i p.pagmaniabal sa akin. Di makuha ng mga daliri ang magpakahaba sa pag- sulat, bakit ay panakaw lamang ang pagkakaga^a ko nito. Sasabihin ko na sa i^o sa maikling pag- sa^^alita. Binawi Eg nanay ang kanyang pagsarig- a^n at ako'y sinasampal at pinakamumura mag- buhat pa kagabi sa aming ppttulog. Ang ligayang umapaw sa aking puso sapul nanii pagkasunduan ang ating kasal ay sinakmal at sulat ng walang katumbas na dalamhati. iAng hirap na tinitiie ko ngayon! Ang dahil ng lahat ay ang balitang tinang- gap ng aking kuya na umano'y may kinakasama ka raw na para nang tun^y na asawa. Aywan kung saan galing ang balitang ito, na sabihin na ang ko Ki- tarok ko na rin naman kung gaano laM kit^ at ang pagmamahal mo sa akin. Kaya nga ba tinanka ko silang pagpaliwanagan at isinamong bago sila ay sabihin, mapaniniwalaan. hindi ibig
INIGO ED. REGALADO sumira sa aalitaan at magmalupit sa akin ay lina- win muna kung may katotohanan o wala ang maka- nguni't walang salita mandag na balitang yaon; akong di nilunod sa alimurang kasabay ng pagbu- buhat ng kamay. Ako pa raw ba ang ilayo sa pag- kapanganyaya ay ako pa ang magnaDais na mag- lalaking magdudulot ng aking kapaha- tanggol sa makan. Di ko maiaalis na akn'y kanilang pangala- gaan. Ako'y kanilang anak at kapatid; nguni't hu- wag sana namang ganito. '^Ang sama ng loob at malaking hinanakit sa iyo ay gayen na lamang at halos isinusumpa sa nila naia na ikaw^ kanilang roakita pa. akiug di Marami pa akong sasabihin na ^iyang di ikapang- yaring ikapamalagi ko pa sa kalagayang it6; subali't saka na. Aag nais ko ngayo'y pabulaanan mo sa kanila, sa pamamagitan ng gawa, ang dahil ng ga- nito kong pagtitiis. Inaasahan kong hahanguin mo ako sa hirap na iteng ikdw at di iba ang sanhi- Sa martes nga ng mga ika 2 ng tanghali ay hin- tin mo .ak6 kind Doray: ibig kong ilayo mo na ako sa hirap na ito. Tila nga pangit ang pagmumung- kahi kong it6 sa iy6, nguni't ako'y walang lunas na makita matangi riyan, **Hinihintay ko sa lalong madaling panah6n ang '^yong 8ag6t; lilimang araw na lamang aig nalaUb! 39
40 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... sa atla at ang nais ko'y malaman ang iy6ng pa- siya hang^ang biikas, kung mangyayari. Iy6 kailan man, MARYA"'. 'H. L.: Ang sulat mo ay ea bahay na nind Doray palas^pakin. Nalalaman na niyd. Huf5?ag mo n%n^ tangkain ang parito pa't makipag-usap sa ka- nila - Ako rin." Malalim na buntunghininga ang tanging naisukli ni Fidel Dairkatapos matunghan ang kshulihulihang Sinapupo ng dalawang daliri ng ta ata ng sulat kanang kam^y ang baba at muling ipinako ang mm mata sa hawak na pape), Nangingilid ea matd aK^ mga luha na aywan kung luha sa pagkahiya o m pam^imnlaw. At wala na. Dafff pa ni Fidel ang napipilan sa isdng laba- nai^ pinamuhunanan ng buhay. Ang nangyari ay di birubirong basagulo pard, ea kanya. ^An6ng mukha ang kanyang ipakikihardp sa ind't mga kapatid ni Marya? Kung di man lamang saria siyd tinatanggap ng mahusay ng mga taong it6 sa kanilang bahay... Kung di man lamang niyd, isinumpang siy^'y walang kaanuan6 raang dahilang sukat ipagkadungis ng kan- na yaag minamahal. pakikipag-isang palad sa babaing labis S'ka. . isi Marya^y magyayang magtananl iMag- tanan pagkatapos na magkayari sa isang mahusayang kasal? M^igtanan. Magtanan nang pauna sa araw ng kasdl nilang napagkasunduan at napabalita... ^Maa- ari kaya? ^iAn6 ang sasabihin sa kanya ng mga ma^ulang at kinamag-anakan ni Marya? ^At ano
INIGO ED. REGALADO namdn ang mukha niydng Ipakikihardp sa paggawa ng gayong kataksildn kungkataksilan nga ang maita- tawag? Hindi maubos-isipin ni Pidel kung an6*t naka- pagmungkahi ng gayon si Marya gayong it6, nang una ay siyang ayaw na ayaw ng pagaasawa ng tanan at.paalpas sa magulang. Ang sanhi ng siga lot, ng pagarong ng ind't mga kapatid ng kanyang giliw, totoo man sakali, ay di pa namdn nild na- patutunayan marahil. Tuiigkol balita'y maaaring mag- katotoo at rnaaaring mabulaanan, ^ ^Nguni't sino kayang may makating dil^ ang nagpaabot sa kanild ng gay6n? Walang hunus-dili lamang ang sukat makagawa 'ng gay6ng mabigdt na salitaan. Id^ iamang naghihiganting loob ang ma- kapangangahds gumambala sa gay6n nildng pag-iis^ng dibdib na napabalita na pa namd.n. ,.,Naghihiganfi. Sa salitang it6ng kuto'ut6b sa loob nagtining ang kanyang isip. Naalaala si Sela. Si Selang di raawala sa kanyang gunita dahil din nga sa napa- hayag niydng pag-aasawa. Bak^ kaya si Sela na ang may 'kagagawdn ng gaydng gulo... - Kay bigdt na suliranin nito! - ang pabuntong- hiningd ng binata. Pinagtiim ang mga bagdng at di Binasadya^y napasuntok ea silya. Ahg pintuan ng Bilid na inilapat niyd pagka- pasok ay nabuksan, - Naghihintay ang pagkain, kakA - ang magiliw na sabi ng kapatid na sumungaw lamang doon... - iAyaw ka na ba?
41 6
42 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,. - Ayoko na nga, tugon na pinagpilitang iligpit mo na - ang banayad iliDgid sa kapatid ang na dalahin ng kanyang loob. Nahalata man ito ay walang imik na lumabds at muling kinabig ang pintuang pieasukan. Ang sulat ay minsan pang tinunghan ng binata, pBgkaalis ng kapatid. Tila bag^ nagaalinlangan. Baka kaya mali lamang siya sa pagkakaunawa ng sinasabi roon. Nguni't hindi, Ang sinasabi^y iyon din. Umuurong ang ina't mga kapatid ni Marya dahil sa siya pald ay may babaing inaalagaan; at si Marya'y pinahi- hirapan, kaya tinitipdn siya upang magtanen, Magtanan. Magtanan^., - iKay laking gul6 nito sa akin! Aywan kung bakit ay si Sda ang napagbun- tuhan ng mga hinala. Si Sela nga't 'di iba ang may kagagawan ng sigal6t na yaong labis ng bigat para Si Sela... Ang dating habdg sa kanya ay napalitan tuioy ng pagngingitngit. Kung bakit ginayon. Kuug an6't n^ngahas itong di na siya ipinagenakahiya ang kanyang sarili, Si Se^a.. Sela... Gayoa ma'y waring nahawi ang ulap na tumakip sa kanyang dilidili. di niya dapat pag- Si Sela'y buntuhan, sapagka't walang kasalenang kaparis din SiyaH di iba ang kanya ring dapat na si- niyd. Magkatotoo maiig si Se'a nga ang may ka- sihin. gagawan ng gay6ng basagulo ay di n^^a maiaaUs na magisip. ng gayon ang isang naaapi. Mabuti't gayon na lamang ang ginawa. ^ Sela... Habang nasu3ugatan daw ang bayani ay lalo
INIGO ED. REGALADO 43 Si Eidel ay nabuhayan man. namdng tumatapang. din ng loob at sa sariii'y nasabing tila bag^ nagu- nlta ang kasabihang ''naririto na ito'y kailangaDg paglabanan '' Siya'y di magpapahalatd ng antingano man at paroroon siyang gaya ng dati. Magmamasid at makikiramdam. Inisip na pagsadyaing una si Sela - Bahala na nga. .. At si Fidel ay humilig sa kinauupan. kung paano ang dapat gawln kay Marya. Gulting gal6 ang loob dahil dito at 'naiisip na ito'y di mag. mimungkahi ng gay6n kungdi talag^ng di na ma- paglabanan ang damdaming dinadala. Nguni^t nang mabuo na aa isip ang kanyang pasiya, at nang- naghahanda na sa pagsulat upang tugunin ang liham ng kanyang irog, ay siyaiig pagkarinig sa boses ni Felix na paakyat na tumatawag. Iniisip Si Fidel ay lumabas at sinalubong ang kaibigar. - Nagmamadali ako, - ang wika ng dumating pag. kaup6 - ayoko lamang na di ibaiita sa iyo ngayon din ang isang bagay na dapat mong mabatid agad - iAn6 iy6n? - Nalaman mo'y may isang lalaking nagsadya sa Pangasiwaan kaniaa at bumayad upang ihaydg lamang ang isang pabulaan sa kasal ninyo ni Marya Hindi raw totoo ito at marshil ay hatid lamang sa nagbalita ng isang walang magawang tao. Ayon ea pangungusap ay tila siya mong babayawin. - iAt nakausap mo ba? :-Hindi, nguni t ako noo^ kasalukuyang buma- bale ng sampung piso, kaya ako na rin ang unang
44 MAY PAGSINTA Y WALAKG PUSO... nakapagbalita sa itaas. Lahat sila at pati na ako ay takdngtakd,. - Saka na..; ^Bakit nga ba, Fidel? nagdi|dumali ka at ang sagot sa tanong mong iyan ay totoong napakahabang iulat. Nagkakasalisalimuot ang mga pangyayaring pinani- nimbangan ko, at dapat panimbangdn ng mga lalaking paris natin. Si Felix ay nalis na taglay sa loob ang sapan- tahang kay Fidel ay may mabigat na nangyayari. Samantala ay naiwan naman itong lalong naragdag^n ang dalahin ng loob. Pagp.asok ay biglang lumug- mok sa kanyang pahingahan at nagbuntung- hiningang malalim. - iAh! - ang wika - kay bigdt nang mga nangya- yaring ito sa akin!
..y lv ANG gabi ring yaon ay loob Fidel sa ang mungkahi ng kanyang pi- mangyayari, ay na niya mapababayaang ito'y lumanguylang6y ga Si Marya'y pinagtata- dagat ng pagdadalamhati. patdn niya ng lubos at wald nang iba pang pag kakata6ng sukat masamantala upang maipakilala ang ng kanyang budbi sa pakikipagsintabaD, kalinisan kungdl yaon na lamang. Dili ang hindl isang ka- nguni't siya namd'y taksildn ang kanilang aasalin; nakatupdd na sa malabis na pagbibigay sa ina*t mga kapatld ni Marya. Ang kanilan^ kasdl na sa mahusayan gagawin, ay napagkayarian na nilang lub6s gaya nang napabalita; nguni't ito*y pinabula- anan, umano, sa hayagan ng kapatid na ring ma- tanda ng kanyang kasi. binu6 ni ^ sariling nakamamah^l. Mangysri di ang Sa kanilang iniisip na magsingirog, kaipala'y dt na sila mababagsakdn pa ng malubhang sisi, at la- long hindi pangit na katayuan, maging sa kiDamaganakan na rin ng babai at lalo na sa ibang taong sukat makabalita Slya'y nakatupdd na ea talagang nara- "g gaydn. sila. dapat mapalagdy sa isang
46 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... rapat gawin ng isang bijiatang nasa panuniiyo. Na- ipakilala na sa gaw& na wal^ siyang masaneiang ha- ngad sa pangingibig kay Marya. Ito'y talagang pag- papatuluyan, at paRkabata na*y si^aEg pinaglaandn ng kanyang pus6. Ang pagkakap'abulaan ng pinakamatandang kapatid ni Marya ay iaang mabuting dahilan. Sildng dalawd ay magkakamatwid na sa pagtatanan. Bukod sa riyan ay pinasasakitan pang lubos si Marya, dahil sa malupit na balitang kung totoo man nga, ay an6*t d! na siya muna kinaulong bago pinigil ang kanilang. perytdiko, at bago kasal at pagbuhatan ng ka^ dy ang walang kamalaymalay na ang ginawi ng dihiga. kaayang babayawin, Ang kasdl na talagang'kasun- duan ay napabalita 8a pahayagang sinusulatan pa naman niyd Ang balitang ito'y^.walang kaantiano- mdng pasuba'ing pinabulaanan sa peryodiko ring yaon. pinasinungalingan ea Saka i^a pa rin^e ma'Wid ilto'y lubusan nang paghamak! iAh!... - ang wika ni FideL - -Ang matwid at dahilaa namin ay labislabis. Nang gablag ya6n ay kung ano't nawaldng ga- ndp sa isip ni Fidel ang babaing dati'y di maubos- iaipin nang mdpahaydg aag kanyang pakikipag-isang Sela na nga. Manong nasagiiahan man dibdib: si lamang ito n^ bahagyang pagdidilidili nang gabiag ya6a, gay6ng siyaag unang nagiging ulap na pang- palabo sa hakbang na kaayang gagawin. Si Marya tangingtanging Ia|n^a ng kanyang gunita. Pa- ang libhasa, kung minsaa, kung ano ang loman sa puso ay siya ring nakasilld na lagi sa dilidili.
INiGO ED REGALADO iKahabdghabdg na Sela! Patf Dg tangka ni Fidel na patunguhan ang bahay na kanyang pinagtirhan, upang salakabfn at kausapin, ay nalimutan nang lubos na lubos, dahil sa balitang hatid ng kanyang katoto. Ka^a pati ng kanyang pag-uulikulik sa iminumungkahi ni Marya, ay naparam at sukat ea loob. ni Marya ay iginawa ng S8g6t upang uraagang.umaga kabukasan ay maihulog sa Koreo. Maikli lamang naman ang naging katugunan ni Fidel, nguai't maikling nasabi nan:an aog lahdt ng ibig sabihin. At ang sulat ''Minamahdl ko: '^Hindi ka nagksmali at ang sulat mo nga'y ga akin ng di ano lamang. Ang hawig nakaligalig ng iyoDg mga pangungusap na bal6t ng dalamhati't pamamanglaw, ay siyang nagbunsod sa aking suroang- ayon sa iyong lulos, nang di na ibig pang linawin ang mga dahilan. Ak6 man ay may matwid upang mag isip ng gaya ng naisip mo. ia^a sa araw ra iyong maibigan ay handa ak6. Wala ak6ng maimu* mungkahi sa iyo kungdi ang huwdg ka nang mag- dala ng kaaniianomd-n sa iyong mga alahes at da- mit. iSukat na ang nasa kataw^n mo! '*Hindt kita pinababayaan at nasa piling mo ako sa lahat ng oras, gaya ng pagkakilala mo na sa akin, **Ang lubos na nagmamahal, Fidel, ^ 47
48 MAY MGSINTAT WALANG PUSO... Kinabukasan ay inihulog niya rin sa Koreo ang sulat, na, dumating lamang agdd kay Marya, ay ipinagbayad pa ng piseta, bukod sa selyong dada- lawahing sentimos, laang oras ngA lamang, o kulang pang sang-oras ang maka'raraan ang sulat ay at matutungban na ng kanyang ^iliw Pagkahulog ni Fidel ng sulat at pagkalabd.s sa maluwdng na pinto ng Koreo, ay humingd ng ma- luwag na para bagang nagtapon ng isanpt malalim na samS ng loob, Pagkuwa'y mabanayad at tung6 ang ulong naglakdd na patungo sa Pasulatan. Aywan kung bakit, ay naging parang kakilala niyang Ifc.hafc ng umagang yaon ea ang taong lihim na nakakasalubong tuld,y ng Sta. Krus, at parang siya*y pinagtatawanan. - Ayd,n ang ul6I na.nagbalit^ ng hiadltotoo, masiraan lamang ang isang butihing <JaIaga. - ilydn ang si Fidel na nakalag^y sa peryodiko! - Tingnan mo ang lalaking iyan na napaguru- ngan ng bigay kaya. Ang lahat ng ito'y siya niyang naririnig wari sa bibfg ng bawa't makasalubong. Sa kanyang pag- kakatungo ga nilalakaran, ay wal^ manding nakikita kungdl bibig na nakangisi at siya ang pinagtata- wandn... iKahiydhiyd! Dinamdam nga ni Fidel na parang isang tinlk na may lasong buma6n sa kaibuturan ng kanyang pus6 ang hawig ng pagkakapabulaang gina\v& sa peryodiko ng kapatid ni Marya.
INIGO ED. REGALADO - Aao ugk kayd ang sabisa'^i nil^ng lahdt sa akin? Samantalang ang katanungang ito'y nilalarularo ni Fidel sa kanyang isip npang maikita ng sagot; ginigiyagis ng mabigd,t na pang- samantalang siya'y yayari sa kanyang kabuhayan, si Sela, ang kanyang babae na nawawaglit na sa gunit^ ay nasisiyahdng loob namdn sa kanyang tahanan at napawiang lub6s ng dalamhating in'anak sa pus6 ng balitang umano^y magaasawa na ang kanyang la'aki. Sela ay tuwangtuwa pagkabasa sa pabula- ang lumabas sa peryodiko nang umagang ya6n. Sabi si Fidel ay binibiro lamang ng na nga ba niya't mga kasamahdn. Talagd namang siyd ay maniwa^a- dili. Dangan lamang ay kung an6*t naoadald agdd sa slmbuy6 ng sama ng loob gay6ng di pa namdn natutunayan Si Sa malaking e:ajdk ay walang unang naisip kundi magpabili ng mga uulaming masasarap. Maghahanda Fidel ay tatawagin upang sild'y mag- siya at salo sa paoananghali. Maipagdiwang man lamang ka- hi*t paano ang pagkabunot ng tinik na buma6n sa kanyang pus5 Gay6n nga ang ginawd. Nagkakanta pang nagbukds ng aparador at pagkakuha ng tat- long salapi ay tinawag si Kayang. Iniab6t ang ku- warta at ipinagbiling isdisd ang mga bibilhin. ei - iAn6 po namang dami niyanl - ang panslag - Si Fidel ay dito manananghali ngay6n. - iSiyanga pu ba? ^At nagkasundo na ba kay6? patawatawa ng alillt. 49 7
50 MAY PAGSINtAT WALANG PDSD... - Kami namd'y hiadi nagkakagalit* ah! . - ^Akalgt ko po'y.. Isdng tawang malambing, matamis at puspos i g kasyahang loob an^ isinuklt m Sela sa mabalt na alil^, bago pagkatapes ay tinungo ang hagdan. Na naog at sa bahay ng alemdn nagtungo. Si Fidel ay teteleponohdn. Naiwan si Kayang na may galdk din sa loob. Masayd na si Sela at si Fidel ay nakasund6. Maka- pagpapatuloy na sa gayong paninilbihan iSalanae sa Dios I Ang ngiti ni Kayang na nagliig sukli mandin sa gayon niy^ng pagkapasalamat, ay napansiu Lg di nagiiimik na si Aling Andeng, ang may bahay ng kaibigang matalik ni Fidel na di humiya sa kanya nang unang araw n^ pupulin aag pagkamabaiig6ng bulaklak ni Sela. - Tila aiig napapans'n mong. pagiibd ni Sela ay ikaw, ay masaya na rin--ang nawaigi na, at pati wikS-. - Hindi raw pd pald naman sild nagkakagalit eh... - Alam kong hindi nga, nguni^t napabalitang si - ^Ano ang sinabi ninyo? - iAt hindi mo ba nalalaman? Fidel ay ikdkasal na. nakalagdy sa peryodiko... Isdug mahabdhab^ng "iah!'*... ang tanging nu Ids sa mga labi ni Kayang na pinabuntutan ng kilos ng balikat na tila bagd ibig sabihing "ano ba ang malay ko ng ibinabalit^ ng mga pahayagao,''
INIGO ED. REGAtADO * - KuQg gay6a po, marahil - ang wika - ay ito ang naging dahil ng kanyang mga kapig atian? yang at nawal^ na ang samS, ng kan- sa napahay^g naman ka- - Marahil... dahil din loob gabl - ^Na an6 p6? - Pinabubulaanan sng ka dl na ilinalita; i^d'y slya na lamang napapagusapan naming mag-asawa, pi akimatyagdi ko nga ang kiluskilos ni Sela at Si3a*y mamydngmasaya ngay6n. la!6 nang nalug6d sa mga piiragsabi ni Aling Andeag. Lah^t ng yao'y noon lamang niya nabatid. Kamuntik na pa^ang maba- liiitad ang mundo nang wala siydng kamaldkm^ldk, iMapagtimpi rin naman si Sela! Malihim na totoo naman ang mga kasama niya sa bahay. Si Kayang ay tila - Ngayo'y dito raw po manananghali si mang F.del, at napakaraming putabe ang ibig niyang ga- thtlong salapt ang bigay na pamill sa akin. win ko: Sumaisip niydng ganyang talagd ang mga babaing kinakalag"y6 la- mang. Di anhi'y iahdt ng ikasisiyang loob ng ka- lalaki ang maidulot, upang huwag silang niidng kasuyaan. Si Sela ay sadyang di mapapaisa sa kara- mihang nagkakapay6n Binata man hi Fidel, ay di namdn lumalampas sa salitang magkinaleasama ang kaniUng pagkakaibigan. aling Andeag ay nangitt Si Napagusapan tui6y nang dalawd, habang si Ka- yang ay naghuhugas ng mga palay6k at si aling Andeng ay nagpupunas ng mesa, ang malumbay 51
52 MAY PAGSINTAY WALARG PUSO... na kiaahihioatnan sa wakas ng mga babaing nagka- kagay6n. Mabuti ng mabuti kung siya*y nililingap na gaya ng hangga noo*y gina- gawd pa sa ka^ya ni Fidel. Mabuti na ng^ ng ma- buti kung ito'y binatlt sa habang panah6n. Nguni't,.. ikung nagkata6ng naging totoo ang napabalitang kasdl ni Fidel na kanyang lalaki? Si Sela'y kaaweawa ng^. iAh! gi Sela^y sadyang may dahilan upang ma- ba6ii sa malalim na pagdadelamhaii Ang pagaasawa ni Fidel ay siyang katapusan ng kan^ ang ligaya .sa buhay na it6 Tunay ngang kay rami ng nakikita riydng babaing nagkakasalin sglin sa kaneay ng ibd't ibdng lalaki; nguni't si Sela, isang babaing nagka- gay6n raau kay Fidel, ay di namdn bukdl sa gay6ng marungis na hilig ng katawdn. Napahamak siya, tu nay; nguni^t kung sa isa ay sa isa na lamang. lyan namdng kabuhayang paris ng kay Sela, By wala nang katahimikang sukat pang hintin. Daya lamang, kundi man kababaUehan ng panah6n, ang bahagyang kapanatag^ng naiaiaaas. Kung bagd sa kasuutan, ang kapanatagdng iyan ay isa lamang balat- kayo na sapilitang huhubdin pagsapit ng kailangang pagtutuos. Dangan na .nga lamang marahil at may mga babaing nahihila ng masamdng signos- Kung hindl ang gay6ng kabuhayan ay sukat nang paka- ilagilagan ng lahdt. . Ang paguusap ng dalawa ay biglang pinutol ng isang sigaw buhat sa luplt. - iNaryan ka pa ba, Kayang?
INIGO ED. REGALADO Ang sum'gaw at ang nagtan6Dg ng ganito*y ei Sela, na pagkaakyat ay binawi ang noiga bilin. Sa- lamat at maagang nakausap niya si Fidel. At sa- lamat at naabutan pa rin si Kayang. - iBakit p6? - ang patakang tanong rg alil^. - Si Fidel ay di makaparirito: may malaking kapansanan. 53
VI 1-1 APON... Ang mukha niyaog pinangulimlim din naman ng isang blTlitang sa kan- ya'y nagmakipit, ang mga mata niya-.g nagdam6t ng maaayang sulyap; ang mga labl niyang pina- nawan ng matatamis na ngitl, nang hapong yao^y pinagbalikdn ng buhay at kasariwaao. Bagong ligd si Sela S^ pagkadungaw sa bintanang nagagawi sa landas na nagmumula sa pinakamalaking daan sa pook na yaon, ay iisa^g dako ang pinagtatapunan ng titig. Tuwing makamamatyag ng isang karumatang humi- hintei, ay masay^ng napapatindig at walang pina- kasisipat kingdi ang sakdy na bumabd. Madalds na kung nabibigd man 8iya*y hindi naman nalulumbay kungdi bagkus pa ngang pinagtatawandn ang kanya ring batid na tala. f?ang hindi maaaring siya'y mabig6 ng hapong >a6n. Ang araw og mga pagaalapaap ay gansp nang yumao at siya'y dapat himigayeng gaya rin ng dati. Saka. mahigpit na totoo ang pasabi sa kanya ni Fidel: walang salang ito*y darating ng hapong iypn, at si- Paano'y labis niyang sarili
INIGO ED. REGALADO >-^a y nag ayos at naligd upang masalubong ng lalong kaUigodkigod at kerapatdapmt ang hari ng kanyang buhay at pagibig. Tunay ngang kung ilang araw na sagid ma*y hindi napaparaan doon si Pide^ gayong ang balita'y mahigpit na naniang napabulaanan. Aywan rga rin niya kung ano ang ibig sablhin noon. Datapwa't ang lahat ay wala nang kinalaman pa, marahil, sa napabalitang kasal, at kung bagama'y disasalangmala- laking kapansanan ang umatot kay Pidel. Ang gay6*y hiodi nonoon lamang naman nangyayari. Nagiging punahin nga lamang at ipinagaandapandap pa ng kanjang loob, sapagka't may b^lita nga siyang na- tunghan na dapat riiyang ipagkega^^n. Isang hinala ang napi kay Sela: nahihiya ma rahil si Fidei, kung ka^a hindi makasilay sa kaina. Ang nangyari ay kahiyahiyd nga naman. Ma- balitang ikdkasal at pabulaaran pegkaiapos... Kung di man lamang sana napalatha'^ ang tunay na nga" lan ng dalawa! Bukod sa roon ay sa peryodikong sinusulatan pa naman ni Fidel rahayag ang balitaH pabulaan. Nguni't ^ano nama t kahihi}dn pati siya. - ^iAng lalaking yao'y parang dt sandy sa pag- kalalaki! Si Fidel ay bibiruin niya pagdating. Kanyang At siya'y hahalakhak ng malakas, Ipalalagay niyang siia'y naglar6 ni Fidel ^i\a arg nanalo, Sasabihin pagtatawanan. pagkatapos. Ito*y kanyang tinalo at niyang: - iKundanga'y napakapihikan mong la^aki! 55
5" MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... At siya*y tatawa, kasabay Qg isang magiliw na paghiiilaaat. Fidel... Si Sela'y bigldng napatindig at halos nabitiwan ang suklay na hinahagud-hagod sa buh6k niyaeg Ang duma- malalag6 na basd pa't nakalugay. Malayo pa'y kanya nang rating ay si Fidel ngd. napagsiya, bagaman sa masid ay tila baga may pinagkayayatdn ng kaunti. Ang pany6 niyang na- kasuksok sa baywang, panyong sutl^. maliit at may burdang marikit ay kinuha at buong galdk na ini- wasiwas muld sa kinaduroonan niyang bintan^, bi- lang bati, masayd*t matamis na bati sa lalaking dumarating. Ang langit pus6 ni Lal6 nang napawi ang madlang pagaalinlangan, Sela. lal6 nang nawal^ ang mga panginoring kung ilang araw ring nagpalah6 sa dako pa roon na hanggahang hinaharap. Dumating na si Fidel. Ito'y walang unang sarili kungdi "hindi pa ito nakababalita, nasabi sa ay paraeg nabuksan sa marahil.*' Marahil .. At siya'y sumagot sa wasiwas ng pan3 6 ng ba- Sa mga labi niya*y pilit na pinasilay ang isang bahagyangbahagya, ngiting ano nguni't may pait, at bai. bahagya, ngitlng pa... waldng tamls, tuyo't; may. asim; may daUng lason: ikamatayan! Ang ibig niya'y huwag pahalata ng biglaan. Da- - Sela. - Fidel. anin sa hinayhinay si Sela, ang kulangpaiad.
- IlJlGO ED. REGALADO 57 iKulang-palad! Ang "kulang-palad" na ito ay sa sarili lamang naman nl Fidel nasabi. Hindl napasaliw sa mata- tamfs, malalambing at masusuy6ng tawagdng yaon, bagamdn muntik nang n^palakds dahil mandin sa pagpupuy6s" ng kanyang malinis na budhi. Kaya siya^y napakagdt-labi na sinundan ng isang malalim na buntong-hiningd. At tumung6. Ang nais niyd'y huwdg mahalata ng babai ang nangyayaring yaon sa kanya. At pag* katapos ngang maikubli ang bigla^t mahiwaga ni- yang pagkakapakagat-labl, ay muU siyang ngumiti, ngittng pilit na gaya rin ng una: ^'bahagya... ba. walang tamis, hagyangbahagya; ngitiag an6 pa... tuy6t; nguni't may pait at may asim; may dalang lason: kamatayan!*' Nguni't iaa6ag kubU/t paglilingid? Sila noo*y nagkakaabut'kamdy na sa hagdan at isa ija lamang kababalaghan ang siy^'y di mahalat^ ni Sela. Ang lahdt ay napun^ nga nit6, ang pagbabago ng kan- ang pagkapakagdt-labi, ang pagka- yang mukha, kapagbuntong-hiningdng malalim... Salamat namdn at daladald a:ng loob ni Sela ng kanyang mga paunang kuro: si Fidel ay napapa- hiyft sa nangyari. Kayd... - Nalalaman ko ang dahil ng lahdt ng iydn, ang wik^, Nabigla si Fidel at ibig umudlot sa. pagakyat. - iHa? ^Nalalaman mo? - ang pagilalds na ta- nong 8
. MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... 58 Si Sela'y napahalakhak, malakas na Dapahalak- hak. - ^Oo, nalalaman ko, ang lahdt, ilahdtlahat! - ang pabiro pa rin ng babai^halika at dito tayo mag-usap. Magkaakay siMng nasok sa loob. Si Fidel ay di nag-ali^ ng amerikana na gays ng datihang ga^r^; parang dalaw lamang siya ng hapong ya&n, - iKumusta ang lakad ... ang lakad natin? - ang patuloy na pagbibir6 ni Sela pagkahardp nild sa taW ng bintanS.. Ang mukha niya^y hindi nagbabago, kangdi bagkus pa ngang nagibayo ang sigla^t lug6d na doo'y nababak^s. Ang pabulaan ng kapatld na rin ng sinasabing magiginR asawa ni Fidel ang si- yang humangd sa kanya sa malalim na bal6n ng kadalamhatian. Hindt Ikakasdl si Pldel: hindi, hindl. At gaya rin ng dati: si Fidel ay naroon, kan- yang kahar^p at sarili it^n-m niya... Ang lahat ng isipang it6*y lalong nagbigay-buhay kay Sela upang maging gaya rin ng dating malam- bing sa pakikipaglaguyd sa pinakamamahdl niyang lalaki, - iAh! Samantala ay natitilihan si Fidel. Sa hardp ng kanyang babai, ng masay^ng gaya rin ng dating si Sela, ay tila natutubigan at namamalikmat^. Si Sela'y walang kamalaymalay sa lahdt ng nangyari ]Kulang-palad! iKaawaawa!
ISTiGO ED REGALADO 59 - .. iOh! At si Fidel ay muUng humingd ng malalim, ng 3a kaibuibuturan ng napakalalim na hiogaog tila pueo nagbuhat. Kay hirap n^a ng nangyayaring ya6n sa kanya! - Sela .. Ibig niyang pasimuldn; nguni t hind" maipagpa- tuloy. Ang larawan ng kinahahabagdn niyang babai ay naroong kaharap niya, masigM, tuwang-tuwa at tiia |)agd hindl iiauunawi kung an^ ang kahulugan ng dildng kapaitan sa buhay na ito. Sela... Sela... Nguni't si Sela'y patuloy sa kanyang pagbibird. Waring nalimutang lahdt ang aeino ng kalumbayang kung ilang araw rin at gabfng kanyang kinalaru- lar6 - Huwa? ka nang matigilan, huwdg ka nang mapahiyd, ako lamang naman ang kaharap mo.,. itao ka! . - ^...Ikaw lamang? - ang pabigl^ ni Fidel at si- nulyapdn si Sela ng sulyap na may magkahs^long tarols at aw^. Ah,,. - - iHa! iha! dahil ngd sa iyo. iha! Ikaw ang lalfckin|^.. parang hindi lalaki... ...At ang napald pa ni Fidel ay isang mariipg kurot sa hitS,. - Nguni't huwag kang ganyan, siya na ang mga pagbibiro at tayo'y magusap ng mahusayan. Biglang napatigil si Sela. Nakita niyang lalong
60 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,. nangulimlim ang mukhd ni Fidel na natitigilan at lalong nangun6t ang noo nitong kinalalarawanan ng mga kapaitan sa buhay na ito na kanyang dina- ranas. - ^Nalalaman mo nga ba ang lahat, Sela? - ilyan lang ba? At si Sela'y muling natawd. - Kung iyan lamang ay labislabis na al^m ko. . aldm nila, alani natitti aldm ng, . lahat ng may per- Nabalita ang yodiko sa kasd! mo...*"Ika. kasdl ka raw; nguni^t... ang mga pangyayari'y nag, kabuhutbuh61. Tinangka mong ako*y apihln... ngu- ni/t ako'y nak^Iaban at napipilan ka: ang kas^l na iyan ay pinabulaanan at ako*y naritong pinagbalik^n ng buhay at sigld. Nang... buhay atsigU... oo Fidel' pinagbalikan ng buhay upang may tumingfn sa iyoi may umaliw kung ikaw ay nasa lungkot at may mag-alaga kung ikaw ay nasa kapahamakan.." ^Hindi ba? bahay. - Oo nga... - Talaga naman... ikaw ay akin, aking akin la- mang at wal4 nang ib^ pang kaagaw. Ito'y batid % - Sela... Ang pus6 ni Pidel ay tila lalo nang nagpupu- tok. Ang lunos at habag sa kulang-palad na babai ay siyang namaibabaw sa kanya, dangan nga la- mang at yao'y dl niya maaaring iwasan. ko.. Ang pjigibig ni Sela... Ang labat ng yao*y lalo
miGO ED. REGALADO pang nagpapatotoo ng oaasarap at malinis na pagma- raahal sa kanya ng tieawagtawag na babae^ iS&" pagibig ng isang abang walang malay! yang na hapong Kaya, si Sela'y yaon, di niya ibig biglain ng At sa malaking aw^, sa malaking habdg ay dt nakapigil at nangingilid ang mga luhang nagtindig at kinuha ang sombrero. Ang larawan ng kulang- mababatdng tingnan tingnan la- palad ay dt ni/a mang ng papagayon. - Ako'y aalis na. Napipi ang lahat. Ang aalis ay waring" napak6 sa ^Mgy napasandig sa may dingding at kinagdt anghintuturo ngkanang karoay. Samantala, ang babai, si Sela na kani kanina lamang ay tigds na kahaha- lakhak ay biglang biglang tila nawaldn ng kaluluwa Gaya ria ni Pidel ay pinangiliran ng luha at na- pasandig sa may dingding na katapat ng kinasasan- dlgdn ng lalaki. iAno ang ibig sabihin ng ipinakikitang ya6n sa kanya ni Fidel? Ang bahay ay naging parang libingang bigl^. Doon, ang lahat ay pawang kalumbayan... pawang kamatayan. Nguni't ang katahimikang ya6n, ang malalim oa katahimikang puspos ng lungkot at dalamhati, ay ginambala ng sua6d-3un6d na hikbi. 'Si Sela'y umiiyak.^ - iEidel...! - Huwag kang magkaganyan. Hindi kitd paba- bayaan hafeang nabubuhay ak6... 61
! MAY PAGSINTA Y WALAKG PUSO... 62 At sa malaking aw^, sa bigpit ng loob, ay mu- ling nabitiwan ang sombrero at hinawakan si Sela 8a kamay, - ^iAn6 ang inaiiy^k mo? - ang malumbay, Dgn- ni't marahang tanong ni Fidel. - Wam... - ^Wald? Nguni't ikaw ay lumuluhS, humihikbi.r, - Hindi mo maiaalis sa akin; ang ipinakita mong iyan ay kinahahalat^n kong lub63 ng katabangin na nga ng loob mo sa akin. lumiiyak! - Hindl. - iHindi ra^ - Maniwala ka, habang ak6'y nabubuhay... hindi magbabago ang ating pagsasama... Nguni*t ang lalaking ya6n, raakata palibhasa, ay parang nangangarap lamang sa ppgsasalitA. - Kaya... - Nguni*t napabalitang ikaw ay magaasawa: tu. nay ngang it6'y pinabulaanan, nguni^t maaaring mag- karoong mull ng ibaog balit^ na di m mangya- yaring pabulaanan pa nino man. Ang mga pangungusap na it6 ni Sela, ay m- yang gumising wari sa nangan^arap na lalaki. At ang di niya ibig daanln ga biglaan ay napabulalds at sukat. - 3iy^ nga... Nguni't wal& na ngang magpa- pabulaan pa, sapagka't an^ lahat ay naging totoo, naging totoo nang wald sa takddng panahon, nang ako'y waldng kamalAkmaldk.
