RIZAL, ANG HISTORYADOR: Ang Papel ng National Hero sa Pagbubuo ng Bansa Prop. Michael Charleston "Xiao" Chua Pamantasang De La Salle Maynila Abstract: Hero raw si Rizal kasi matalino siya. Hero raw siya kasi marami siyang alam na wika. Hero si Rizal kasi marami siyang tsiks. Pero sa dinami dami ng minemorya natin sa Rizal course, simple lang talaga ang sagot sa tanong na bakit naging hero si Rizal ng bayan natin, at hindi yan dahil lang sa namatay siya para sa bayan. Hero siya dahil may binasag siyang ideya. Hero siya dahil may binuo siyang bagong ideya sa kanyang binasag. Hero siya dahil siya ang pangunahing bumuo ng ideya ng nasyon sa Pilipinas. At hindi niya magagawa ito kung hindi siya nagging historyador. Ang kanyang mga isinulat ukol sa kasaysayan ang siyang nagbigay depinisyon sa kung ano an gating pagkakakilanlan bilang mga mamamayan, isang ideya na pauunlarin at gagawing mas Pilipino ni Andres Bonifacio. I. National Hero na Ayaw sa Nasyon? Ang nasyon ay nagmula sa salitang Latin na "natio" na nangangauhulugang "A breed, stock, kind, species, race," (Lewis 1879) samakatuwid ay grupo ng tao. Ang "nationalism" naman ay "a sense of belonging to a nation or nationality; national consciousness." Mahalaga ang nasyunalismo ayon sa ilan dahil, "Nationalism inevitably demands great devotion and loyalty to the nation, and a desire to improve its opportunities, position and strength in respect to other nationsor other groups and associations." (Helmreich 1957, 382A-382B) Ngunit uso pa bang pag-usapan ang nasyunalismo? Sa panahon ng globalisasyon at post- modernong dekonstruksyon ng mga meta-naratibo, marami ang nagsasabing wala nang saysay ang pagbubuo ng bansa. Para sa akin, ang usapin ng pagkabansa ay mahalaga dahil ito na ang reyalidad sa daigdig ngayon: na nahahati tayo sa mga nasyon-estado. Ngunit tila ang pagbubuo ng Pilipinas ay isang pa ring hindi natatapos na proyekto. Sa aking palagay kailangang muling balikan ang hiraya (vision) ng ating mga bayani kung sino dapat tayo bilang mamamayan ng Pilipinas. Isa sa mga itinuturing na Ama ng ating Nasyon ay si Gat Dr. Jose Rizal. Ngunit, may ilang tumataas ang kilay at hindi sumasang-ayon dito. Naniniwala sila sa pahayag ni Renato Constantino na hispanisasyon ang nais nina Rizal at ng kilusang Propaganda. Ayon sa kanyang sanaysay na Veneration Without Understanding, ang impluwensyal na akdang nagpunla ng duda sa maraming tao sa papel ni Rizal sa kasaysayan:
The ilustrados were the Hispanized sector of our population, hence they tried to prove that they were as Spanish as the peninsulares. They wanted to be called Filipinos in the creole sense: Filipino-Spaniards as Rizal called Ibarra. They are no different from the modern-day mendicants who try to prove that they are Americanized, meaning that they are Filipino-Americans (Constantino 1969, 24-25) Kung ayaw ni Rizal sa pagkakaroon ng sariling nasyon, bakit pa siya National Hero? Niliwanag ng mga akda nina John Schumacher at Floro Quibuyen na sa kanilang pagbasa mga datos, hindi lang basta-basta Hispanisasyon ang nais nila, isa lamang itong hakbang. Ang nais nila ay magkaroon ng sariling pagkakakilanlan o identidad at mapayapang paghiwalay sa Espanya, at kung hindi makamit ito, ang huling baraha, sa isang himagsikan (Schumacher 1997, 298-301; at Quibuyen 2008, 163-186) Ayon naman kay Benedict Anderson, bago sina Rizal, walang nasyong Pilipino. Sapagkat ang mga nasyon ay hindi talaga umiiral kailangan itong hirayain (imagined) o dili kaya'y imbentuhin bilang isang pulitikal na pamayanan. At sa kaso ng Pilipinas ayon kay Anderson, inimbento ito ng mga Propagandistang nag-aral sa mga Paaralang Español at nagsasalita ng wika nito tulad nina Rizal at mga kasama (Anderson 2003, 5-6, 26-29, Chua 2007). Kaya sa tanong ng marami kung bakit "national hero" si Rizal, ang sagot ay hindi dahil matalino siya, o marami siyang alam na wika, o dahil marami siyang tsiks, at hindi lang sa dahil namatay siya para sa bayan. Hero siya dahil may sinikap siyang basaging ideya upang palitan ito ng isa pang ideya - ang pagiging nasyon nating mga Pilipino. Hero siya dahil siya ang pangunahing bumuo sa ating nasyon. At hindi mabubuo ang papel ni Rizal sa pagbubuo ng bansa kung hindi siya naging historyador. II. Ang Ideya: Kolonyalismo at Nasyunalismo Kailangan nating tanggapin na kaya mahirap tayong buuin bilang isang bansa ay dahil isa tayong multi-etniko, multi-kultural at multi-lingguwal na kapuluan. Ang pagdating ng Espanyol noong ika-16 na dantaon ang siya lamang bumuo sa atin bilang isang teritoryo sa ngalan ni Felipe II - Pilipinas. Subalit, hindi pa rin tayo nabuo bilang isang nasyon. Laging sinasabi sa atin na sinakop tayo ng mga Espanyol "con la cruz y espada." Kung baga, ang puwersa ng hukbong Espanyol ay may napakalaking papel sa pananakop na ito. Ayon kay Jared Diamond, isang bagay na nagpanalo sa mga Espanyol ng mga kolonya sa mga panahong iyo ay ang kanilang pagiging bihasa sa teknohiya, lalo na sa paggamit ng kabayo, espada roper, at arquebus (Diamond 1997, 67-81).
Ngunit minsan kaming naglalakbay-aral ni Van Ybiernas sa Fort Santiago, at ipinapansin niya sa mga estudyante na kung ang moog na ito ang punong himpilan ng hukbong Espanyol sa Pilipinas, ilan lamang ba ang maaaring humimpil o matulog dito? Dito mapapansin na napakaliit ng moog bilang isang punong himpilan na ito samakatuwid iilan lamang ang dala nilang sundalo para ipagtanggol ito, ayon kay Rizal ay "a handful of soldiers, three to five hundred at most." (Rizal 1889d, 369) Kaya makikita na nasakop tayo ng mga Espanyol hindi talaga sa kapangyarihan ng puwersa at dahas kundi sa kapangyarihan ng ideya. Isang ideya na ipinunla ng kanilang mga prayle. Nagkaroon kasi ng mga serye ng kasunduan sa pamamagitan ng Papa sa Roma at ng Hari ng Espanya na tinatawag na Patronato Real. Pinondohan ng pamahalaang kolonyal ang mga prayle upang palaganapin ang