INIGO ED. REGALADO ~iFidel! - Ak6'y kasal na ng4 sa babaing sinasabi .ng balitang pinabubulaanan. - iAnooo6? At ang iab^t ay sandaling napipi sa bahay na ya6n. 63
;Mt<>;Mt<^;^;MtJ-;MtkMt5-;^V VII 81 Fidel ay kasdl na ngS. Ang itinipang araw ni Mar^ a ay dl na na- dahil sa pagkakasalisalimuot rg kuha pang hintin mga pangyayaring ikinabalisa nila kapwA. Si Marya ay pinahirapang gay6n na lamang ng ind, dahil kay Fidel. at in^ng kakahapunin. ipinslagay na pali ^a pup6 ng audk Hindi batid na ang pagibig ay malay^ng gaya ng hangin, ma- lay^ng kahambing ng agos ng tubig na dt maiinis saan mang sulok ng daigdig. Indng tagalog palibhas^, ay siya ang nakapangyayari. iGaanong luh^ ang kinain ni Marya dahil sa bagay na iydn! Sinasabing ang ina ay siyang dinadaingdng ma- daUs ng damdami't aukal ng loob na dumadalaw sa pus6 ng isang anak na babai; nguni't pag ang damdaming iyan ay sa isang dalaga at may kina. dainga'y dt na ang indng laman sa pagibig, ang yaon, kungdi ang lalaking pinakamamabdl. Si Fidel ay siya ngang naging daingang lubos ni Marya sa lahat ng damdaming dinadald ng kan. yang loob. ^Matitiis bagd kayd ni Fidel ang luhli^t
INIGO ED. REGALADO t^mang sakit ng loob na inilul'ah^, ng kanyang giliw dahil sa kanya? Kung hindi man laaaang sana sanhi sa malaking pag-irog sa kanya kung kayS nagtiis ya6n ng ga y6ng paghihirap. Dalawaag dahila i ang nagbunsod kay Pi^pl upang maitanang madalt si Marya: h\}k at paff-:big. Pag-ibig sa matimtimarg dalaga na dahil din sa pag-ibig ay sumisimsim ng mga kapaitan sa buhay. At hiy& sa magulang at kapatid ng babai na sa mul&'t mula pa*y nagpakita na sa kaaya ng loob na karapatdapat s% pagpipitagan. Ang kumalat na balita ay nagpapapusyaw sa ma- linis niyang ngalan. Siya y di piaagpakitaan gaha- nip maa ng daaug gukat niyang ikatalikod sa isang marangdl at magandang pakikisama. Kailangan ngang ipakilala niya sa lalong madallng paDah6n ang kali^- nisan ng kanyang budhi. Huwag siya ang pagsi- mulaa ng kasiraang-puri ng mga Suiit at huWdg sa kanya manggaling ang mahalay na pag*ungkat sa marang^l na ngalan ng kanyang amdng matagdl nang namamayapa sa hukay: iRomualdo Sulit! isang lubos na Pag it6 na, pag sa lahdt Dg mabibigdt na suli- ranin sa buhay na di makuhang isipin ni Fidel ay nasasagiUhan ng guaitg, ang kapitapitagang alaala ng kanyang amd, ay nangingilabot siya ng gay6n na lamang. Ang mabait lia aman" ya6n ay nagpa- mana sa kanya ng isang malinis na pangalan at siya*y waMng karapatdn upang dungisan ang kara- ngalang ya6n ittnging kayamanan ng kanyang amd,! SapuL nang mamatdy ang kanyang ind at sa 65 9
6ff MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... gitnd ng pegtitiis ng di inaulatang hirap, hirap ng kabuhayan at hirap ng pagkaulila, ay wala siydng naging panata kungdi ang matnuhay ng tahimik at marangdl. Aalagaan niyang huwdg mabahirang-dungis ang malinis na ngalang ipinamana ng kanyang amd^t mga ninund, at sisinupin niyang maitaguyod ng bu- ong kai^togalan ang buhay niyd't ng ka}sa"isang ka- patid na babai. 8ila*y walang ipinamamayang mag- kapatid kungdi iisang bagay lamang. Sabihing Sulit, ay para na ring aasabi ang kayamanan nilang da- lawa, Naghanap buhay si Fidel at nagtinginan ng bt- ong pagmamahalan ang dalawdng magkapatfd. Sa- lamat sa mabuting pagtataguyod sa kabuhayan Bt lald na ea wastong pagtitipid nildng dalawa ay na- kuhang nakapag-impok ng halag^n^ sukat makapag- pahingd ng maiuwag-luwdg sa '*masikip na mundong ito na napakamagdaray^'^ Bukod sa riya y nakabill pa ng lup^ at s^ lupang it6*y nakapagpa ay6 ng isang pusiayong may tatlong pint6. Bawa't ita ay nagpa- panhik ng drlawangpung piso sangbuw^n. Noon napagkurong mabuti ni Fidel ang naga- gaw4 ng tumpak na pagtataguyed sa buhay. Noon din naman naunawang lubos ang katulihang naga- gaw4 ng isdng wast6ng pagiimpok. iP.e! iAng lahat ay pawang kahambugiin! Si Fidel ay malaon ding nagta\"^^ at pinagta- Pinagtawandng mabuti ai Fidel ang lahat wanan. ng gar^, ang lahat ng ''modang" ayon sa kanya ay siyang nagpapatapon sa marami ng sa'apt, sa walang
iSlGO ED. REGALADO 67 At siyd'y napagtawandn dahil kapararakang bagay. sa mga pangkaraniwan niyang is'nusuot. **Ang mukhang..," dt raw sumusunod sa uso ay nagmu. iPs6! Si Fidel ay hiodi nababalino sa kasabikdog iydn. - Ang lahat ng iyan - ang nasasabi niyang ma- dalds, - ay pawang kahambugdn, Ang kahambugdn siyang kailangan upang makapamuhay aeg ay dl isang tao sa lupa. Nguni't si Fidel ay napapagtawandng madalds, kung bakit. Sinasarbing ang mga ^^poeta'* ay paraog baliw: iul61! ^Dah 1 kaya rito kung kaya siya napag- ul61, Ang tatawandn? isip niya'y maliwanag pa sa isip ng^nagpapanggap na *'matalino.'' Aldm niya kung ano ang buhay at kung paano naman ang mamuhay. Maanp kuDg si- ya^y makatS, man? Marahil, ang kasabihang yaon na ikinakapit sa mga ^^poeta" ay hindi abot ang kamandag sa isang paris niyang mahinahon at matiisin. iKatunayan? Si Fidel Sulit: isiyd na nga! Fidel ay hindi Nguni't si Fidel, pag iyan ang Ang mga **poeta'' raw ay kaaway nagugunitd. ng *'positivi?mo;'' walang nakikilala kung hindi mga **kagandahaig gawa ng guniguni'* at ang mga *'ka- luluwang likha ng pangarap." Kung gayo'y... iul61 nga ang mga "poeta'M Nguni t si Fidel ay ni hindi ul61, ni Natatawa nga lamang si **positivisimo," nguni't Sela, ang kanyang poeta. babaing nabihag niyd sa pagtula At... magsabi kung hindi ang maraming dalagang, ayon sa kanyang ba- hiadi lj^away ng... Magsabi kung hindi si
68 MAY PAGSINTAT WALANG PtlSO... iita, ay nasasabik na mahandugdn ng kahi*t isang tul4 ng makat^ng nagkakanlong sa sagisag na TaMp' Silim . Lumakad ang panah6n at si Fidel ay lal6 nang Kumikita ng walungpung nakahinga ng maluwdg. piso sangbuwan sa opisina at animnapu sa tatlonp pint6 ng pusisyong pinauupahan. Silang magkapatid ay wala namang nagagasta sangbuwdn kungdi lu- maba^ maeok lamang sa Dito*y kasama na pati ng ilanat bagay at kailangang pang- bahay at di pangbuhiy. iimangpung piso. - Narito, narito ang ulol na inyong pinagtata- wan^n. - Ang minsa*y mapa^tagumpay na nasal! ni Fidel. Hindi lamang ang **kapa!arang" ya6ia ang iki. nasisiyang tnadalds ng loob ng ating binat^. Si Marya, ang mabait niy^ng katipdn, ang dalagang una ri- yang naibig at una nam^ng umibig, ay buong linis at pagtatapdt na gumigiliw, Bahagya ma'y dl niya nasubukan, at habang lumalakad eng panahon ay lalo niyang kinahahalatSan ng isang pu^oDg dakil^ n^ karapatdapat sa isang tap^t at malinis na pakikisama. - iSiya na ang kapalaran ko! At sa sariling loob ay nagtitining ai g lanatang kamatayan lamang arg makahahadlang ga irakikipag- isang dibdib niya kay Marya,. Si Marya, t"nging si Marya nga lamang ang Ito fiang ito ang kanyang magiging kaisang palad. nasasablsabi hanggansr sa madalds siy^ng napapansm ng kanyang mga kaibigan. - Blnabai ka yata Fidel...
INIGO ED. REGALADO 69 M^ngyari: si Fidel ay dt nilS nakikitang nag. liligaw Tunay ^|ang siya'y nakakasamang madal^s sa mga pagliliwaliw na masayd, malulug6d na pagla- lakbaybayan at sa mga eayawang magagar^. Tunay ring sa lahat ng iyan ay parang nagtitiyap na mag- sidal6 ang naggagandahang babai. ipara sa kanila ay walang matS si Fidel! Ngunit.. Nang hapong yaong minumunimuning mapayapA ni Fidel a ig pagtatanang gagawin kay Marya, ang la- hat ng napagdanasan niyang it6'y nagi sa kanyang alaala. N^o'y malayu-Iay6 pa naman ang tipanang araw ng dalawd. Gayon man ay paraDg sinusulot na lagi ang binat^. iKaawaawang Sela! Saka.,. iMakasuHRd6 kay4 og mabait niyang kapatfd ang kanyang magiging kaisang palad na ya6n? Bagaman tiwal^ si Fidel sa kabaitrn eI kanyang kapatid at tiwal^ ria namdn siya sa kabutiban ng kamang katipdn ang gayo'y pinag-abalahdn ding sag- lit ng kanyang loob. Kung sinong palabir6 ya6ng nang minsan ay Dakapag!?abi sa kanya na parang at dag^ ang * maghipag kung pagsamahin ea pusli bahay. Marami na nga siyang nakitang maghihipag na dt nagkakasundu-snnd6. Ang alitan nilaog nagsisi- muia sa loob ng tahanan ay madalds na nananaog at kung minsa'y humahangga sa paghihiwaldy ng bahay. Nagbuntong-hiningd si Fid.el.
- MAY PAGSINTA'Y WALANG PU30 .. 70 Namaibabaw sa pus6 ang pagmamabal sa kaisd- hi niyang kapatid na babai: naalaala ang ind, Ang kanyang ama^y nagiwan ea kanya ng isang karangalan: ang pangalan niyang malinis na ipini- kikiharap sa kapisanan. . Nguni't ang kanyang ina*y may alaala ring ini- wan sa kanya, ang anino ng pagibig: ang kapatid niyang babai. Fidel, nang walang aaiiano ay may tumatawag sa hagdanan^ Ang puso niya*y parang sinaksak. Babai ang napa- bago sa kanyang tatao at ang boses noo*y hindi pangdinig. Parang ibig nang magbantu!6t ni iSabi na nga ba niya! Nang siya*y pasa hagdanan ay si Doray ang Nakapanyoleta la- naduoghaldn sa may pun6 nito. mang at namumutl&. - Madali ka, - ang sabi, pagkakita kay Fidel si Marya'y naghihintay sa dakudak6 roon^ iniwan ko sa karumata. - iSiyanga ba? Patakboiig nagtungo sa ^Bakit? iAno ang nangyari? silid. Tinawag ang ka. patid. May ilang sinabi at di nagkantututo sa pag- bibihis Nang sila y nagkakaangkas nang tatlo sa karu- saka pa lamang nalaman ni mata ay Fidel ang dahil ng gayong pagkakatanang "msgisa'' ni Marya. Natunugan nitong si^a pald'y ilalakad kinabukasan. Sa isa nlyang amaing nasa Lusena siyp ititird Iti- tirdng matagal: hanggang sa mawald na si Fidel sa kanyang isip.
INIGO ED. REGALADO Nguni't sa ano maa at saan man ay makapang- yarihan ang pagibig. Nakapagtanan si Marya. At... wal4 pang dalawang oras ay: - iMagasawa na kayo! - ang masayd^ng sabi Doray. Si Fid"t ay hindi nga nagbulaan kay Sela: ''ang lahat ay naging totoo, naging totro nan^ wal& sa takd^ag panah^a, nang ako'y walang kamalakmalak.'' Kasc41 na si Fidel: ikaaw^-awang Sela! 7i ni
M*r:^<4i^l^Jtr^M*^m VIII I ATLONG araw na ang nakalilipas ay di pa napa- pabunyag ang psgkakapag-asawa ni Fidel Sulit- Walang nakaaalam ng biglang kasalang yaon kungdi ang mga kasamabdn niya sa Pasulatan Dalawa kasiag kamanunulat ang nang hapopg yao'y naha- gilip na siyang sumaksi sa kanilang ^palihim" na pagiisang-palad. Si Fidel ay walang naipamanhik sa dalaw^ng peryodistanat sumaksl kungdt ang huwsg nang gawin sana sa kanya ang pangkaraniwan nildng ''pagbibir6*' sa pahayagan: ilihim . jilihim habang maaari! At ang dalawdng piaagbilinan ay binulungdn pa: [maaw^ kay6 kay Sela! Gayon man ay may Mn ding ild,ng ito'y tumanggap ang nakahiwatig dalawang mag- at sa aeawa ng ilang mabahalagang alay. Kinabukasan ng umaga ay tumanggap sild ng isang kahitang bal6t na bal6t: isang paris na hikaw na brilyante at isang Kinahapunan ng araw ring alpiler na pangkurbata. tatlong padald, ang magkakasunod ni- yaon: lang tinanggap: isang mainam na * eubre-eama," isang ^'mDnederong'* pilak at isang traheng lana. At kina-
I^IGO ED. REGALADO i"dng mainam na bukasan ay tumanggap pa rin: ta'apisin, taglay ea ang lahd.t i g paeangkap; isang (ito'y galing sa mga kasamabdn ng orasdng ginto paris na mantekilyerang lalaki kristal at isang gawaan ng ''ponehe,'' nike^ado. sa opisiaa); isang Aag wika nga n^ kasibihai: **may tenga ang lupa, may pakpak ang ba'itk". ang may ma- talds na p^ngamSy na nakapagpagapang ng balitang may asawa na siya? Ang mga regalong ya6n ay galing sa laleng matatalik niyang kaibigan, Kapeg nalaraan ng isa ay mal§laman ng dala\^d, - ang kanyang na- isaloob sa hardp ng mga alay na yadng tmanggap nildig mv? a^iTi. Siya ria aag a<"kagunit&: pasasaan bang di mababatid yaon ng mad'&. Walang lihim na di napahaydg, ang wika ng^, sino ba kaya namd.n ^Nguni*t Ang tatlong araw, na dumaang maluwalhati, Ba dalawdng magasawa*y napuspos ng aliw at kaliga- yahan. Kung tunay ngang may Paraiso, ang Pa* raisong it6 ay yaon na: ang mapayapang tahanan ng mga Sulit. Sa dalawdng nasok sa pint^ Dg ba- ^fhg palad, ang buhay sa lup^ ay naglng para nang walang kamatayan. Ang lahde rg naaabot ng ka- rosas na sa ka- nilang paningin ay naging kulay nila*y naghahann^^g rg magandang pag-asa sa hina- nila, ang hi^ S, y nalalrtagan ng hardp. Sa tingin naggagandahang bulaklak at ang mga bulaklak na ya6*y may landas na nahahawing i ntiunti sa kani- lang matd upang pagdaanan nildng tungo sa karu rukdn ng luwalhat!. iKapa'aran! KuLg ga^on ng ga >6n... iKay sardp ng mabuhay sa mundong it6 ra 73 10
74 MAY PAGSINTA^Y WALANG PUSO. . sinasabing magdaray^, aywan kung bakit! Datapwa't... iSi Sela! Sa hard,p ng mga regalongkanil^ng natanggap^ ay nagunita,-~lng mapait na pagkagunita! - ni Fidel si Sela. Tunay ngang hangga noon, si Fidel ay wa- lang naranas kungdi ang mga kasarap^n sa buhay. Maao bang nagi man lamang sa isip ang kanyang raabalt na **babai", ang kanyang *'kinakasama". Da- tapwa't nang hapong ya6n, sa harap nga ng nag- buntong **regalo" ng kanyarig mga kaibigang naka- balit^ ng gay6n niyang pagiisang paiad ay naalaala Sela. ^Nalalaman na kaya nit*6 mg kenyang si pagkapag-asawang ya6n? Ang langit na nang mga arar^ na yiion, sa matd ni Fidel ay nagfng maallwalas, ay unli-unting tila nasaputan ng panginorin. Ang pm6 niyang napuspos ng kaligayahan ay sinagilahan ng mga di pangkara- niwang tib6k: ^kumusta kaya si Sela?, iito kaya'y hindi makaisip na gumawd ng anomdng **aliwaswas" laban sa gayon niyang pagkakapag-asawa? Lalong nagibayo ang pagpupuy6s noon ng danb damin ni Fide]: iSela! Kasalanan niya ang pagkapadiwarang lubos ng babaiiig ito, na noong dalaga pa, noong di pa tina-^ tawag na kanyang babai, ay bituing maluningning" bulaklak na sakdal ganda Bukod sa gandatig ya6n ay matalino pa ri't matalas ang uio. Sa Sampaloe Intermediate ay siyang madalds maging hantungan ng paghanga at tuwituwi na'y siyang napupuri ng kanyang mga guro. Nang mga araw na.ya6n, ang bukas
lf^IGO ED. REGALADO oi Sela ay lubhang maaliwalas: ''sa dako roong abot ng paningin ay nakikitang sumisilang ang kaiuwal- sa paandn niya'y nabu- hatiang puspos sayd, buksan ang landas na dapat pa&daanang tungo sa kaluwalhatiang nasabi/' Si Sela ay talaga sanang magaabogada, Pagkatapos sa Hiph Sebool ay magtu- tuloy sa Unibersidad at matiyagang magpapatuloy hanggang sa matapos, hanggang sa magsuot ng "toga**. Mahal siya sa kanyang ali afc ang aling ito'y sad- yang natatalag^ namdn sanang magkagasta sa kan- yang pagaaraL iOh, ang pinagulapang pangarap ng mabait na ali ni Sela! Talagd saeang... ikung sa- kali! ang isa nilang bahay na pinauupahan ay ipa- aayos na mabuti. Ang matandd ay nananaginip na noon sa pagpapagawa ng karatulang tans6 na sa pintuang kita ng lahat ilalagdy. Ang kar^tula ay katititikan sana ng ganito: Mareela Nunez Sa da- kong ibab^: Notaria at abogada at sa ibabS, pa nit6: Publiea- Datapwa't... iKapus palad! Si Sela, ang bituing maluningning, bulaklak na puspos ganda, kung bagd sa isang wal^ng kasing- gandang kalapating nakikipaglar6 sa masardp na ha- ngin, ay naraanan at sinakmal ng isang malupit na limbas. Sa unang pagkasagupa ng limbas, ang kala- pati*y nalagasan ng magagandang balahibo, nawaldn ng bagwis. iSela! iSela! ay nangilabot. Ang lahdt ng kapa- hamakang inabot at aabutin pa ni Sela, ay siya lamang ang tanging may gawa. Siya ang nagalis Si Fidel 75
76 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... Siya rin ang ng magaadang balahibo ng kalapati. Siya eng nigpinid bumall ng malwalhating pagdaraenang talagd n^ Sela na tungo sa masayd niyang hinaharap. Dahi^ sa kanya, ang hinahangaan at pinagkrtkaiuiahan ng lahat dahil sa ganda, sa gandang kabangahanglt ay Matag^l na dl na- V)aran" talang naglaho at sukat baiitaan kung saan napasuot. At kabali-balita, arg dalaga. ang sariwang buUklak ay dt magaiidang na yaoag dating Mareela Nunez na hantungan ng paghanga ng lahaS kungdi isana lamaiig par^ka- isa na nga lamang babai, bnbaing raniwang baba': df na dalaga, nguni't walang a^awa ng mga bagwis ni:o. pintong Ang lahat ng kasamahdn ni Sela sa H gh Sehool sa kanya ang madlang nakasama't nakaki ala at sa lutermediate, ay uahabae ng dl gagsar.o ea ki- nahinatnan ng kanyang palad. May ilan | ang ka; dalagang tinuluan ng luh&: [si Sela pala ay hind^ na dalaga! Hindi nga natagaldn at nabunyeg na si Mar- gue^ F'de', kinakasama eela Nunez ay babai ni rida ., higit pa: \kalunyal Si Sela, ang sana'y magaabogadang si Maree'a NuQ.ez, ay isang hamak na kalunya na lamang ng peryodistang si Fidel Sulit, an^ pBgkadapa ni Sela. pnra pa^kahalayhalay Kalunya anong sa isang dati'y himal^ng gaoda, dalagang pinagka. guluhan ng lahat, matalinong magaabogada sana. Malagapak na totoo na teguri. n apagma- taas at- m^pamula,; karaniwang maging dulo'y ang Sinasahing ang dalaga raw pintasio,
" INIGd ED. REGALADO 77 p/agkarapang maiagapak na gaya ng inabot na yaon Nguni't si Sela ba naman ay naging pin- ni Sela. tasin, naging mapagmataas, at mapamul^ noong da- Hindi. AUm, labislabis na a'am ni Pide* laga pa? na hindi, Si Sela'y mabait, mautiliw makipa^kmpuwa makipa^kilala. iDangan at at tapat Si Fidel ng t wala nang iba pa ang si^ang may sa^a ng lahat. si Fidel! Ang lahat ng ito, sa sarili man, ay hindi na* man mangyayariag ipagkaila lii pidel. Hindi niya maaaring Itanggi, niagfng sa hukuman man ng mga tao at marahil ay lal6 na sa hukuman man naman ng Dios. Ang malinis niyang budht ay siyf^ng una* una niyaog kalaban: tila baga ang budhinp ito, tuwi na'y nagsasabi sa kanya ng ''hoy, Fidel, may sala ikaw aag dapat raanagot ng tanang kakula- ka... ngdng-palad ni Sela Siya nga ang dapat manag6t. Nangilabot si At lalo nang nangilabot nang muling nagi sa' gunita ang nang minsa^y kanya nang nadilidili: walang ^alang dt pinagbayaran. Fidel. Higit sa lahat ng di maaaring dl pagbayaran ay ang pagharaak at psgpapanganyay^ pa babai. Ang lahat ng ito'y ipinagiging sanhi ng di pagdadaang- pal^, sa buaay. Saka, ayon sa kanyang napagdirinig iya'y pinagbabayaran, kung minsa^y ng magiging anak na babai at kung minsa'y ng kapatid na rin. Si Fidel ay may kapatid. iAy!... iKung sapitin nito ang einapit ni Sela?
78 MAY PAGSINTA Y W^LANG PUSO... Nang hapeng yaon, si Fidel ay lalu nang pi- nagpuyusdn ng budht, Inisip nang malalim ang dapat niyang gawin kay Sela, ^pakisamahan niyang paris ng dati? Da- lamhati] kadalamhatian ng walang malay niyang asawa! Hindi dapat... ^lwan nang pagay6n na lamang? 81 Se-a'y nagiisa nang lubos sa buhay iKalupitdn! kaisd-isdni^ kamag-anak, ng na ito, kaniyang ali. Isinump^ ng At ang lahat ay galing sa kanya. Wala na,. WaI4 nang maisip gawfn si FideL.. Gayon ma'y huminahon ang loob at sa sarili^y Mamantinihln pinagtining aiig niya si Sela na paris ng dati. Hihingan n^'ya ng aalagatain niyaog maging matahimik^ tawad. Alang alang sa kanyang asawa, isa walang malay na si Marya! ay di na niya pakiki.'^amahang parang kaaya ring babai. Hind , nguai't kanya ngang ma. mantinihin. kapasiyahan. isang At... Ito ang nabuii sa loob ni Fidel at siya ngang ipinagsadyS kioabukasan kay Sela. si Sela ay hindi gaya ng karamihang babai riyan na sumasamd da" hil sa salapi! Si Sela'y napahamak dahil sa pag-ibig, sa dalisay na pag-ibig. Datapwa't si Fidel ay nabigo: pagkahup^- hup^ ng un63 ng kadalambatiang bumugso sa bahay na pinagtirhan kay Sela. Matagal d'ng sandalt ang dumaan bago napamaysnihan ng kulang-palad na babai ang matinding dagok ng kapalarang ipinag- tapat sa kanya ni Fidel. Ang kanyang pany6, saka ang marikit na panyoleta ay nabasang gay6n na Ito ang katotohanang nagliwanag,
INIGO ED. REGALADO 79 limmg sa luha, bago nakapangusap ng mahinahon, ng buoag kalaolig^ng loob, bagaman abut-abot ang hikbi't buntong-hininga. - iKuag gayo'y... Si.Fidel ay piping-pipi: ano ang magagawd natln! ang larawan ng dalam- hati, ng sawing kapalaran, ay nasa kanyang har^p. Haios magputok ang kanyang loob sa malaking awa sa ayos na ya6n ni Sela. Ni dt niya makuhang lumunok. Sa habag, sa malaking pagkahabag, ang lalamunan niya'y sikfp na siklp. Pati siya'y fiala- laglag^n na rin ng luh^, - Ito ang kapalaran ko - ang patuloy ni Sela nang makitang may luha na rin pati ng mata ng kanyang lalakU - '^to ang kapalarang bigdy sa akin ng Dios, hindi ko matatanggihan, ipagtitiisan ko! - Sela... - ang bahagyang - Oo, pagtitiisan naibuka sa bibig ni Pidel. ko, o pagaaralan kong pag- tiisan.t. ng bukds na kukas ang dibdib. Ang mga pangungusap na yao'y nagbuhat sa kaibuturan ng kanyang pus6. Siyang tunay ni yang dinaramdam Samantala, si Eidel ay parang asing natutunaw halo? sa malulumbay na ipinagta- tapdt na yaon ng kulang palad niyang babai. - Marahil naman, ang Dios ay di magmamaram6t At yamang di niya minabuting sa akin ng awa.. ako'y lumasdp ng kaligayahan sa buhay, lolopbin na niyang kahi't ang hirap at dalamhati ay matu- tutuhan konst tiisfn. Si Sela'y nagsali a - iSela!
80 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,, - Ako'y kulang pahd H'rdi ko Dagigoen ang ni ang akiog ama. WalS akoDg kina aking in^, mulatan kundi eng aking ali. . Kguni't ang nan^" yari'y aldm mo na, sa kasaliwaan kong palad, ay Ang itinatatuwa na ak6 ngay6n ng ali ktng iyan karamihan kung di man aug lahat kong kakilaia, para bagdng ak6'y may ay Anot:a't ang isdng masamdng saklt na n"kahahawa. katulad ko'y isdang inabot ng kati, ibong nawalan ng bagwis... Kay laking birnp! Nguni't Fidel, aldm mo nang ang lahat ng dalamhati ay pinagtii^an ko dahil sa iyo, nga 6n nga'y sabihin mo sa akin: ako bang ito ngay6n, ngay6ng nasa laot na, ay mawa- wdldn pa ng lakas upang magtiis ng dahil din &a i^ 6? Ang hirap it dalaoahati, habang ginugunita, ay J^"^?^g^'^g katumb&s ng kamata} an: ng"ni*t kung na- roon na't dinaranis ay nahabatd rin at kung min- saa ay nagiging magaan pa. Si Se'a'y nag^alita noon ng tila bag^ maluwag na sa loob ang di maulatang hirap na nagbabal^ sa kanyang buhay. Maliwanag ang isip at ang lah^t ay nasasabi ng boong kata- Mugto nga't basanpba&& pa ng luh^ patang-loob. ang mga matd, sugatan ang puso't siklp na sikip ang dibdib; nguin't wika marahil niya^y an6 pa ang magagaw^ Naroon na ya6'y kailangang magtiis. Wala namdng hirap na di napagtiisdn nagsisilayd sa akin, Gay6n ma'y bigidng napahagulgol at napayu* kayok sa kandungan ni Fidel. - Fidel .. Fidel... ^paaoo ak6 nga36n? Luha .. masaganang luh^ ang bumalong ^a dala-
INIGO ED. REGALADO wdng mata ng kulang-palad. Matagdl na waUng namayani kungdi ang lungkot, ang pagpapakilala ng matinding dalamhating bumayubay ea kanyang pus6. - iAh! Sela'y mabinusay na nagtindig. Pinaguim ang mga ngipin upang marahil ay ma- pigilang bumulalds ang sigaw ng kanyang pagkaapl. Pinahiran ang mga luha at inayos ang buh6k. Umup6. At... pagkaraan rg ilang saglit: At si - iAh!--ang wika,. - Ang kasawidng palad kong nagsimula sa pagkadiwar^, ng aking kupurihan, ay nang lubusan kong pagiisd Dgay6n. pinapaglubha Nagii^a na nga lamang ako sa lupang it6. Ulila aa lahdt: ulila sa amd, ulila sa ina; wal&ng kapatfd ni mga kamaganak, saka... namataydn pa ng iisa- isang pagasa. iAn6 pa ang magagaw& ko! Magtiis. , Sa aki^y wala na ngang tanging nalalabi kungdi ang magtiis. Kulang palad na buhay. Napakawalang awa sa akin ng Dios, Ang tanging magiging aliw ko'y kamatayan; ang mundo sa akin ngay6'y gandp na libingan: nalilibing na ako. iAy! At muliog bumalong ang luhi - iPidel! iFidel! Wala na sa akln iing lahdt; napariwar^ ako at ngay6'y ulilang lubos. iKuIang- palad na sa mundong ito y tanging nagiisa! Wa- Ung amd, wal^ng iea, ni kapatfd, ni mga kamag- Nagiisa na anak. lamang ak6. At namatay^n pa ng pagibig. iAy! iKaawaawang nagiisa! - iHindi! - aug sa di mapigilang pagkahabdg ay parang tuoaututol na nasabi ni Fidel. - iHindi! Ikaw*y At, wala sa loob marahil na naulit: hindi nagiisa. 81 11
82 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... Hiadi kitd, pababayaan habang nabubuhay ako. Si Fidel ay hindi sinag6t oi Sela: babai't la- laki^y ngtigilan pagkatapos. Naisip ng lalaki: kailangang iwasan na niya ang dating pakikipaglaguyuan kay Sela uf aug mabuhay siya ng tahimik sa piling ng babaing kanyang kina- taling-pus6. Lalayuan na niya ang kanyang hdbaing ya6n: nguni't kanyang mamanlinihin. hindi naman iisa ni dadalawa ang babaing sumasamA na kaparis niya. May asawa man ang ising ialaki ay sa- pagka't ang pag ibig ay walang guhit na hanggahan hindi nasusukat at walang pagkatapos. - Oo, alig pagkaraan ng matagal Da pananahimik ay nasabi ni Sela. - Sadya namang iyan ang tanging pinaninimbulanan_,ng aking pag-asa: na ako'y hindi mo nga pababayaang paris ng dati. 8i ^idel ay nawalan ng loob. - Hiiidi Naisip ng babai: ring ibigin; miiaari Sela, - ang wika - Mamantinihin nga kita; ang dati kong ibinibigdy na salapi sa iyo'y hindi magbabago ni makukulangsn ng kahi't ieang sgntimos. Ang tanging mababago'y ang ating pag- Para mo nang awa Sela, ay bayaan mo iibigan. nang ako*y mamuhay ng tahij-ik sa pilng ng aking asawa... Mamantinihin kita; ang dati kong ibinibigay na salapt sa iyo*y hiDdi magbabago ni makukulangan ng kahi^t isang sentimos ^Ha? Si Sela'y parang pinalagok ng lasong napa- kabagsik. - Kung ganyan ang gagawin mong hindi pag
INiGO ED REGALADO Salamat papabaya sa akiti ay maraming salamat ng maramiagmarami, Eidel! Napakahamak Da naman ng palagay mo sa akin. iAh! - iSalamat! - ^ang patuloy - Kay tagal nating nag- sama ay hindi mo pala ako nakikilala. Sumamd nga ako; nguni't ako'y eumam^ sa iisa lamang. At su- mamgi ako ng di dahil sa karanlwang isinasamA riyan Ako^y hindi sa salapt, Su- ng ildng babai: salap!. mam4 ako dahil inibig at iniibig kita ng mataos. Sapagka't sa pag-ibig. Parang sinaksak ang dibdib n . - Oo, lalaki: Fidel; imaraming salamat! Kung gan- mo yang sa akio, ay huwag na. Sumamd ako ng boong ka- rangalan. Sapagkat ang pagBam& ko ay nagbuhat sa malinis na pag-ibig at sa pangangalaga sa aking iHindi sa salapi! Ang kailangan narungisang kong pagiingap mo'y hindi salapt: ang gtgawin din laniang paglingap puri ipsg-ibig! Nang umuwi si Eidel nang hapong yaon ay gulung gulo sng loob. Pinangakusn niya ng salapt si Sela; nguai't hindi pald salapi ang kinakailangan nito sa kanya, kung hindi pag ibig. iOh, pag-ibig! 83
iKALAWANG HATi
gk NG mga kaibigang binata ng kilalang tnodfisia"gf •• ei Pura Palermo sa Ermila ay parang nama- dil^g Iikmat&, sa noon. Hmdi nila hin{- na sa hintay na sa gablng yao y makdtagp6 sild, sa bahay butihin na ayon sa kilos ni Pura ng isdog bai^^aing at pakikipag u"ap ay n^ g.aankin ng isang kahinhindng kahalihalina at kabaitang pangbihir^. Ayon sa may bahay, ang nasabing dalaga'y i^& niyang matalik na kaibigan na dahil sa pagkamatdy ng \n& ay na- ulilang lub6s, at palibhasa'y magaling sa pagbuburda sa makina ay inanyayahan ni^dng doon r.a mani- rahan sa kanya, yanaang nag-iis^ng katawdn na rin lamang, hard,p ng isdng dalagang sakdal kanild^y ipinakilala Alin^unod sa pagkakapagpakilala ni Pura, ang dalagang ya6'y nagngangalang Mareela Nunez. Si Se'a, Aog naging isa sa mga paraluman ng makat^ng nagkakanlong sa sagisag na Takip Silim babai ng isang mdmamahaydg. Ang Ang naging Mareela Nuneas naging kalunya ni Pidel Ang lalong nahaUna sa kagandahan ni Sela ay si Rufo Mondregal, isd sa nagpapakamatdy ng pag- Si Sela:
. MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO .. 88 ibig kay Pura, na, bagamdn may salapl at maganda pang lalaki ay kung an6*t dt kahimalingan ng nili- - dKam^matay pd lamang yat^ ng inyong ind,? - ang tan6ng ng binata kay Sela na noo'y walang kakibiikib6. - Hindi pa nagliiipat buwan - ang itinugdn ni Pura nang mapansing hindi makaimik ang tinatan6ng na siyd ung tinitingnan ng tinging parang nagma- makaawa. - Kaya pala hangga ngayo'y pinamumugtMn pa ng mga mata at waring nahuhuiugan ng kataw^n. Si Sela nga ay nangayayat. Bagaman ang ka- tutubdag ganda'y hindi nababawasan, ang pamumugt6 ng mata't ang pagkahulog ng katawdn ay hindi naman maipagkaila. Ayon key Para, ang lahat ng ito*y buhat sa pagiging uliiang lulos ni Sela. Nguni*t Si Sela, sa harap ng kanyang mga namamalas' at lahat ng kanyang mga ndriringig, ay waring sa nangangarap. Nalalaman ni^dng 8ija y pinagtatakpan ni Pura. ipinakikilalang malinig at walang bahid kamunti man. Nababatid niydng siyd'y Subalit .. iPara an6 pa ang lahat ng ya6n? Siy^ ng^'y babai, nguni't siya'y waI4 nang pus6 para sa mga lalaki. Uanga't siyd'y nanunaj6 kay Pura, disi'y sininghal niya it6 sa pagsasabi sa mga lalaking yaon ng kung aiitiaoong kabulaanan. Ibig niydng eumi- gdw. Ibig niydng magsabi ng totoo. Sabihing siya'y hindi na dalaga, hindi na malinis; kungdi isAng sira, isdng laW't pinagsaWaan ng lalaking kanyaog kina.
, INIGO ED. REGALADO 89 sama. Datapwa't ang pagbibigdy ay eiydng nand- naig at ang tuntunin ng dakilang-asal ay hindi pa rin namdn niya nalilimot, bagaman siya'y sumam^. Nababatld niyang' ang layon ni Pura ay dakila hindt lamang upang siya'y mapagtakpan kungdi upang matub63 ng kaligayahan sa hinahardp ang mga hiha*t kasaliwMng-palad na .kanyang tiniis at tinitiis. - Ikaw^y bat^ pa - ang wik^ sa kanya ni Pura nang siya'y anyayahaa nit6 na matir^ na sa kanyang tahanan, - limutin mo ang mga nakaraan at pag- Ak6*y maraming kaibigang handdan ang hinahardp. binata at kung ikaw*y magpapakabuti sa aking pi- ling, marahil ay dt mawawaUn ng sa iyo'y magna- nais. iAn6 ang malay mo kung ikaw na inapi*t hinamak ng isang peryodista lamang ay maging asawa ng isang mayaman, pili at may matun6g na pangalan? - Oh... iMalayo! lyd'y isang pangarap na kai- lan ma*y hindi mangyayari. Li- ban kay Fidel ay isinumpa ko nang sa kanino ma*y iHindl mo ba batid na hindi na ak6 pakdkasdl. tayong mga babai*y kahambing ng bulaklak na ma- tapos malanta y wald nang baTg^? Ak6'y di na iibig. - iHuwdg kang ulol! - ang pakli ni Pura sa ga- y6ng matigds na pangungusap ni Sela, - huwag kang Mapagkikilalang ang lihim ng buhay ul61, kaibigan. sa ibabaw ng lup^ ay hindi mo natatar6k. Ang tao ay andk sa pagkakasala, at tayong babai ay kapa- tid ng kabulaanaa. iHindl mo ba nalalaman ang marami, kungdi man lahdt, ng mga babaing mari- 12
90 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... ngal at may mabuting kabuhayan na sa mga araw tlnitingala't hinahangaan sa matataas na na ito'y kapisanan, nang mapa sa kamdy ng asawang nag- handog sa kanila ng salapi t paiigalan ay hindl maa- aring mdhuli Sa iyo? - Pura... - Alalahanin mo ya6ng kasabibing ^*ang kata- pd.t ng pusali ay langit*'. ^At sino ang kulang palad na langit na makakatapAt ng pusaling si Sela? Nang gabing ya6n, sa hardp ng mga binat^rig nagsisihaDgS. sa kanya, ang mga siGabi ni Pura &y waring bini- bigyan ng matwid Sa katuneya'y nareo't siyd'y kinagigiliwan. Pinag uukulaa ng mg^a tingiDg may pag-ibig at hinahagiean/ rg masintahirg mga pangu- At ang mga binatang ya6n, na mga pd- ngusap. nauhi't kaibigan ni Pura, ay mga binatang pili at nakaririwasa. - iHuwag kang ul6l! - aDg sabi sa kanya m Pura- Langitr Nguni't nang gabing y86n ay para siy&ng i^ang ul6l na sa hindi pagsigaw ay walang kahumdhumd. Naka- tungo at para bang may bahid sa mukhd na dt maipakita sa mga kaharap. Ang ganit6 namang pangyayari ay lalo nang ikinadakil^ ni Sela sa palag^y ng mga kaibigan ni Nabuo ang kur6 na ang Pura nang gablng ya^n. dalagang inaampon ng bantog na modista, bukod sa maginda ay mabait; mahinhin at mayumi; wa- 14ng kibo at, mga matd laraang ang pinapangungupap. - iKay balt! - aog bulong ng i^a ss nahahalinang si Rufo.
INIGO ED. REGALADO It6*y durnukot ng panyo at hinaplos ang mukh^ - Hindi ak6 nagkakamali - ang nasabi sa sanli. Samantala, si lihim na kieakalablt ni Pura; ya6n namd^'y patuloy sa pagwawalSng imlk, Sa hindi malamang sanhi ay minsang nagunita ang kanyang naging lalaki: tumungo at ang maliit na pany6*y dinald sa mga matdng inaligirdn ng lublt. It6'y hindi naUngid kay Pura. Sela'y - Alalahariin mo ang sinabi ko sa iy6 - ang bu- l6ng, - tingnan mo't si Mondregal ay warlng nama- malikmata, Si Fidel ay dt mawalawal^ sa ulo ni Sela. iOh, kung si Fidel sana ang nasa kanyang hardp ngayon sa halip ni Mondregal! Nguni't si Fidel ay kas^l na at siya*y naroong walat ang puf6, may tinlk sa dib- dib at may bahid 6a no6 Si Fidel ay tahimik ea piling ng hinirang ' na maging asawa, marahil sa nguni't siya'y naroong walang kapanatag^n sa ha- Si Fidel ay naka- rap ng nagsisihangang binata. limot na sa kaoya, nguni't siya^y naroong iniwan man ay nakaaalaala pa rin. iFtdel! iEidel! - ABg mga babai*y kapatid ng kabulaanan - -ang wikk sa kfnya ni Para, - nguni't,^ywan kung bakit ay hiiidi maat(m ng loob na slya'y maebullidn. Ang mgB binatang ya6'y madaring mahulog sa Ma^ari nga namang mabulagan ng pagibig dayS,. sa kanya. Nguni't.., ~iAk6'y walang pus6!~ ang isiiiisig^w na piiit sa sarili ni Sela" - iAko'y walang pueo! Tunay ngang ak6'y may pagsinta, nguni't it6'y para kay Fidel 91
- MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... 92 lamang; para sa ibdng lalaki... [ako'y waldng puf6!... iwal^ng pusol iKahabdghabag na, babaing may pagsinta^y wa- lang pusd! ^ Samantala, ang mga binatang panauhin ni Pura, matangi kay Mondregal ay nfingagpapah*gsahan ng pagbigkas ng sariaaring pangungusap na pangpatawd. Ibig nilang piliting si Sela ay malug6d at makapag- ukol ng kahi't isang ngiti man lamang. Napapa- tangi sa gay6ng paligsahan si Benito Ramoa, ang katabl ni Mondregal, na siyang pinakamasay^ sa mga kaibigan nguni't anomdn ng ating modista, ang kanilang gawing pagpapatawd, si Sela*y walang kakibtikib6 at bahagyd nang magtaas ng mukh^ at magpuk61 ng paningin sa banatang palabir6. - Ang kaibigan kong iydn - ang wik^ ni Pura nang mapansing si Sela'y sadyang pinag-iibayuhan ng lungkot, - ay talagd.ng malulungkutin. Noongaraw ang dugteng pa, nang kami*y nag-aaral sa Sampaloe Inter (Yiediatei ay pinagpupustahanan iyan ng aming mga ka-klaseng lalaki: ang makapagpatawa ay pina- Itan6ng ninyo kun^ hindi kay kakain ng kapusta. Rafael - at ang binatang binaaggit ay inginus6 sa mga kahard^p, nguni't yao*y kinindatan ng lihim. Ito'y ngumitt lamang namdn. - Igalang ninyo ang kalungkutan ng isang ba- bai - ang sag6t ni Mondregal na noon lamang nagsa. lita at waring ibig magmapurl sa bago niyang kakilala. - iEhem! - andng isd, - iEhem! iehetn! - andng isa pa.
INIGO ED. REGALADO 93 - Waring sa harap ni aling Sela ay nawa'a na sa ulo mo si Pura - ang bul6ng ni Ramos. ringig ni Rafael - -ang tugon ng binulungdn. - iSist! huwag kang maingay at baka ka ma- Si Rafael Mijares bagamdn di gaanong kaba- ni Sela^ ay kasamahdn nila ni tian Siya ang pinakamahigpit na kaagdw Pura sa klase. ni Mondregal sa kamdy ng na, ayon sa modista, bu6ng Ermita ay tila siyang naiibigan neon at ma- lapit na maging kaisdng-palad. Gay6n man, han^gang sa gabing ya6n ay naniniwala pa si Mondregal na si Pura ay malay^; at walang katipdn. Si Rafae^ nga ay dl kinahahalataan nang gablng ya6n ng ka- hi't an6. Sa gayong pagtitipon ay napapataka ring di datihang kilos na napapansin kung papaano sa At gaya rin ni Mondregal ay nag- niya kay Sela. papakawalang-kibo sa isang aulok. - iHindi naman dating ganito - May katwiran si Mondregal - ang sa di kawasa ay nabuka sa aling Sela ay luked pa hangga ngayon at di mabuting gambalain ng ating tawanan ang kanyang mga dalamhati. Iga- isang luksa - ang kalungkiitan ng lang natin ang dugtong pa. noong araw it6! - ang nasa sabi marahil sa sarili. Rafael, - Si bibig ni Kalungkutan. Dalamhati... LuksA. Tinakpan ni Sela ang kanyang dalawang taynga at si Pura'y binulangdn. - Nahihilo ak6- - ang maraha .g sabi, - hindi ba kahiyahiyd sa inyong mga panauhin na ak6*y pumasok sa silid at kayo^y aking iwan?
91 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... Pagkaraan pa ng isang oras, ang masay^ng ba hay ni Para Palermo ay inlwan ng mga binatang nahang^ sa ganda^t kabaitan ni Mareela Nunez. Nang yao'y masok sa silid ay dinatnan si Selang nakaupd sa tabi ng bintana, nakapangalumbaba a^. basa ng luha, ang dalawaog pisngl. Ang kahapishapis na anyo salamat sa ni Sela liwanag ng buwang pumapasok sa bukas oa bintan^ng pinangangalumbabaan ng nalulungkot na babai kay Para, ay hindi nalingid - Hindi ka pa pala natutulog - ang marahang sabi ni Pura. - Hinihintay sagot, - ibig kong itanong sa iyo kung si Mijare5 ay nakaba- lita na ng nangyari sa akia. kitdng talaga - aog - ^Bakit? - Wala, nguni't ang kaoyang mga pangurgusap kanina... - Oh, kung yaon lamang ay wal^ kang sukat hindi maaiing mapatangi sa kara- ikatigatig; siya'y mihan ng mga walAng malay na lalaki. Si Para y bumatak ng isang silya at naup6 sa piling ng nakapangalumbaba. - [Naklta mo na! - ang wika, - sioasabi ko na lioautin mo ang- malungkot na nakaraan sa at paghand^an ang mga araw na darating. Ting- nan mo, Sela - ang dugtong, - ibinu)6ng ea akin ni Ramos bago nanaog na si Mondregal ay umaHs nang naiwan sa bahay na ito ang kanyang pus6. sa mga litdw na maysalapt dito Si Rafo ay isa kinikita lamang ng kanyang mga sa amin na aa iy6't
- INIGO ED. REGALADO 95 bahay na paupahan ay raadaring mabiihay ang tatlo mang mag aanak kahi't na siya'y di kumilos. - - Huwag ka sanang ulol, Sela... huwag kang magpakalunod sa mga dalamhating walaog kapara- rakan. - Siya ko ngang pinag-aaralan, Pura, nguni't - Hindi ko maalanean kung ano't binibigyan halagd mo pa ang isang lalaking dl natutoiig mag- pahalaga sa iyo. si Pidel, ang anino ni Eidel... - Ang pagibig ay makapangyariban sa lahdt. - Nguni't ang marubdob na pagibig ay iniu- lalaking marunong umibig - ang tugon ni ukol sa Pura - Si Fidel, ang i} ong peryodista, aDg kinau- luldn mong makatd., matapos na ikaw'y pagsawaan ay dt na noglingongltkod, iniwan kang lumuluha at napakasdl sa iba. - iSubali^t ano ang ibig mong gawin ko? - Limutin ang mga nakaraan. - May mga pangyayaring hindi nalilimot kailan isang babai ay may man, pagka^t sa pagibig ng mga pinagdaranasang hind! mapapawi. - iNa naman! iiydn na naman ang iyong iginiit! Ang maliit na panyoug hawak ni Sela ay idi- naan Fa dalawd niyang matang may luh&.. - Hindt ko nais na ikaw'y pangunahang bait - ang patuloy ni Pura, nguni*t ako^y nananalig na ang iyong kabanalan ?a pagibig, ang kapariwar^^n mong likhd ng kav^aldng-malay, ay karapatdapat sa isang hinaharap na maligaya. - Pura,
96 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... - ^lkdw^y isang bandl, kaibigan; sabihin mo na ang ibig mong eabihin ay di maiaalis sa akm na na, alinsuned sa aking mga na- ipahayag sa iyo pansin ngay6ng gabl ang labat ng iyong kasaliwMng palad ay mabibihisan ng luwalbatmg wal^ng kahu- lilip. - iLuwalhati? ' - Para mo nang nakita, - Nguni't ang luwalhati -ay para sa malilinis na babai lamang, ako'y isang sir&, naglng kalunyd na ng isang lalaki, ^andng luwalhati pa aog mapa- pasaakin? - Ang luwalhating katulad ng niUlasap igay6n ng libulibong babaing nagkaroon ng kasaysayang kaparis ng kasaysayan mo. - Kasaysayang kaparis ng kasaysayan ko - ang - Oo, at gaya nga ng wikk mo'y sira, dumaan ulit ni Sela. sa kamay ng ibdng lalaki. At sa maikllng pangungusap ay isinaysay ni Pura ang kasaysayan ng ilang mariwasdng babaing kanyang nabd,batld. *'mo- dista'' na iulat sa kanyang kaibigan ang kaligaya- hang nildlasdp ngsy6n ng asawa ng isang matuD6g na mangangalakal na noong dalaga'y pinagsawS^an ng isang binat^ng ngay6'y nangungutsero lamang sa isang '*StabIe''. Hindi rin nakalimutan ang kasay- sayan ng isang litdw na gurong madaMs mdlagdy sa mga pdhayagdn na noong dalaga*y itinanan at iniwan ng isang **clerk", nguni't ngay6'y asawa ng isang nag{ng matun6g na huk6m. Ni di rin naka- Hindi nakalimutan ng
INIGO ED. REGALADO limutaiig baiiggitin kay Sela ang buhay na pioag- daaoan ng inisaisa niyaiig pangalan ng mga bali- tang babaing nakapagasawa ng matataas na kawani at mga piUng glnoong kilald sa mga litdw na li- pun^n. - ^Nakita mo na? - ang wika, - bindi lahat ng Ang mga babaing iyaa ay kumikindng ay naging gaya mo rin nooog araw, nguni't ngayon ay nagaisilasdp ng lubos na kaligayahan sa piling ng kanildng asawa nang sino ma y walalng- guma- gambala ni makapaigahd-s na magsabi na sila'y na- giag gayoa at ganit6. - Ngunit... - At ang mga lalaking umapi sa kanila ay di man lamang makapangahds na makipagtagalan sa kanild ng tingin, pagkaH dahil ng& sa ginawang pang-aapi ay nagtitiia ng hirap sa kabuhayan, saman- talang siidag mga inapi'y umaawit ng tagumpay sa piling ng kanilaug mga \\al4ng malay na asawa. gintd ooga huliag pangungusap na it6 ni Pura ng naglng kaluny4 ay siyaag pinaglarudng isipin At nang ni Fidel Sulit. maidUp ay pinukaw pa ng isang malungkot na pa Napanaginip na si Mondiegal ay kany. ng ngarap, inibig, pagkatapos ng mahab^ing panah6ng pagka- Sd^'y ikinakasdl noon ?a katedral at ul61 sa kanya. sa kilaU ang lalaki ay maiaining lit^w na dahil ginoo ahg dumal6 sa simbahan. Wang sild'y ina- arasan ay kung an6't namataan ang kanyang na. giag lalaki na matapos siydng pangdilatan ay huma" bigiang tinabig lakhak. Ang Si Sela y hindt nakatulog. Siy^'y nawalan ng loob, 97 13
98 MAY PAGSINTA^Y WALANG PUSO.,. ang pari at nagtatakbo, Sumigaw siya ng ^'pata" wad" samantalang ang taong nagsisikip ga katedral ay nagul6 ng gayon na lamang. - iBakit Se^a? - ang tan^ng ni Pura na nagulat sa bigl^ng pagbabangon noon. - Wala, ak6'y eangarap. - Matulog kang mapayapa, kaibigan, aog buhay ay talagang ganyan: isang panaginip.
II BAGO napilitan si Sela na umalls sa bahay im pinagiirhan sa kanya ni Fidel ay nakaraan muna Tatlong buwdng pagkain ng Tatlong buwdng pagtitiis Tatlong ang tatlong buwdn. luha, hirap at dalamhati. at pakikipaglaro sa dusa't sakit ng loob. buwang katimbang ng tatlong ta6cg paghihintay. Bagamdu para kay Sela na rin ay nilubugdn na siya ng ^raw ay nagtiis pa ring naghintay. Nag- hintay, sapagka*t umaasa. At umaasa, sapagka't umiibig. iKulang palad na pag-ibig ng ieang babaing nilubugan ng araw! - Si Fidel ay bdbalflc, pariritong paris din ng dati: umiibig at iniibig - ang minsa'y pBrang ulol na nasabi ni Se!a sa mag-asawa ni aling Andeng: At si Sela'y di ng^ nabulaanan sa pag-asang ya6n. Pagkaraan ng dalawdng linggo, si Fidel ay nga, nguni t pagparoong hindl na ngd naparoon lamang kaparis ng dati. Wald na ang datihang pagkapalagdy na loob; noo'y ildg, parang naninim- At nang mdpahardp kay Sela ay Daging pa- bang.
MAY PAGSINTAT WALANG PtlSO... rang tuod na itinulos, nauu^os na kandil^, natu- tuaaw na asta; maputld, pinagpupusan ng malapot. - Maup6 ka - ang tuyot, matarois na nasnaw sa mga labi ng babai nang mapans'ng anS dati niydng la^aki ay natutubigan nguni't Bigdy na bigay na noon ang loob ni Se-a sa kinahinatrian ng kanyang palad Waring piDag?a- w^an na ng iuha at tila nakalimutan na ang tandng hirap na bumayubay ga kanyang pupo. Hindi na rin ng4 ngumfDgitt sa hai^p ng lalak^ng datiH' ina- alayan niyd ng nguni't di naman nagpaparaalas ng roagaspang "t pangit ra issng lalakirg dapat kapoetdn at pagsalubong sa Hiadl. At hindi, sapagka't ^i Sela'y ipagtanim nagtika nang magtiis ng lahat at makibagny ea madlang dagok ng kadalamhatian. Ang nasulat &y nasulat na, at aog pagkakapagasawa ni sa ibang babai ay dt na maaari pang bawiin. matatamis na taguri, Fidei Isdng pasiya ang binuo nl Sela sa kanyaiig sa- rili, pagkatapos na makipagbaka sa lalong nraririing dagok ng palad na ikinap.8ging dehil r.g pag-agos ng kanyang lub^ at ikinapagkasugat ng kanyang pus5: pagtiisa't pakibagayan Dga ang lahdt ng mang- yayari at si Fidel ay kanyang iibigin, yemaig eng pag-ibig sa laiaking itong naging earibi Dg kaniang kasawtan ay hindi niya malilimot. - libigin ko rin siyd,, yamang ang pag ibig ey para sa lahat. Waring nabunutan ng tinfk sa dibdib si F del nang mapundng si Sela ay naroong namd.mayBpS" 100
IMGO ED. REGALADO wal4ng luhli at hlndi naliligalig, bagaman lag! nang tiia nananamlay. Ang lalaki'y naup6. Naupo rin ang bahai. - iKumusta ang bago mong kabuhayaB? - ang bu6ng hinahong itinanong ni Sela, paskaram ng mahab^ng sandaltng pananahimik. - Kumu&ta ka at kumusta rin namd,n siyd? - Ang mga tan6ng na iydn, Sela, ay sa mga bibig ko dapat pumulds - ang maluman^^^y ra Bag6t ng ialaki na waring pinagsisikipan np d.bdih. - Ku- musta ka nga? ^An6 ang lagay mo? Isang* tinging makahulugan ang ipiniikol ni Sela kay Fidel. - Kapag ang isang tao - ang wika, - ay labis na nakababatid ng kasaliwadLg palad ng kanysng kapuw^ at ang taong iya'y kumumutta ay maaaiing ipalagdy na isang taong nagpapain6m ng lasen ^a isang naghihingal6. Parang nawald sa kanysng sarili Sa pagpigil na maibulalas ang isang malalim na bun- iong hininga ay napahawak ng napakadiin sa giiid ng kinauupan. Ang mga pangungusap na kanyaog nariuglg ay parang palasoag tumarak na sa dibdib ay tumagos pa sa ya6'y namutawi sa bibig ni gela, ng babaing kanyang inapi, ng babaing' pinalag6k niyc4 ng di maulatang hirap. si FideL pus6. At - Siya ng4, napabigla ak6 - ang wik&, sa sarili. At si Sela'y pinagpakuan ng tirglng tila nagmama- kaawa't humihingt ng tawad. Ang babai Dam^i'y natitigatig, Nang magkatagp6 ang ka- waring di 101 '
102 MAY PAGSINTA'l^ WALANG PDSO... m'Mng paningin, ito'y tumuDg6, kinagat aiig dulo ng hintutur6 ng kamdy na kanaa a^ hinintay aog ito^y walang kahuma- itutugdn ni huma. SinuBukat mandin sa gunit^ ang kanyang ndgawang kabiglaanan sa isang babaing iniwaa niya Siya'y isdng tam- sa laot ng dusa't hilahil. palasan, isd,ng alibugh^, isdng taong ibig magpainom ng lason sa isang naghihiDga!6 Fidel , Subali't iAh! - Sela - ang sa di kawasa'y naibuka sa biaig, naparito ak6 upang alamin ang iyong kalagaian, pagka't hindi maatlm ng loob kong ikd^w y iwan ng papagayon lamang. nais kong ito'y nakagaw^ ako sa iyo Dg isdng tanorg na nagiog subyang sa iyong dibdib ay patawarin mo ak6; kaildn ma^y di ko nagiog hangdd na magpabigdt Kahi't na ako'y di mo sa dalahin ng isdng naaapf paniwal&an ay buong pusong ipagtatapdt ko sa iy6 na ang tunay na sanhi ng aking ipinarito ngay6'y upang ipahayag na inaamia ko ang n^pakabigdt kong kasalanan... ipatawarin mo ako! Kuiig ea - ^Pataw^arin? - ang marahan, nguniH bu6Dg lung- kot na n^itan6ng ng babai, ipatawsrin? ^at sa an^ng kasalanan? - iOh, sa maraming pagkakasala... sa lahdt ng - Ikaw'y wal&ng kasalanan, ang lah^t ng nang- nangyari! yari*y kasalanan ko. - Huwdg morig palubhaia ang pagpupuy6s ng aking budht, huwdg mo ak6ng parunggitdn ng mga salit^ng may kamandag; umaasa ak6ng kung ak6*y natutuhan mong ibigin ay matututuhan mo namdng
INIGO ED. REGALADO patawarin. Huw^g mong sabihing ik^w ang may sala ng lahat, at alamin mong sa hardp ng kahiH sino ay hindt ko ipagkakail^ ang tunay na may sala sa lahdt Dg nangyari: hindt ikaw, ak6. Kay^, higit sa paghingi ng tawad, ay naparito ako ngay6n upang ipabatid na kung ako'y naglng wal^ng loob na iwan sa gitn^ ng maalong dagat ang isang mahin^ng lumangoy, buhat sa pampang ay di naman mad- aring magi'ng m.^.!upit na di maghagis ng kahit an6ng mapaninimbulanan. - Ibig mong sabihi'y,.. . - Handd akong tumulong, handa ak6ng suma- gip... at ang pag^agip at tuiong na iyan ay hindi matatapos hanggang di ko nakikitang ikdw, ik^w^ na mahinang iuaiaiigoy oa nalwan sa laot ay hindi nakararatiug sa isang ligtas na pampang. - iSalamat! Talaga namdng hanggang sa mga sandaling it6*y hindi ako nagaaHu^Hiigan sa kada- kil^an ng iy6ng pus6; nguai't ipagpatawad mo sa iy6 na ang lah^t ng iyong aking sabihin ko sa sinabi, sampu ng iyong mga ninanais, ay huli na. Sa gitoa ng raadlang hilahil ay naigawad na sa akin IMang huli mong parito'y tiya- ang hatol ng palad kan mong ipinahayag na ikdw'y bayaan kong mana- himik sa piling ng babaing naging mapalad kay sa akin. Ak6ng namuhunan sa iy6 ng di mapapantayang pagmamahdl ay di ang hindt stisun^d sa ganyan mong pita; kaya... yumao kaj limutin mo ak6 at harapin aag bago mong kabuhayan; oo, yumao ka, mapayapi mong lasapin ang pul6t ng luwalhati sa pilins ng iyoug asawa at ako'y iy6ng iwan. Ang 103
101 MAY PAGSINrA.T WALANG PUSO. , tao, lalo oa karnlng mga babai, ay may kanikanysng palad, Sa aki'y wal4 nang oalalabi kungdi ang mag- tiis. ilto ang palad ko! Pagkasabi nit6 ni Sela ay dinald sa mukbd aeg pany& sa hangad na ikubli kay Fidei sng pagtu!® It6 nama'y napaiigaLumbab^ at waring ng Inhh. dinidilidili ang mga salitfi,Dg katatapos pa lamang sabihin ng babaing kanyang inapl. Ang mga sali- t4ng yaong ipinahayag ng bu6ng lumaiiay; ay tu- Nagliig magiliw nga ea mag6s aa kanyang pus6. pangdinglg ay naging mabagsik namdo sa damdamin. Matamls sa pangla"dp ay makamandag sa pued. Hindt kinukusa ay nipabuntong hiniiigdng ma- lalim si Sela. -iAh. ,! - Sela, ikaw'y umiiyak - ang wika ni Fidel,~pi. nahihirapan mo ako sa bagay na iy^n. Kung na- iy6 ang aking pagkaparito ay iy6Dg kabibigat sa sabihin, ipagtap^t mo, at ako'y aalis kahi't na ma- bigdt sa aking loob... - Hindi, ito'y *waldng anomdn; kung ang mga tawa't halakhak ay sijang kaurali ng nangasisiyahdn sa buhay, ang luha ay s'iyd nam^ng kalaguy6 d| mga sawtng palad. - Nguni't ang luh^^ pangpalubb^ ?a mga dam- daming dinddala sa loob. - Tunay ng^, nguni^t it6^y psra sa is^.ng hind! marunong makibagay sa kanyang naging kapalaran. Para sa akin, ngay6ng matapos na ang lahd^t^ nga- yong sakmalin ng ulap ang mga ngiti ng pag^asa, ang luh^ ay aliw, ligaya, kasiyahdng loob.
INIGO ED. REGALADO --'•Se^a, ako^y lubos mong pinasasakitan - -ang sa- got ng lalaki^ - alang-alang sa panahoLg lumipas at elia nainaii ea di mapEpantayang pag- alang-a!a-!ig mamahal na pinuhiiiiao mo sa akm^ ay huwd.14 kaiig umiyd.k, hawag moog patiiiuin ang iyoog iuba. - FideL oagkalupitlupit mo nam^in sa akio, Hin- di ko malamaii kuag ako'y ipinabla^^^y moog igang hamsk, is*i.n§ iariidag maaariog dalhiadalhin kahi't saan. - 'iSela...? -^Oo. - ^At bakifc? - Sapagka't ak'^'y pmai^knHaii iu-j ^^a n^ kh!- gayahan ay ka'a'X ano'" o'n^ ;ba'^aw;U':n ()a ni:::}}<^r,^ lumuha. - lya'y hindi pagbnbawal kungdi 'sa lamang pa- Idusap. - Makiusap ka na ng iba, Fidelj huwdg iy^B, -i - Ibigin maag suadia iyao ng isaog paris ko [)agka't para sa isang api, aiig maaari, ay hindi nalaiaglag naog hindt iialalamaTi, kaparii luha a.y din naman sa isaiig mB.palad oa dinaratnaa ng ma- liligayang oras naug di hhiihintay. .........: ! Si Fidel ay h'iidi ua nakaimik. Matay niyani^ pakiwariin, lahdt og sabihin niys*y nawawaU^ng ha- lag^i 3a iiang babaing nakababatid ng tunay na uri ng kanyang kalagayan. Hindt niyd hininagap kai- laa man na' si Sela'y magiog matalbio sb gitn^ ng kasaliwaang palad. Kung minsan nga namd^y mali- 105 14
108 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO,.. v/ansg pa ang i^^ip ng jFang naghihirap kay sa hrp rg i^an^ nalulunod sa kai gayahan, Si Sela'y nagwalang kib6 rin. Hlnihintay ea At ang dalawa'y ihlrg eagHi ei Fidel ay sumagot. na aanatili sa pagwawalang imik. Ang babai'y nag- did'lidiii, ang lala^ki nama'y nakfkirfcmd8m. Saman- taia" si aiiog Andeng na haios nawruan ng leob sa <^i hialhintay na pagdaiing ni Fidei, ay naliikim&iysg H^/iabds. Nang usia'y inakala niy^ng sa bahay na 5ao*y magkakarooii ng hsgulgulan kDnidi man mu lahlu at pagpapalitan ng masasakit lia salila. Nang raf\ii uaaag sandalt ay hindi siya m^pslsgay at ina- ligalig na df sasalang makatatawag ea NguniH isa^amat sa Dios! aii;; paguusap ng dalawa^y nangyari sa gitn^ ng hiioT'p; katahimikan. Mapagtimpi rin naaan si Sels. Waift nga naman palang hirap na dt napagtitiigan. nakatiis na magbukd la;iL"* anj, i-ob nlHidng kapitbahay. aT, Si Fidel ang unang dt ng bibig psgkaraan ng mahabaog sandalt, - Nalalaman ko, Sela, na ikaw'y may matwid iia masuklam sa akin. Ang ginawa ko*y karapat- dapat sa maririing sumpd; datapwfi.'t ta*iis1as:n mong kita/y rainahal, at alang alarg man lamang m pag- mamahal na itd'y hindi maaaring ikdw*y kaita^2 ko 3fig pagtiogin. - Salamat - ang bahagy^ng^ nuMs sa mga labi ni Seia. - Od, hindt magl abawa, bagam^n batld kong ako'y iy6ng kinasusuklamaD. Lahat ng mabibigdt na sump^ ay maaari mong ga" lahdt ng wia sa akin; gubali't kiing ang pagtingin ko'y gitnd ng sa
. iSiGO ED. REGALADO 107 nangyari'y iuukol oio sa akin aog laloug malul^liln^ sumpa at kasuiuklamao na parang i.ain^ tunay na salarui^ ay alalahaoin mong daiisay pag-ibig Ba pinuhimao ko sa iyo, upang aBii ahi- alaag ito^y makapagpagsan mao lamang sa iyor:,:- mga damdamin laban sa akio dali^ay, paniwalaan mo akot aog pus6 ko ang siya mos:.- kausap iigay6n. - ^Daliaay? - ang lald parg malumanay na tugon ng babai, - di^^ata't dalissy ang pag ibig mrrig pi. iiuhunan sa akin? Oh, Fidel, kay lupit mong mag- pasakit! Kay sama mong magpalagdy. Tila akoy inaari mong balang ma'iit M&anong sa m.ga aravf oa it6'y mahiya ka k&hi t sa iyo na lam£ng sarni na magsabi ng ganyan. Dalisay daw ang kanyang pag-ibig! ako'y ori^; Oo, Sela, - iOh, dalisay na pag-ibig na dl pinahabala- gahan! Katakatakc4ng pag-ibig na gayong dalisay ay kungano't sa iba napauwl, sa ib^ napabuhos... Balintuna na yat^ ang mundo! Ak6 ang piiiamu- bunanan ng pag-ihfg ay sa iba ibini|.ay ang tubo, sa iba iniukol ang pakinabang... Salamat Fidel sa iyong' daiisay na pag-ibig na shia^abi.. - Tinatanggap ko nng lalidt mong pagkutya; nguni't dapat mong isipirg sa tao'y may mga nang^ yayaring hindi kinukusa, may mga pagkakataong di sinasadya, may mga dumarating na dt nailwae^ari. Sa aki^/ ito ang dumating et nangyari. Kinikilala kong ito'y i}6ng kasawian, - nguni't dahil ta, p8g- kilalang iyan kung kay^ ak6'y narit6 ngay6n.
108 MAY PAGSINTAT WALANG PFSO.,. - iUpang palubb^m ang hirap rig akiDg !cob? -^Hindi: upang ipakilaia sa iyong tayo'y nag- kaganito man, ang kandili ko'y hindi Dawawala oi maaaring mawaia. At pagkasabi nito'y dinnkot a^g kartera at kinoha ang halagdng sadya niyaDg ibnukod at ini- It6*y namuldng sab^y lap^g ea kandungan ni Sela. t'indig, Ang salapiog papel ay nahulog^ Dguni t di pinansin at ea halos isaDgii-giDig na beees ay sinabi: pahalagahitn mo ako kahi't - Fide^ FideL,. kauntl. Si Fidel ay nagtindig'din, maani£ng ailapitan si Sela^ hinawakan sa kamay at ang wika. - Maupo ka, huwdg kang maiigalig, at usapan natin ng mahusay ang bagay be ito. - iPinagpipitagaran nio ak6?---^ar?g matig^s na - Higit sa pinagpip itaganan, iginagalaDg, - Kung gayo'y tanong ng babai. "amba..."ang maamong sagot n| lalaki itagd mo ang kuaUang iyan - ang sabing itinoturo ang papei de baoi^ketg Bahulog sa sahig. - Halika, maupd tnyo. Babai palibhasa, poot na prot ffan m pap:ka- Flde!j ay iumulo ang hilru et kabigay ng salapl ni napayukayok sa tinindig^ng silya. Hinila iig hluli ang kanyang upuan at inilapit sa kiBauupan ni Eele Aog kdmay nlto^y hinawakan na parang ibig aliwin. - (iPapaano ang ibig mong gawin kc? eng mi^- rahang tanong, - ^At ano naman ang iydng palag^y sa akin? pag- sioa^
litlGO ED. REGALADO - Isaog babaliig karapatdapat sa aking pa^tiegin at paggaiang.-, ~<i,Gay6n pala'y ano t iyoug hinahamak? KuDg ako'y iydng Iginagalaog ay 'kunin mo ang kualtang I^o*y tiyakan ko mmg Ako^y hindi sa siilapi. iyan. Kinikilala kong sinabi sa iyong di pa natatagakin. ako*y sumftrnfi at oabuiag, nguni't higit kanino man ay ikaw aog uiiang dapat maki.batid na ako'y oa- bulag at sumamd hindi sa saiapi, kun^^ di Fa pag- ibig. - Labis ko' ngang taiastas ang lahat iig iy^n, Maaan bagang ikdwy iwaii ngiuirt ^paano ka? ko't sukat? Huwag kang padaid. sa simluyu ng loob at p"gkapoot saakin: alaitihaniD mo ang iyong katayuan,,. - ^lbig mo bang sabihi'y hindi ako maaaring mabuhay nang di mo tutustusan? 1 - Nagkakamali ka, Fidel, ang tao kung ibig din lamang ay hindi maasring mama^dy ng putom. Pi- oasasalamatan ko aog i^oig pagtmgiB; n§.uni t hindt lyaa ang pagtioging hinihiaiay ko sa iyo. - ^At ano? - Sinabi ko na sa iyong alv6'y ^umaina, hindi ! sa salapi kung di sa pag-ibig. - Sela... - Hindi ba sinabi moog dalisay aog psg-ibig na iyong pinuhunan sa akin? Kuug it6'y tetoo, ang nais koag pagling^ip na iyong gawin sa akin, ay pag- mio lingap Huwdg mong alalahaning ak0j at mamaballn kitd hiodi sa pag-ibig at Ibigin salapt. sa 1C0
110 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO. , ako'y makapagpapaliigat sa iyo^ sakaliiig baliagiran mo maa og pag-ibig, aeg kauoti kong nalalamsii aj sapat na upang ako^y maluhay sa aking sariii. hhidt akn maaarlng. mabuhay Hguni't pa sa mundong ito kung di mo rin lamaog iibigin, kaya ang hiaihiagt isang bahagi ng iyong pag-ibig. palibha^a'y ko sa iyo'y iPag-ibig! Ang larawan ng asawa ni Fidel ay biglang su- murot sa kanyang dalawang mata - Hindi, hindl mangyayari - ang ^^ika sa sarili at ang kam^y ay itinut6p sa noo. Ma}^ matwid si Batid niyaog ii6 y su- mamd at naglng sawi sa kanyani? kamay, hindi sa salapi kung hindi sa pagibig ^Nguni't papaanong iiagap sa pag-ibig ang kaoyang magagawa? iAt... kung hindi naman niya aabuluyan nang gaya nang kanyang hangdd ay papaano ang kabuhayan ni Sela? S^la. - Hindi iisa ni dddalawa ang sumasamang ka- paris ko - ang wik^ ng babai, - ngani't palibbaBa'y mal^nis ang aking budht ay hindl maaariog maatlm ng sarili na ak6^y tiogn&n lamang sa pamamagitan Pag-ibig, Fidel, ang aking kailai}gan, at ng salapl. yaaaang ang tunay na pag-ibig ay hindi nagtatangi, hindt nas.usukat ni natatapos, may asawa ka ma'y iibigin^kit^ at iibigin ng bu6ng pagmamahal Ang hapon ay matahimik at ang mga sanga rig punong kahoy na nakaliligid sa bahay na tinitirhan Sela ay naggalawgalaw na para bagdng buma- ni Sa isa sa mga smg^s. bati sa maaliwalas na langit.
lilGO ED. REGALADO ^ ng kaboy aj may dalaw^og ibong naglalaro na ?a Buhat sa bintaiia ay osta- raaia- ay nag.iirugan tanawdri ito ni Sela at waring kinainggitdo. Siya'y oapabuDtong-hiDiBpa. S^imantala, si Fidel ay patu- k^^n^/ang pagkakatungo at ang mga huling ioy sinabi ni Sela ang 3i\aog dinldili. S ya raw'y iibi- gin kahit na may a-awa, sapagka't ilo'y hindi ma- aaring mabiihiy kun^di sa kanyang pag.ibig. Ang isa sa mga ibong natanai^ ni Sela ay umawit. Ito'y nariiigfg ni Pidel at paHbhasa'y ang kanyang asawa ang Oeasagunit^ ay ioakalsng ang tingig na kanyang ay sa asawa niy^ng yaon at siya ang oaringig sa tiiiatawag. BigiAng napatindig. - iSela! Ai nagrnamadah'ng kinuha ang sombrero at ha- los niiundag ang hagdanan upang kung sakaii'y huwiig nang maihabol sa kanya ang halagdng ayaw taoggapin ni Se^a, NguniH it6'y maliksi. Dinampot ang bilot rg pape! na nasa sabig at si Fidel ay hiaabol sa bintan^" - Pide^ kung inaakal^ mong mabigat ang aking ak6ng isipin . mo, nguni't hinihiling samantala ay hayaa atg salaplng ibig mong gawing lason sa aking kasawiang ralad. nanayag ay M ang biiot na papel de banko ay kinuyumos at inihagis, Aywan kung sinadya ni Sela o sa isang pagkaaata6n lamang, yao'y sa mukha ni Fidel tu- matna" Nang itaas nlt5 ang nnrata upang habulin Bg tingin atig naghagis ay wala na't ang bintanang dinupghaldB sy maliksing naipinid. Ui
III nimdimlD: aog pagibig ni Fidel ay df na oiya lj NG dilidili ,ni Sela ay napspako sa h&ng pa- Bagaman ipinahayag sa kanyaog pska* maiasaban iisipi^i atig p'ta n'yang ya6Q, ang pakiklbabaei ng pag-ibig sa babaing naglng map^alad ksy sa kanys, ay dt namaa mawalaywalay sa ginitd sng bb mii!4- mul4 pa'y ipiaakiusap na ng lalaking nsgmg dahil ng iahat niyang pagtitiis. Umaa6'y biiwag na si" piliag ng kanyang nAkaisdng yang bagabagin sa palad, sapagka't siya^y wa!^ nang pinakamimHh! sa •buhay kungdi ang manatiling tahimik sa piling ng asawan^r nais niyd.ng pakisamahan ng waldog bahid Sak^ ang sagot na iisipin, nang kanyang dungis. hinging siy^'y bahaginm ng pagibig ay tandang maliwanag na si Fidel ay wa^4 nang talagd^t sari- lingsarili na ng*babaiug umagaw iig kanyang kali- iBahagi man ng dating pag-ibig a} di na gayahan. siya magtitikim! ^ Gay6a ma*y isang akala ang sa isang sagUt ay nakapagpahing^ ng maluwllg sa babaing naninimdim.
INIGO ED REGALADO Si Fidel ay handdng tumustos sa kanyang kalaga- yang api sa katunaya'y iniiwanan siyA nai^g hapong ya6n ng habgdng panggugol sa isdng buwdn. Pasasaan bang dl sa maminaanminsan ay magtan^w- tama ang kanyang pag-asa.., Hindi u.'6I aiig isdng lalaking mamumuHunan ng bukd,s na palad nang Waldng bungang pfpitasfn Saka, ''magpakahab^-haba, mm ng prusision ay sa simbahan din ang tsloy'^ Siy^ ang dating simbahan ni FidjBl, kaya di mang- yayari marahil na siyd'y dt tapunan ng bahagi, - ikahi't bahagi man lamang! - ng pa?-ibig na kan- yang hinlhingt. at - Mull ak6ng maghihintay - arg nawik^ sa sarili, matapos dilidilihin ang lahdt ng yaon, At hinard^p ni Sela ang kanyang makina at ipinagpatuloy ang pagbuburda sa nakasubdng kami- s6n na matagdl nang di ndhahardp. iAng pag-asa ng^ nama'y siydng kahulihulihang nawawal^ sa tao! Bang pumasok si aling Andeng ay bu6ng hi- - lAno ba ang sabi sa iyo? - ang malumanay na usisa ng pinaup6 na sa ayos na ya6n ni Sela*y waring nakabanaag ^ng tiwasay na loob. nahong tinawag at pinaup6 sa . kanyang piling. - iAn6 pa pu ba ang kanyang sasabihin? yd'y may asawa na, ak6 namd^'y dt maaaring mag- . habol, pagka't gaya nang batld na ninyo, §y ak6 ang kaunaunahang may sala ng aking pa^kakdga- nit6 .. Kung ano't dl ko siyd pinigipit na pakasi! sa akin. lAng nagagawd ngd< namdn ng gan^p na IIS Si- 15
. MAY PAGSINTAT WALANG PU30.. 114 pagtitiwala! lAng ibinubunga oga oan]:^.n rg luliu na pag-ibig! - j,Nguni*t ikaw ba'y pababayaan na niyang parang isang yagit? - It6 ng^ po ang sanhi, aling Andeng, kung kay& ko kay4 tinawag. Aldrn kong ak6'y hindi ninyo ka- anuano at ak6*y parang is^ng tapong dito sa inyo napasampid, Datapwa't alang-alang man lamang sa mahab^ng panahong ating ipinagsama ay parang awa na ninyogg mag asawa sa isdng sawing palad aa paris ko na ako'y inyo na munang pagtiisdng dito tunaird habang ak6'y rasa pagtitiis at paghi- hintay. - Ab^, Sela, huw^g mong sabihin ang bagay na iyan. Dumito ka hab^ng buhay mo at tayo^y mag- din ng dati, Bagamdn kaml*y ma- >aaiang paris marahil ay makararaan din ang araw sa Saka, ak6 nama'y umaasang hirap atin kahit papaano. ikaw'y hindi niyd pababayaang iubos... - Patayin na po ninyo ang pag asang iydn. h1 ni^ Andeng, pagka^t sa kanya^y akin rarg ipina- mukha na ak6^y sumamH, hindt sa salapi kungdi ia pagibig; kayA hindl salapl ang panub6s ngay6n sa aking mga hirap na tiniti|p, at kung it6 ang kanyang ipipilit ay mabuti paDg kami*y huwag nang magkita kailan man... Limutin na niyii ak6 at siya nama'y pag aaralan kong limutin. Si aling Andeng ay hindi nakakib6. - Huwdg kay6ng mag-alaala, al'ng Andeng .
Ako'y maraming nalalaman at kung hindi nragkakait
miGO ED. REGALADO sa akin ang awa, marahii ay kikita ak6 ng higft pa ea ksnyaog dating ibinibigdy. Tinpnan Dinyo, kama- kalaw^ lamaug. si Pakita, ang asawa ng alemdng kapitbahay na^^o, ay r,appasabi sa sking siyd'y meg- papaburda ng oaga bard at itinanong kung magka- no ang kanyang ibabayad. Nang ako'y nagsasadya ?5a kaniiang bahay upang tumelepono, ang aking mga pany6ng binurdaban sa makina ay kinagiliwan niy^ng lubb^, nguni't noo'y di siyd nagsabing mag- papagawa ng mga burdahin. Marahil, ang nangyari sa aki'y kanyang r:abatid, kung kaya^t hinangdd na ako'y kanyang tulungan sa ganyarg marahil Ii6'y i^^Dg mabuting ngitt ng pag-asa YVxYfi paraan. sa isang naluiugmok sa ka^ah*\^a^ng palad. "~Ngui:"i*t ikav/^y hindi dapat dumumog sa gon. yang gawain, ikaw y hindi hirati riyan. - Para sa taong wala, aiing Andeng, ang lah^t ay dapat pagtiisan, magkaroon man lamang kahit kaunil. Kung minE-an po, ang lubusang ikinasasama ng isang babai ay ang pag-asa lamang sa mantini iig mga lalaki. Ako uga po'y sumama, hindl namdn kaild sa ia>o, nguui't ibig ko na j ong ipanata lb ang pagsara^ng iyan ay sa isd na lamang. - ^At kung matapos ang mga pabuburdahdn ni pakita? - ang lanong ni aliug Andeng. Ang tanong na ito'y hindi na nakuhang sagutin ni Sela dahil sa naringlg na napatatau-p6 sa hag- daaan. Ang boses ni PakilL, aog asawa ng alemdn, ay oakilala agad at siya ang dalldaling lumab^s upang ya6\y salubungin. Si aling Andeng ay sumu- nod kay Sela. 115
116 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... - Magtuloy ka - ang wika nito. - Magtul6y p6 kay6 - aDg anyaya namdn ni aling Andeng. - Talagd n|& pong sa inyo ang aking sadya - ang sag6t namdn ng nasa hagdanan na noo^y nananhik na, - [magandarg hapon po ea inyong lahat! - ang sabi pa nang nasa itaas na. - ^lyaa ba ang iy6ng mga pabtiburdab^n sa akin? - ang tanong ni Sela na itinuturd ang balu- tang dald, ng bagong datlng. - ©0, it6 ngd. ~Tul6y kay6 sa loeb- - ang anfaya ni aliog An- de^g '^a hawig na may pagkilalangloob sa nagha- handog na ya6n kay Sela ng wati'y panubos sa kanyang kalagayan. Nang nasa loob na ang asawa ng alemdn at matapos ilapdg sa isdng silya ang balutang dald, fty hindt it6 ang binukadkad upang ipakita sa pa- pagbuburdahln kungdt ang kamis6nsr nakasubd sa Si Pakita ay ndpapslatdk, matepos mdkina ni Sela. At si Sela'y tingnantingnan ang nasabing ksmis^n. hinard.p, - "Sinasabi ko na*t totoong napakaigi ng kamdy ino sa pagbuburdd. - iHindt nam^n! - ang pakli ni Sela. - Ganyan ng&ng ayos at hugis ang iburda mo ea aking mga kamison; tam^ngtam^ iyan sa aking gusto,.. - Talaga po namdng si Sela ay di pa napipin- tasan ng kanyang mga natanggapan na ng mga
IIJIG0 ED. REGALADO 117 burdahin - -ang pinasisigla ang loob ni Pakita. aling Aadeag na waring pakli ni Samantalang patangdtango at pangitiDgiti si Pa- kita, bilang tug6n at kasi} ahang loob sa sinabing ya6n ng matand&, iteyy lumabas na para bagdng sa sarili'y pinagsisiban ang g6y6ng kasinungalingang Si aling Andeng sinabi niya sa asawa Dg a'eDedn, ay nagsinungaUag ng&. Buhat nang itira ni Fidel sa kanilang bah"y si Sela ay hindi pa ito tuma- tanggap kanino man ng anomang burdahin. Tunay ng&ng si Sela ay ibinili kay Singer ni Fidel ng isdng mdkinsn^ hiLd! ginamit ni minsan man lamang para sa iba, kundi para sa kanya lamang mga ginagamit na damit- Ang pagkakapagsinungaling ni sling Andeng ay nag- mula sa hangad na si Sela'y huwag mawaldn ng panggugol sa buh^y, pagka^t sapul nang it6^y md,- tird sa kanil^ ay malaklng totoo ang iniluwag ng kanildng buhay, palibhas^'y halos napaligtas ang kanilang kiaakaing mag-asawa sa maghamagbapon. Di na ng& lamang anhi^y huwdg mdpaalis sa kaniM si Sela... - Oo, ganit6 ng&ng dibuho ang ibig kong iburda mo sa aking mga kamis6n - ang patuloy ni Pakita. - ^At mga kamis6n ba ang iy6ng pabuburdahan pangburda, datapwa't ito'y sa akiB? - Karamiha'y kamis6n, datapwa*t dito^y may dalawdng korpinyo at isdng bar6 - ang tugon ng asawa ng alemdn na binubuksan ang balutang naka- patong sa silya. - iAparahan ba it6? - ang usislt ni Sela,, mata-
118 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... pos bukadkarin ang mga damit aa psbuburdabaa. - Hindt naman, ngun'/t aiig ib g ko lamang s":- sa sabado ang isa sa mga na^y yariin mo kahit ba ang akirig kamisdng iydn; subali't ibabayad sa b'iwa't isa? - -ang nakdngitlng itinauoDg kay Sela. ^^roagkaano - Ikaw na ang bahal^ - ang sagot nit6, - iiiaa- akin, ang maka^usukat kala kong ikdw, ng halagang katumbas ng aking kapaguran, alir- sunod sa kabutihan o kasamaan ng Bking gawa. higit sa - Aba, tila masamd iyan, mabuti na yala arg malinaw kay sa malab6 - Ak6'y liindi marunong homalaga, Pakita, r,i- nabi ko na sa iyonsr ikaw ang bahalA; saka para sa atin ay inaakala kong walang anoman ang lahat ng iyan. - Tnnay uga, nguni't sinabi ko na sa iyoig iba na ang malinaw kay sa malabo. - Hindi sabi ak6 maauiong humalaga, eb... Pak'.ta - ^ako'}^ mygtata] at - Tingnan mo - ani iy6; sa aking dating pinagpapaburda^an, aiig bawa*t kamison, sa burdang kanaris iig akirg i!)ig na iburda rao, ay ipinagbabayad ko ig apat na piso, Dguni't ang masasabi ko'y napakagaspang iig kanyang gawd na di gaya nit6ng iyong napakap^'no at pagkahusayhusay. i^^a Si Sela'y hindi nakakibo at ang mat^^y ipinako Ob, ang balutang y&en sa nakabukas na balutan* ay magbibigay sa kaoya ng halag^ng higit kay sa dating ibinibigdy ni Fidel. Ang Dios Ega nariay .
INIGO ED. REGAL4D0 raariinong ?a lahc4t. Pag sikat n|a namdn pald ng araw ay iagaaap ang aw^ ng Dios. La^6Dg surnigla ang loob ni SeJa at si Pakita'y niyakapyakap. - Kung gayon - ang wika, - ay may mapagsaga- - Ngiirii't sinabi ko na sa iy6ng ibang-ib^ ang t)urda mo kav sa Dinagbayaran ko ng halagang ya6n, ligan ka na sa paghahalaga sa aking gav"ain. - Ikaw oa ang btthala sabi. Si PakitH ay hludi n^,gpilit. - Ahin ko - ang wika, - ang mga nangyayari sa iyo. Yamang ayaw mong sabihin ang halagdng nais mong aking ibayad ay makaaasa ka sa akin na ang iy6ng kapaguran ay hindl malulugi. Alang- alang man iamang sa pagdadamaydng dapat mang- yari sa ating mga babai. Si Sela'y napabuntong-hining^. - At kanino mo nalaman ang nangyari sa akin? - Waldng lihim na di ndhaydg, kaibigan. Saka, dapat mong mabatfd na sa pu6k nating it6 ang mga balit^ ay parang may pakpak samantalang may taynga naman ang lupa. - Kung gayo'y... Ang pasabihln ni Se'a a^ hindi naipagpatuloy. Nagsikip ang dbdib at tumul6 ang luha. Siya pal^^y nakabildd na sa mga ''sukat masabi*' ng lahat. Ang kapalaran p^la ni}J^ y nBgpapalipatlipat na sa ib^'t ibang dila. Ang kanya pal^ng kasawian ay iniliiipad na ng mga bulungbulungan. - ang malumbay na tanong. - Kay hirap ng ma^awt, - ang naibulong. 119
t 120 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO ,. - dBakit ka umiiyd,k?-ang tan6ng ni Pakita-- idahil ba sa pagkakaiwaB idahil ba sa nangyari? sa iyo ng lalaking iydng kinasanaa? i - Kung sa bagay np, iyd'y malaking dalahiB sa loob nating mga babai; datapwa't iy^'y sa si- Sa akin ma'y nangyari rin mula lamang, Se'a .. ang bagay na iydn at marahil ay mahigit pa kay sa nangyaring it6 sa iyo, nguni't ang masasabi ko^ matapos kong bathin ht liisin ang lahdt ay naglng parang walang anomdn at ang tumanang tuw& ay Ang ligaya, Sela, ay ndbalik nang dl natagalan. ka8un6d ng hapis at para sa matiising babai, ang langit ay may inihahanddng gantingpaid,. - Marahil ay may matwid ka at ikdw'y nagsa. ^alita nangalinsuned sa iiong napagdarasan, nguiii't... sa pagsaealitA ng kahai^p. - Saka - ang patuloy ni Pakita, - ang mga hirap Si Sela'y pinutol sa Ial6 na't lalaking na nagmumulli sa lalaki, dl natutong lumingap sa ating malinis na pag-ibig, ay kahambing lamang ng un6s na matapos dumaang kasaliw ng sigwa ay sinusundan ng maaliwalas at malinis na langit. Ang nsngyari sa akin ay isdng Sa isdng lalaki ako sumam^'t nagbat^ halimbaw&. ng hirap na wal4ng makakapantay marahil, datap- wa't sa iii ring lalaki ak6 sumimsim ng lalong ma- Kaya nasasabi kong tatamis na ligaya sa buhay. isang katotohanan ya6ng kasabihdn nating mga ta- galog na ang buhay ay parang gu'ong, mapailalim Hindt mo rga dapat damdamin at mapaibabaw. ng bu6ng pamimighatl ang nangyari sa iy6ng iydn, !
INIGO ED. REGALADO 121 magpakabuti ka't magtiis sa iyong mga dasa't at aag Hgayrt'y hahalili hilahii. - iKaildn pa kaya? - ang bigl^ng nulas ea mga labi ni Sela pagkaringlg sa iigayang kasasabi pa lamang ng kausap, - saka... ang ligayang einasabi mo ay hindi maaaring hiatin sa ibang lalaki, pag- ka't ako'y miminsan lamang umibig.,. ang pog-ibig na ito'y napabuhos sa kanya, sa lalaking di nag- pahalagd sa aking roatimyas na paggiliw... - lyd'y iisang kaululan, Sela, ipagpatawad mong iyo ii6; iya/y isang malaking kau- ^an6't tayo'y iibig pa sa isang atin? Ang pag-ibiis lalaking pagibig din. Kapdg ito-y ay dapat nawala sa dalawdng nagsasama, ang kaligayahan sa buhay ay malayd, mana pa nga'y pandy na ka- paitan ang sisimsimin ng isang paris nating babai. Nang umali^ si Pakita, aug huling sinabi nit6*y siyaag pinagpakilan ng isip. ^An6't iibigin ang isdng Si Fidel ay napakasc4i sa lalaking ibaag babai, pagka's aag pa:?-ibig niyd, marahil ay hindt liibos, salawaban, mapagkunwart, sabihin ko sa lulan, pagka't. , hindt na umiibig ss tuguiian ng h.indi uniib'g? Ah, marahil ng4 y hindi na niyd maaari pang hiatayin ng iigaya sa buhay ang nagmaluplt niyang lalaki, ^Ngaui't... maaari ba kayS. namda siyang mag hintay ng luwalhati sa kandungan ng ibd? ^Hindi, malayd .. - ang biglang nasabing kasallw ng isdng malalim na buntong hininga ~ang psg-ibig sa katawdn, na, sa ay hindi damtt na ibinibihis sandali ay nakapagpapalit at nakapag-iiba ng kuiay. 16
122 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... At nan" hapong yaon ay lal6ng nagtiiiiDg kay Sela ang paghihintay sa magiging loob ni Fidel. - Kung saan narap^ ay doon magbangen... [oh, Fidel, kuag nalalaman mo lamang ang hirap na At ang kulang palad, ang babaing si- tinitiis ko! nawi ng malinis na pag-ibig, ay napayupyop sa ba- At lumuh^, humikbi, na- lutang iniwan ni Pakita. nangis ng gay6n na lamang... iKaawaawSt!
IV ANG pagbuburda ni Sela m mga burdahing . kanyang ndtanggap ay pinangatawandng mabuti at kung iUng gabfng pinaglamayan. Bamam^n sa mga pagsisikap ay nanaig ang pagaalald sa buhsy, ang paggawa ng kulang palad na babai'y madal^s ginambal& ng luha't mga buntong-hiningd. ding isip ang suliraning bumabayubay Hindi mawald sa sa puso. Nanghahawak siydng gay6n na lamang sa mabuting kaloobaH pagmamah^l na pinuhunan sa kanya ni Fidel; nguni*t ang pagmamahdl at kalo. obaog it6 na kanyang pinanghahawakan ay madalds na wariag nakikita sa panginorin na sinasakmal ng masusungit na ulap. Ang huilng inany^ ng kan- ydng lalaki at ang maluhog na p&kiusap nit6 nang unang kausapin siy^, matapos na ikasdl, ay mga tinik sa kanyang ngald- pangyayaring nagsisilbing ngaid. Bakd ng^ kayd ang lahat nang yao'y hud- yat na njg lubusang pag ilas ni Fidel! - Wam ak6ng magagaw^, imagtiis! - ang nasabi
124 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... sa sarili na kasaliw ng isang malalim Da biintoDg- hminga. - iMagtiis at magpakabuti! ng mapkagayon! Kay sam^ pald naman ng ibinubunga ng piklit matang pagti* labis na sini- tiwal^ ng isang babai sa sinta! Pag napadala ka nga namdn pala sa ka" pangyarihan ng pag"ibig ay lala|6k kang di sasala ng mapait na apdo ng buhay. Kay hirap pald lalaking Nguni*t... - iMagpakabuti at magtiis! At naisip ni Selang kung sa kalagayan niy^Dg yao'y di malaydng siyd'y mahalintulad sa ilang babaing, da- paglabanan ang kasaliwMng ga dt natutong hil lusak ng kasamadn. Ang palad, ay nagumon sa lisd rin ang malinis na tunay na pag-ibig ay iis^. Kaya, para kay Sela, kung siyd ma'y pagmamahdl. sumamd dahil sa pagmsmahdl at sa pag ibig ay sa \mi na lamang sana mangyari ang pagsamdng ito. - Anhin ko ang ligaya sa gitD& ng kasama^n? Ang lug6d na nakakamtan sa lusak ng buhay ay hindl iuwalhati, isang parusa, kamatayan. siya magtitiis at magpapakabuti ay di Sa laot ng mga pagbabakibaki ng babaing si- nawi ng pag-ibig ay natapos din, salamat sa tiyaga at pagpapakasikap, ang natanggap Da mga gawain. Gaanong tuwa, gaanong kasiy^ahc4ng loob ang tinaro6 ni Pakita sa kanyang palad ni Sela nang ilagdy pisong kaupahein sa kanyang mga ang pitumpAng kamison, kurpinyo't bar^ng naburdahdn! Pitumpiing piso sa waia pang isang linggong paggawa at pag- Si Sela*y nakahinga ng m&luwag. tungo sa makina.
INIGO ED. REGALADO Siyii pala'y mabubuhay kahi't di umasa sa iba. Tuiiay nga pala namau yaong eabing "ang iy6ng kakanin ay sa pawis mo manggagaling". . Subali t... ' - Ang buhay na walang pag-ibig ay parang' iOh, kung hindi loobin halamang walang bulakiiik. ni Fidel na ako'y bahaginan ng pag-ibig na aking buhay ay madaling hinihingi. Ang kaluwagan sa hanapin ng matalino sa kabuhayan, nguni't ang li- gaya sa pusd'y hindi matatam6 kung hindi sa ia- laking iniibig. Iniibig niya si Fidel kung kayd siyd y walang ligayang pinapangarap kungdi ang pag-ibig ng lala- king ito. - iAt paano ak6 kung ang lahdt ng aking mga alialanga'y Riydng mangyari? Ang tan6ng na ito ea sarili ni Sela ay hindt oa nakuhang sagutin ng kanysng panimdim dahil aling Andeng sa silid na Ba bigl&ng pagpasok ni kanyang kinaroroon^n - Sela, matuwa ka, isi Fidel ay iy6 pa rin! - aiig masayang sabi ni aling Andeng. - iAn6 ang sabi ninyo? Di pangkaraniwang tibok ng dibdib ang naram- damdn ni Sela. - iAn6 ang sabi ninyo? ^Diyata? - ang ulit. - iOo, si Fidel ay iy6, iy6 pa rin!... - .^At bakit ninyo nabatld? - iNaito ang katunayan, ilinigay niyd sa akin kanlkanind lamang, nasalubong ko si} d sa may pa- iengke! 125
126 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... At iniabot kay Sela ang isdng bilot na papel de bangko na sa tingin ni Sela'y siya ring naihagis aiya sa mukha ni Si Sela'y pinagsiklaban ng loob. Fidel. N^luha at napayukayok sa kinauupan. - Aling AndeDg...- - ang wika. - It6*y tandA ng di ni}a paglimot, ng di niya - Ako'y ibig niydng patayfn kung kaya lason Talastas niydog ang kanyang ipinadala sa ak6'y di babaing nakuha Fa salapt ay kung an6't sa salapt ibig aliwin ang akirg mga dusa't bilahiL Aldm niyang pag-ibig ang aking kailangan ay salapi iAh, ak6'y ibig na nga ni- ang kanyang ibinigdy. yang patayin...! pagpapabaya... inyo. i. ......... -! - Kikilanlin kong malakiog utang naioob, aling And'eng, kung sakaliog magawdn ninyo ng parsang ang salaping iyan ay maisaullDg muli sa kanya. At... kung sakali, sakaling siya'yinyong makausap, ay mangyaring pakisabihin lamang na kung ang lingap na ibig niydng gawin ay sa psmamagitan ng galapi ay limutin na niyd. akoH siya nama*y pag- aaralan ko na ring limutin. Si aling Andeng, matapos makilala ang lamdn ng mga pangungusap na yaon ni Sela, ay lumabds na tung6 ang ulo at (ih'ng-ih'ng. - iKaaw^awang pag-ibig ng isang babaing tspat magmahdl! Kindbukasan, ay ipinakilala ni Sela kay aling Andeng ang ikaaari niyang mabuhay nang malayo
ISIGO ED. REGALADO sa kaoya'y nagpakain. kaliDga ng lalaking malaon ding panahong sa - Higit pa sa salaping ibinibigdy ninyo kahapoo - ^At magkaano ba ang ibinayad sa iv6 ni Pa- - Pitumpung piso p6. - iHulugan nawa siya ng awa ng Dios! At si aling Andeng. bilang pagpapakitang giliw kay Sela, ay nag-aral sumumpi, Bumump^'t lumalt. - Mabuti na nga ang ginawa mong dt pagtang- gap sa kanyang salapt; akal^ yat^ ng mga lalaking iy^n ay dt tayo mabubuhay na mga babai kungdt dahil sa kita nilang mga lalaki. At ang Fidel na iydn, taong walAng pagtingln, walang utang na loob, ay makikita mo't dt magdarasng pal& sa buhay. Makikita mo Sela... ang nakita ko sa aking pagbuburda - ang wika. klta? Nguni^t si Sela'y hindt sumagot. - iHindi magdaraang pal^? - ang tanging naiulit - Oo, makikita mo't ang taong iydn, dahil sa ginaw4 sa iy6ng pag-apf, ay Ulasap ng la^dng mati- tinding hirap sa kabuhayan. sa sarili, - ^hindt magdaraang pal^ dahil sa akin? - Nguni't siya po'y wal^ng sala sa nangyari, aling Andeog - ang mabanayad na wika ni matapos pahirin ang kanyang luba. - At waring ibig mo pang ipagtanggol ang wa- - Ak6 p6, ak6 p6*t di iba, ak6ng piklt-matang lang hiy^... ^at sino ang may sala? umibig at pikit-mat^ ring nagtiwala. - Tunay ngS., tunay ngdng ikdw ay hindt na- 127 Sela,
MAY PAGSmTAT WALaNG PUSO... 128 tuto - ang pakli ni aling Andeng, - Dgimi't arg siiia- sabi ko ba, yamang kay6*y nagsama na nang ma- tagdl at ang pagsasama ninyong i^d'y dl nagkaroon kahi^t minsan ng bahid na sukat niyaug ikapagka- roon ng butas, ay hind! siyd dspat pakasdl kahit kanino. - Nguni t ndriyan na iyan, aling Andengy ay wal^ng rdlalabi sa akin kung hindt ang magtiis et magpakabuti, gaya ng aking panata na &a loob, Saka... ak6 nsma'y umaasa pa rio haogga ngay6ii na ang kaoyang pag-ibig at pagmam^bai ay di niyd* ipasasariii sa babaing naging mapa'ad kay fs aUn. - iAt... diyata't umaasa ka p^? - Opo. umaasa*t naghihintay. Inaasahan ko pa Hinihintay ko pa rin rin ang kanyang pag-ibig, ang kanyang pagbaballk-loob.,* Ang malinis na pag-ibig ni Sela ay binanga^n ng gsy6n na lamang ni aling Ander/g. Si Sela*y isang babaing bandl, may pusong malinis at dalisay na pagsinta Sayang na babaing di nakilalarig lu. b68 ng kanyang naging ialaki! iKulang palad na pusdng gay6ng ma inis ay inaiipustli,! Kahatagbab^g na daiisay na pagsintang dinum.han at sukat ng isang alibugbd, ng is£ng taksil, ng isang salawaban!... Samantala, habang dumaraaii ang araw, ang pag-asa ni Sela ay lalu t laldeg nag-uulap. Ang pagbabalik ni Fidel na kanyang hinihiotay ay waU, wald ni anino, ni bahagySng hudyat man lamang. Talagang ang paglimot yata y siy^ nang tinalag^ sa loob ni Fidel. Gayon man, si Sela'y ilang linggo pa ring nag-
INIGO ED.^REGALADO binlay, naghintay ng bu6ng tlyaga at pagtitiis, nsg- hintay nang buoog pagpapakasakit at pagbabata sa mga hiha*t hilahil. I3ang hapon ay dinatnan ai Pakitang si Sela'y bimulyha. - Ang luha ay bagay lamaeg sa mga wala iiaiig pag-asa - aog nasabi noon sa diiuitnan. Ilo^'y hindi Pinahid ang luha at iigumitt nang bu6ng sumag6t. tamis, buong lambing, bu6ng yumi, bagama't pilit at may kahalong lason. - Oo - ang ulit wa^^ nang pag-asa. ni Pakita, - ang luha ay i^a mga Ikaw^y bata pa, maganda pa sariw^..i ^ano ang iyong ikalulungkot? Iwan ri*t ng lalaki ang isaag babaiog kaparis natin ay isdiig bagay na karaoiwan. - Ngunl't ang pag-ibig ay iisd - ang malumbay na tug6n ni Sela. - lisa nga, at talagang- dapat maging isd la- raang; nguni't ito'y kung nakakatagp6 ng isang sa- h'gdng malinis, n^^ isaug pag-ibig na 1 sa lin. Kung ang lalaking pinamumuhunanan natin ng malinis at iisang pag-ibig ay di natutoDg mas^pahalagd kungdi bagkus iumimot at nagwalang bahala ay di pag- papahaiaga sa sarili ang iluha pa ang pag ibig na i}dn. Ang gumiliw sa di uraiibig ay isang haliw. - Nguni''t inaakala ko namang ang magpaha- lagd sa kanyang kapahamakan ay ipdng kabanalan - Kabanalan kung ang pagpapahalagaBg i}a*y pinapagtitining lamang sa loob nang di sinasaliwan ng luha. 129 17
130 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO ,. - Ang luha ay siydng sh'w eg mga pusoDg nag- hlbirap. - lya'y sinasabi lamang ng mga pinag-imlapan naliliwaDagaii ang hihk ng isip, sapagka't para sa ay kamatayau. Hindi umimik bi Sela. - Kaya - ang patuloy ni Pakita, - nrag-isi| -isip Na ikaw'y ka*t huwag magpakalulong sa pagluha naglng saw!, napanganyay&, ang i^-dng pagkgbabai at nalanta aiig nialinia meng pag-'big? ^Ay aD6? Ao6 mang hirap, magpakabigatbi^>dt man at matu- tuhang dalhin, ay nagiging magaan. - lyaa nga ang pinanghahawakan ko... - Saka - ang patuloy ni Pakita, - -ang iah^t ng iyong kapanganyay^a'y mesamd at dapat damdamin kung sa iyo oagbuhat; nguni't hindt ikdw ang may ibig nito! Nang hapong ya6n, anomang pigil ang gawin ni Sela, ay luha*t iuha rin ang dumadaloy sa kan-. Talagang ang luha sy kakambal ng yang pisngi. dusa, kapatid ng kasawtdng palad at kaibigang ma- Wal&ng naninimdim talik ng pus6Qg naninimdim ?/alang nBsasawtog di tumatangis. na di lumuluh^. At waldng nagdurusang dt umiiydk kahi^t sa sarili man lamaog. Si Sela'y naninimdim ka^S, lumuluh^, umiiyak at tumatangis, - Ak6 ma'y lumuh^ rin - ang patuloy ni Pakita nang mapansing si Sela*y patulny sa pagluha, ba- gaman nakikihardp sa kanya e| bu&ng giliw at ayaw pahalata, - oo, ako ma'y luaauha rin, nang mama- ^
INiGO ED. REGALADO tayaa Dg pag-ibig na kaparis mo; nguni't nang ma-' karaan ang ilang buwan ay nagsisi ak6't pinang- hinayangan ang mga iuha kong tumulo i.. - Darating ang araw, Sela, at ang iy6ng mga ! luhang iyd'y paoghihiriayangan mo rin. ' - Nguni't nang ikd^w'y manghinayang marahil ny nang matagpMn mo na sa ibdng lalaki ang aliw na sa iy6*y tumanan - Talaga... - Kung gay6*y hind! ko panghihioayangan ka- ilan man ang akiog mga hiha - iHind!? - Hindl, sapagkaH ang aliw na aking hinahanap, ng ibd lalaking magiging sanhi ng aking mga ay di ko maaaring matagpudn ea kungdi sa pagluhing it6. piling - Nguni't kapag ang ialaki'y napak8sd>l sa ibang babai, ang ialak'ng iyd-'y walS< nani^ sHw na mai bibigay, manap^i'y hirap, iason... kamatayan, Si Pakita^y may ka^wiran. Bahagy^ pa lamang nabibigkas ang mga huling sinabi ay nasok si aling Andeng na maydalang sulat. Pa^kakilala ni Sela Yao*y kay sa titik ay parang sinaksak ang pus6* Fidel. Nang mg^ unang sandali^y nag-aalinlangang buksan, waring nanglambot ang mga daliri at pa- Nguni^t makasandalt pa ay rang nawal4 sa sarili. isang '^mawalang galang na muna sa iy6'' ang na- sabi, napatungo sa isdng sulok at patalik6d na bi" nasa ang sumusunod: IBI
132 MAY PAGSINTA^Y WALANG PUSO.,. ''Mareela: '^Hangga ngayo'y di ko maiibos-isipin ang tu- nay na sanbi ng iydng pagkakahagis' sa akirig mukba ng halagc4ng aking iniwan sa iyo at gayoa din na- miin ang pagkakapasauling may kahalong pagkutya Ba halaga ring yaon na ipinakiusap ko kay aling Andeng, Tunay ngang ako'y nagkasala, at ang ka- saiaoan kong ito'y inrakala kong waldng kasalaraeg di may patawed, kay^ang patawad mo*y aking hinibintry. Naipahoyt^g ko na nam4n sa iyong ang labat ay nangyaii nang dt ko sinasadya! Ikaw man ang iuirtagay sa lagay ko... oapakalaki. Subali't ^'Napapansin koog ang iyong pita By huwag koBg igalang ang kahalagah^.n ng bagoi^g kabubayai g pinasukan ko. Kung mat^tarok mo lamang ang kahulugdn ng isang kasal, nang pagbihi^ay ng pa- ngalan sa iiang babaing kinaisang-pug6> marabil ay di mo ako pipitahan ng ganyan. -Tabasan niong na ikc4w'y Hmutia ko na at akin ipinasabi ako nama'y pag-aaralan mo ring limutin... ^Ano ang aking magagawa? Kung ito ang iyong kahu- lihulihang loob sa akin^ mapait man sa loob ko^y pag-aaralan kong sundin, yamang sa iyo na nag- sa buhat. ^Tatawad, Mareela, at kung sakaling matutu- han mo na*t malubos ang paglimot ay ipalagay mo
INIGO ED. REGALADO nang sa ati*y waJiag nangyari sa mahaba ring araw na ating ipinagssma. ''iPatawad nga, inuulit ko... patawad at paalam! Pidel" Sela'y nalugmok. Ang hawak na sulat ay kinuyumos &t upang huwdg mapabulalas ang ma- laking poot ay pinapHgtiim ang mga ngipin. Ang- araw ng kanyang pag-asa ay gan^p nang lumubog, At lumubog na para l^apang 51311 ang naging dahi- lan. Kung bumaligtad nga naman ang mga lalaki. Kung humanap ng& iiaman ng daan ang m|a pu- sdog taksii. Si - BiUiin mo na Pakila, ang aking makina - -ang Sela nang hapong yaon, At inisip na.igg, ang iubusang paglayo sa pook na kinalibingan ng kanyaog puri, ng kanyang pag- kadalaga, ng kaoyaog dal eay na p"g-ibig, upang dumul6g ITay Pura.., kahulihulihang nasabl ni 133
HINDI iiabulaanan si Pura sa pagkakapagpahi- watig kay Sela na si Rufo Mondregal ay na. Ang pus6 ng mayamang halina sa kagandahan nit6 binata, gaya nang ibinuloog ni Ramos kay Pura nang gablng sild,y magkaumpok-umpok, ay naiwan nga sa bahay Bg baatog na modista, dahil dito kungdi m bagong ^'magatidang dalagang*' bu- Si Purang dati'y gu- mihag sa kanyang panimdim. miiguld sa kanyang ulo ay biglang nawal^, si Seta ang napallt. hindt Nang gabing liBan'ii ni Rufo ang bahay ng dati niyang pinagkakaniatay^n sa pag-ibig ay ipinggpa- pagkakatadng ikinakilala salamat ang maligayang niyd sa da'agang aTon tay Pura ay tumutug6n sa pangalang Mareela Nunez - Siy4 na marahil ang kapalaran ko - ang na- wikS- sa sarili nang siyd'y nakahi^a na upang ma- tulog. At nang gabi riiig ya6n ay tioangka nang limuting lub6s si Pura, yamang ang babaing it6'y tila waUng loob ea kanya at waring may hilig pa
miGO ED. REGALADO kay Rafaei, ayon sa kanyang pakiramdam, Naisip oa isdag kaululari ang magpakalulong sa dalagang pag-aaksay^i namdn Dg hindi panahon aug magpatuloy sa isang kalagayaeg wa- lang kalhiawan, Si Pura'y raay ibang napupus^an kayd ang malaong panahong pamimintubd niya'y dt nigkakahalaga sa pus6 nit6, - ^Gay6n man - ang wik^ pa sa sarili, - ay mag- gumigiliw at isang t itapit ak6 kay Pura, sasabihin kong yatoang ak6^y di niya pinapaiiog mapalad ay tulungan niyd na- iiian ak6ng hurpan*?p ng kanalaran sa iba Kay Se-a na nga. Mahabang oras ang nagdaan bago nakatulog si Si Se^a ang laging nasa Si Selang tila siydng babahig magbibigay ng is^p. ligaya sa kaoyang piling, Si Selang bukod sa ma- ganda at sariwa ay may mga kilos pang nagpapa- hiwatig ng isang kahinhind^ng pangbihira at kauga- ilang karapatdapat sa pagtitiwala ng i.^ang binatang rhaseian at panibughuin. Ruio nang gabiog yaon. - j8i Sela... si Sela ang kapalaran ko! ^ At ang pag-ibig na napunla sa pus6 ng binatSng mayaman ay nag-ugat at nagdahon sa magdamag Si Rufo ay takaogtaka. Mahalang pa- na kaiisip. nahong nangligaw siyd kay Pura ay hindi dumam- dam ng damdaming katulad ng nararamdam^n niya Marahil ay sapag- agay6n. ka*t ang babai na ngang it6 ang kanyang kapa- laran. It6'y dl niya roaisip. Kinabukasati, sa oras na itinatanggap ni Pura ivg mga panauhin, oras na hindt lingld kay Rufo 135
136 MAY PAGSINTA Y WALANG PU30... ay nagsadya it6 upang hiimaDap ng labdt ng ka- paraanang sukat ikdlaptt sa dalagang iiiaan>pon ng mabunytng modista. Ang binata, bagamars pinegta" Sela,, ay bu6ng giiiw na tiiiangg&p nam^n guan ni na ruto ang f akay ni oi Pura. Rufo. Hindi siya ang sadyS^ kung dl -i Sela. Kaya... - Maup6 ka at tatawagin ko - aog rika ng mo. - Huwag mo ak6og biruin - ang sagot ni Rufo? - huwag mong sa^angln ang ngayo'y lalO'Saiing kong Halos nahulaan dista. pus6. Si Pura ay biglang nawalan i g loob at sa pag- aakalang siya*y napamali, sa pag'aakalaiig sng mga pangungusap na yaon ng binaia ay nog^aliimdn din ng dating marubdob na pag~ibiiz ?a kai^ya ay ha- !og namutla at napakBgdt-labl. - Patawarin mo ak6, Rufo, kuDg eko'y napa- bigla - ang babagyanp; nasabi ni Pura. - Wald kang kamaliang nagawa at islong wa- lang sukat ihingi ng tawed. - iKung gayo^y ano ang ibig moiig ipakBhuh:- gan sa sinabi mong ang iyong pus6 y taKo-sa!ln,^ ngay6n? - Wala. - Magtapdt ka. - Ako'y nag-aalinlangan, Pura, gapagka't ina- alaala kong baka ak6*y magkamall sa pagpappiagay £a iy6'y lalong maglng mabappik aiig la&ong malaon mo nang ipinaialag6k sa. akin. - Si Rufo naman, ayoko iiga ng mga pangUDgu^ sap na may dalawang kahulugaa>
INIGO ED, REGALADO At si Pura; anp walang kaliirigkutang modista, Dgiting lald niyatig ikinaga" ay ngumiti ng i-ang ganda sa matd, ng lahdt ng binata, - Ayoko nga .ng ganyao - ang iilit. - Marahil- - ang. .tiig6n ng binata na waribagang Binusukat sng naga salitang iiesoaw sa kanyang mga ay maguguoit^ mo pa ang minsa'y labij - msrahii irainungkabi mo sa akin.,. . " - ^Ah'ng muiigkalii ang iyong tinutukoy? - Aog mungkabing nibol sa pus5 mong di nng- - ,.j/^M}g pusd kong di nagdab-ing avvTi? - inl"
dalang awi\, uUt ni Pura ~Oo. - - J,An6 \g - Ang tayo V uK'^rpalpgayriug pau'i:g tur'ay r? mu':*i;kiibi iyoh? m^gkai)a*,ir^, >n.iang "vyika luu ;rutaa^'':r p=i;rdrU5)j';abio ang ru^^o mong may kinaHa&ar.ildn na.., iyri'y mull ino'y di - Ab, ^iya Dga, . n^i>pgriait& ko s.t kong isinahamo sa iyo; ^,nanayag ka ba^' - ly^n ng4 aog ipinagsadya ko sa' iyo-ngaydn, upang ipahayag ^ng aking pagsang-ayen, palibbasaV batid puso ng isitng pag-ibig ay di- maaaring ipilit atig koiig di tiiutibukdn nito, Si' Pura'y natuwa at di gagaanong kasiyahdng- loob aeg- dinBmdam pagkaringig sa mga paogun^"'u-- sap ng mayamaiip binata. Ang bulaklak na nn^ h tapat ag kaoyaog dibdib ay kinuha, hioB^^kan a* iiiiabdt kay Rufo. r^n'i^i^. h. ^ 6ag giliw. Tinangg'ap n^mdn p.lte^^ - Kung gayou - ang w^ka ng modi^^ts, - 'ay ma:-:- 1S7 i^n .18
, MAY PAGSINTA'Y .WALANG PUSO.,. 138 tiDginan tayoog parang magkapatid. At sa malakiog gal^k ay tumindig st tinawag ai Sela. Ang binat^^y halos nangliit. <iAn6 ang ibig sabihin ni Pura sa gayong inanyo? ^Nahuhul^ao ksyd ang laman ng kanyang damdamin? ^Nababak^s ka}a ni Pura sa kanyang noo ang pag-ibig na tumitibok ngay6n sa kanyanp pus5 para kay Seia? - Sela - ang ulit na tawag ni Pura na lnmaDit pa sa may pinttian ng silld na kinarojoor;^n ng dalagang tinatawag, - halika*t tayo'y may bisita. Sela'y lumabas, lumabas na nakapanyoleta lamang, may kuintas na sampagita at nakargiti. Laldng gumanda noon si Sela sa matd. ng maya- mang binat'^a It6*y tumayo st sioalubong ng kamay ang **dalaga" na kumam^y namdn nang bi^ong ka^ hinhinan. Si - Maupo kayo - ang wika - Tiaawag kita - ang nakangittng sabi ni Para, - upang ipakau^ap sa iyoag sumapdali ang ating pa- nauhin. - iAt iiwan mo ako? - ang nag aaliDlangaLg ta- - Sumaodali lamang... nong ni Sela. ang mga damit na ating tinapos kanina, sumandali IsmeiDg, ako. ihd.hatid ko - Ak6'3^ sasama... - iAb^! ^,at iiwan ba nating mag isa ei Rufo? - Kung ak6'y magiging kadahilanan ay mana- naog na ako, Pura - ang parunggit nam^n ng binat^. Si Sela'y npwalan rig loob. - iAbd! •hindi [6-. - ang wika ni Sela.
INIGO ED. REGALADO 139 - Maiwan ka na nga mona Sela at eiya'3^ iyong kausapin, sandal} lamang namdn ak5. Naup6 si Sela. Samantala ay pinsgmumuni ni Rufo ang wari^y pagbibig^y-daan ni Pura upang makaulong niyd ng sarilinan ang dalagan^ ngayo'y gumugul6 ea kan- yang isip. . - Sumandalt lamang ako - ang wika pa ni Pura nang nananaog na sa hagdanan. Naiwan ang dalaw^. Ang latigit na n^tatanawan ni Sela bubat ea kanyang kiliaroroonaa ay malinis at maaliwalas. ^a- mantalang ang kanyang paningi y waring may bina- bakds sa langit na yaon, sa langit na walang ulap, Parang namama- * ang blnai^'y walani kal^ibAkib6 likmata sa hardp ng dalagang ipinalalag<4y na siy6 Ibig magsalit^'y wal^ng ma- na niyang kapalaran. iamang sabihin. Pa- rang wald m sariii, Bakit ay.nasa hardp siya ng lalaking ayon kay Pura ay jjsang binat&ng napaka- yaman na nahalina sa kanyang ganda at binihag ng kanyang kayumian ang pueong uman^ pa'y na- iwan sa bahay na yaon nang gabing una nilang pagkikita. Si Sela'y gayon dio naman. Sinasabing kapag taos ang pag-ibig vg haiig binata, ang pag-ibig na it6'y hindf maibuka sr lab!. It6 mgrahil ang nangyari kay Rufo* kung kaya't hindi makahuma, gay6ng nang hapong ya6'y sari- lingsarili niya ang dalagang magdamdg na gumul6 sa panimdim. Ibig megsimul^ ng pakikipag-usap ay hindt malaman kung anong pasimuld ang gdgawin.
110 MAY PAGSmTA Y WALANG PUSO... L'itung-lit6"'ar.g i.ip samantalang di mga pangkafe- <tiwai}g, tibok aug i'arDramdr'iPaii -a kariyang piiso. Gra\6n ruaii, psl M-arr;, >'y !f4'lc4ti'' leob, at, i^^> orp dib- lalai:* - I'L\y paiida j\t dib - ar"r mahh'ay r;A. i)uU"'.klak na rja?="i r.asiil?^ [^i^it Da rgiti ang ju'V3'*':i!'- /ji f6 at tiningnan h*'.-'^. ^eon^ang dibdib. nj^y\.:n', HLi/i'i't \^i!iP|i .)€; I^i; ''uaiuuT ?3. lal/i y\ ci'-]y. !;;t'nt--. n:; 'ut: s*;^n^j:,:-l:?.;j^.. ,'^alay niya k^^A? " ^ ' 5^-1 Ab.. Ai.g i^uhikl^k nd \\BS^-u.k iu Himtu t^y iif.ru!ya- it6 j\: t: vi^o\p:uy (hihiL'b kay^Se'n upanA' at ^i T sf=.iiia !i^? biiwrn ay iua'"Ppof :I,nl6 |^~) :>';'c\ij.'-r ur\:;^> da aiy^ Lulaklak na ^' 'irdy ^? iiv. :: r'i </*:- ^' . kaiT:i lo ^^ P-ra ay parang : ir <'j.!^aulu'u.; : ^ r^iisa: 6t f^a pag~ 1 al aiu|' kahardp pe'y n^-ay ga ^. iun^> lu^ luag;- "iAb':! k'a;-i '"r}R5^]:?.:nti4 - u^u * ^uik^So'-;? n^ .. r^ : '^r^-^ir!' ^i-i^r '^:^ ',- 0]o, i'^ r [i k- ,- \: T'i^a : ..^\Y ."''fk.'l 1 '-n 1 \ r::.' j ;/ -^ !ai;iuinj ^bdn;' 'r'i?- ^:^ bi!Tit.n'2: uhp an D:: bulakh.tk ' U)i^! J'k''^i-g ' fi li kiok na inytM ;i 'hinabat''. &!; :a tkia po'y v^n^.iiva, kpnp6 n^ '') - >;,\Vr/r' : 3 D'^i-go?- ang [mmiai^ha m Ii?a lo atg pu- 'i2r>:}\ ug kuilakiek na hAn at nT' i ¥ip.c>iii;ji pa po kaya ng gsneU^ '!Hn;k ir hA^\ -'•ia l:iy^'y ' iA^iaHGknoLap-a. ''iitrt:: '^: ^.;.r,. U'A r .k ^^,r 'k'...^-.G
INIGO ED. REGALADO 141 n-U^ ni?i.yoi]g aiv,h 'ry .. inai?'u<Uf'' i)in\(> a^"g hiiioklak iia iyan po buliikla'" ni\ U(y'iix ikh^g^y t^a akia in- Pura. . Si B'^'a'y liuidi nsk.ihunui. An^ !Ui\.i ^:H]-t{^ r^^- T>'^:'iigi2; ay kina-iabakaBan lenrui pu^dn:' fig is^ng paiunKliDi na liunii^iliw, d^ i^an^. Il^^di D^a safifiuu^|i; kal-ilwatii^ urdy }):imi::t]hi^uho. -^ R'a?; t*r>g *ir>yau)ar;i 4)Uiatiinj: inf^,i} Ermiia, s.y nay '^ '*ui}::^a !--an;^ pai^hiniaii^ tao^ t^t n[t v<iri^^ :hni(::h;t^^', ;^a kaiiya np: f up; h.ii^kiak na buln^^ -h "akiiiL!; kanniy lii'^^i.d.u' " !Uvi ; m ^g rii .n'*^ayi)(l ua li]L;dyv*. O; o. ruf.v Selfi. kir::: ?^i:jp-pH ilk/dib f^i*i.: i\?.}.h \'\:''fn'^\ ;v "aM'i r;: ':ay^.bi, pi^^k^^kl.a ko nn : ^n i p^-'o ] ly \ uv iu '\^u^-:"\ n^.%yn'y n^ii-'i ku mak uian Lu •: 'u;'';- buk'^t (\rjr[ ra : ^ii 4C iu-;'rKlat:u" da.-'^O-'tu.;^! i.; ??ii6. : "" \k6 y:ft:'\v -;,Birrrn k> iu>w.:u; bioiklru l^-iyo:' Bru:-x aurr i; an'r: b>^j-^u-^: ti; ci*:i:;;; u*u*';! g;{ ^^•'^i'^ ^''^6; lu'a.;' f'*'!:UlOUS : U- ini:i^v nii ^^^ini- uru:i^''" tu^. Tu-f.,~iku:'? - IlawAg kiyons nnbu;-a"a:i; ^-uuk^y r' [11.^^^ --Luw.io; k:iy;') .;^ ungu]u:\iih-^uaTu i-rog ]'V.-r,:u'- iDtt Si Sc:u*y ' arnun^o. Aor biDUUt'y nagraHiloy. - Kay6 ,: akiii^!; iniibip, aiing Seia, a: any p.:..- i. ::-i iv'''y ipiiv'iM;l ^Ui akiui; pu,M} n:^ laK^.^i ]hv
142 M4Y PAGSmTA^y WALANG PCJ30.,. # B^.i na damdi.:niag sa pagkaluta ko na ta inye'y ra- ramdamdn ko sa kaibuturan ng aking kalulwa. - Baka kayo'y nagkakamali... - lisd po ang laagit na aking nakikita. - Katak^taka naman po yatang pag-ibig ang nilikha sa inyong pus6 ng is^ng babaing bago pa lamang nakikilala. - Ang pag-ibig po'y likhd ng pagkak^rtaon... - Huwdg kayong magpakabigld-" ang mahinahong sag6t ni Sela,~ang ' pag-Jbig daw pong ipinunl^'t nag-ugdt vsa isdng araw laraarg ay madaiing maun- siyami. Kayo^y mag-isip-ieip at i^ang babaing hindi At si Sela'y nagbuntong- kilalit ang inyong kausap. hiningd. Ang anino ni' Pidel ay parang nakikita sa mga sandaling yaon sa dakong likod ng bintona Si Fidel ay naroon at Hindi kinukusa ay napapikit. eiya/y tinata?:~anan. - Op6, - ang ulit, upang huwag mahalatd ang pangungulimlim ng kanyang, mata- - liiuwag kayong magpakabigld, • pagka't ang naglalakdd daw po ng marahan, matinik man ay mababaw. - Ang tunay na pag-ibig po y sumisibol nang di kinukusa - ang sag6t ng binata. - At ayon ga eabi, ang pus6 ay siyang sanggunian ng tao tungkol sa pag-ibig, inaakala kong ang aking pus6^y hindi maa- aring magsinungaling sa akin... - Nguni^t aag itinitibok ng pu66, kung minsa'y malayo sa pinipita ng damdamin. Saka... ang lai- impok daw po sa sumandaling oras ay parang asong nawawald... - iKung gay6'y nag aalinlangan kayo sa aking mga sinasabi?
INIGO ED. R£GALADO 143 - Kung sa* pag-aalinlangan po y hindl,, sapagka*t - Ibig ko pong sabihin ay hindi ninyo ipinala- lagay na nagbubuhat sa kaibuturan ng aking dib- dib ang mga pahayag na aking ginagawa...? ako nama*y walaog karapatang mag-aiinlaiigaD. - Hindi po sa gayon.., ang aking ibig sabihi'y Ako'y ngayon baka kayo^y nadadaya ng panahon. lamang ninyo nakita at nakilala. Mag-isip-isip neuna kay6ng mabuti... - Ang lahat po'y naisip ko nang mabuti ka- gablng magdamag. - Nguni't,.. - Hindi ko maiaalis na kayo'y mag-alinlangan, aling Sela - ang pabuntong hiningarig nasabi ng bi nat^. - Kayo^y raay matwld na maghinala ng labat ng maaari ninyong hinala n sa i?c4Dg binatang sa minsang pagkakiiala ^Sk ihyo'y tinibukan na ng pag- Patawarin rinyo ako sakaiiDg ang ibig inyong katahimikan ay ginambala ng damdaming sa inyo'y aking spinaglapat. Nguni't ipahintulot nin- yong ipagtapdt ko ngay6n na ako'y nakalaan sa lahat ng patunay na ibig ninyong hingin sa akin. Kay6''y aking iniibig at ang pag-ibig na it6'y hindi mamdmatay kail^n man. sa pus6. - Mag isip-isip muna kay6ng mabuti at mahal a pa naman ang ara-^. .....? l - Saka, ang pag ibig po yata'y hindi napagpa- pasi^ahan sa sumandali lamang, - Huwdg ninyo sana akong hapising lubha... - Hindi po ako maruiiong humapis sa kapwS.
144 MAY PAGSINTAT WALANG FUSO. k o tao ., - Kiiag gayo'y taguiim iiinyo aog akirig pu"d.-. - Ano 'pang tugon aog in^oiig .ibig', sinabi ko jieng rnag-isip-islp mima kay.or.g mabuti at/baka kayo^y nalalabuae, inuulit ko poog ang panaLon ey m.agdaraya kaya kay6'y insp; ir-ip nn Tnabv"ti. ko. na pr^n^ bihn^ "i^lr^ Sela... - Naigip ~-™KuDg ga.y6*y ak6 iiaman ^ng bi^/y?:n nmyo ng paaah6n upang makapRg-isip. Nang (lu^nating si kikibuan anp: mug'- Dhrri^f;, - Para kayoai/ d\ - Hin^i] n'.^,.nan -Hr;4 -ti^/>[ ni 11" f' ,- P^ir-i ay iiarn,in(t:'i\ Cj nA^-- ':.ia^kakikU;i b.';j>r4:a r.ga" r*a yon^ ah... - ang masn;. an^ nr.^r.bi, ' :^u'ii 1 bi- ;-fp na -a iy6;-t( katr'UMa'*, hr^atbi /> u^aLb M'y inip - iv5 naluhmgkot a' :-r4rnH. 6t d l^ sr. i^:. ^i:f!: ir.r^* na tuminekg upane^ purna^^ok .-a siMd; nl,.^!.i't givii*y pinigiian nr Pura. Sa rKDt:-'b., mu^ bii)fiia*\ i ap^" tindig na rin. - Narito ka oa 'ay aalis na namdn ak6"-ang wika. - lAko ba^y. nakafiaba!a? - ang bird ng modista. - Hiadi narodo. Bago nanaog ang binata/ ay isinauli kay Pura ang bubkbik na ibiiiigay at sbaabiug ya6'y nagiging kakulaDgan sa kanyang dibdib. Si Pura ay at ang bulaklak ay tinanggap nang waUng kamllaymalay sa ibig sabihin ng gay^ng natawa nito
miGO ED REGALADO N^uni't si Sela'y napakagat-llb! at ang pagsasauli. gayoog s^mawi ng binata ay biaigyan og malakiag kahulugein. - Dahii sa akiag pagkakabati kaoiGa! - aog oa- wikfi, sa sarili. 145 19
VI ^^^ A tabanni ng mdmamahayag ca si Prdel Sulit ^^ ay gandp iia kapayppaan ang naghahari. Ang pagsa^ama ng dalawang mag-asawa' ay lubt^ng ti- wasdy at Samantalang malambiag na paggiliw at laoa na pagmamahal ang piaupiihuaan ng baba?, ni Mar^ a, ng kan^angpsa- wang ayon sa kanyang naging kaluny^ a}^. i a^lng raapalad at maligaya, n Fidel ran^dn, ang nr.^nu' nul^og sa paghahandrg noorg araw ng matitimyas na tula kay Sela ay nagkan^o'^g at naM'^g k^ald sa sagisag na Takip'Silin. ay wala nam^ng inaala- gata kung di ang madulu'an ang a^awa t bugtong' na kapatid ng kaluwalhatian^^ na^asabg sa mal nis Nsg'^irg latgit ng n a- at marangal na pagtirgfn. kata ang makitang n'^ksgiiiti't nit^y mesayarg mukhd Nagiging buhay nem^n ng Luhay ang kaisdng puso. ni Marya ang makitang nasinyabdn sa kan^ang piling aog lalaking katali ng karyang ditdib. lipos ng kasiyabang leob. ng dalawdng mag-asawa ay nasa matamis nh pagsasama't tiwesay na paj?susu- nuran. Kapag ito ang nawal^, kapdg sa tahana'y Ang kaligayahan
INIGO ED. REGALADO Dapawi ang timyas i-g iragmairiabaiaD, aeg buhay, lipos man ng kariwas^in, maligalig, nagiging ma[ al^ na apdo at lasong nakam^matdy Fic!el kung ea puso. kaya't siydng pinakaaalagaang raabuti at sa araw- araw ay sinisin6p upang huwdg maunsiyami't ma° lanta. si Marya na lamgng, 1^6 ang kanyang asawa, at sa- iagka't asawa, ay siAang kaka^amahin hal&ng bu" hay at siyang kakadamayin sa lebat ng at kakasaluhin sa pinggan ng mga pagkaitg madalas ihandog ng mga dagok ng kapa^aran. ' ay liagigiog labis na nauunawa ri It6*y ksnya sy walfi na kung di Para sa hirap Lirrdng buwdng singkad na si Fidel ay walang nagugun ta ki^na di si M&rya. Limang buwang wa- lang p nakasakit kung di ang hiiwag* mdla>6 sa pi- ling ng babaing pinamuhurianan niya ng isdng psg \big na raalinis. Limdng buwang walang inalaga1& kung di huwag mala56 kBhi*t sumandali sa mata ng asawang ayoa sa kanyang pakiwari ay nag-uukoi ng la)6ng matining na pai^sinta st dalisay na f ag mamahdl. Datapwa't palibhas^ y wal^ng ligayang nama mala^i sa lupa at walang pamamanatag na di dina- dalaw ng ulap ng ligalig, neng mabali^an ni Fidel na si Sela'y ralls sa tahanang kai yang pinagtirban, sa mga oras na ay nalungket ng di gagaano at dapat niyang ipanahimik sa piling ng butihing a^a^^a ay inaaway siya mandin ng kanyang hudhlng nag- pupuy6s - ^Saan kay^ napasampid si Sela? A^doa ni Fidel^na ang kanyang naging babai y 147
148 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,. uiilang liibus na lubos Batid iiiydng aog ali nitong siyang taDging kumaiinga naiig dalaga pa ay na- matiy- nang ang taksil at wa'iog utang na loob na pamangkin. ^t ta- kumikilalang lastas kamag-anak na malayo ng natiirarg aii, na si^^ang pinamanahan nito ng mga naivvaDg ^alapi t pag-aari ay df maaaiing takriyban ni Sela, palibba^a'y sa pag-iiinbot sa kanilaeg mga. i^Emima ay parang naa- iilap na hayop na tak6t malapitan ng kahi*t eino, lalo nii^t gaya ni S'elang kung di bimsyas at su- lalaki ay siyang tapgii'g mapmamans ng rnama sa salapi*t pag-aarmg suma Lanilarg l<amdy. Anopa't si Sela*y isani^ dahong sa malawak na papawirin ay iniwiwindBng ng hangin na 61 nalaman kung Napakaifcavak i.g niiiido at si Se saan itatambad. la^y isang lantang .talulot na piBagtanaTiaii iig dating Lahat nang ito'y gumigiyagis sa bango at kulay. panimdim ni ^i^ang nagiging sanhi vg madalas na ikatigagal at ikapag-isip-isip. - ;,Saan kaya napasampid si Seb^? Naisip na ang kany^^ng nasing kainnya, isang babaing nang mahulog sa kanyaog, kamdy ay da- lal^ang sariw^- ,at may magandang kukas, isdng bu- b\k!ak na sa kamnraa''y siya aog tanging pumitas, babai palibhasa, ay may mahiraDg loob wBlang jta- tapal sa dagok ng maitim na kapalaran. Hind} iisd/t dddalawa ang nakikita niyang babei na dahii sa walang itagal sa pagtitiis ng mga sakilsskil na hirap ay nahuhulog sa maiitim na kiimay hanggar^g sa isinusump&'t itinatakii^ii din namdn niy^ng ang ilang Fidel at
INIGO ED. REGALADO magamon sa upaiig huwag mamatay ug gutom. ius^k, siaiama at magbili ng haU'k, Si Eidel ay nangdabot. • - iSaan kay4 na^^asampld si Sela? Isdng gabi, aeig pagiging" tigii ni Fidei, |}agiglng tigil na wariig may maiubh^ng suliraning inusip at may malaking ba^^^y n\ ikinaUiiungkot, ay napansin ng asawa. - ^400 t ikaw'y uatitigilan? ^ano't ik^iw'y naiu" lungkot? - ang malarabing na naitanong nil 6. - Wald- - ang raahiaaiuag i^inagot ng lalaki t\t sa mga iabi'y ua pasungawin ang i^iing iigiti, - ni di ako matitigilan, ni laldog di iuaaiiiiao ng lungkot. piailit - ^Ay ano ang iyong iniisip kung gayon? . - Ang isu3ulat ko bukas - ang iwas ni Fidel. Ang asawa ay tiindi na namtin kumibo at fr. sinabing it6 ng mamamaliayag ay garap na nani Sidyang ang raga mamaraaliayag ay uagpi- wala piga ng isip ba^o maka'^agiiands^g ng mga latlialaDg' aukat kalugdan ng kaniiang mangbabasa. Datapwa't nang maringig n| asawa ang ii^^ing malaiim Da bun- tong-hiningdng tiia nagbuliat si kaibuturan ng purd ay Uimuha,, bai^ama't inilihim. Ang pagiuiiaug itd'y di napansin ng lalaki kung di nang ^^iya'y oia~ kaisip na mahiga na upang ma^ulog - ^;Uiniiyak ka? - ang naguiumihanang itinanong. - H,ndt---ang kai'& ni Marya* - ^, iy ano'^i sa^u gaiing ang mga It hang iydn? - Wa'&, ang iiiga iuiiang ito'y f-a isdng pusoug nagdaramdam ng isang ' pagdaramdam na raata6s, 149
150 MAY PAGSINTAT V/ALANG PUSO,.. palibha^aS^ iisip ng a^awang natiigilaa at nalulungkot. - Huwdg kuif^ laag-is^p n§ ganyan. - Hindi mo m-iiaalis ibigin raan ay di makatuloDg sa pag- sa aking naisin ko ang humati sa iyo ng mga gawa'o; napansin kong na- pakabigat ng iyo ^g inHsip kuDg kaya't ikaw'y na- papabuntong-hiningd. - At ak6 ba'y napabiintong hin^nga - ang nagu- - Oo, hiadi rao raaipagkakaila sa akin - ang ma- lambing m tugoi nz asawang wal^og kamEilay- malay. gulumihanang ta'Oig ni FideL Nang gabiag yao y ia sip ni Fldel na minsaoan^? limutin si Sela sa pag aa'a'ang ito y meging dBhil ng pagdalaw ng ligalig sa tiwasiiy nildng tahanan. I^guniH matay mang pakapilitin ay hindi mang. Siy^ ang may lik'ha ng mabigdt ni kasali yari, wadng palad ni Sela. At kung sa gitn^ ng di ma- tingkalaog hirap ay mapadpad ito sa isdng huhay iba, ang t"nay na di kan^isoiia ay siyd, siya t di na may lia^aianan. Kay bigat na dalahin ea budbi, iOh, Seia .. Sela. .! - Nguni't ^saan kaya napasampid si Sela? Isang tanghali ay di nagbalik si Fidel sa P^- sulatao at tinungo ang bahay nlni aling Andeng upang pakibalitaan ang kinaroroondn ng kanyang Marahil ay ipinahiwatig sa kaniU oaging babai. ang kanyang patutunguhan. Marahil ay ipinagtapat ang kanyang naiisip gawin, Nguni't si Fidei ay nabigo. Aog mag-asawa ni aling Andeng ay walSng nagabi ea kanya kung di
miGO ED. REGALADO ang malaking hirap at walang katapusang pagluba ng babaing kanyang pinakikib"iita'in Ipinagtapdt din naman arig malaong paghiliintay ni Sela at pinatunayang hanggang sa kahulihulibang saDdali ay hindi nagbabago ang dalisav at malinis na pagma- mahal noon sa kanya. Oo, si Sela'y isang banal, isang babaing ma- linis, isdng babaing kahabaghabag - ang malumbsy na nawika ni aHng Andeng. Si Fidel ay di nakahuma at lal6ng nag iba\o ang pagpupuy6s ng budhi. Siya, siyiit di iba ang may kasalanan ng lahat. At siyd pa rin ang ma- tiging may kasalanan at dapat menagot sa labdt ng mangyayari sa kahahaghabdg na babai. - Hindi ako tutuuot habang di ko nalalaman ang kanyang kinirnroonan at ang kanyang ikinabu- buhay - ang tanging nasabi ni Eidel nang nagbaba- iik nang pauwi sa tahanan. Nguni't anomdng pakibalita arg gawin ay wa- lang manpyari. Si Sela'y parang kinain ng labo sa kanyang rnat^ at wari'y sinakmal ng makakap^l na ulap upang huwag na niyaog mabatid ang kinaro- roonaa ngayon. Samantaia ay lalu't lalo namang nag-iibayo ang pagpupuyos ng kanyang budhl hang- gang sa napagsisihan na tuI6y ang kalupitang kan- Siya, si^a't di ibd ang may kasa- yang nagawa. lanan ng lahdt. At kung si Sela, sa malaklng pangangailangen, lusak, sa inabahdng lusak ng ka- ay maba6n sa sam§.an? Kay iaking sagutin sa hardp ng Dios,., 151
152 M-AY PAGSINTAT WALANG PUSG... Subali t... Samaatalang ganito^ samantalaiig di mapalagay m Fidel, si Sela nama'y walaog pinakaiisip kung eil aog pagsintang .m kanya'y ioihahayin ng bina- tang pinakamayaman sa Ermiie. Aiig pag'ib.ig na' it(j, matay niyang pakiwaiiio, ay tapat at malinis. Si Mondregal ay nagtototoo gt ayon sa m|a ikini- kilos ay di nag iimbot ug isang mEsamang hangad. Saka, ayon pa kay Mondregab ay haiKlS, si,vaDg pakasdl sa araw at oras na "i Sela'y sumang-ayon. Nguni't ito'y nagwawaI4ng kibong parati at kay Rufo*y wala slydng ipinakikita kung di pswaog katamis^n ng ugali at kahiehinang asal. Bagam.'^n di siyd ti- yakaog tumataoggi ay di oaman nagbibigay ng ano" maiig tanda ng pag-ssi/ Si Rufo ay kinaaaw^an niydng kung papaano. May dalaw^ng buwan nang nagpapakamatdy balos ng panunuyo sa kanya at lahat ng pangp&ibfg ay nagaw^4 na mabagbag lamang sng kBnyang ioob. Si Sela'y kuog makailan naog oatuksong sum&got ng 60, ngani*t ang kawaldng malay ni Rufo at ang ka- linisan ng pag-ibig na sa kanya'y pioupiihunan, ay Sayang na peg-ibig na gay6Dg kinaaawaang babos malinis ay mahuhulog lamang sa kam,ay Eg isdog babaing marum! afc dumaan na sa ibaeg kandungan. Si Moodregal ay isang binatl^ng may malaking pag^asa, may masayaog bukag at dahil sa kadaki- laan og ugah', kadakil&ang tinutugunan naman 'ng kariwasa^n sa buhay, ay dapat makatagpo ng isang babaing mabn's at walaog bahid na pagmam.ahrib Nguai't ang pag ibig ay buM,g palibhasa. si RDfo
miGO ED. REGALADO f 15C ay naroo't walang pinagkakamatayan kung d\ siya, si Sela, ang naging babai ni Fidel, ang oapleg ka- iunya ng isang peryodista. - Kaawaawang binatA, Sa lahat ng sapdali. si Pura naman ay walang inaalagata kung di ang lamuyutin si Sela updng it6 y iumagay na sa tahimik. - Ang katubusan mo'y ngumingiti at isang kau- Inldn kung di mo sasamantalahin - ang minsa'y ra- sabing muli ng modista. - Tutiay nga, Pura - isinag6t ai 'Sela, - nguni*t ako'y naiighihinayang sa kapalaran ni Rufo. - Ano t aiig kapalaran niya .ang iyong aalala- hanin at di 'iydng kapaia^an rnong hinahandugan nga- yOn ng isang maligayang pagkakataon? - Nguai-t ang araw ng bukas ang aking nai" isip.., ' - Kung anuanong kaululan ang mga pinag-iisip mong iyan. - Abd, si Pura namdn paldl - ang mahinahong tug6n ni Sela. - Dapat rnong gunitain na ang pag- aasawa raw ay hindt kaning isinusubd, dapat mu- nang pakaisipin ito bago magpakalulong ang isang babaing kapari^? natin, sapagka't (ian6 nga ang ma- giging kasaysayan ng isang pagsasama kung ang pagsasamaog ito'y magiging iip6s ng kasaliwMng palad? - At ipinala'agay mo bang kung sakali. ang pagsasama ninyo ni Rufo ay magiging sawl at wa- lang ligaya? - Para sa akin, ang pagsasamang iyay magi" 20
' MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... 154 nguni^t para sa kanya ay ging maligaya marahil, hindi... - iAt bakit? - SapagkaH siyd^y makakatagp& ng isang ba- baing, dahil sa mga nangyari, ay magiging isaog asawang tapat at marahil pa*y may pag ibig, ngu- matitiydk ko na sa iyong sa hinabababa ng ni't araw ay magiging wal&og puso - May pag-ibi" ay walang pusd, ian6 ang ibig - Ibig kong sabihin ay magiging isang aeawa aiiong may pag-ibig, sapagka t siya'y mag'ging iga kong manunubos; ngiini t walang pus6, sapagka't raarumi, naging babai na ng ibd.. - Iyd*y pawang kaululan, - Hindt mo maiaali^ na ako^y meg-alala, palib- aking mga hirap kung hasa'y magiging hirap ng sakaling dumating ang araw na ako'y kanyang eu- riitin, sumbatan at sump^in. mo^g gabihin niy^n? - Ah... ang iahiit ng iya^y ibaon mo sa limot. - ^Pakapilitin ko maog limutin ay hindt tila maaari. - Sela .. Se-a... - ang patawc4 nguniH may ka- birong nasabi, - m^pagkiki'alarg itaw'y halong ci nakababatid ng lakad ngay6n ng lipunan ng mga tao at ng kapisanang ating pieakikipr mulaytn Kuig ay idadako mo sa labas ang iy6ng mga paningln ng iyong sariling tahansn, parahil, sy makikila mo ang liboiibong babai riyang may buhay na maligaya, mapayaplt. at lipos ng luwalbati sa piling ng ka- nildng itinuturing na asawa; nguni't kung kikilatisin
miGO ED. REGALADO aDg mga babaing iya'y higit pa sa iyo, pagka^t di iamaog sa iisaog kamdy nagsisipagdadn, kungd! ?ea daiawd o higit pa, - Pura. . - ^^Maniwala ka sa akin. Si Sela'y uatiuntiDg nagbabago ng akala. ' Tila Lga naman isang napakabig^t na parusa kung ang i^ang babaing sumama ay manaLatili na lamang Fa isang kalagayang walang nagiging aliw kungdi ang kasawiang kanyang isip-isipin Ti'a ngd namdn ir-ang kakilakilabot na ka- ioabot. lupitdn sa sarili kung ang kaniang mga kasawian ay hindi ihahanap ng isang mapagpalang kamay na makapag-aandukh^ at makatutubos Pa lahat ng hirap at mga dalamhati. Tila nga naman yata may kat wiran si Pura at ang mga babaing sinasabi nit6 na matapos mahulog ea ibd't ilang kamay ay nakakita sa kanyang mga kasamMng ng asawang nagligtas nagawa ang kapahamakd't Gayon man si Se'a^y nagpakatimpi pa rin. Ang pagkaaw^ kay Rufo ay siyd pa ring nananaig. At ang paggugunita kay Eidel ay hindl pa rin nawa- ^ano ang kanyang magiging wala sa katayuan, sakaling kung kasal na sild'y malaman ni Rafo ang buhay na kanyang pinagdaanan? loob. Saka Ang tarong na it6'y malaong pinagdili at nang kay Pura ay nagtawd lamang ikuhang sangguni it6. - ^Kung ano ang iyong magiging katayuan? - iang katayuan din Sa ang wika pa ni Pura, - wala .. ngayoa ng mga babaing aking einabi sa {36! 155
156 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... akala mo ba, ang kanilaDg mga a&aa?awa ay 6t nakakahiwatig lig naglng buhay ng tsnilaDg babairg napiling pakasalan? Nguni't ea pegbibigdy ss kan- sa hangdd na huw^g mapabilad ang yang sarili, puri ng kanyang asawa at gayon din naman ang puri nija, ay nagwawal^ng kib6 na lamang. Wik{t nil^ marahil ay narron na ya6'y wala na eilang magagawa. Kung di fa panahon ko ay hindi ko kasiraan ang wika ng mga kestila,.. |Hindt kasiraan! Nang gabirg ;^a6n ay tinangka m Selang gandp na ibaon sa limot ang mailim na kasaysayan ng kanygng kahapon.
VII M ALALIM na pinakaiisip ni Rufo Mondre^ral ang nangyari sa kanyang palad. Diwa'y tinalagd ng Dios na siya'y maging s^^^iog palad sa pao i- mintuho at gayong siya'y isa naman sa mga naka- ririwasS,, may matikas na tindig, nag-aral at malinis ang hudhi sa pangUligaw, ay kung ano't .panay na paghihirap ng loob ang sa kanya^y ipinaldlasap ng Di pa niy^ anhin bawa't bandngan ng pagsinta. ang pangingibig kay Pura, pagka't ang pangingibig na ito, ayon sa kanyang pakiwari. ay isang pag- Nguni't ang kay Sela ay hindi papasumala lamang. gay6n. Malinia at tap^t ang pag-irog na inihaha^in Lahat ng paraan upang mai- niyil sa babaing it6. pakilala niya ang kadalisayan ng kaoyang layon ay nguni't aywan kung bakit ay haloa naKawa na, kung an6*t tila siya'y hindi pa nauunawasn hangga ogay6n. Tila hindi pa nababatid na siyd'y nagtototoo hind! pa nalalamang handa siyang pakasal sa at lahat ng oras. Si RufoS^ isang binatd-ng nakababatfd ng ma- raming lihim ng mga litdw na dalagang nagdada- dal6 sa matataas na lipundng dinadaluhdn din na-
158 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO.,. S ya nga'y di aoK hindi naluiogod sa maa niyd. piiiiig Bg mga dalagang may [;angalan sa rega lapi- sanan, mga dalagang kaibigan niya t ang karamihan, aywau kung dahil sa kanyang salapi, ay nag-uukol ba kanya ng makakahulu^dng sulyap; nguni't isa di nakatawag ng kanyang puso m&n sa upang ligawan at pakasalan. kanild'y - Hindt sild ang bsbaing hinahanap ko - ang minsa'y nasabi sa sarili ng mayamang binata, nang sa kanyang pa^-uwing galing sa isdng sayawan, ay parang nakikita ang mapagpalblg na tingia ng i'au sii mga dalagang nasabi' na. Para kay Rufo, ang kilos ng^ mga babaing nag- sa mga sayawan, kilos na malaya at nia- .sl^idalo grislaw, mahk6t at hirdm ^a mga tapa ibdng lupa, ay naghuhadyat ng isang bagay na di maaariug maatim ng damdamin niyang napakaselan para sa mga babai. Ang hinahanap niyd'y ganda't hinhing maRkatugon, hinhin at gandang naglalarawang ganap ng ugallng tagalog, mayum! at raabini. Ayon sa kanyang paniwala, bawa't bayan ay may kanlkan- yang ugaU, may kanlkanyang kilos, na naglalarawan ng damdamin ng kanildng lahi. Kaya ngk't, ipina- lalagay na ang mga dalaga nating nanghihiram ng kilos at ugali ng babai sa ibang lup^ ay mga da- lagang hindt karapatdapat sa dalisay na pagmama- hal, pagka't di marunong mag-ingat at magpahalaga sa kanyang mga katutub6ng ugali. Sa lahdt ng lipundog masasay^ na kanyang nadadaluhan ay naa- akit ng^ng maminsanminsan ang kanyang paningin sa magagandang dalagang it6, nguni't kaildn ma*y
INIGO ED. REGALADO 159 hindi siya tinibukan sa puso Pg iec4ng damdamii3g nasasalig sa pagsirita. Nguni't nang si Sela^y kanyang nakita ay kur g ano't ang pus6 niuiog maramot ea pBggiliw ay du- mamdam ng mga di pangkaraniwang tib6k. Mata- pos pakapag-aralan ang mga kilos at ugali ng ba" baing it6, na, buk6d Fa iwing kagandahan, gandang ayon sa tingin ay pinakatitingkad ng kastiriwaan, kilos na mahiuhin, mabini at maselan, ay nasabi sariling ang daiagang ito ay siyang larawang sa bu6 ng babaing kanyang hinahanap. Babaing ta~ galog na matamis magmahal, tapat gumiiiw at ma- tiisin sa mga dagok ng kapalaran. At< tinika na ugdng si Sela ay si^dog pag- laanan ng kanyang buhay at k&IulwB, Sela, habang dumaraan ang araw at buwan sa pagugaw ni Mondregal, ay paia na- mang naninikis. Hindt umo-oo ay hindi naman nag~ bibigdy ng anomang pag-a^a. Gay6n man, si Rufo'y matamang nagtitiys^a Itong talapa fng i gali ng raga dalagang tagalog lalo na't may dakilang asal. Umiibig na'y hindl pa rin nagpapahalata. Ba^at kilos ay pinag-aaralan. Subali't si - Ah, marahil ay s'nusubok at kinikiiatis mang ak6ng mabuti ni Sela. - ang nasabi sa sariii, - marahil ay pinakikiramdamdn lamang ang aking layon, kuog tapat o hindi, kung dalisay o marumi Paniwala sa ganit6ng sapantah^, si Mondregal la^ ay hindi na%giamig. I^dng hapon ay pinapag-ibayo ni\d, sa hardp^
- MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... 160 ni Sela, ang pagpapakila'a ng kanyang banal na pagsuyo - Sabihin ninyo - ang wika, - kung anong mga - Ako po'y hindi nagbahaniHp iig katunayan ang mabining sag6t ng babai, - ako'y marunoDg umuil at kumila^a sa aking kinakaharap, patunay pa ang kinakailangan kong gawin - Kung gay6*y ano't pinahahaba ninyo ang araw ng aking mga pagtitiis? - Ang inyo pong nasa ay hind} napagpapasi- yahan ng, madallan. - ^At hanggang kaildn pa kaya ako sa gani- t6ng paghihintay? - Ang tunay daw pong pagpintuho ay m^runong magtiyaga. - Nguni t ako'y wald nang itagdl. - Sinabi ko na sa inynng kay6^y mag-isip ieip na mabuti - ang mahinahong tugon ni Se!a, - mag- pakauriiog matamdn ang babaing isip-igip kay6*t Sa pagsasa- inyong pinaghahandugan ng pag-ibig. Sela'y kumakabd ng ma- lita nito, ang dibdib ni sasdL Nararamdamdng ibig umaligid ang kanyang mga luha dahil sa is^ng damdaming pinukaw ss kanyang loob ng mga huliDg sinabi niydng yaon. At upang huwdg mahalata marahil ay bu6ng yuming idinugtong: - Tinggnan ninyo, kay6*y isang binatang ma" rilag, mariwasA at may pangalan" sa matataas na lipunaa; ak6*y hiadi ninyo nakikilaia kung sino at 'kung saan nanggaling, isdng mahirap, ulilang lub6s
' INIGO ED^ REGALADO 161 at... ian6 ang malay ko kimg dahil sa kahiraparg it6'3^ magiging laruan iamang ng kapaiaran? - ^Hiadi ko maub*""s"i8ipin kung ano't sa tuwi na*y iydn ng iyan ang sioasabi Dinyo sa akin. ~H''ndi ninyo maiaalia ang bagay na iyan m isang paris ko: kay6\y may is^og magRndang buk8s at di ko nais na ako ang maglng p'inginerin ng inyong maligayang araw; mag isip-nsip ng^ kayo;- mahirap na ang mapeisi sa dakong huli tiiri^ - Ang lahat, - ^ - Sa tnnay ta pai.-ibig ay walai^g nakapa^pa- pasiya kuag. di ang pupo, alamin ninyong aog akieg pu?6'y walatig isinisigaw kung di kayo, kay6 a^g' lagi niy^ug itiiiitib6k, sapagka't ang inyong Jarawa"t pan^alaii ay nakapun'^ sa kanyang kaibuturan. aling Sela - ang masiglang pak'i ng bin^ita, - ay akin na p^ng naisip.
' ' - Alinlangan pa rm ako ipagpatawad nin^ o Sela, - saka. . an,z aking pagtatapi^t- ang sag6t ni hindi kc makayang linawin sa sarili kung ar6't ga~ y6:Hi kay rumami riyai og inyong kauri't katap.4t ay kuag ano^t' ako ang siydng pinagkakaabalahdn, - iNapakakulang palad - Ang aKin pong ibig mangyari ay pag-aralan/ ninyong mabuti ang ii'yong iakad at bakd sakaling sa kadiiiroan ng sking ka-^-ayBiiyan para sa inyo, ay matalisod kay6^t mU ulusok ^a lubdk na malaliEi na mada'As kahantungilo ng isang pikit'mata .sa pag- lakad ng mabilis. ko!- ang pabuntonghi. ninga ng binata, - Kayo ang baha!^, - kung ly&n ang inyong pita 21
162 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,, ay wala akong Ihdag magagawa kung di ang sumu- n6d, gaaitong talaga ang paUd og isaag busabes ^^ pagsinta, - Mahaba pa namdu ang araw .. - NguniH kahit na pag asa ay bigyan niD^o ak6, maawds-awasdn man lamarg ang bi^dt ng aking mga dalahin dahil sa inyo. - Pabayaan miina ninyo akong oiakapag-isip na mabuti, Walang magawa si Rufo. Gayon man ay hindi nanglamig ang loob kun^dt bagkus pa ngSng sumi- palibhas^, ang ga^ong ginagBv^i m Sela ay sigla, ipinaMlag^y na isAng pae^'subok lamang, kuDg han§- gang saan umaabot ang kanya^ g pagtatapat. Ang uri ni Sela ay Ial6 pang kumirdog ga kanyang pa- Hindt sisalang ito'y isdng babaing, palib- ningin. hasa'y nagtataglay eg ugalVt hinhin rg mga dala- gang pilipina, kung ks^&'t ^b piigsmta ay lagi nang kapatld ng mga pag-aaliLlai'iaa. lisipin daw mabuti oi Se'a ang ksnyang pag- ito'y kA iiiig nang hudyat ng pagasa, bukdng liwayway na na- Dgunguna sa pagsikat ng araw. iHs^-in! iAh! Ito'y panglag lamaog ng niahihinhii g dalagang ayaw mag- loob. Kung minsan pahalata aag itinitib6k ng pu^o ay hindi maibukd. ea biblg. Sela nga nanui y tila may matwid Ya6*y mahirap at si}a*y mari- na m-^g'aliniangan. Ya6*y may pangalang lingid m lahat at si- was&. ya'y kilala sa madlang lipundn. iKung siyd nga na pag-ibig ng isdog may pilaji? ma'y mapalungi sa Pard kay inihahandog. na Rufo, tunay na na sa ng Saka. . si
miGO ED. REGALADO Si R'jfo ay naagiti, at nang umuwi'y di paDg- karaniwang kasiyahaug loob ang dinamdam. Si Sela'y kaaya na at nagwawagi ang kanyaag pag-ibig. Ang mga sagoe ni-Sela ay kinas'sinagan niyd ng isang pagsiatang kaya di maipahayag ay pagka^t naba- balot ng kahinhinai at - Kung ak6'y katamisang asal. di mayaman - ang nawik^ ni Rufo,--marahil ay di uag-ulikulik si Sela, marabil ay ipinahayag oa ang itioitib6k ng pus6... iOh, kahinhinao ng babaiog tagalog, gaanong paghihirap anK ibinibigay mo sa pas6 ng isang tunay na sumi- hiata! N^uni^t.. wala raw matimtimang babai ga mati- - Ah, ak6'y magtitiyaga, 8k6^y magti'tiit^... at ipa kikilale ko kay Sela ang dakila at bandl kong pag- ibig na p riupuhunan sa kanya - ang pangwakds na nasabi ni Rafo. - Gabigabi buhat bukas - aog dug- tong pa, - ay magsasadya ak6 sa kanil^ upang ipa- kilaia kong ak6y wald nang ibang pinaparoonan kungdl sila lamang. yagang lalaki. At ang naisip ay isinagawa. Kinabukasan, bago pa lamang halos nagdadaprit- hapon, si Rufo ay umaakyat na sa hagdanan ng magandang modista, It6 aig sa kanya'y sumalubong, sapagka^t si Sela'y nalili^o. - iDiw^'y tinototoo mo na ang lakad, ah!... - ang bir5 ng raodista. - Hindt namdn - ang iwas ng binat^. - Nguni^t maup6 ka - ang anyaya ni Pura, - maupo ka't siya'3 may ginagawd lamang. 163
164 MAY PAG3INTAY WALANG PUSO... Ang inaiiyayaha'y nai}r& ng palaga/ iia pa'ag.4y ang loob. - loagpatawad mo sa akiiir-ang wikar-.Brtg ma- dalas na pagaamba..1a ko sa Inyo rito at knng i3''6ng loloobiLi ay man'^yaring ipahiotulot mo lainang iia s-6'y tanggapin gablgabi kung mBsari - iAba! - -ang m.asaydng sagot ni Purs, - para m i-mng ipiiiaialagay n^i kapniid, anp paghingtnii iyan ng pahinlulot ay isang kalabia'i; tigayoo, Riifo, oy baka^ na bukaa ana pint^ ng t)ahay oa it6 para iyo.... : nguni't ikaw nga'y mi^.gtapdt na akin, ^ku- Bii musta ba arig iyong lakad sa kaoya? "-"iMalabo pa hangga ngeTon! - ~^.At wala ba namdog ibinibigay na pag~esa? - Ang tanging niosasabi ko sa 13 6'y hindi p a naman tinia^-ak sa ekin na ako^y walang sukat na hintin sa kanya. "-Marahil ay ^mmuhuknn ka lamang. - Ito nga anit sanhi kung kaya liais kong- ipa- kiial-ri^ buuna:i*u6 -'a kanya na ako'y walaog ih4i g riinatutungahan kung di ang bahay na ito lamang; aapa£i*ahalala kong ang pag-aalin^angan niyfi sa akin av malaki. - Ilindi mo raaiaalig, at... kung siyd ng4 oamd'y hindi Diakakaiappo ng isdng lalaking tapiit ay wa!^ nanv, ^>jah8bjighal>c4e. na babaing di kaparis ng Selang iyan, ulila sa iahat, nag'iisc4ng katawaT\ Dguni^t roa}'" ,p5is6ng dakih'i at masarap makipsgkapuw^. Sa iiiang buwan pa l'iinang na aming ipinagsasama ng ba- baing iyan ay masasabi ko m iyong napakamapalad
. INIGO ED. REG^LiBO 165 ng lalakins^ kanyang magiging asawa. Tuiiay Dga/'t siya*y mahlrftp, ngaiii't ta ganda ng ugali'y saganai-g, sagana naman. - Batid ko ang iabat ng iyan, Pura, kaya ra" oiiia ang nais ko'y raahandugan siyd ng isang ma- gandang ka? a'aran. Lugay ang buhok, bagong bihis at nakaogi iog lurnabds iia wari^y pamb6k-sub6k si S^la - ;N'irito pala kayo! - ang matamls na bati pa binat^. Wariop; aab%l& si Ruf6 na biglaog napata^d - Magandaog gabi |-^6-'-ang bahagyang nasnaw ^a iwlB. '^abi, - "Magaodang gabi p6 nama.n, maiipo kayu, loi'iigay' m Para kay Se!a ang kaiiyang uptinn, a t _ - Ako Baman ang nv\iiiig6^^ - aiig wika Mu, ing ting<ariil ang dala\^a. Ang gands ' ni i Sehi Rufo> sa ayos na y^org Sa- .''raoiwaipkt'ran'wari • a^otabi f:y IS'O na^a^^g T.a<ak?il.an lu Sela sa anyd :v. Rufo, snyb^ir. kiu'it^ waring nahihiya, ang ifang ^i^ong tun^y n. umilbig, irisak-^^ilian la'otig i\ i. mg^^ dal^gang tagakig - Ip-tfin'j.tawad ninyo, aiirg Selo, ang napalia- ':..if kong |>agpa^ito - ..ng kimiDg ipinahaysg ng ma- •amang bi-:;itA. - Wa'a p6 Sela, - kami kayoog sukat alahihsnin - itinur^on pa ngi aog dapat mag-alBia ea i lyo - aag paiapon paog salita ng babai. - ^,At sa anong bagay? - 3:^ maraming sanbi,.., halimbawa, baka ang
168 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... pagp irieo n'Byong iya'y nakakaabala sa iLyeog ibatig lakad... - Hindl p6. . wa-^ p6... maniwa!^ kayo - ang halos di magkantiitutong sag6t ng lalaki. - Mana pa ngd ay wala akong ib^ng ibig sa inyo kungdi ang pangyayaring kung dumaratlng ang mga ganitong oras ay waUng hinahanap ang aking mga paa kung di ang hagdanan ng bahay na ito .. Ti- kis na ngS lamang kay6ng napakatagal mag-alin- langan" ipakilala Si Sela'y bigUng nalungkot, Ang anino ni' Fidel ay waring nakita na namdn ng kanyang mga matd sa dakong likuran ni Rufo. Nangdidi^at at siya ang pinangdidilatan. N gbabaia at siyd ang pinagbaba- laan. At ngaming^si na siya ang nginingisihan. Ang sigla ni Sela nang mga unang gandali ay parang kinain ng laho. Nanglamlam ang dalawdng raatang inaligii^a i,g luha at ang mukhang roasaya nang luraabas ay naging larawan ng lungkot, - Maniwala kay6, aling Sela - ang wik^ ng bi- nata - at ako y wa'^ng naiisip sa mga araW na it6 kung di ang isang bagong kabuhayang sa mga araw na it6'y siya ko na lamang pinapangarap. Dangan n^ ng& lamang at lub6s na mapagpahirap ang bun- tuban ngayon og la^ong malilinis kong mithi. Kung malalaman lamang ng aking tinutukoy ang tunay na nilalaindn ng rking pus6 marahil ay mapapa\vi isang kisap mata ang mga pag-aalinlangan at sa ak6 nama y mahahango sa matagai na pagtitiis. Ang anino ni Fidel av hindi pa rin nawawal^ sa kanyang mga matii. Nangdidilat at tumatawa pa rin. Si Sela'y hindi 3umag6t.
INiGO ED REGALADO 167 - Ngimi't kayo'y waring natitigilaa - ang |atu- loy ng iaiaki, - at para bagdng wal^ng kasaysayan ang aking mga ipiiiftbahayag. - Huwag kay6ug magparunpgit ng gunyaa - ang mahinahong tugon ni Sela at pinasungaw m mga labl ang isdng ngiiing pilit upang huwag mahalat^ - Bawa't salita ninyo'y uukulan. hindt naaaksayd. sa pinag- Si Rufo ay w&ring nabunutan ng iinlk sa pus^. - Kung gay6n - ang wika, - ay ano't pinatatagal nlnyo ang panah6ng aking ipinagtitiis? - iEay6 paia naman! - Ang ibig ko p6, aling Sela, ay isdng sag6t na tiyakan, isang sagot na pangpagaan sa mga du- sang ipinalaiagok ninyo sa akin. - iAt an6 pang sag6t ang inyong ibig? - Ang sag6t sa inihahayin kong paggiliw, n.a- - ^At hindl ba kahapo'y nasabi ko na sa inyo aw^ kay6 sa akin. ang aking ibig sabihin? - Hindi ko natatandfian, kay^'y wa dng isina- got kung di bagkus po ngang pinapamahay ninyo ak6 sa malaking pag-aalinlangan. - Malilimutin pald naman kay6, ihindi ba^t ta- hasan ko nang sinabi sa inyo na ang inyong pag- ibig na inihaha^in ay pakaiisipin ko muna? - lydn ay kahapon pa, Dgay6'y isang kalinawan naman ang akiog ibig, ^ano p6 ba ang inyong pa- siyd? Si Sela*y natigilan. - ^,An6 ng& ang inyong pasiyd?
MAY PAGSINTAT WALANG FUSO.. - |0h .. hindl ko pa p6 oatatapos isipin! Sa naping tugoog it6 ng babai ^^y napipi ang binata. Kay tagal namdtig niagpaiurtip iii Se^a, Di- wa y hat6 ang pus5 168 Isdng buntonghininga ni Rufo ang iiakatawag Ito nama'y wariBg nagdal^ng. awa sa !oob ni Sela. at nahapis ea maiungkot aa eny5 Bg kahEiap. Ti- nangkang hanguin sa gay6ng pagdirriiga, I igyan ng hi'ug sa'lit^og makahahangd sa mga paghihirap at makapagbibigdy ng bahagyatig pag-a^^a. I^guni't... ang aniiio ni Fidel ay muli na namang sumagid sa kanyang balintataw na may mukhang nagdidilim at nagbabal^. - iOh! ., - At napayupyep m kateDgan ig ka- may ng kinauupang silya. ;Hindi napigilan arig pag. hiha At di naa'aalang siy^^y may kaharap rm isarig binatang nagh^handog Dg pageir.ta. --Nguni't iniio aog Dangya^/ari sa inyo, aling Sela? - ang naguguhimihanang ta!i6ng ni Rufo. Iniangat ng babni ang m_ukha niyaog bas^ ng - Wal^--ang tugon,- aDg mga iuh^ng it6'y bu- nga marahil ng aklng pagkalungkot dahil sa pang- yayaring hangga ngay6'y hindi ko pa naiisip ang nararapat koDg isagot sa inyo, luba. Ang mayamang bihata ay natigilan at walang oagawd kuDg^lt ang titigan ang habaing kiniringgan ng gayong napakatami's na pangungusap
VIII l^ ATlNG G4BI naQ4 malalim ay hindi pa naka- * " katulog si Sela. Aag pagkabalisa ng loob, ang malaklng lungkot na nararamdamdn ng panimdim at ang maiagankng luhang dumadaloy sa dalawang matd. ay nagtutulungtnlong sa paggiysgis sa pus5 niydng nagdurusa. Ang katayuan niya*y p'nagmu- muning maigi at pinakikiramdamdn ang any6 ng Subali't ang mga suliraning nagka- ksnyang budhi. kalikawlikaw sa damdamin aiydog tigib ng hilahil ay hindl makayang kuruia ng is^p niyang ginugu!6 ng mabibigdt na dagok ug kapalaran. akal^ na si\a'y tumu- tungtong ngay6n sa isang kalagayang naghuhudyat ng iigaya at ng katubusan ^a mapapait na apdo ng palad na di mawalS, sa ngalangald, at minsa'y waring natatandw sa kasiianganan ang bukdng-li- wayway ng isang bagong araw na magbibigdy li- wanag sa napakadilim niyang pag-asa; datapwa't ang lahdt ng it6 y biglang napapawi kung nagugu- iaita ang kanyaog pagka-is^og babaing may bahid Min3a*y pumingki, s% 22
170 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,. at malaon\£ pa^tahon ding nakilala a*: tinawagtawag na kaluny& og i^iang lalaking piiiamiihynanan niya ng tapat at niasryong pagmamsMl iKalun^a! Kay pait na pamagat ea sa tuwlng f^a8agi sa guni a og kahabdghabag na babai ay na- kakaramdam ng tii ik ea dibdib at subyang sa rnay •'ogat na duso, Sa hinhbababa ng srp/w na ipina- kisama niya sa kinhbimaliDg&n ng kar;} r-ig kelulu\^'a ay hin if naglog lason "agiit ii ari ang pamagat na kalunya, nguni'i ngayong ma a\d fca kamay na kan- yang pinagdaanaM ay kung ano't pareng t' ang ka- ba buhay n^y^rg lip6s iiiatayang n'igpapakulioilim og mg^i sakiLsakil un kasavvian. Hindi nga maubos-* kuruin ni Sela ang bagay na il6 Noong araw, ang laguring babal 'ng rnakata, guerlda. ng periodistai 3.y naging aiiw sa kaoyang pangdingi^!; at ea puok na sa kanya'y pinagtirhan i^g kanyang naging lalaki ay naipagmalald pa wari at naitiiTing na isang ka-. iwan, rangalan, matapos ei{,Hipao ng bang6, ay kung aoo't ar-g ga* yong tagUiiay iii giginp parang i.aia" u ulij, na tun6g ri| n ig^is giiho i:x '^nial ^aa nagbahal^ag d'imag^in sa kamyang ulo ngayong siyd'y Nguni't tignyon^ iKalun a! Paiikaraan ng ilang buwang pagkat^ra niya ea bahay ni Ptira, eng bagsik ng taguiirg ito, &y un- Lehat ig nang- tiunting nawa\ta'a fb pakirarodam. yari ay plnog andan nang Hmutin, ) enai g ai 6 mang pagluha at an6 man ang gawin, ay di na rin la- ma^g m'^sasauli arg pagkapugay ng kar^arg purl, Tunay ngang aiya na'y mfiru!]gis, nguni't sa mun-
miGO ED. REGALADO dong ito pa a y wa^ang sinom^D Para. malinis, ayon kay 6t mabilang na mga babaing nga} 6'y nagsiGila-ap ng karamihan, kinaiinggitan ng ilan, at bantog sa matatayog na lipiman dahii sa salapi at Fa inarangdl na pangaian ng kanlkanilang asawa, ay hindi pala namdn mali- linia at nagdaao din sa buhay na gaya nang kan- yang pinagdaanan. At imahigit ra marahil! Saka, alinsuDod kay Piira, ang masayang modistang- baga- ma't dalaga, sa> nagigiog kaabutaDg-siko ng naaga sa mata} og na kalaga} an, ay nakaiataiok ng lu^asa't hu'6 ng buhay, ng iihim ng buhay, ng mga habaiiig hinahang^an at tinitiiigala. ang naka- ra&n ay nakaraaii n * Dapat sumpain ng mga babai, --pagka't nagiging mula't dahil ng di paglasap i g lnh - gayahan sa buhay, - yaong l^asabihaiig *4^ung sadu narapA ay doon magbangon/' Kaya, ang lahat ay pinag-aralan na ngang limuting uniiuat! ni Sela ,. Ang pag-ibig na inihahandog ni Rufo ay naki^ latis na niyaog raabuti at matay mang pagiiniLigiu aag niga kilos at an\6 ng mayamaog binat^ ay wal^ siyaug n^lhihinuha kungdi ang kadalisayan at katapatan ug pag ibig na ya6a. N^pupuna iiiyaog sl Ruf:) ay aaghihirap na mabuti sa pagmamoram/.t niya'^a. pa^sagdt,. Dguni t aog lahat ng ito^y sadya niydag iiinuku.^a, di lamaog upang mabigyang ps- n^^hong makapagtanuagtanoiig ang binata kungdi la- sa hangad ni^ang' ito y mamuhunan ng I6't pagod at mga pagtitiis, sapagkat kung sakaii ay matutu si>ang raanghinaiang sa mga pagtitiig at pagod aa ito. D". ang hindi siya naidadaldng ha At &ixg ng iigaya, tinitiD.gala dahil higit i I .
172 MAY PAGSINTA Y WALANG PU3C b^g, at talagd Damang siya'y unti-untlDg nagkaka- hindl sapagka't hinahargdd niyang roon ng loob, mamuhay ng mftriw8s& ea piling ng isdng mayaman, kungdl upang ma!ahinJk na sa i?ang mapsgpal^ng kamdy ang kabuhayan niyang sioisikil ng mga hi- Datapwa't nang ang kanyang tugon lahil at dusa. ay sady4 nang bibitiwan narg buli nii^ng pag-uufap ay kung a06*t ang anino ig taksil na perycdi§ta ay sumurut-aurot sa kanyarg mga pan'ngin. Kaya ang tugon ay napabitin ng napabitin, samanta^ang ang binata'y namamalsgi ^a pagbihintay at pr^^^ti- tils. Nararamdamdn ni Selang siya'y may pagibig na kay Rufo, dalapwa't sa aywan kurg arong ta- linghiga ng palad, ay nararaiiidam^n <lin namang m pag-ibig na il6'y tila nav?awala nng kanyang pu?6. Fidel ay di ni^a maI;mut-limot. Mng hapon, pagkaraan ng ildng huw^ng pa mamalagi sa pakikibagay Fa mga lar6 Dg palad, ay masayd siydng t'nawag ni Pura na hawak ang pa- hayagdng sinusulatan ni Fidel. Si - iMay anak ria siyal - ang pangiting wika at iniabot kay Seia ang pahaysgan. Sa gUn4 ng masasal ra kf.ba ng dibdib ay ti- nunghan ni Sela ang ganitor g balita: "Ang malinis na pag-ibig na mulHng i agkaba* ta'y ipinunla na ng aming giliw na kasamarg Fidel Sulit sa kanyang pinakamumut^ang a^awa ay neg- Isarg na- karoen ngayon ng ising bungang hic6g. iiisog na sanggol na lalaki aig iniluwdl sa mal'wa- nag kahapon ng ha on r.g kanyang pinakamamRl al' na kabiyak ng pu=6, at raagiag ang bata, ga}6:i
INIGO ED. REGALADO d n fcng ind. ay pawang nasa mabutiiig kalagayan. ''Blang pasinaya, ang aming mab^l na kaibi- gai lui Mga}6'y isa nang am^, ay naghandog sa lahdt ng kasama niya sa Pasulatang ito ng isang "pansit party" na idinaos kaninang tanghali ^a Gay6n na lamang ang kasaya- I'aneiteria Antigua hmiii naghari sa magkakapatid sa panulat na nag- salu-salOj at ang birtla*t tuksuhan ay siyang naging pinakapulutan ng masasardp na lut6ng pinili ng may handog. Lahat at bawa't isa ay nagsitagay sa karaagalan ng bagong ama at ng bagong kasi- Bilang sag6t, ang makat&ng si silang Fidel ay turaay6 naman at bumigkas ng itiilng ala- ngdng talompali at alaogang pBnunumpa sa harap ''Ngayon, - ang ng kanyang kasama sa Pasulatan. Salit, - ay makaaasa kayo, mga giliw na wika ni kalbigao, na ang inyong kasamang ito'y w^aldng sa- sakitin kungdi ang ka^ahimikan ng tahanan, upang mahandugan ng a iw at kasiyahdng ioob ang gking anak at asawa; at lfcl6 kayong makaaasa na sa peg- i^ang malikot na mahata ay wala ibig ng dati'y nang makaliahating sinomdn, Iiban sa kanyarg asa- wa at sa kanyang sanggol na bagong kaluluwai sa ii\Taoag.'' Ang ipinahayag na ito ng bagoog ama ay n^gbuoga ng halakhakan at di gagaanong pag bibuuao, sa liwanag. 'Naghahandog kamf ng maligayang bati sa gi- Hw na kasamang Fidel Sulit at harinang&ng ma- tupad ang kanyang panata, alang-alang sa ikat^ta- himik ng pagsasamahdn nilang mag-asaw-a *' Pagkabasa ni Sela ng mga talatang ito ay pa- 173
- MAY PAGSINTA'Y WALANG PU30... 17i Walaag aagaw4 kimgdi ang rang nawala sa sarili. iia'alim na buntuDg-troiBga at ibulalas aog isiing ng matinding lungkot na nababBkas sa sa gitaa mga mata niyang inaaligiran ng luha ay itinanoag sa kaharap: - iPamarito kaya ngayon si Rufo? Jpinagtapc4t ni Selang hanggang sa mga "sandaliog yaon ay pinapangarap pa rin niya ang pag ibig ni Nguii t ang paagangarap na ito'y parang Fidel. apoy na binusaa ng tubig sa harap ng m|a taiatang kaoyang natuaghan sa pahayagan iig peryodistan^ Ma. naging la'aki rahil, kaya gay6o ang mga paugungusap na binigkas paaslterya, kaya isinampa sa kanyang ni Fidel sa mga kasamahan na sa pag-ibig niya'y walaog mag- hahati kuiig di ang kanyang asawa at ar)ak, ay pa dahihing m ly isang ibig makibahagi ng*pag-ibg na ya6n. At ang isang it6'y dili ib^'t si) a na nga. nakita mo na mg lalaking iyang dl mawaiawal^ sa iy6ng Sinabi ko na sa iyo't gunita? ikaw laTimg ang bukod t'in^ng nagpapakaulol sa kaiisip ng mga araw na pinagdaanan. niyaug matagal ding panahon - Nakita mo na - ang wik4 ni Para oio na? (^,Nakita Ang kamandag ng buhay ay tumag63 sa kai- buturan ng pusd ni Sela. - May katwiraa ka, Pura - ang maluogkot na - Sinabi ko na sa iyong lloautin mo aog lahat at saaii'ita'ahin ang maligayang pagkakataong hu- Ang pag-ibig ni Rufo - ang wika mahaadog ?% iyo. pa. - ay napapansin kong taos na taos sa kaloobsn. itinugon, - may kaiwiran ka: iako'y ieang yl6l!
INIGO ED, REGALADO 175 Lahat ng kilos niya UaoI sa u6 ay' nag!)apaiii^vatig ng iBang haiigariDg maiinis. - Tila nga, nguni t .. pumari o kBja nya ngi:y6n? Hiadi pa halo? ^i Sela av naringig na huntilrnto ea nn^y piiaiai:! rg ba- hay ang aato ng mayamang birtsta. natatap>5 yn-ig taD6 K - Siyj1,.. Si Sela'y naPBtakbo sa "iKeb S a m a n t^ a 1 b. , a n g 1 j i n e t a a y m ^sn y a r- g s i i a '^ u 'i o d g sa niiy hagdaoaii ng m5iril?ia oa inodista. -Magtuloy ka. At naog ang pinatuloy ay nakaupo na sa ioob^ sa sHyang' iniwan ni Sela, ay iBa''agbir6ng tioawag aog nagtago sa siiid. - Halika, Sela - ang wil^a - hallka't bindi namdn ako ang sadya ng taong naririto. Bagama^t nak*)ngifi i ar g muliog lumabds si Sela ay dt naman maipBgleskaild ang pamumutl^ at ang pagkagulumihanan ng loob. Arg pu?^6'y sumisikdo at para b^i^^.ng isane? Faksfng m? y" mahinaiig !oob na TiBUupo sa har-io ng hul^om. - Maupo kayo - aog bahagya iBng nasabi sa' bioBlatig tumayo up,*:^ng kumamay at bumati sa kanya. At sng p^.nglalamlg na sa pagkaupo niya ito'y sa silyang katapai ng ka'y Rufo ay nagtindig si upang iwang Pura nang wa'a nag^-'asarill silar4; dalawa. Ang unBng pumingki sa Si Sela'y* naDglalsmig. lal6 nang nagir a: o n> ng, kasslisalita, rijaBg
176 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... akal^ ni Seli ay bakd naipahayag kay Riifo arg kanyang pagtatanorg kung ito'y darat^ng. - ^May sinabi ba pa inyo si Pura? - ang naita- n6ng sa binata. - Wala r;6; ngoni t.., im6 p6 iy6n? - -ang sa- got ni Riifo. - Wald p6 naman .., nakatawag lamang sa aking leob ang pagkakai^an niy^ ga atin nang waMng kapasipasintabi. - Nguni't sinabi na naman niya sa inyong kay6 At ito'y siya at di siya ang aking pinagsasad}^, namang totoo. Bawa't sandaling diimaan ay hindi ak6 mapakali at di ko na lamaiig anhin a^ maia- ting ko na agad ang bahay na ito - ^Bakit po namdn? - Upang malarnan ko na ang it'yong magiging loob sa aking nilalayon. ^Natapos na ka^a ninyong ^NaRing mapalad na kaya akong isipin ang lahdt? magtam6 ng kasagutan ninyo sa% hapong ito? - Ang inaalaala ko p6 - ang sag6t ni Sela, - ay bak& kay6' ang hindt pa nakapag-iisip na mabuti sa maaaring ibiinga ng inyong pangingibig sa akin. Ang pag-ibig ay maaaring maglng matamls at ma- aaring maglng mapait. lyd'y kaparis ng bulakiak na samantalang may nagdudulot ng matimyas na bang6 ay mayroon namang walang kaamiiy-am6y. Mag-isip ng4 kay6. - Ang lahat p6'y naisip ko na. - ^Pakimatyagan ninyong mabuti ang landas na inyong ibig pagdaanan, baka kuDg sa kalagitnaan ay m-akatsgpo kayo ng malalim na lutak ay eaka
INIGO ED. REGALADO pa mag^isisi; napakahirap p6ng gawliin ang msgba- lik sa pinanggalingan. - Wa'a na p6 kay6ag sukat na alalahanin, - Huwd-g kayong magpakabigla; mabuti na mu nang kayo'y makimatyag at bakd mapakla ang tsdng bungang kahoy na inyong ibig pitasln dahil sa ka- Magdaraya p6 ang pa- gandahan lamang ng baldt. ningin ng tao. - Hindt p6 pagpuri sa sariii - ang mahinahong sagot ng binata, - ay masasabi ko sa inyong sko^y isang taong marunong umurl at dt nangdngahis gii- mawa ng isang bagay nang di pinag aaralan ang lahdt nang maaaring ibunga nit6 - Nguni't ako'y hindi ninyo nakikilala kung - Ang nildlamdn daw p6 ng pus6 ay siy^lng lahdt. Tunay ngang kay6*y makapangyarihan sa wala pang isang ta6ng nakikilala ng akiog mga pa" ningin, nguni't kay6'y matagal nang nakikilala ng aking pus6, sino. Gay6n na lamang ang habdg ni Sela sa binata. Ang mga salit&ng kariringig pa lamang niyd ay nag- papakilala ng gan^p na kawalang malay ng ieang nauul6l sa pag-ibig* Napakamagdaray^ nga naman pald ng buhay. Nang mga sandaltng yaon ay lal6ng nakilala ni Sela ang kadakii^an ng pus6 ng binat^. Lalong nasaksihdn ang kalinisan ng pag-ibig na sa kanya'y iniaalay. Lal6ng natiydk ang mabuting hangaring iniuukol sa kanya ng mayamang binata,. Kaya, hi- 111 23
178 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... gft kailda man, ay lal6 siydng nagdal^ng awa nang hapong yaon aa kawaUng malay ng isang napada- daI5 sa simbuyd ng pag-ibig, ng pag-ibig na buMg at wal4ng pakiramdam. Kaawaawang binatj,ng may raalinis na hangarin na mahuhulog sa kamay ng isang marumlng babai. Ang pagk8awa.ng it6 ni Sela, pagkaaw§,ng may kakambal na panghihinayang sa masdsayang na kapalaran ng isdng binat^ng may dakilang pus6, ay siydng nakapagpauntol wari sa sagot na kanlkanind lamang ay inihand^ na niydng ipagkaloob' Nguni't nang raaalaala ang natunghan sa pa hayagan, ang mga pangungisap na binigkas ni Fi- del, mga pangungusap ca bu6ng sumakmal ea kan- yang kahulihulihang pag asa, ay nalimutan ang ha- bdg at aw^, at sa nangangatal na tin^Ig ay nai- tan6ng: - ^At saan ko makikilala ang lahdt ng inyong mga sinasabi? Nabuhay ang loob ai Rufo. - iKung saan? aliog Selal Ngay6n dln kung inyong ibig ay pagtaliin natin ng mah'gpit na pagkakabuh6i ang ipakasdl tayo! May katunayan pa kaydng dadakila sa katunayang ibinibigdy ko sa inyo? ioh, ating pitsd, - Kung gayon ay umasa kay6 na ang malinis ninyong pag-ibig ay may katug6ng pag-ibig na ma- linis din. - iSela...? - Maniwala ka.
INIGO ED. REGALADO Ang langit ay parang nabuksan kay Ri]fo aywan kung sa malaking galak o sa pagkahibdng sa sagot na kanyang natana6 sa mga labi ni Sela, ay malakds na natawag si Pura at sa buhdy na buhdy na tingig ay nasabi ng bu6ng kasiglahdn: - Ikdw ay isa sa magiging saksl tig aming pag- iisdng palad. 179 ati
IKATL0N6 HATi
SA matataas na lipundn sa Ermita ay wala nang nagiging bulaklak ang mga diU kung dt ang isang balit^ng baw^'t makaringfg ay napapamaang: si Rufo Mondregal, ang napakaselang binata, ang pinakamayaman sa bayan, ay walang abtig-abog na nakipag isang palad. Lahdt na'y di nakapag- akal^ng ang pakikipag- isdng pus6 ni Mondregal ay napaparaos nang wa^ Idng kilatis. At sa isd pa namdng babaing walang nakakikilala at hindt malaroan kung saan nagbuhat. sa mga kaibigan ng mayamang binat^ Bawa*t isd ay nag-uukol ng kaalkanildng kur6 t palapalagdy sa ginawi nit6. May nagmamasama at may nagbibigdy naman ng matwid. May nagpapalag^y na isfing kabaliwdn at may nag-aakal^ namang is^ng kaba- nalan. Sabihin pa ang dil^ ng mga tao... - Hindl ko akalimg sa kinapipili ng taong iydn ay mahulog sa ieang babaing kilald lanaang sa kan- yang tahanan - ang mkk ng isd. ~An6 ang malay natin kung ang kanyangna-
184 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... pangasawa ay talaga na niyiing kasintahan fa mula't muld pa - ang tugon namdn ng ibd, - Nguni't ang masasabi ko - ang katlo ng isa pa, - ang kanyang katayuan ay nangangailangan ng ieang babaing may pangalan sa mga lipundn. - Hindi natin malaman kung ang pinakasalan ni Rufo ay isang babaing may magandang ugali^ masarap na asal at matamis makisama - Kahi't na nga ano pa siyd ay hindi siyd bagay Saka... ian6 aug malay natin sa kaibigan natin. kung siyd'y isd lamang sa mga nagbabakasakaling babai na nagkalat dito ea atin nga}6n. - Kahab^ghabdg na Mondregal kung magka- gayon! Ganito, ganit^ng mga palitaan ang nariringig sa i?dng pulutong ng mga kaibigan ng mayamang binata^ pulut6ng na kinabibilangsn ng mapagbirong si Ramos at ni Rafae!, ang uman6'y nobio ng ma- Si Ramos ang nag- BBY&'t maalindog na modista, paliwanag sa kanyang mga kaharap tungkol sa ba- baing pinag-uusapan, samantalang si Rafael nam^n ang nagbalit^ng ang babaing pinakasaldn ni Mon. dregal ay is^ng nag-aaral at hindi pangkaraniwan lamang na gaya ng sapentah^ ng ildn. - Si Sela ay isdng butihin - ang wika n'i Ramos, - lyan ang noong araw ay madaMs mapalagay sa mga pahayagdn, dahil sa ganda at kabutiban Dg ugali, na kinalulugdan ng maram^ng peryodista - ang tugon naman ni Rafael, - siyd^y naging ka-klase ko at ang tunay niydng pangalan ay Mareela Nufiez. - isang dalagang mahinhin at mapagtimpi.
INIGO ED. REGALADO 183 - Ngum't kahi't na aoo ang inyong sabihin - sa mga kaharap, - ang napanga- ang tug6n ng iea sawang iydn ni Rafo ay dt maipipiling marahil ea maraming nagkakapiiso sa kanya. kalingki- ngan marahil! Ni sa
- Bawa't isd ay may kanlkanyang layon at pn^- si Mondregal ay maliit na batong kati. takaran sa buhay; bukod sa rito, hindi bat^ng muntl na sa suran ay napaparapd- - Subali't ang babaing iy^n ay hindt niya gs- - Ang pag.ibig ay walang nakikilala. - Tunay - ang sag6t ni Ramos, - si Mareela Nu- nez ay sa bahay lamang ni Pura namin nakilala. Sa una pa lamang pankakita ni Mondre'gal, ito'y tinibukdn na ng pag-ibig- Sela^y niiigawan anong nakikilala kung sino .. At si nga. - Samakatuwid ay naiigawan ng wal^ng ling^ng - At pin^kagalan nang di oa nakibalibalita muna? Samantalang nasa ganit6ng salitaan ang mga kaibigan ni Mondregal, ito naman at si Sela, ay buong ligayang nagsusuyuan, nagpapalitan ng mga sumpa't pangak6. Noo y ikatloEg araw pa lamang ng kanilang kagal na walang ingay at walfing na- kabatld kungdt si Pura, na siyang naglng ninang, at ang isang kasamang lalaki ni Mondregal na siya namang naging nioong. . likod? . Si Rufo'y nangangakd ng isang pagmamahal na w^alang kahambing, samantaiang si Sela ay nagpa- patibay ng isdng pag-ib'g na walang kasing linis. 24
- MAY PAGSINTAT WALANG PUSO,., - Maniwal^ ka - ang wik^ ng lalaki,- - ako'y va* - ManiwalS- ka nam^ng ang aking pag-ibig ay 186 l&ng langit kungdi ikdw. mananatiling tapdt hanggang sa kabilang bubay ang wik&, namdn ng babai, - Sady4 namaog iydn ang inaasahan kong ma- tamo sa babaing aking pinili upang kasamahin ha- bang buhay. - Salamat kung ikaw*y nagtitiwala. Nguni't si Sela/y gaoito lamang kung kahar^p at nasa piling si Rf> Kung wala, kung nagtu- tungo sa kanyang tangpa^an, si Sela'y laging ma- luagkot at tuwt na*y nasa malayo ang pag-iisip. Ang pangalan ni Fidel, ng lalaking oaging kalunya niyd, ay di mawal&wala sa k.^nvaBg gunitd, at ngay6ng kasdl na ay wari h<>gang nakikita ^a lah^t siyd^y 6g dako, sa loob at fab^s ng bahay ni Mondregal, sa nangakalapat na bintai a kung pabi at sa mga palarind'ngan naman kung araw. At gaya lin nang di pa sLyd ik nakasdl ay n^kangisi't waring nagba. bala kung kanyang inaenag agdn, Tila bagd ipina- aalaala ang araw na kanilang piLagdaan^-n at wari bag^ng inihuhudyat na siyd y n^ hulog na sa kam^y noon. iK^awaaw^ng Mondregal! Ang laging laman ng isip ni Sela ay bakd ma- kahiwiitsg si Rufo ng buhay na kanyang pinagdh- anan sa kaaiay rg periodista Baka siid'y kung anuhin. Baka siyd'y palayasing parang is^ng alila lamang. Bakd siya'y ipagtabuyang parang hayop. Wala nang kahabitg.habdg na babaing paris niya kung magkakagayon.
miGO ED. EEGALADO lb7 Sinasabing aDg pag-aasawa ay isaDg paglagay "a pananahimiki Nguni t matdy mang pakiramdamdn Di Sela ay tila wala siydng katahimikan, gay6ng may asawa na at kaeal pa sa isang lalaking may pa- Ang leob niyd'y laging ala- ngalan at nakaririwa^a paap Hindi si>a b.nihiwalayan ug mga gunigum'Dg uiaiiiim. Tawing dumarating si Rufo ay wal^ siyang pi- nakiklramdam^n kung it6'y may nahiwatigang ano- man ukol sa kanya. Malayo p" ay pinagmamasdan naig mabuti ang mukha, kung nangungul'mlim o masayd, kung may paii-aalii langan o nasisiyahdn. Subaii't sa'amat r.aiid.D at diway naaw^ sa kanya ang langit at sa tuwing dumarating ang a^awa ay wa^^ng ipioakikiiala sa kanya kutigdl bagu't bagong psgsuy6. iKaawaawang Mondregal! - iNasisiyahdn naitan^ng ni Rufo. - Higit sa nasisiyahdn - ang magiliw na tug6n ka ba sa akin?-~ang minsa'y ni Se'a, - higit sa nasisiyahdn, Rufo. - Papatunayan mo na kayd ang tap^t kong pag-ibig na malaon mo ring pinag-alinlanganan? - Maano nawang mamalaging habang panah^u - ^At nag-aalinlangan ka pa ba? - Hindt ako ea nag-aalinlangan - ang tug6n ni Sela, - ang inaalaala ko'y bakd sa kasarapdn ng ating pageasama ay ikdw ang unang masuya. ang pag-ibig na iydn. iAk6? - Ikaw Dga...
168 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO ., - Ak6*y tapd,t. - Nguni t ik^w'y mayaraan. - Aog yamao ko'y eli na akiog sarili Lgayon. - ^At kanino? - Sa aHng dalawd, - Oh.., - At sa ating mga iadndk... - ^,Hindi ka kaya masinungalingan? - Ang panah6n ang raakapagsasabi... - ^At kung hindi tayo magkaandk? - Ano ang ating gagawin. natin ang lahat, Se- Magsarili tayo. Lalor^g mabuti at naDg riiinia ak6 y wal&ng mdkaagaw sa matanLis mong psgsuyd. - -iMapagsarili!-*ang magiliw na ndiparunggit ni Sela. - Ibig ko nga'y maglng akiog bu<ingbu6 ikaw. - [Gahaman! - Sela. At ang babai'y binagkan ng isang mesuyong hallk sa noo, tand^ ng pagmamahal, tanda ng tap^t Si Rufo ay ganap na nasisiyah^n. Si- xia pagibig. y^*y hindi nagkamalt ng pagpili kay Sela. Ang ta mis ng ugali nit6, ang kabutihan ng asal at arg katapatan ng loob, ay gan^p na tumutug6n sa kan- yang maselang damdamin at mapagsarillng pag-ibig. - Tayo'y magpasyal - ang sa matamis na pag- Rusoyiian ng dalawa ay naibukd sa bibig ng lalaki. - ^At saan tayo paroroon? - ang tsnong ni Sela. - Kung saan mo ibig, sa Luneta, sa sine .. - ^Sa Luneta? Naisip ni Selang ang masaydng dakong ya6n
INIGO ED. REGALADO Dg Maynila ay siyang pasyalan ng maraming ibig Doo'y laging maia sumagap og malayang hangin ming tao, Maraming matang makasalaiian ^At kung iAt kung makatagp6 makita niya roon si Fidel? niyd roon ang sinomang ka^ama nito sa Pasulatan? - iAyoko - ang wika, - ayoko sa Luneia! - dKung gay6'y saan rao ibig na tayo'y paroon? - WaU... - iSa Sine? --iLal6ng ayoko! "lAba! - Dumito na lamang tayo sa bahay. - Baka ka mamaDaS"-FDg bir6 tuloy ni Mon- dregai sa ayaw magpasyal na asawa. - Ang mga pu6k na pinagyayayaan mo sa aki'y mga bayag na laging dinadaluhan ng kung sinusino, ayoko sa mga gaayang puok na pangbalana at lagi nang maraming tao. Kung gayo'y tayo na kina Pura-™-ang baling ng lalaki. - Mabuti pa - ang ayon naman ng babai. Ang dalawa/y nagbihis" Makasandalt pa, ang ^ auto ng mayameng si Mondregal ay 'humahagunot na sa lansangan, na para bagang ipinagpaparany^ sa mga tao ang dalawdng bagong kasdl na sakay sa !ocb. Samantalang ang ganda ni Sela'y waiing ikinardrangdl ni Rufo sa kanyang piiing, ang babai nama y tila naklkimi at para bagdng ayaw na sa kanya'y may makakita. Pagkahint6 iig auto ng dalawa sa may pintiiar. 189
190 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,. ng bahsy ng masay^ng modista ay si Sela ang unang nanaog - jPura! - ang tawag bubat sa lup^. Masay^ng dumungaw ang tinawag. - ^iAbd! tul6y, magsitul6y ang aking mga ina- anak na bagong kasab Ang dalawaag mag-asawa ay nagkatawanan sa L Tingfg na biro ni Pura. iBagong kasai! Kay sardp na tagurlng ikina- lugod ng gayon na lamang ni Mondregal. Siyd'y kasdl na ng^, at kasal sa babaing pinakatangi sa Si Sela'y kanya nang bu- lahdt niyang niligawan, tingbtio at di na maaari pang makakaldg sa raabig- pit na tali ng kanilang pag-iisang palad. Kay^, pag- kaakyat na pagkaakyat sa bahay ng rnodista ay buong sayang nagbir6. - Pura - ang wika, - ipinakikilala ko sa iy6, si Gg. Mareela Nufiez ni Mondregai. Isdng matun6g na halakhak ang naisukli ni Pura sa gay6ng bir6 ng dati niyang kaibigan. jMarcela Nufiez ni Mondregal! Oh, Si Se^a'y waring nangliit. Hindi na kay Fidel, siyc4'y kay Mondregal na ngd. hindt na sa lalaking malaon niyang kinasama, hindt na sa makatS.ng tumula sa kanya nang malsong panah6n. iNi Mondre^al! Nguni^t ian6 ang ibig sabihin ng halakhak ni At si Pura'y humalakhak. Pura? iKaaw^awang asawa niyd! iNi Mondregal! - Kumusia, an6 ang buhay-buhay? - ang ma-
m£GO ED. REGALADO say^ng itinanong ng modista nang siiaDg tatlo'y magkakaharap na sa upuan - ^kumugta ang buhay ng mag-asawa? - Maligaya raman - itinug^n rg lalaki. - Ah... talagd namdng lig^ya sng inaasahan kong mapapa sa inyong dalawa'. Isdng marangdl na la- laki sa pih'ng ng isd.ng mabait at magandang ba- W^ia na ngSng mahihmgt pa ang kahit sino" bai. iHindt ba Sela? - ilyan ba'y biro o ano? - anp: mabining itinu- gon nit6, tugong may dalawang kahulugdn mandin, na, ayon sa sulyap na ipinukol kay Pura ay para bag^ng a'M lamaog dalawa ang nagkauna^^aan. - Nguni't maaiaala ko pala - ipinakH ng mudista sa hangad na madala sa iba ang salitaan, - ibakit hindt ka}6 ma^liwaliw? Ang mga bagong kasal, lalo nat maykayang kaparis liinyo, ay depat mag- lakbay bayan, - Hap6t>, Bagyo o Los Banyos - ibinulong ni Sela na si Rufo ang tiniiingnan. Ang gay6ng f a- ni Pura ay ikinagaldk ng bagong kasal nti alaaia babai. iMano na ngang matuloy! iMano na ng^ng siya'y maaUs ng iId,Dg huwan men lamang sa ma- gulong Siudad na it6 ng Maynl^! UpsDg mala^o, kay Fidel &t sa lahat ng taong gandp na mala}6 nakababatid na si}a'y naging kalun^ a ng peryedis- tang it6. - Nguni't ang pgglalakbay na iydn a\ pi- nanggugugulan ng salapi - ang sa di kinuku^^ ay ruisagot kay Pura, - kung sa bagay ay Inasaidp ngd ang is^ng paglabkbay na paris niydn, nguni't sa- yang ng salaping magugugol. Hapdn, Bagyo n Los Banyos .. 191
192 MAY PAGSINTAY WALANG PUSO,.. - iSayang nga ba, - Ang salaping Rufv ? - itinsndng ni Pina sa lalaki. giniigugol ay nagiging sayang lamang kung ang pinanggugugulan ay wai^ng ka- pararakanK bagay - ang tug6n m Mondrega!,^ - ngu- ni*t ang paglalakbay na sinasabi mo ay tila kai- langan nga ng mga bagong kthal na paris namin ;,An6 ang pasiya mo, Sela? - aug baling na tan6ng Ba asawa - ang lahat ay mapapai alig sa iyong ka- looban. - iAbd! - Siya ngd, - ^At ako ba ang magkakagasta? Kung eino Sela - itinugon Pura,- - magpa- ni siyd ka. ang maggugugol ay siydng dapat makapangyari. Ang modista ay muliag tumawa. - Tila ng^ naman - ang wik^. - Kung gayon - ang sag6t ni Rufo, - kung ako atig siydng makapangyayari, biikas na bukas ay la- lakad tayo. - ^At saan? - Kung saan mo ibig, sa Hap6n o sa Bagyo. : - Iba ngd nam^ng magpa^'iya aog may saiapi. - ang patuloy na pagbird ni Pura. At ang modista^y humalakbak na naman Mu. iing paghalakhak na sumugat sa panimdim ng na" Dahii kayd sa kanyang ka- glng kalunyd ni Fidel. rumihdn, karumihdng hindi nababatid ng nadayang Oh, kung lalaki, kung kay^ humahalakhak si Pura? ang lahdt ay malalaman n . Rufo, ng kanyang asawa,
INiGO ED. REGALADO ng kuiangpalad na lalakiag pikit matang umibig at uapakasai sa isang babaing naging kaiunya ng ibdrig Sinabi na ngA, ialaki. ba niyd't sa pakikipag-isang puso sa ib^, sa ialaking hindt niy^. naging kalunya, ay hindi siyd iubhang mapapatahimik iahat ng tawa, lahat ng halakhak ay makasusupat na lubos sa dara- (iamin niyaag pinapaging maseian ng susimsiisoDg dagok ng mga hilahil. ;Sinasabi na nga ba niya! Lahat ng tingfn, Nang ang mag^asawa'y umuwi at magkapiling na nahiga, hating g^abl na*y parang nariringig pa rra ni Seia ang mga halakhak ng kanyang giliw na kaibigang nakababatid at hiwaga. ng kanyang mga iihiiu iHalakhak! Biglang tiaakpan ni Sela ang kanyang daiawang iaynga at pumiklt; nguni't nsng rouiing dumiiat, 'ang anino ni Fidei, ng kanyangnaging kaiunya, ay siya namang naanag-agdn sa may iangitiaogitan ng kulamb6ng kinapapaiooban niiang mag asawa. Geya Fidel ay may rin ng dati, ang anlnong yaon ni madidiiat na mata, at siya ang piL.angdidiiataD. Nakangisi at Wari^y liag- babala, at siya ang pinagbaba'aan. siya ang nginingisihan. Ang kahab^ghabag na kabai'y kiniiabutan at nanglamig. N'yakap ang kapiiing na asawa na para bagdng humih'ngi ng sakioio siydy ipag. tanggoi Fa mal^agsik na aninong kanyang nakikita. Ang asawang niyakap ay tila naman naalimpungatan sa pagkaka'dlip at bi'ang tijg6n sa gay6ng pgg. upang 193 25
194 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... kakayakap ni Se'a ay isang matur6g na hah'k noo ang iginawad. - Sela... asawa ko - ang malambing na wiklt. Kung manukso nga naman ang kapalaran ng **Selfa... asawa ko'' - ang wika n| tiwalaog la- tao. laki; nguni^t ang pinaguukulan ng gay6Dg tajiuri, kaya siya nayakap, ay pagka't nakakita ng ibdng anino: ang anino ng lalaking naglng kalunyd. sa
n ^ l^ INDI yata ak6 makapaniniwala. I I - jAn6 ang malay mo! - Marahil ay kanyang nakapangalan lamang, - Masari nga, nguni't malamdng ang siyd na - Kiaakabah^n nga ak6 kung sa bagay; ngu- iOh, maanong maging siya iyan, kay sa maging iba. ni't nag aalinlangen ako. na nga! Ang nag uusap ay si Fidel, ang nagfng kalunyf\ ni Sela, at ang kanyang kaibigang matalik na si isa riog mamamahay^g na nakababatfd ng Felix, khat ng lihim Bg pagkakapagsbma ni Fidel at ni Sela. Isdng umaga noon ng araw ng Sabado sa loob Kaharap ng dalawa ang ng kanilaog Pasula^an. pdhayag^ng kastila na j^^ Jfercaw^i7 at isdng maikling Matapos bigkasin balit^ ni Fidel ang huli niydng sinabi ay muUng tinunghan ang piiiag-uusapan nildng balit^: nit6 ang pinagtatalunan. '^Ang bunyag na masalaping bagong kasal na si Rufo Mondregal at ang kanyang giliw na asaioang
196 MAY PAGSINTA'Y WALANG PDSO... si Mareela NuTiez ni Mondregal ay tumulak kaha' pong patungo sa Bagyo upang 'magliioallio roon ng ilang hiiwan *' Binitiwang muli ang pahayagan at nangalum- Hindi, hindi maBaiing ang Maree'a Sela, aog kanyaiig naging baba sa mesa. Kunez ni yaoi ay si !)abAi; imarahii ay nakapangalan lamaDg! - Liban sa kanya - ang wik^ oi FeliX; - aj wala ?:a akong nakikilala pang ibaDg MEtee'a NuBez - Ak6 ma'y v ald rn kung sa bagay - itinugoo ni Fidel, - nguni t magkaftsawa ng isang niasalai !, isanu balita at may baosag na pangaiai^ ang isaijg Parang isang pa- ' abaTi^ nagdaan sa kamc4y ko? Hiridt uga, hindi nga maaoring ang tinu- p^Myinip. luK >y na Mareela Nufiez na iyan ay si Sela. titw^ mga araw na yaon, ang dt pagkapalagay ni l^blel, ay nag-iibayo at nagbubunga v.g di gaga. Matagal na niyang piDagha- Hn-ng kaparjglawd.n. hanap si' Sela^ nguui't hiwatig man lemang ay di siya nakakatamo Parang kinaia at sukat ng Laho ang kanyang nagfng babai. Ipinalalagay ni Fide! na ang gayong pagkawala ni SeJa ay i-a niyang malaking saguiin. Siyd ang may sala nang. pagkapalungl ng noo'y Irai^g mari- nialinia na dalaga at, dahil sa kanyaog gi- lag at nawa., ay siyd rin ang magiging may kasalanan sa maaaring maug}a?i sa kulang palad na babai, kung sakaii... Kung sakabiig si Sela'y ganap na mapariwara. MahuUig sa mga ganid at mapagsamantala. Mag- biM ng balik afc rnangalakal ng laman.
INIGO ED. REGALADO ;0h, ano nga aiig malay niya! Si Sela'y ipi~ oalagay niydng wala nang magiging katabimikan. Kiiald niya ang ugal! nito, na, upang huwag eum- bataa at magtamo ng melulapit na parusa ng palad, ay hindi na mamabutihin pang makisama ng tiwasay piliog ng ibdrig laiaki. Ang katunayan nito y ang sa mapilit na kahilingang ginaw^ sa kanya matapos ma- batid na siya y nakipag-isang pus6: ang bahagi ng kanyang pag-ibig. Si Sela^y nakikibahagi ng pag- iliiz, pagka'r wala na omanong magigiDg kaaliwan iibaii na lamang sa kanyang pag-ibig Oh, ano nga ang malay niya! Ang kanyang naging kaluny^ ay maiamang na mahulog sa oapakasamang kapalaran kay Fa mapabuti at oiapatahimik. Saka . **ang isa raw tiagigipit, sa patab'oi ma*y kumakapit'* Si Sela'y bibos na ulila at wal^og kaniBganak na maaaiing takbuhan. sagutin ko ngay6n dahil sa r-Kay laki nan babaing iyan! - ang wika ni Pidel sa kahaTap. - Kahabaghabag neanp babai iyiin, kung mag- kakagayon - ang tugon naman ni Febx. - Kung bakit pa ak() nagpakalulong sa kanya. - AX isipiog sng maririkit mong inlA ang siya iamang nagfng sanhi. - Oh, babai, babaing napadada^a sa mga bu- laklak ng dila. paff kaming mga laloki'y nali'igah'g moag lubos, katabdghabag na Sela! - Subaii't aywan ko ba, Fidel, - kung ano't hulog na hul6g ako sa paniniwalang ang Mareela Nufiez ni Mondregal na it6 - at itintiro ng daliri 197
198 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO. . ang El Mereantil, - - Biy diU na nga iba kungdt ang iy6ng naglng kaluny&. - Maanong maglng siyd na nga iy^n at ng ako nama y natatahitn k nang lub63. Upang sabihin ko sa mga araw na it6*y sa iyo ang totoo, kaibigan, wala ak6ng magiging katahimikan kur g dt ang ma- balitaan at matiyak na si Sela'y lubusang natata- Habang hindi himik na sa piling ng ibang lalaki ganit6 ay slapaap na totoo ang aking loob, at aywan ba kung ano't ak6'y dt patantanan ng nagpupuyos Maging araw at maging gabi ay wa- kong budhi riag sinusurot ak6 ng budhing iyan at oras oras ay sinasabing ak6 an^ may kasalanan at magigiog may kasabrian pa ng pagkapalungi t pagkapahamak ng Napakaiaking kalupUin nga isang mabait na babai. iOh, Sela .. Se-a,.. saan ka kayA nang nagawa ko. iiaroon ngay6n? - Tila walang mabuti, kaiblgan - ipinakli ni Fi- del,c - kung dt ang makibalibhlit^ tayo ea puok na tinitirhan ni Rufo Mondregai na nakapag-asawa ng isang Mareela Nu!iez na ibinabalita ng pahayagang it6. - Si Mondregal ay tsg^ Ermita, ayon sa pm- - Oo, taga Ermita nga. - iNguni't bakit namdn napareon si Sela? - Maaaring siyd.'y magkaroon doon ng isang ka- - Mabati na n|&ig alamin nating mabuti ang - Huwdg ka sanang manghimagal sa mga pag- kabatid ko. kilala na siyang tinirhan at pinakisuniian. lahdt.
IKIGO ED. REGALADO tulong na ginagawa mo sa akin, alaag-alang man lainang sa aking il<atatahimik, Si Fidel ay walang hinarap nang araw na ya6n kangdi ang sumulat ng isdng tula, isdng tuIAng ma lungkot, nguni't matami^; tul&ng saMt sa ngiti ey bugoK sa lambing; maramot sa bulaklak ay hitlk. sa bunga, Ang ipinalayaw niyd kay Sela noong araw, noong it6'y dalaga pa, noong dalaga pang lagi niyang tinutulaan, palayaw na Bltuing Lupa, At aig ay siya ring ginamit at pinaghandugan. dati rin niyang lagd&ng Takip'Silim a? g ginamit. At ang tuld'y pinamagatdn ng ISaan ka naroon? sa kanyarg Sela'y pinaghahanap ni Itinatan6ng pati sa mga bulaklak. Sa mga At sa labat na. Sa lengit. - iUlol! - ang naibir6 kay Fidel ng lahi^t niyang Fidei Si tul^. bituin Sa panginorin. kasamahan nang ang tula'y lumabas na. iUl6n iUl6l! iUlol! - Oo, may katwiran kay6, - ang raalungkot na naitug6n ng naglng lalaki ni Sela - isd, ng&ng ulo aag katulad ko ngayon Kinahapunan, ang dalawdng magkatoto ay mstr- kaakbay na nagsadyd sa Ermita; datapwa't sa la- hdt ng bahay ng mga kakiiala't kaib'gang inakyat, palibhasa'y nasa isdng kalagayang kaparis din nija at di nakakaabutang-siko ng mga maykaya't nasa matataas na lipunan, ay walang ndtam6ng kaliwa^ sa inaaiam nildng lihim. Lahat ng nagan hinggil pinagtanungan ay nakakakilala ngd kay Mondregal - pagka't wa!& namdng taga Ermitang di nakakakilala sa mayamang ito, - nguniH sa kanila y wa^& namdng 199
200 MAY PAGSINTA'Y WALANG I^USO:.. ' naipahiwatig kuDg di ang }>8DgyayariBg yao y iki- nasal nga at ikina^al sa igang babaing, ayon sa ka- ay ma^anda, sariwa at bagay na nilang hiwatig, bagay sa naturang lalaki, - ilkinasal sa isaDg masi:anda at sariwang babai! Ang^balitang it6*y lalong DSgpaaDdap sa lool) HiDdi meaaiing aDg ng nakikibalita.ng peryodista. Mareela Nasez na kanyimg Datunghan sb El Mer- eantil ay si Sela, ang kanyang naglng kalunya, gaya Huidi, ioh, hindi! sapagka't ng sapantaha ni Felix si Sela ay hindt na sariwa. iUn^-iyami! Kung ilang panahon nang piriaparigiiiutdin Dg mai- init niyang kamay! iLaota na! - iHind! siya! - ^ibinulong kay Felix. Ang binulungan ay nagkiblt lamang ng balikat. - Ikt di ba nara^n ninyo nakikita pa haogga ngay6n ang babaing naglng asawa niyA?-~-itinan6rjg ni Felix sa isang pinak!kd)alitaan, - ^lhindt ba ninyo mailarawan sa amin ang kanyang tikae at any6? - Hindi - -ang sagot ng tiaandng, - ako'y wal^ng nalalaman kung di si Rufo ay ikinasal lamang nang walanet abug-abog* - iHindi ba aaman ninyo na'i abatid kung taga - Hindi rin, wa^d akong naringig na mga sall- salit&an, kungdi ang ksnyaug nagieg asawa ay ka- mag-anak ni Pura, ng magandang dalagang an^k ng nasirang si kapitang Palermo di^o sa amin - ikt sino po aug Purang iyan? - ang masipasig na tanong ni Pidel nang maringlg ang isdng panga tila raalaon nang nakadikit sa kanyang mga lan^^ taynga. saan ang napaagasarang babai?
! miGO ED. REGALADO - -Si Pura Palermo, ang kilalang modista... - iAh, siya nga paUl - ang oulas sa mga labi na para bagaiig ndgunitang ang pangalang ya6'y nakikilala lamang pala niya sa paanunsio sa mga p<4 hay agdn - ; mo dista 201 - iKung gay6'y kamag snak ni Pura Palermo?-- ang usisa ni Feiix •-^At kamag anak na malapit pa raw po... Hindi. Hindi ngft mangyayaring ang babainj?, naging asawa ng masalaping si Rufo Mondregal ay si Selang naging kalunya ng mskata. Yao'y sari\va pala at kamag-anak pa ng bentog na modistang bi Si Eidel ay naUingkot ng gayon na Pura Palermo. lamang ai: naisip na si Se^ang kanyang pins^haha- nap at ipinagtatanoog ay isd nang tuy6t at king; saka, ivvalA nanii; kamag-anak! - Hindi, hindi nga siya, katoto. - ang nawika kay Felix.~Siy^'y walang kamag-anak. Siyd'y lanta na, hindi sariw^... Ang makata'y litiinglito nang iwan ai'g pinaki- ni Felix balitaang Ermita. na maaaring' anii!: Maree'a Nunez na yaon ay si Sela na nga, siyd, nama'y hindi mangyering mEl^a- payag, palibhas5.'y mala^urgmala^d arg mga h\wH- tig na kanyang natamo sa il^ng pinagtaiiurgan. hiDdi maaaring tanggapin na ang isang Saka tila mayaman at may pangaleng katulad ni Riifo Mon- dregal ay pakasdl sa isdng babaing lanta at bnkod sa lanta ay naging kalunyd pa niydn'g matagal na panahon. - r^ganiH ang mundo'y magdaraya - ang giit ni S^inantalarig ipinipilit Felix. 26
MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO.,. - Tunay nga~-itinug6n naii dn ni Fidel, - subaliU aog isang katulad ni Mondregal ay hindi maaaring dayain ng gayunggaj6n lamarg.. . - Kung sa pangangalakaP o 202 ^a pagbilang ng salapt ay oo, hindi ngd siya maaaring deyain; ngu- llAng mararai gal na maginoo ang ni't ^sa babai? nahulog sa kamdy ng marurtming babaing hig(t pa kay Sela. Ito y hindt raraan lingld sa iy6 at naki- kilala mo pa kung sinusino sild l.^ - Ang sira ng ieang babai, Ial6't matapos ma- sir^ ay magpapakahuti sa hangad na malag^y sa tahimik na kabuhsyan, ay hindi makikilala ng si- Ang ka i^iirg pagiging masam^ ay nomang lalaki. Saka,.. ^hindi mo ba hindi napapaguhit sa noo. batid na ang isang dalaga, kasakdalang napahamak ng makaitlo sa silid ng isang tahanan, kung maka- pag-ayo3 na^t maka^aglagay ng tapis, ang dalagang iyan, sa matd ng madl&, ay dalaga pa ring kaparis ng dati? - ^Datapwa't si Sela? - iOh,^ilang dalagang may buhay na mahigit pa kay Sela mayron tayo i-gayon sa maruming Siu- dad na it6 ng Maynila! ? - ^,Datapwa't^ si Sela? Si Sela g eaging ka- lunya ko, sa kamay ng isang napakayaman sa Er- mita? - [Tao ka oald! - itinug6n ni Felix, - sinabi ko na sa iyoag ang mundo y napakamagdaraya. Ting- nan mo, pumasok ka sa loob ng iUng simbahan kanildiig sinapupunan ay makikita mo ang at sa
INIGO ED. REGALADO i'ang magagandaiig babaing rangakbluh6d at sa wa- ri y nangagdarasal ng bu6ng kataimtiiBan; nguni't l'ilAm mo? a ;g marami sa mga babaing iydn ay makasalanang higit pa sa naglaboy lamang sa mga l^m angan. Dumalo ka nam^n sa mga pagtanggap at sayawan sa Salong Mermol o ka^d'y pa Palasio Tig Malakanyang at doo'y makdkakamdy ka ng ma- raming babaing nagniningning, may makinis na pa- lad at malinis na malinls; nguni*t ^aldm mo? ang marami sa kanild ay napakaruming higft sa ilang I abaing nakikilala mo at nakikilala ko. i - Oo, Fidel, ang muudo'y magdaraya at ang la- hAi ng bagay sa ibabaw ng lup^ ay napapatong bia tinatawag nating kabalintunaan. - Datapwa^t ^si Sela? - ang giit ni Fidel. - Si Sela, si Sela giliw na kaibigan, ay babai ring kamukha Eg iba; maaarlag magdaya kung ibig. Kayd.. -i - Ano ngS, ang malay mo kung ang kanyang nadaya ay si Rufo Mondregal na ng^, ang maya- mang taga Ermita, ang may pangalang bansag ea lahat ng mataas na lipunan; alalahanin mong ang Dios, wika ng4 ng ilan diyd,n, ay marunong sa la- h^t at upang mapagtimbangtimbang niy^ ang kan- yang mga nilikhd, ang itinapat sa langit ay pusal!. - ^lbig mong sabihi'y pTisali si Sela at langit - Ang malinis ay bihitang makatagp6 ng ka- .? . . . . .? . ei Fidel? puwd malinis. 203
204 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... - -Ngimi't aywan kiing bakit, kototo, sy hh di a'x6 mahulog sa paniwala ttoug mg Mnreela Nune^ |:a ating nabasa kanina.ay dili iba't si Selang aking pinaghahanap. - Maaari ngdng hindi, nguni't maaari rin na- mdog 00 - itinug6n ni FeliX; - subali't sa gandrg akin ay malamdrg it6ng huil kay sa ung. - Maano n^ nga, maano na ngaEg maging siyd na at nang ako'y natatahimik na nsmdn, - Tumahimik ka na - ang patawc4ng sag6t ng kausap, - tumahimik ka na sa pilieg ng hirang mong aeawa at manalig ka sa aking il^aw^y na^karoon ng isang manunubos pard kay Sela. - Nguni*t habang di ko natitiyak na ang Mar- eela Nunez na iyan ay siya na nga ay hindi ako maaaring manahimik. - Sa anti't ano man, ang nangyari'y nangyari na.,. - Oo nga, katoto... at sa lahdt ng nangyari'y ako ang may kasalanan. Nagniningtiingan na ang mga ta a't bitii^n Fa langit nang ang dalawang manunu'at ay ma|hiwa- iay, matapos magkamay ng mahigpit. Sa pag-UT^i ni Fidel ay walang napsgpakiian ng paningio; ha- b^ng na' ialakad ng maraban, kung di ang i.^arg Ang talang ya6'y maningning maliwanag na tala lahat, datapwa't walang antiano, ang tala y nawala sa kanyang mga matd at waring si- nakmal ng isang makapal na panginorin; nangulim- lim muna at pagkatapos ay ganc4p na naglabd. ga higit ria ~iAh, gaya rin ng mga babai! - ang naibul6ng.
INIGO ED. REGALADO Datapwa't makasandali pa, ang ta'a ring yao'y ioiiuwa ng maitim na panginorin,, pinagbalikan Dg Uwanag at sa wari^y la!6 pang nagningBing kay ^a rati. - iAbj gaya rin nga ng raga babai, walfing pi- nag-ibhan! At si di man sinasadya ay naihambing Dg makata sa maningning na talang ya6ng maganda riaug B^kmalin ng ulap ay lalo pang gumanda ng muling iluwa Sela, ~May katwiran si PeliK - ang naibulong pa,~ ang rnundo nga*y napakamagdaraylt... 205
III m^ AGKARAAN ng isdng buw^ng di pagkaksbali- taan ng antinganoman ay isang napakahnbanpr liham ang tinanggap ni Pura kay Sela buhat sa Bagyo. Yao'y hindf sulat na pangkaraniwan lamang ng kaibigan sa kaibigan, ng kapatid ^a kapatid; ya6*y buong ulat ng kasay- sayan ng isang pusdng namamahay sa paraamr^nglsw^^ yao'y salayssy na bu6 ng raalulungkot na sandp.ltrg gumigiyagis.^a kalulwa ng isang sawmgpalad, yao'y raalinis na pagtatapdt ng isd^ng may dpmdamiig nagdurusa at lumalagok ng mapapalt na apdo ng kabuhayang waldng ligaya, iKulang palad na babai! Palibhasa'y wpring nakikita rg noa^aydng mo- dista sa mga talata ng sulat ni Sela ang isdng pu- s5ng sugat^n at dalawdng mat^ng binabalungan ng ma8agan&,ng Iuh&. ay hindi pinagsawaang lasahin ang nabanggit na sulat na ganitd ang br6 g rila" lam"dn: Nguni't . ian6ng liham! 'Para: Kung sumasaisip mo ang palagdy na ako^y lumalasdp sa marikit na li^aliwang it6 ng maliligayang sandali ay pawiin mo aog palagdy na iydn: ak6'y ndparit6 sa isang pu6k na kaakitakit
INIGO ED. REGALADO upang lalong maramdamdn ang kirot ng sugat ng aking buhay. Kapdg ang tao y wa'ang naiisip kung di ang maitfm niyang kapalaiBn ay nakakalimutan Ito marahil ang lalong maseselan niy^ng tungkulin. ang sanhi kung ano't hindl kitd napadalhan agdd ng sulat upang ipabatid anp maluwalhating pagda- Nuiig ikatlong ara\^ ay tiog namin dine ni RlIo. tiDangkd kong sumulat, nguni't ang aking mga da- liiry pinapanginig tuwl na rg mahilumbay na san- sa lagtattigka kong daling aking ipagpatuloy kinabuka^an ang narasimtlj<n ko nang mga tala'a paui sa 336 ang gayong pangyayari^y muliiig nakapagpauntol, haiggfing ea naulit ng nau- lit ng mga araw na pumunod, at ang putolputol na talatang pinap-uugnay ko ara\^araw ay humabsl cg humaba at naglng para nang kasa^sa^an ng isdng buhay na nasa tubig ay nauuhaw, nasa gitna ng mga pagkain ay nagugutom at gay6ig neea sina- pupunan ng aliw ay nalulungkot. Anopa't lumdla- dinaranas at, hir.dl na isdng liham, Pura, kungdi biis na it6'y mga pilas na ng puiitpunit na aklat ng ibdng ^u- &6ng luray. *It6*y itinitik ko, gaya Eang sukat mo nang mahinuha, sa mga sandaltng wald '^a bahay ei Rufo, ang aking asawa, pagka't ang kahapishapis na kahaDon ng isdng b&baing paris ko, ay mabag. sik na lason para sa isdng lalaki - iPara ea kanya! 207
208 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO... ^Aywao ba kuDg bakit, matay na pakiramda- man ko*y tumututol aug akirg puso na si Ruio'y ituriag na aking asawa, bagamc4*t kami'y karai sa hardp ng dambanang kinaialagyBn umano ng Dies. Sa tagurtog asawa, ang pus6 ko*y tumututoL Para riyan ay waring nawawala ang akirg pus6. Gayon man, si Rufo'y aking iniibig. Iniibig at kinai^awaaD. Iniibig, sapagka*t siy^*y naglng parang isdrg manu- nubos na humugas sa aking mga dusing. At kina- dawaan, sapagka^t naglng manunubos nang di na- kababatkl ng tunay na kabuhayan ng sawing palad na kanyang tinubos, Kaya*.. [Ri Rufo'y hindt ko asawa! Maim pa'y ak'ing panginoon. Sapsgka't ak6*y tmubos. Tinub6s sa matalas na kuko ng marungis na buhay na aking /dwa.sawka?i iKahab^gbabag kong asawa! Panginoon pala, ak6 y nagkamalt. iKsba- baghabag kong pangiooon! **Hindi ko hangga ngayo^ hindi mawalawala sa aking panimdim ang minah^l kong si Fide^ ang aking naging lalaki, na- ging kalunTa at maiaong panahong kmasama. Kung kami^y magkapiling sa higa, kung kami'y magka- maubos-isipin kung an6't salo sa pagkain, sa pag-uusap at sa lahdt lahdt na... aywan ba kung bakit naipalagdy kong hindi si Rufo ang akiog kapiling at kasalo, kungdi siyi, si Fidel, ang naging kalunya ko. ^lto kaya'y bunga ng isang
INIGO ED. REGALADO tapat na nalanta nang wala pa sa panahon? iMa- Nguni't natatand^an kong ang bagay na ito'y rahil! sinabi mo sa aking i-ang kauluhin. May katwiran SubaU*t... sa anu't an6 ka marahil: ako nga'y uloh man, sa umiibig man ako o nauulol lamanp, ang totoo y hindi ko malimuthmutan ang lalaking kina- hindi maamiri ng aking budhi pahamakan ko at ma si Rufo y aking asawa. Ang isdng asawa ay da- Alo'y marumi. Kung di man pat maglng malinia. pusaling nakaririmarim ay putik Daniung dapat pa- ngilagan. ''Hindi ko matiyak, mabal na kaibigan, kung 8aan hahantong ang aking malungkot na kasaysayan. Matay kong pakiramdaman ay tiia hinihintay ako ng lalo pang maitlm ni saodalt. Kung kaihin da- rating ito? Kung miusa'y tila kinaiinipan ko ng iabialabis at kung minsan nama'y tila naipanana- langing huwag nang dumatiog kaiian man. Nang ako^y pangaralan mo't binigyan ng mga payong higlt sa tunay na kaoatid ay naipalagay kong minsan, matapos maniwala sa magigiliw mong amuki, na isang marangal at mabait na ang pag aasawa sa lalaking katulad ni Muiidiegal,. ra, buk6d sa ma- riwasa ay uaiiibig pa ng taos sa loob, ay siya kong tanging katubusan at ang naliligalig koeg budht ay matatahimik na sa gitn^ ng lug6d at ah'w Nang. 27 209
210 MAY PAGSINTA Y WALANG PUSO... liliit akong ipagtapdt sa iy6 ngay6a, pagka't bakd mo ipagh'nanakft, na, bukod sa ako'y hindl ndpa- palagay sa isaog bahagyang katahimikan, ay narito't lald pa ngdng nag'ibayo sa lungkot at pagkabalisa. Nguni't ikdw na isdng may malinis na budhtng kaibigan, tap^t na kasamang waldng hinangdd kungdi ang aking ikapapayapa. ay waUng anom^ng pag- kakasalang kasaliw^dng palad ay hindl mararamdaman nino man kungdt nooag mga taong naday^ lamsng ng panahon. Ik^w na di nakakakilala ng anino ng mga dalamhati sa pag-ibig ay wal^ng nakikita tuwl na kung di ang isang maligsyang bukas, ng is^ng bukas na mabu- Ang hapdi nagawd. ng laklak, puspos ng luwelhati at kapalaran. 'Maibabalita ko sa iyong ang pagmamahdl sa akin ni Rufo ay lalong nag-iibayo sa mga araw na Sa palagd,y ko ba, ang taong iyd'y hindl ma- aaring mabuhay ng malayo sa aking piling; ak6 aog kanyang ligaya, ang kanyang aliw, ang. ..lahat na. Kung siy^*y si napakatnargayang mag-asawa ^a ibabaw ng lufaEg parii naming dalaw^. NguniH siyd'y hindt si Ka>d, ^anong ligaya ang Fidel kung dt ei Rufo. maidudulpt ng isang babaing kung ibigin man ay wal4 namang pus6 para sa kanya? Ak6'y nadaya ng panah6n, Ang tagurtog asawa ay di ko kinamuhiarg Fidel, marehil ay wala i^ang di ito.
INIGO ED. REGALADO 211 katalad ngay6ng ak6*y napakasdl na sa isdng lala- king binulag lamang ng aking kagandahan at ka- patawarin mo hinhinan. ak6 at hindi ko nalalaman ang aking ginagawa nang Nguni't ipagtap^t mo ng& ak6'y pakasdl sa iy6!) sa akin, Pura: iak6 ba ang may kasalanan nang aking asawa? iKulanipalad! nangyaring (Kahabaghabdg na Rufo: iyan sa ^Hindi ka ba naaaw^^ sa kanya? ''Lahat ng kilop ko ngay6n ay paw^ng pagpa- Sinisikap kong ang kanyang kasawidn pakunwart. ay huwag msging kasakitsakit. Datapwa't ang buldg na lalaking iydn ay parang wa^ftng pakiramdam at tila bagd hiadt napapansing ang aking mga ngiting panalubong sa kanya ay may kamandag, may lason, may daldng kamatayan. Tumatawa ng& ak6 ea kan- At paw&ng yang hardp ay an6 pa. Pawang pilit. pagpapakunwarl, inuuiit ko. ''Maibabalita ko pala ea iy6. Isdng hapon ay It6, nang nasa kanyang inuwidn ako ng bulaklak. kamay, ay maganda at sariwangeariwlt; nguni't nang raapasaakin ay di naglipat-sandalt at nalanta. Hindi ko sinasady^* ay aking nabHiwen. Nang kanyang pulutin ay nagdaUnu-aw^ namdn ak6. Upang ang pang- yayaring ya6*y huwag makatawag sa kanyang loob ay magiliw ko siydng hinagkan sa noo. Nguni't pagkasawlsawing kapalaran mayroon ak6. Saman-
212 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... talang sa halik ko'y ganap si\dng naligayabaB, ako namd'y parang napsso sa rc6 Diyuog ndsa'ang ng aking mga Irbi. "Masasabi nao ba sa kiing ano ang kahulugdn ng lahat ng it6? lyan kaya'y babalA na ng maliligalig na araw na nala- iAro ang malay natin! Wika mo nga, ang iHarinangang ako'y nadadaya akin, Pura, iapit? ratindo'y magdaraya. lamang ng aking mga gunlguni! ^'Datapwa't si Fidel ay siya ko naog siyang na- kikita wari sa iahat ng sulok ng aking silid. Aywan ba kung ano't ang anino ng taong iyan ay lagi nang tila nagbibigay ng paru^a sa aking budhi, ga- yong siya at di naman ako, asg may kaswlanan ng araiog pagkakala} 6; ng pagkakasdl niya sa iMng babal at ng pagkakasdi ,ko naman ea ibang lalaki Buhat kaya ito sa pang}ayaring BBmantalang pag- ibig na tapat ang pinuhunan ko sa kanya ay pu - song mapagiaro naman anp pinnhurao ni}^ sa akin? Magkaganito man ay h^ndt ko makuro kung an6^t ang sai^lngpalad pa ang piiiBlalsg^k rg mapapalt lah^t ng oras. Ang maligaya nga na sandali naman ay'" maligaya at ang sawi ay sawi. Kapa- kabiiplt namdng magparusa ng langit sa mga taong sioisiki! ng kapalaran. sa "Buhat nang sko'y makasal ay sirapan^ah^ mo na marahii na ako'y malalagdy na ea tiwa^ay na
INiGO ED, REGALADO 213 huhay at ako'y magigiDg malu"vvaihatl sa sinapu- puoan ng i:aiig kalagayang mariwasa, pagka^t ma- Datapwa't nasabi ko salapi ang naging asawa ko. naog ang b-uhay koy lalong naliiigaiig at para ba gang aag kariwasaaDg iyiio ay nagiging mabagsik na isson sa akmg mga kasawiaDg natBmd- Kung biilaklak ak6*y kabambing d| isang nala- baga sa ianta sa hamog, nguni't nanananwa sa iDit ng araw, Nangingilabot al 6 m kayaman£Dg inihahaDdeg sa akia oi R fo at kiing kaya lamang matahimik ay kung ginugunita ang tamls iig palayaw na ginugo! sa akin ng iaiakiiig una koDg inibig. "Para kong riakikitaug ikaw'y tumatawa dahil Nguni't.^ ioh, Pura, sa mga sinasabi kong ito. kuDg nararamdaman mo iamang ang aleing dina- ramdam! Yaong kabab-hdng ang buiakiak ay min- tsan lamaag kung maiagas ay ngayon ko napatutu- Sa iarangau ng buhay ay hindi na ako nayao. sariwa ngayoo. Paiibhasa'y iisa lamang ang tunsy na pag-ibig ^^y narito't ako y ianta na, matapos dayain lOh, kung hitidi man la- ang pag-ib"g koig i}an. mang saoa baniil at waiang biihid aog pinuhunan kong pag/dnta^ marahil ay hindi ako nagdaranas cg Yaoiig mga babaina bi- mga dinaranas ko ngay6a. Banggit mo pb, nWn noong" araw, na animo y para- parang mapapalad ngayon sa piling ng mga iaiaking
214 MAY PAGSINTAT WALANG PUgO... nadayS,, marahil ay hindi namuhunan ng tunay na pag-ibig sa mga lalaking raay mga kamay na ka- nlMng pinagdaanan; marahil ay nakipaglaruan lamang Nguni't ako, akong na- sa larangan ng paggiliw... muhunan ng taos na pag-'rog ay ndritot parang is^ng lantang dahon na tinatang^y ng is^ng malak^s na sigwa. '*Ang lungkot ay siy^ng aliw ng isang puF6ng saldt sa ligaya. Ak6ng malaon nang di ng kaligayahan ay ndrit6't hindl hinihiwalaydn ng Marahil ay updng huwdg masawing lal6 lungkot. pagka't ang kaligayahang nasasalig ea is^ng buhay kamatayan ng isang may raga taong sa- bandl gank sa^ hirap ay may pus6ng malinis aug mag- Hindi pakatimpi ea lahdt ng dagok ng kapalaran. nakikilala mapagkunwari ay na kaluiwa. Katutuh5 sa na ko ibig sabihing malinis ang aking puso, pagka't sa katotobanan ay patSy na ang pu?6ng iydn, nguni't ak6'y nagpapakatimpt. Ang kieahahabagdn ko nga lamang ay si Rufo, ang naday^, ang may tapat na pag-ibig ay di nakatagp6 ng isdng malinis na babai. *'Nang hullng pagdalaw namin sa iy6 ni Rufo ay nagugunitd kong ikdw'y humalakhak ng matu- tun6g na halakhak, nang ang aking asawa (nagka- mali na namdn ak6, panginoon pald!), ay nagbir6ng ak6'y ipakilala at sabihing si Mareela Nunez ni
miGO ED. REGALADO 215 An^g mga halakhak mong yaon ay bi- nigyan ko ng ibdng kahulugan kay sa iyoDg ibig Alam kong kahi*t na batfd sabihin noon marahil mong ak6'y marumi at naging kalunya na ng ibang lalaki ay hindi mo pagtatawandn si Rufong tila ikinararang^l ang pagkakai ag.asa\^a sa akin. Nguni*t ^ywan ba kung bakit ay sa dakong ito naigagawi ko ang pakahuiugan sa iyong m^a halakhak. Sa anii't ano man ay dapat kong damdamln ang dam- damin ng sking manunubos. Ano kaya ang aking mararamdamdn kung ang m^riringig na hahalakhak Mondregal' ay ang ^andng nakakaki'ala sa akin? Naneliliit ^ko, Pura. Ang buhay ko ngayon ay parang talo-^aUrg? Parang dam6ng makahiyd na tumitikom kahi t ra ga halik ng hangln. ' ''Gay6n man ay hindl ak6 nagkukulang kay Rufo at aking tinutupdd ang lahdt kong tungkulin Nagfng panata ko nang slya'y ma- para sa kanya. dulutan ng lahat ng aliw na kanyang kailangan" Busabos ako ngaydn ng kanyang pag-ibig sapagl^a't Alang-alang man talagd namang may pag-ibig ak6. lamaiig sa mabubuti niyang hangarin para sa akin. Datapvsa't sa ab& ko marahil kung ma- sng tunay kong kasaysayan! Sinasa- na dt ndhaydg. Kung ak6'y bing sino at ano, ay gaidp na malalaman ni Rufo mala6't niya batid waiang lihim
216 MAY PAGSINrA Y WAL4MG PUSO.., madali. May pakpak ang balila at nmj tayriga ang lupa. Wala maog magnais ii^ akiiip kapargan- yayaan, ang pRgkakataon ay hindl Dam^n maramot kung min?an sa mga nadaya iig peDahon. Si Rufo, gaya nang alam o)o na, ay ha sa mga nadaye^ng lyan. Madalds mangyari na ang ialoDg lingid na bagay ay natutuklasan daLil iamang sa pagkaka- ta6n. Kung sa bagay ay hindi naman ako nag- kulang ng mga pagpapauna sa kanya at bago ko siTd sinag6t, bago ko tinanggap ang kaoying in'- haiKirg Qa pag ibig ay pinapag.isip ko siyang n:a- buti at binigyan ng panah6n upang ak6'y kan^ arg ganap na makibk, nguni't paudating ng tuusan, ang laliat ng it6'y hindi ko maisusumbat at marahil ay pawatigluha arg tutulo sa aking mga mata. iKulang palad na Mondregal! :,8n6 ang mang- Nguni't... yayari sa akin? ng panahon, giliw na ''Kay lupit kaiUgan. Daogan at makakati ang dila ng tao.. Kung hindi disin ay dapat gantingpalaan at hulugan ng b^ya^a ng langit ang pagkakawanggaw^ sa akin ni Rufo. Ang mamuhay ng marangal ay kababntunaan ng^ naman kung minsan. Kung sino pa yaong may ma- sasamang imbot ay siydng nagiging mapalad at pmakapupuri. Mpakalupit ng hatoi na maaarlng igawad sa akin ng mga dila ng tao, datapw^'t ialo nang napakaoiakemandag ang taguilng iuukol sa akin
INIGO ED. REGALADO ?17 iLanunubos. Ang bubay ngd namdn ay isaLg hiwaga, semantal^ng mabig^t na parusa ang tunay na pag- ibig. Alam mo nang ang tunay kong pag ibig ay naunsiyami, gay6n man ay iniibig ko rin si Rufo... ''Sa bawa't kasalanan ay may isang dapat ma- Ang pagkakadaya at pagiging savsi ng ka- falaran ni Mondregal ay walang dapat managot marahil kung di ako lamang. Bagamd't ipinalalagdy kong ak6'y w^al^ nang puso ay nalalamen ko pa rin ang aking mga ginagaw;!. Ak6 ang dapat ma- Dat'6^ sa lahat ng nangyari sa kanya at ang bigat ng parusa*y payapa ko namang hinihintay. Tila kinasasabik^n ko ang pagdating ng araw ng kapa- rusabang iyan. nago^. Sapagka't... iay! ako'y w^ald nang itagat sa ganitong kalagayan. Asawa niya ak6 sa turing, nguni't may m|a taong nagsisihalakhak sa bagay na iydn. Bagamdn may pag-ibig ako sa kan- ya ay tila wala na namang pusdng dapat dumam- dam ng lahat ng Hgaya ng pag-ibig na iydn. Sa- pagka t ang puso ko'y nilurtiy na ni Fidel, ng aking naging kalunyA, ng lalaking bagama't naglaksil ay siyang ipinalalagdy kong asawa. '^Oh, Pura, ako^y nangingilabot! Para kay Rufo, Nguni't para sa akin ay ^i Hindi ko malaman kung Marahil ay waifi ako'y kanyang asawa. Fidel ang aking asawa. an6 naman ang palagdy ni Fidel. siyang nasasabi ngay6n kung di si Rufo'y ipdng 28
218 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO.., sawing palad at ak6'y isdrg hamak na babaing dn^ maan sa kanyang mga kamay. PagkagultiguIoDg bu- hay nitong akin. Buhay na wali nang ligaya'y wala pang katahimikan. hirap ng mga hirap ko? ^Kailan pa kaya matatapos ang **Marami pa ak6ng ibig na ihinga sa iyo, ngu- it6*y napakahaba na. Yam6t ka na marahil. ni't Kung sakali, kung ak6*y muling makapagnakgw ng panah6n, ay susulat akong muli, o kaya'y sa pagdating ko na riydn. Lahat ng it6*y ibig ko na sanang sarilinin na lamang, pagka't ang sir^ ni Rufo ay kasir^au ko na rin ngayon, nguni^t ang mati- tinding dalamhati ay ikinamamatay kung minsan kung hindt mdihingd sa sinomang katapatang loob, Ipinakikiusap ko sa iy6ng matapos mong ba^ahin ang mga talata.ng Alang- alang sa ouri't karangalan ni Rufo. iMaawA ka sa kanya! - Sela." it6 ay iy6ng punitin. ' Is^ug imga kulang palad! ang tanging nulds sa mga labi ni Pura. At ang sulat, laban sa paman Sela, ay hindt pinunit kuT^g hindi itinagd hik ni pa nga sa may tapdt ng pu86 At naup6og nag- isang silyon. Ang matd ni Pura ay iisip-^sip nagpapahiwatig ng lungkot, ng aw^ at pagkahabag sa nagtog palad ng babaing sumulat ng mga ta- lat^ng yadng nang kanyang binabasa ay tumatag6s sa kaibuturan ng kanyang pus6. - May katwiran si Sela... imga kulang palad! sa
IV NAGPALIPATLIPAT sa labi ng matatalik na kaibigan ng mayamang Mondregal ang isdDg balitS.ng ikinaawa sa kanya ng ilan at ikinapagta- tawd ng marami: na ang kanyang naging asawa ay ieang babaing bagamdn tapdt at mabait ay may i^a paldng kasaysayang marumf at nahulog na sa ib^ng kamdy. Ang may kagagawdn ng gayong pag- ng balitlt ay ei Benito Ramos, na, pagka- kalat pangpaling is^ng hapon sa bahay ng kapalagayan niydng loob na si Pura ay kung anuan6 na ang pinag8abf sa bawa't kaibigang matagpuan. Sa ildng ayaw maniwala ay tiniydk ang lahdt at uman6 pa*y may isang katunayang ipinakita sa kan^ya si Purang malaon ding panah6ng umamron sa babaing ngay6'y rinatawag na Mareela Nunez ni Mondregal. - U161 na lalaki - ang wik^ ng isd. - Sayang ang pangalan - ang tug6n ng Isa - Ang yamaa niyd ang laldng pinanghihinayagan - Nguni't ang buhay ay talagang ganyan, pa- ko - ang katlo ng isA pa. rang gu!6Dg, mapailalim at mapaibabaw. - iHindl kaya kiniikutubdn si Rufo? pa.
220 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO.,. - ^At hindt kayd niyd nahahalata ang kanyang asawa? - lyan ang hirap sa il^ng lalaking n"g aasawa ng walang tan6ng-tan6ng at sa isdng babaing hindl nalalaman kung saan nanggaliog, - Kahabaghab^g na Rufo. - Nguni't sa ganang akin ay mabuti nga sa kanya. - iAt bakit namdn? - SapagkaH nagbunga ang kanyang - Siyanga - ang tug6n ng isang sa p^kikinig ng ay wal&ng kaimlk-imik. - gi Rufo gay6ng salitaan ay waldng buk^ng bibig kung di ang kahi't na siyd upahan uman6 ay hindl si^a pakakasal sa maga gaslaw at magagarang babaing hindt nawawalA ea mga kasayaha't sayawan; nguni't ang nangyari ay hay^n na ng&, sa kanyang kapipili ay lald siyang pdpalungl. kadelika- duhan. - Maniwal^ ka nga naman sa mga babaing nag- - Para' ko tuloy nakikita ngay6n ang ayos ng Se- lang iyd,n nang unang makita ko sa bahay ni Pura, oh... parang Birheng wal&rg l-akibtikitd, magsab'td't tumawa dili. mamahinhin sa matd ng mga lalaki. - Ngay6n natin mapatuiunayan minsan pa ya- 6ng kasabihang huw^g kang magtiwala sa mga wslang kibd, sapagka't nasa loob ang kul6. - lydn ngd ang hirap ng mag-asawa ka sa is^ng - Kaya ng4 ba't hindi ak6 sang-ayon sa gina- babaing hindi mo nababatid ang kasaysayan.
- iSriGO ED. REGALADO 221 gawa ng ilang biaata natin na upang mangiigaw ay kung saan-saang bayan pa dumadayo, makakita la- mang ng maganda .. - Oo, at iyan na ng4 ang nagiging bunga: basdg - Samakatuwid - ang tugon ng isa, - ang ipina- lalagay pala nating napakamapalad na si Rufo ay S'yaog laldng sart kay ?a ating lahat. - Waia na ngang napakalaking kasawiang dt aag natatap:pud,n. paris niydn. Samantalang ang ganitong uri ng mga salisali- taan ay siydng madalds maglng bungang bibig ng mga litdw na binata sa Ermita, si Pura naman, ay nigsisi ng lubtislubusan. Kung bakit niyd naipabasa pa kay Rafael at kay Ramos ang malulungkot na taiatang ipinada'a ea kanya ni Sela buhat sa Bagyo. Kapc4g nagkata6n, kapag ang mga bulungbulungaEg it6^y dumating sa taynga ni Rufo ay siyd ang may malaking kasalanan sa maluiubb^ng mangyayari. Ba- kit ay siyd pa namao ang wari'y nagbuyo kay Mondregal upang malamuyot na mabuti ang pus6 sa noo'y inaampon niyang si Sela. - iKay laklng gul6 marahil! - ang nawikit sa sa- rili ng masaydng modista, - kay Iakfng pagkakamait ng nagawa ko. Noo'y naipanalangin tuI6y ni Pura na maanong huwdg nang umuwi ang mag-asawa ni Mondregal. Habang ang ealisalitaan ay m^Iubhl [Oh, maaao na ngdng huwdg na muna siMng umu- wl!-"ang wika pa, Lahat ng ito ay naipahayag oi Pura, isdng ha- Ipinagtap^t sa kanyang katipang si Rafael. pon,
222 MAY PAGSINTAT WALANG PUSO.,. din patf ng kabd ng kanyang dibdib. Kung sakali ay siyd, ang may kasalandn Fa mapapalt na san- daling lalagiikln ng d^lawdng mag asawapg ngay6^y nagliliwaHw sa Bagyo. - iAt bakit iyan ang iisipin mo? - ang magiliw - Sapagka't ak6 ang pinagbuhatan ng pagka- kabunyag ng is^ng lihim na dapat sanang mapa tag6 sa habang panah6n - ang tug6n ni Pura. - lyin palang si Ramos - ang patuloy pa,~~ay hindt maa- aring pagkaliwalj^an. na u^is^ ni Rafael. - Tila hindt si Ramos ang ating dapat slsihin. - Hindt ng^ siyd ang aking ginisisi kung di ang - Ang ib'g kong tukuyi'y hindl ik^w. - ^At sino pa? - Ang isdng naoagsabihan ni Ramos na inakal^ niyd marahil na maaaring pagkatiwal^an ng katulad ng pagkakatiwa^a nio sa kanya. aking sarili. - Sa anti*t an6 man - ang sagot ng babai, - ay ak6 nga't di iba ang pinagmuldn ng lahdt ng iy^n Kung hindt ko naipabasa sa kanya ang sulat ay hindi niyd masasabi pa sa iba, ni di niy^ maba- batld man lamang. - Nguni't nariydn na iya'y an6 pa ang ating magagawd. hintin na lamang natin ang magiging dulo. - ^Ang kinaaawaan ko ng labislabis ay ang ku- - Ak6 ma'y naaaw^ rin ng dl gagaano sa ta- lang palad na si Sela. baing iydn.
INIGO ED. REGALADO 223 - Maanong gawdn mo ng paraan, Rafael, upang magpakatimpi ang mga taong iyan. - iSa paai.ong paraan? - Sikaping huwag nang umabot sa pakin^g Li Rufo ang kanilang mga saligalitaan riga}6n - Marahil namd'y hindt na Dg& aebot pa sa kanyang kaalamdn, sapagka't sa ^ianyang malulub- h^ng bagay ay karaniwang mangyari na ang sir^ng nilalaman ng buot^g bayan halos ay hindt nababa- tid kailan man ng may katawan. - Tunay nga, nguni*t jan6 ang malay natin!..- Pagkasabi nit6, si Pura'y tumung6't nagwaldng imik. Ang dating masaydng mukha'y kinababakasdn Napagkikllalang ang ppgdaramdam ."a ng lungkot. malaking p"gkukulang na nagawa ay tumatsgos ?a Pagkapansln ni Rafael sa ga kaibuturan ng pus^. yong anyA ng kanyang kasintahan ay ngumitl't ti' nangk^ng dalhin sa iba ang salitaan. - ^Nguni't bakit ang bagay na iydn ang iy6ng iisipin? - ang wika. - lyd'y hindi maliit na bagay - -ang sag6t ni Pura. - iMay malaki pa kay&ng bagay sa kapalarang naghihintay sa atin? - Huwdg mong idako riydn ang salitaan, Ra- fael, sapagkaH ang psgkahabdg ko kay Sela ay ga- y6n na lamang. - Ang kapalaran ng ibd*y huwdg nating ala- lahanin at ang pag-aksayahdn ng ating panah6'y ang atmg sariling kapalaran.
224 MAY PAG3INTA Y WALANG PUSO... - ^At sa lagay paU y hindi mo pa natitiyak ang magiging palad nating dalawd? - Hiadi iyan ang ibig kong sabihin. - iAt aD6 pa? - Ang huwdrg mong ibuhos ang iydng pag-sa- lal^ sa isdng bagay na wal&ng kinalaman sa ating hinahardp. - NguniH si Sela'y karapatdapat sa habag ng madl4. - Sinabi ko na sa iv6ng naroon na iy6'y wala na tayong magdgaw^ng ibd pa, liban sa hintin ang magiging dulo. Sa akala ko namdn, kung sakali, si Rnfo ay magyuyuk6 na lamang ng ulo at updng huwdg malagay sa lantad na k*ahihiy^n ang kanyang malinis na karangalan ay hindt iimik at sasarilinin na lamang marahil ang kasawiang kanyang inabot sa pagkakapag-asawang iyan sa is4ng may marumtng kahapon. - Maano nawAng magkaganyan, nguni't... kung . sakaling hindi iy^n ang maging bunga? iKahabdg- habag na Sela! iSawtng paiad na kaibigan ko! - Nguni't hindt man magkagayon - ang tugon Sela*y nasa isa ring kalagayan Dga- ni- Rafael, - si yong lalo pang kahabaghabag. - iAt bakit? - Sapagka't gaya nang nasa kanyang liham na ioinadald sa i}^, ang kanyang kalagayan sa piiing ni Rufo, ay wal&ng katiwasaydn, sapagka^t uman6'y lagi niydng nakikita ang anino ng lalaking kanyang naging kalunya.
lf^IGO ED. REGALADO - KuQg sa bagay aga, nguni't ibi iyda kay sa pinagkakaabalabSn ng aking pag-iisip. - Sinabi ko na sa iyong wala kang dapat isipin sa mga araw na itd kungdt ang ndlalapft nating pag iisdng palad - ang bird pa ng lalaki. Ngumiti lamang si Pura. - Nguni't maalaala ko pald - ang patuloy Rafael, - sino ba ang Fidel na iyang hindi malimut- limutan ng asawa ni Rufo? - Ang peryodista: si - <^Fidel Sulit?... - Oo, ang makatang noong siyd,*y sariwa't bp- kong bagong namumukad sa tangkay ay nag-ukol sa kanya ng matatamis na tul^, mga tuI4ng kina- lugda^t kinahimalingan niyd ng dt gagaano, mga tu- 14ng naging sanhl ng lahat ng kanyang sinapit na kasaliwAaDg palad. Fidel Sulit^., iang bantog na makata?. .. - ^Kung ga56*y sa tul^ siyd nakuha? - Oo, sa tul&; it6'y ipinagtapd.t niyd sa akin, gay6n man ay nagfng ta6s ang kanyang pag-ibig na nilikh^ ng masasardp na tuldng sa kanya'y ini- handog. - lydn ang nagiging bunga sa mga babaing na- padadaWt sukat sa masasar^p na pangak6. - Datapwd't ayon din kay Sela, ang pag-ibig na pinuhunan sa kanya ng makatit ay naging ma- din, dangan na ng& lamang at namaibabaw linis ang kanyang maitfm na kapalaran... 225 ni 29
226 MAY PAGSmTA Y WALANG PtTSO.,. - ilbig niydng sabihi'y hindi taksil ang kinaU' - Aywan ko, nguni't ang toto6 y hindi ang pag- tataksil ni Fidel ang kanyang sinisisi kung hindt ang Siyd raw ang sarili niydng Iihfs na kapalaran... natuto. . Kung ang makat^ng yaon daw'y hindi kanyang pinigipit updng sild*y pakasdl disi'y hindi niy^ sinapit ang magkaganito... - Nguni't an6 nga't yang isip ang Fidel na iydn? luldn niydng makata? hind! mawal^wal^ sa kan- - Ang sugat ng isang tunay na pagsiiita ay ma- hirap makatkat sa pu?6. - Ang pusdng nadaday^'y dapat lumimot. - Ang paglimot ay sarili lamang ng may ma- ruruming budht. - Kung gayon - ang wika, - ay hindt ko mahi. hintay na ak6'y iy6ng malilimot. - iAt bakit iy^n ang iy6ng sinabi? - Sapagka't nababatid kong ang iy6ng budbi y malinis sa lah^t ng bagay Uatluntl na sanang tumatamis ang salita,an ng dalawd,ng magkatipdn, datapwa^t ang pagdating ni Ramos, arig binatli.ng may kagagawdn ng paglaganap ng balit^ng ipinag-aalapaap ng kalooban ng masa- yd.ng modista ay siy^ng nakagambal^. - Isang malakds na bagyo ang nagbabala sa Ermita - ang ibinalita ng bagong dating. Hindt man ibig batiin kanyang kinapopootdn ay siya ni Pura ang binatang ang unang ndpa-
miGO ED. REGALADO ^a:^6t dahil 5a gayong naringig na ikinab^kabd ng loob, - ^Anong bagyo?-~aDg tan6ng, - ian^ng bagyo - Isang bagyong malakas at magpapayanlg sa lahdt ng matataas na lipundng nakakakilala kay Rufo Mondregal. , - ^Ano ang sinabi mo? ang iy6ng sioasabi? - Oo, saka mo na malalaman. 227
V I LANG buwan ang nakaraan. Ang pag-aalald ni Pura sa maaaring ibunga ng nagawa niydng pagkakamall na naging sanht ng mga bulungbulungarg ukol sa naging asawa ni Mon- dregal ay untt-unting nawdwal^, Ial6 na nang ma- pansing it6, magbuha^ nang manggaling sa paglili- waliw sa- Bagyo, ay pinagbaherian ng higit kay sa Yaong mga alingasngas dating mga kasiyahaeg loob. ng may makakating dil^ sa Erm ta ay parang un6s Marahil ay iginalang ang masusugatang na nahup^. Pati ng bag^ODg ibint-bal^ ni Ramos dangal ni Rufo. ay di niyd nahihiwatigan man lamsng. Si Pura*y parang nabunutan rg tinlk. Kung minsan ngd nam^'y iginagalang din ng makakating dil4 ng tao ang maselang damdamin ng kanilang kapuwS, Si Mondregal ay payap^. at dt dinaratnan ng anomang alingawngaw, na, nang nldng mag- asawa*y nasa Bagyo pa, ay parang ahas na guma- gapang sa ibd*t ibdng lipundrg nakalatalita ng urj At 8ng pag- ng babaing kanyang ndkaisang palad. katiwasdy Dg masaydng modista ay lalo nang nag- ibayo nang sa minsang pagkakadalaw sa kanya ng
INiGO ED. REGALADO 229 mag-asawa, ay ipinagtapat ng lalaki ang isa niyang hinala: si Sela ay nagdadalang-tao. - Oo, Pura - ang wik^ ni Mondfegal,--ak6^ amd na, pagka't ang malinis na pag ibig ko'y kuyang nagsusupling. kasalu- Sela't si Pura ay nagkatinginan, Ang mga matd nitong huli'y waring nagtjin6ng kung tunay At ang mga matd, naman ni ng4 ang sinabi noon. Sela*y waring nagpahayag ng i^ang marahil na may At ang babaing nagdadaUng-tao uman6 kahulugdn. ay tumungong parang nahihi^ira, samantalang ang bi. nalitaang modista ay ngumiti lamang namdn. Ang magkaibigang babai ay waring nagkaunawaan sa kanildng mga kilos. Si - ^Diyata? - ang naibuk^ sa bibig ni Pura. - Oo - ang waUng alinlangang sagot ni Mon- dr^al, - siya na rin ang nagtapAt niydn sa akin, - Kung gay6*y maligayang bati na ang aking paund... Nguni^t... Hindi naipagpatuloy ni Sela ang kanyang ibig sabihin. Ang mukba'y nangulimlim at wai^ng nagaw& kuag di ang tingnan ng isang tingiog tila naaaw^ ang asawang no6'y nakatawa. It6 ang nagpatuloy. - Ang hindt ko lamang maubos isipin ay kung an6*t ang kinahihimalingan ni Sela sa kanyang pag- lilihi ay ang malungkot sa bawa't sandali. iLungkot! Ang lungkot uman6 ang napaglilihihdn Nguni't ang balitang it6 ni Mondregal ay Si Sela'y nalu. iydn ang napag- ni Sela. naunaw^ang lubos ng binabalit^an. lungkot, nguniH hindi sapagka't
230 MAY PAGSINTA^Y WALANG PUSO... dahilan ang mga bakds ng lilih'h^n, kung di sa kaQ3?^ng mapanglaw na kahapon ay eiyang nadidi- lidili sa baw^'t sandali Si Sela'y nalulungkot at ayon kay Rufo ay sapagka't naglilihi. - Di mabuti't magiglng mabait ang iyong ma- giging andk - ang wik^ ni Pura, - sinasabing ang ba- baing nagigiag malulungkutin kung naglilihi ay ma- hinhin at mabait ang idanak. - iSiyd ng& ba? - itinanopg ni Rufo, - kung gay6'y ugali ng in^ ang mai5a€knahin. iUgali ng ind! - Siyd na ng& kay6 ng pag uusap sa bagay na - iHiis! - itinug6n ng asawa, - ikdw nam^n ang taong kap^g ang napag uusapa'y ang i} 6 nang pag- dadal^ngtao ay para kang nahihiyang kung papaano. - Huw^g^ka ngd namdng ganyan, Sela - ang - Ang dapat mahiya - ang patuloy ni Rufo, - ang dapat makimt sa ganyang mga pagdadaMng-tao ay ya6ng mga babaing wad^ng asawa, sapagka't talag^ namdng kahiydhiyd ang sil^'y magkaganyan, ngu- ni't ikaw*y may asawa at ang anak mo'y may amang kikilsnlin. iy^n - ang bigl&ng bumuka sa mga labi ni Sela, paay6n ng modista. Tumag6s sa kaibuturan ng pus6 ni Sela ang mga ipinahayag ng asawa . Naalaala ang kanyang kahapon, kahapong wald siyd,ng a^awa, nguni't may Hindt At Ial6ng nag-ibayo ang lungkot. lalaki... kinukus^ ni Mondregal ay sinugatan niyd ang pus6 Sela. Nang di mabatd, nit6 ang pagsisikip ng ni dibdib ay niyaylt si Pura sa silid Si Mondregal
. INIGO ED. REGALADO 231 ay Daiwang kikindatkindat sa modista na rara ba- gang itinatagubiling '4kaw na nga ang bahalang lumibang sa babaing iydn'' Habang ^ianito ang nasdsaksihdn sa bahay ng modistang si Pura Palermo, sa loob namdn ng Pa-u- lat^ng pinapasukan ni Pidel, ay iba ang nangya- yari. Ang nagln" kalunyd ni Sela ay patuloy sa hindi pagkapalag^y. Hindt ikapanat^g ng loob ang di niya pagkatiyak sa tunay na sinapit ng kanyang naging babai. At nang hapong ya6ng ang pagda- dalang tao ng asawa ng mayamang si Mondregal ay ibinalita nito kay Pura ay isa namdng balita ang tila patalim na tumarak sa dibdib ng bantog na makat^. Sa mga balitang dald ng kanildng re- porter ay may isdng bumagabag ng gayon na la- mang sa kanyang puso. Uman6 ay may isang ba- hay sa isdng puok na malapit sa Ermita na kina- halihan ng may matatalas na pangam6y na mg tiktik ng ildng babaing nangangalakal ng lamdn at sa mga nt.huli ay sumdsagot sa palayaw ang isd At ang sabi pa umano ng mga tiktik na na Sela. nakahuli, ang Selang ito ay balitltng talaga sa ga- y6ng hanap buhay at siyang madaMs na pinagha- hanap ng mga lalaking mahilig sa. p'agpaparaan ng maligayang sandali sa mga babaing nagdudulot ng aliw sa pamamagitan ng salaping ibinabayad. - iNakita mo na, Felix? - ang ibinul6ng ni Fi. del sa kanyang kaibigan, - iyan na ng& ba ang ina- alaala ko. - ^,Da'apwa't baklt ang Selang iydn ang ipald-
. MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... 232 lagdy mong si Mareela Nunez na iy6ng naging ba- bai? - itinug6n ni Felix - Ang kabd ng loob ng isang tao ay madaids - Gahanip ma*y hind! ko masapantabang ang - Ang pagbibill ng laman ay siyang malapit na - Hindt ko malaman kung bakit sa pagsam^ - Sapagka't ang pageam^ ay siydng madaltng mapulot Dg isang babaing nagfng sawlngpalad na kaparis niyd' na magkatotoo. Selang nahuli ay ang naglng babai mo. talagdng kinahulugan niyd. mo siy^ idinada^o at hindi sa pagbuti. - Ikdw ang taong madalas mamahay sa mga kabd ng loob, para kang isdng pangkaraniwan la- mang diydn, ah... - Aywan ko nga ba; nguni't kung sakali .. ay magiging waU ak6ng katiwasayan sa hab^ng pana- h6n, - ^At bakit? - Sapagka't ak6 ang siydng pinagmuldn ng ga- y6n niydng pagsam&. - lKakatuw& kang tao! - ang sag6t ni Felix, - kung alin ang malayd ay siya mong pinapagiging malapit at kung a!in ang malapit ay siyd. mong pinapagiging malay 6. . - iAn6 ang iy6ng ibig sabihin niydn? - Tingnan mo, noong makabasa tayo sa El Mereantil ng isdng kapangalan at kaap^lyido pa ni Sela, sapagka't yao'y nakapag-asawa ng isdng ma- di masok sa akala mo riwasS at marangdl, ay
INIGO ED. REGALADO na ang Mareela Nusez na ya6n ay siya; nguni't ngayong makatutop ang mga sekreta ng is^ng na- ngangalakal ng laman na nagngangalang Sela ay ipinalalagdy mong it67 siya na nga. Si Fidel ay hindt nakasagot. - Upang sabihin sa iy6 ang toto6 - ipinatuloy Felix, - ako'y naniniwala sa una nating napag" ni usapan kay sa balitang ito na iy6ng ikinaliligalig. - Aywan ko ba - itinug6n ni Fidel, - kung ano't ang paniwala ko*y baiigiad kay sa iy6ng paniwal^. Upang tiyakin ay kinausap ng dalawd, matapos raayari ang pdhayagan, ang reporter na may dala ng balitang pinagtalunan ng magkatoto, at itina- nong kung kanyang nakita ang mga babaing nahuli. - Hindt - ang nagfng tug6n ng tinan6ng. - Kung sakali ay mangyari lamang na gumawa ka ng paraan bukas upang makuha mo ang mga tunay na pangalan ng mga nahuling iyan - itinagu- bilin ni Fidel. - Ikt bakit? - May ibig lamang kaming tiyakin - itinugon m Felix. - iAha , - iMalayo! - Malapit, hindi malayo... marahil ay may isa - Pilyo... - Huw^ag kayong maghintay pa ng bukas at ang mabuti ninyong gawla ay pagsadyain aog ka- niUng kinapipiitan upang mat^iyak ang ieyong hi. nahanap. tila nalalaman ko na! kay6ng hinahawakang... babaing kasing uri nild. 233 80
234 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... Ang dalawa'y nagkatiDgipan. - Oo - ang patuloy ng reporter, - magtuogo ka- yong agad m Bagtimbayan at kung niatiydk ns ninyo ang babaing inaakala ninyong isa sa mga nahuti ay dalhan ninyo ng lagak uparg hu\^ag ma- tulog sa kalabtis... - At pagkasabi nito, ang repor- ter ay dalidaling lumayS. Magtungo sa Bagumbayan upang kilalanin at dalhan ng lag'ak. Tila minabuting sumandali ni Fi> del ang ganitong payo ng reporter na kaniu4ng pi- nagtan ngdn. - ^May dalawamp6't limang piso ka ba? - ang - iAb^! iikd-w ba'y nauul61? - Nguni't kinahdhabagan kong totoo pi Sela hin- df ko naig na siyd^y makul6ng na kasama rg ibang masasami at mga salarin. unang naitan6ng ng naging kalunyi^ ni Sela. - Ipagpalagc4y na nating siyd na ngd ang Se- lang nahuli, ^nguni't hindt ka ba nahihiy&ng ma- sabi na ang is^ng peryodista ay nagbi|gay ng piansa ea isdng masamang babai? At kung rh^pahaydg ang bagay na iy^n, an6 ang mnkhd mo sa mararang^l mong kaibigan at an6 nam^n ang sasapantahAin ng lyong asawang giliw? Si Fidel ay nangliit. - Upang tiyakfn ay pagsadyain natin ang pu6k na kinahulihan at ipagtan6ng na lamang kung ano ang tikas ng Selang yaong nahuli sa pangangalakal ng lamdn. - ^At kung walA tayong mapagtanungan? - Sa kuartel tayo tumungo at itan6ng ang tu- nay na pangalan at apelyido ng mga nahuli.
iSllGO ED. REGALABO Ang amuki ni ¥e\\x ay minabuti m ¥}de\, Nalis ang dalawa sa Pasulatan nang ang araw ay sumi* sibsib na. Sa puok na kinahulihan unang tumungo. Nguni't sila'y nabigo. Doo'y wal4ng nakakakilala sa mga babaiog oatut^Sp, bagamdn ang nangyari*y nab^badd ng marami. Iniwan ng dalawa ang pu6k na pinagtanungdn at sa Bagumbayan nagtungo; da- tapwd't lalo nang pagkabig6 ang kanildng ndtamo, paiibhasa, dahil gabi nang toto6 nang sila'y duma- ting, ang sarheatong pinakatanod sa himpilan ay hindi nag-abalang magbuklat ng isang makapdl na aklat na tila siy^ng kinatataldan ng pangala*t apel. yido ng mga nahuhuii sa araw-araw. Subali't... Nang mga oras na ya6n, ang pinaghahanap at pinagkakaabalahan nildng si Sela, ay mahimbing na natutulog sa piliog ni Rufo Mondregal. Pagkapang- galing sa bahay ni Pura, si Sela'y nagdahilang maj^ Si Mon- dinaramdam na eaklt at maagsng nahigA. dregal namdn ay mahga ring humilig at ng dalawin Dg antok ay tinungo ang kinaroroondn ng asawa at patuluyan nang natulog. Ang saklt na idinahil^n ni Sela, ay hindi pinanBin ni Rufo at ipinalag^y na: - Yao'y dahil lamang sa kanyang paglilihl. 2B5
VI ASAYANG Dgitl Dg araw na pinapangulimlim ng makapal na ulap; magendang bulaklak nasapag" bibig^y ng masardp na samj6*y tinuka tig isdng malupft na ibong dumapd sa pinaghaharian niydng taogkay; batis na may salaming tubig na tioampisaw ng isang kalabaw na gusgusin; sarong may inuming pul6t- gata na napatakan ng mabagsik na lason; sariwaug iialamang nalanta at sukat; paruparong nawaldn ng pakpak; taEng biglang naglahd,.. IVI At... Ganyan ang sa is^ng kisap-matd'y Dagfng ka- hambing ng pag-asa ni Mondregal sa isdng buhay na maluwalhati at tahimik sa piling Dg isaog uli- rdng asawa at andk na bunga ng isdng malinis na pag-ibig, Noo'y nakaraos na maluwalhati si Se'a sa os- pital heneral at isdng mabllog na sanggo! na lalaki ang iniluwdl sa liwanag. Pagkaraan ng ildng araw, nang si Sela'y pagsaul^n ng lakas, ay waldng unang minasidmasid kundl ang mukha ng kanyang giliw Ibig niyang malaman kung ang bata*y na sanggol. kanino kumuha ng larawan, kung kay Fidel o kay '"
INIGO ED. REGALADO Rufo. Sabali t ang larawang biodbakds niya sa mukha ng bata ay wala, at ang sanggol na ya6'y mali" wanag na nagpapakilalang talagang an^k ng kaniang amd, - Parang pinila'3 sa mukh4 ni Mondregal - ang nasabi ni Pura nang it6*y dumalaw roon, Napaakyat halos sa langit si Rufo nang ang salitang it6'y maringig sa -mga labi ni Pura. Para aa isdng lalaki ay ligaya na r.g buhay ang masa- bing katnukha, niyd ang andk na iniluwdl sa liwanag . Bg pinakamumutya niydng asawa Kay^ nang hapong yaon, sa hardp ni Pura, ang sanggol na pinasususo ni Sela sa ospital ay biglang pinupog ng hallk. A^ pinagmasdas pagkatapos: ikamukhdEg kamukhd nga naman niyd! Datapw4*t pagkaraan ng dalawang linggo, nang ang bagong pangandk ay iuwi na ng bahay buhat sa ospital, ang damdamin ni Rufo ay nilingkis ng mga alingawngaw na nakspagwasdk halos ga kan- yang pus6. ^Diyata't si Sela'y hindi babaing ma- ^Diyata't siyd-'y nada^a lamang ng ganda't nguni't ang tuwi na sa kan. Pagkabig^tbigat ng mga alingiwLgaw ^Diyat^? linis? hinhin nit6? Ayaw s!>dng iraia^ala, mga alingdwngaw ay umuukilkii yang taynga. na ya6n na hindt nararapat ipagwa ^ng bahal^. Siyd'y naday^ uman6: ang kanyang asawa'y hindi malinis na babai. Si Mondregal ay naging parang ul61 sa loob Nakapasuntok na Minsa'y labnutin ang buh6k at ng tahanan niyang maaliwaias nagyayao't dito. 237
MAY PAGSINTA'Y WALAKG PUSO... minsa'y ipaghaglsan ang kabi't ar6ng bagay m ma- iNadaya! Ang ba^ai palang napili uiy^ sumpung^n, upang kasamahin habang bubay ^y iedng babaing maganda ngd't mahinhin, nguni t luiay na mam^n pala ang puri't karangalan. Napagsamanta'ahan na ng ibd. Nagdaan na sa kamdy ng kung sinong lalaki. 238 Bigiang nagdilim ang paningm ng sawiog palad na si Mondregal. Tinungo aug kusin^ at umip6m. Pagkuwd*y humilig sa isang silyon at nag isip-isip. Maaaring magka- Nguni't... Ang balita ay balitJt> totoo at maaari namdngjmaglng kabulaanan lamang. Gaw& ng mga naiinggit, ng mga mapagkatakata at mapagtahi-tahi. Ang dibdlb ng lalaki ay pinaragluwdg suman- dali ng gayong pag-aalinlangan sa katotohanan ng balit^ng napakalupit. sa sarili. - Ak6'y ibig - Hiadt - -ang nawikS, la. mang sir^an marahii ng ilang may makakatfng dila, ibig nil^ng dumhan ang matamis naming pagsasama... Baon sa pus6 ang ganit6ng akal^ ay tinungo Is^ng ma- ang silid na kmarorooDan ng mag-ind. tamis na ngiti nit6 ang unang naratnan. At nang maup6 sa gilid ng katre ay nakitang nakangiti rin ang kanyang andk na natutulog. - iHindi! - ang parang ul61 na nasabi. - iAo6ng hindi? - itinan6ng sa asawa, - ^anong Si Sela*y n^patingin. hindt iydng sinasabi mo sa iy6ng andk? Waring nawalan ng loob si Mondregal. - ilbig mo bang sabihin--ang patuloy ni Sela,
INIGO ED. REGALADO - ay hindi mo kamukh^ ang an^k mong ito? Ting- nan mo, tingnan mo^t larawan mong mistula... Noo, biblg, il6ng, saka ang dala^ang pisngi ay kuhang kuha sa ama, oo, luarang pinilas sa iy6! - Hindi iyan ang ibig kong sabihin - ang ma- lumanay na sag6t ni Rufo. - iKung gay6'y ano ang iy6ng pinahihindi^Li? - Ang maluhipit na balita.., - J,An6..? Nagulumihanan ang loob ng babai. - ^Ang maluluplt na balita, Se!a. Ang bata^y uminglt. Samantala, ang pus6 ni Sela'y parang sinaksak at inakalang ang malupit na sandaling malaon na ni^dng pinakahihintay ay Kahit na ang sanggol ay di nagpa- dumating na. tuloy sa pag-iyak ay kinuha't kinalong upang pa- susuhin. Walang kil 6 si Rufo. Nakiramdam nama't naghlntay si Sela. - Alam mo - ang wika ng lalaki, - ay may isdng bagay ak6ng ibig na ihingi sa iyo ng paliwatiag. Ang mukha ng babai'y nangulimlim. Ang oras ay dumating na nga at si Rufo'y naroong humi- Gay6n man, si Sela*y hingi sa kanya ng pagtutuos nakapagsalit^ pa rin at tila baga nahahand& n" sa lahat ng mangyayari. - iAn6ng paliwanag at arong bagay iy6n, Rufo? - ang tan6ng na ang loob ay pinakatitimpi upang huwag mahalati. - Hindt ko sana nais na mag-ulap ang ating maliais na pagsasama- - ang simul& ng lalaki, - ngu- n'i't sa aming mga lalaki ay may mga bagay na 239
240 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... kung minsa^y nakamamatay ng laloog mga dakiraog layunin, - Rufo-.. - Alam mo nang sa iyo'y bui^Dgbudng isinanla ko ang aking pangala't karangalan; ikaw ang pi- nili kong babai upang kasamahin hanggang sa ka- hulihulihang tibok ng hining^, ngoni't aywan kung Ba an6ag pagkakataon at ngayong magsupling ang aking malinis na pagsinta ay nga^on pa kumalat ang mga alingawngaw na ganap na pumupugay sa aking puri. Kay&, ibig kong ak6*y iyong pagtapatin; huwag k^ng man|imi, Sela, sa pagmsabi ng totoo, at maging mapait man ang iy6ng gagawlng pagta- tapdt ay paglalabanan na ng aking loob yayamang ikaw'y akin nang asawa... - Nguni't ^anong mga balita iy^ng dumating sa iyo? - ang mapagkunwaring usis^ ng babai, - hu- w^g mo sana ak6ng pamahayin sa alinlangan, tiya- kin mo ako, yamang sa isang mag-asawang kaparis natin ay waldng lihim na dapat malingld. ^Ano ng^ iy6n, Rufo? - Hindi makayang bukhia ng aking mga labi .. - ^At bakit? - Sapagka't lason... kamatayan... Kamatayan... Lason... Si Sela'y lumuha. Dumating na ngg, sng oras. At si Rufo*y naroong humihingl sa kanya ng pag- tutuoa. Ang anino ni Fidel ay multng nakita na namdn wari sa may dakong lik6d ng asawang nag- na, gaya rin ng mga una t una ay naka- uusisa,
INIGO ED. REGALADO tawaH ngamirigisi. At mahigit pa: waiing neo'y hamihi'at at para bagaog nagsasabi ng Inakita mo na' - Oo, Sela - ana; patuloy ni Rufo, - hindi ko ma- kayaag bukhia sa mga labl, sapagka't kamatayan,.* lason... - Ako'y di mo iubos na iniibig - ang pahinagpis ni Sela na laloag sumas^l ang tulo ng mga luha sa dalawang mata. - Nguni't <Jbakit ka umiiyak? - Sapagka't napapansin kong pinaglilihiman mo - Sela... - Tapatia mo ak6 .. Natigilan si Mondregal. Kung bakit siya nga- y6a ang napipipi sa harap ng asawang hihingaa ng paliwanag sa mapait na baiitang dumating sa karr Si Sela'y naroong kaharap at ayon yang pakinig. sa kanyang pakiwari'y tahimik ang budbi pagka't wal4ng anomaog kasalanan. Kaleng ang anak, sangg( i na bungang hin6g ng malinis nilang pageassma, bun- s6ng wal&ng malay at nllihi sa mabnis na pa^suyo. kitd- aog sagot, - nguni't ipa- ngako tno sa aking isang mBlinis na pagtatap^it ang iyong itutag6n nam^n. ako ng is^ig bagay aa hindi dapat ilihim. - Tapatin mo ako-^ang ulit ni Sela. - - Oo, tatapatin - Hindi ako marunong magtago ilf anomang ,^ lihim. - Kung gayoy paliwanagan nao ea akin ^ang isdn" alingdwngaw na sa mga oras na itoy nagiging subyaag ng aking dibdib. - iAn6ng alingawngaw^ iyon? 241
242 MAY PAGSINTAT WALANG PU80 . - Sela... - ^Ano, ano iyon? - Na ikdw ay isang babaing bago riaging ak^o ay nagfng sa iba na muna... Si Sela*y napatili. - Rufo... Ang lahat ay napipi. Lungkot-libingan aDg nag- bari sa leob ng siiid na kinaroroonao ng tatloDg mag-aamd. ni Sela ay ndwasak halos da aarinig, Gayon ma*y napaglabanan pa rin ansr matiiiding dagok ng gayon niyang kapalaran, at ang ?)uns6ng pinasusuo'y siyang pmtipog ng haiik. Saman- tala, si Riifo'y warlog nag^^isisi, at ang an}6ni Sela'y kinabasahan ni^^a ng lub6s na kawaiang malay sa uiga panirang pinarating sa kanyang pangdinglg ng luaiupit na alin|aw^ngaw\ Anp dibdib Nang maluwagluwagan ang nagsisikip na dibdib f^i Sela ay iniang^e ang mukhaeg hmk ng luha at t-ang tiugiag tila humihingl ng patawad ang ipinuk6l Ba ariawang noo'y waiaog kakibokibo. ^It6 na nga ba ang maalaala ko noong araw; kaya nga ba bago ak6 sumag6t sa iyo'y ipinaki- usap na ako'y iyo munang kilatismg noabuti, rag- iva*t ako nga'y di mo lubos na nakikilala kung sino. i - Ngiitd t.ikaw'y nagpadalusdalos at matigds na lahat ay nap&g-aralan mo na at isioum[)ang labis mo nang nakilatis kung ak6'y Bn6 at sino; subalrt ang alinlanga'i' ay ndriio ngay6't itina6n pa Ha pagsipot sa liwanag ng kaunaunahang bunga ng isang banai ria paggiiiw. .! . . ang
INIGU ED. RSGALADO 243 i Mondregal. Hinagkan ang At pagkatapos bukhiB i^aog ipataioad! ay malumana}^ na FIiadi atikakil'6 Hi^'^A^laa i^ni asawa, l'a''--i, SH a..g blbi'g niiiiabas. Kinabukasan, nang si Mondregal ay pasa opi* sina, aog buong Ermita halos ay napansin niyang At siyd ang Bginingisihan. Ang tila nagsisiogiei. maluplt na aliogdwngaw ay umukilkil na mult m At sa di maalamang sanhi ay kanyang pangdingig. kung aao't hindi maiiilay ang mukha sa mga taonp kanyang nararaanan. Ang sugat ng pusong kahapo'y nabahaw sa piling ng asawa ay muiing pinapanariwa ng mga mong \a6iig sa masid niya'y nagpapalagay ni B?y4fy isang taong hamak sa dilang hamak at sawiog palad sa lal6ng sawi. May uling sa muk}?|l &t may sungay sa ulo. Pagdating sa kanyane tanggaoan ay naspuputuK napalugmok. Naramdaman niyari^: ang dibdib na sa kanyaog ialarDunan ay nakahalang ang malakiDg At naisip na knng tunay n^*4 tinik ng kalnihfcyan. ang balibalit.^ ay wal^ n&ng napakasa^ing kapaUu rang karulad niya. kn% maghapon ay dumaan nang. si Mondrega! ay wil^ng pinaw& kungdi a^^g magdilidili at timba- b'gat ng makaraardag na tirnbangfn ?a loob ang aling^wngaw na tila nigpapalipathpatat nag-uumakyat manoog ?a lahat ng teharan sa Ermita. - Kung totoo - ang nai'Udong, - ay wal&ng ihaiig niay kasalanan kungdi ako rin... HaalaaUi si Pnra,
244 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... - Magsasadya ako sa kanya at doon ko lili- nawia ang lahat. Samantala, si Sela'y wal^ng tigil neng kaii}ak sa loob ng silld. Ang mapalt ria sandaling pinaka- hihintay niyd'y dumating. At dumating nang Ddpa- ta6D pa naman sa pagsipot sa liwanag ng isdng sanggol na walaog malay. iKaawaawang- bata! iKu" lang palad niyang andk! Sa mata}iimik na pag-iis^'y inisip ng buor^g hi- nahon ang nararapat gawin at ang paiaang sukat ikaiwas na mapatunayan ni Rufo ang balii^ig ma kamandag. iAlang alang man laroarg sa walang ma- Naisip si Fidel at laban man sa leob lay na bata! ay it6 ang minabuting hingan ng tulong. Kumuha ng lapis at papel, at lumuluhang sumulat Malinis na pagtatap^t ang itinitik sa Ibinalit^ ang kanyang kalagayan at mahinahong ipir ahsyag na kurg loloobin niyang mapalihim ang mga bakas ng kani- lang kahapon ay wal& nang magiging Bapakapalad na babai kung di ang kanyang nagigg kalunydng nakapag-asawa ng isdng mariwaea at Dgay6'y may igang sanggol na tanging tBgaj: agmana ng kaya- raanan ng lalaking kanyang naglng asawa. Maingat na sinarhan ang sulat at ipinadald sa is^ng alifa sa Pasulatan ni Fidel. papel. - Huwdg mong iblbigay kung di sataong may pangalang iydn - ang tagubilin &a alila ang pangalang nakasulat ^a sobre i:a itinutuio Sa bahay naind-n ni Pura, ng masay^ng medista? ang aUngawngaw na. kumalat ay siyang napag uu- sapan. Si Benito Ramos ay naroroon at mainga
INIGO ED. REGALADO na nakikipagtalo sa maaliDdeg oa nagirg tagapag- ampon ni Sela, samantalang si Rafael hiiidt makapagbuka ng bibig. Isinu umbat ni Pura kay Ramos ang dl paglilihim nito ng isdng bagay na da- pat ipaglihim na ngayo'y gi\ang nagigiDg sanbi ng ayon din kay Ramos, ay bagyong dumutlng na ea marangdl na tahanan ai Mondiegal ay - Ikdw ang dapat sisihin sa lahat ng marg^a- yari - ang wika ni Pura - ang iyong katabi-an ay magbubunga ng is^ng gul6Dg magigirig sanhl ng lubos im kasawidn ng isang babaing talaga nang sawtng palad, at ng gandp na kaligaligan ng isang lalaking dapat sanang maplng matahiroik. Muntik nang datnan ng pinagpuputukdn ng loob na si Mondregal ang ganit6ng pangungusap ni Pura Wa^HDg kapatdpatao palibhasa aDg pagkakaakyat, ang mga dinatnan ay halos nangawaldn ng loob. Ang modista ay namutla; napulumihanan si Ramos; si Rafael ang tanging napatindig at nagkaloob na mag-ab6t ng kamdy sa bagong dating. Nguni^t it6V wala sa kanyang sarili at ang kamay ni Rafftel ay Pabag^ak na umup6 hindi man laraang pinansin. at ang halos nag-aap6y na mata'y itinitig kay Pura. Nabasa nit6 ang nag-aalab na kalooban ni Mr^ndre- at sa malaklng pangamba ay wa^&ng naibukd gal sa bibig kungdi isdng IRa/ael! na para bagang hu- mihinhi ng saklolo sa kanyang katipan. - iBakit, an6 ang nangyayari sa iyo, kaibigan? - ^Kung an6? - ang sag6t na ang tinglg ay bu- - ang usisa ni RafaeL. 245
246 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO... My na buhay at waring nagbabala,-~ikung aD6 ang nangyayari sa akin? iah... kayo'y maluluplt na kai- bigan ., nalalaman na ninyo'y nagmaman^amangaban pa! ~Rafo, magsalita ka - ang sa wakas ay naibuka sa bibfg ng modista, - ;,an6 ang nangyayari sa iyo? - Isd,ng bagay na napakalubha at wallng ma- kapagbibigdy ng paliwanag kung hindi ikd-w, - ^Ano ang ibig raong slibjhin? - iWal^ ba kay6ng nariringig na anomang ali- ngdwngaw? Si Ramos na walang kasalisalita buhat nang diimating ang lalaking pinag-aapujan ng loob ey siy^ng nagpauna ng pagtugon. - Mayroon - anya^ - at isang. bagay na kasira- sira para sa iyo. Sa naringlg na saaot ni Ramos ay parang di" nagukan ang dibdib ni Purs, Hindi niya akalaing anp kapangahasan at katabilan ng binatang it6 ay dumatfng hanggang sa dakong ya6n. Lsld nang namatl^ ang daii'y masay^ng modista at sa hangdd na ilingid ang katotohanan at huwag mapansin ang kasasabi pa lamaug ng pangahas na binata, ay: - Wald, ak6'y waldng naringig na anoman. - ang - Nguni^t si Ramos ay mayroon - ang masiga- sig na tug6n ni Mondregal,,- - ^,maaari bang ipaliwa- nag*mo, kaibigan, ang mga naiiringig mong alingaw- ngaw na animo'y kasirasira para sa akin? - ang ba- ling kay Ramos. wik^ng nanginginig ang boses,
INIGO ED. REGALADO "--Kiing hagama'y paninirang piiri laraarg - aog - Kung gayo'y nariringig mo na rin-~anf^ \w- ni Mondregal na sinapantah^ng ang labdt uy nababatid na rin ni Pura, - nalalaman mo na'y ti- aatangkS,ng ikubli lamang upang lald' g magiog bav^! ang talagd nang sawt. - Hindi - ang matigas ng modistft,-~ar.g Ishat ay walang katotohanan, pawang gav,agawa lamang ng mgB may makakating dil^ at ng mga taong wa- lang pananagutan sa kanilang tarili. agaw ni Pura. kli At si Ram^^s, na namumutl^ na rin dahil sa mga nariringlg ay siyang hinagisan i)g modista ng isdng tinging nagaap6y. Ang parunggit ng dalaga ay sumu- gat sa puF5 ng binat^. Ibig na nitong tumutol at mag- bangong puri, nguni t hindt siya binigyang panahon ni Pura. - Oo, - ang patuloy nito, - ang Ish^t ay gaw^. gaw& lamang ng mga taong mapanir^ at matatabli, huwag kang maniwaia, Rufo, sa iyong mga 'ndriri- ngfg at ang iy6ng kapalara'y kinaiinggitan lamang iig mga aiibughd, ng mga wal^ng hiy§., ng mga mapaggawang-usap. - ;Hindt! - ang tutol ni Ramos na biglling n^- patayo at si Purang nagparunggit at umalimura sa kanya ang pinagpakiian ng paningln. - Ang lahat ay totoo, Mondregai at si Pura ang nakababatid At sa waUng kagatulgatol na salita ay ng lah^t, tiyakang sinabi: hingin mo sa kanya ang sulat ng iy6fig asawa buhat sa Bagyo at ?a sulat na iyAn mababatid mo na ang iy6n' ssawa, bago nsgiog 24?
248 MAY PAG3INTAT WALANG PUSO... iyo/ ay naging kalun} a na muna, ng is^ng reryo- dista. - iSukat na! - ang ubus-lakas na nasabi ng kii. lang palad na Moiidregal. Si Pura ay oawalaii lig malay tao at Dapayukayok sa kaadungan ng kan- Si Ramoa na wariog nagmamapuri yang katipan. ay parang nagulantang-at nang makitang nag-aap6y ang matd ni Rafiel ay eumuDoi kay Mondregai na halos nilundag ang hagdanan upang makatakas. Nguni't si Moniregal ay hindi na niya nakita. Wa- lat ang dibdib at sugatan ang puso ay nilipdd ang bahay upang sibasibi't uta^in ang magdarayang &i Sel^, ang marumi, ang wa'ang hiya nlyang asawa. - [Mareela, wa^ang hiyang babail - ang r aguu- mugODg na sigaw buhat sa hagdanan. At nang ma- silid' na kinaroroondn ng mai,- bungad sa piatuaa rig ina ay tinangkSng duhapangin si Sela, upang utasiii, upang papagbayarin sa pagdaray^ng ginaw^ sa kanya. At maliksing nanaog. - iMagdaray^! Datapwa't sa pagduhapang ni Rufo'y a,ng wa- lang malay na sanggol na hawak ng daUwang ka- at sa huma. may ni Sela an.^ siydng isinaldg tiit6 Jiagulhol na tingig ay sinabi ng ang loob ay han- danghand^ sa lahat ng mangyayari. - Patawad - ang wik^, - nguri t alamin mo na ak6 ma'y masamd, ang sanggol na it6'y dug6 ng iyong dug6, lamdn ng iy6ng lamdn at ikdw^ ang tangi niyang amd. Si Mondregal ay parang napak6 sa tayo at ang
I^IGO ED. REGALADO apoy ng galit at panibugh6 ay parang lagablab d| sigdng nabusan ng tubig sa naringlg na pangungusap At sa haUp na sakalin, gaya nang unang ni Sela. tangk^, ang kanyang marumiag asawa, ay kinuha ang bata, ang aanggol na waldng malay, ang dug6 ng kanyang dug6 at ang buhay ng kanyang buhay, at siyd,ng pinaliguan ng halik. ko! - ang - iAndk ang tangi mong am^. At napaup6 sa katreng kapi- ling ng kulangpalad na asawang nalulunod halos sa luha. nawika, - ak6 tanging Si Sela^y nabuhayan ng loob. - Oo - ang wika, - ako ngA'y naging marumi at babaing may bahid sa noo, nguni't ang lahSt ay nangyari nang wal^ sa ly6og panah6n at labds sa At nang ak6'y ma pa sa panah6n ly6ng bakuran. mo at mapa sa loob ng iy6ng bakuran ay malinia ak6 sa dilang at sa katotohana'y narijc4n ang iy6ng anak at ikdw ang tangi niyang ara^... iPatawad! malinis - iPinatatawad kitd, alang-alang sa minnmutya kong anak! At ang mag-ind ay niyakap ng nakapaghunus diling si Mondregal... - Malinis ka sa aking piling at ako ang tanging amd, ng' aking anak! Nang mga sandali nam^ng ya6n, si Eidel Sulit, ang mapagwagfng peryodista at bantog na makatang nagfng kaluny^ ni Sela, ay masayang nanaog sa 249
250 MAY PAGSINTA'Y WALANG PUSO,.. hagdanan ng tagumpay at PdsulatAn at umaawit n| - Nasa kaligayahan na siyd - ang wika, - at.,. kanilang ragwa\^agf. tahimik na namdn ako. Ang buhay ngd namdn ay isdng pangarap at ang d! marunong sumay^w at magtiis ay taon^ wal^ng damdamin. WAKAS
UNIVERSITY OF MIGHIGAN 3 9015 05228 7102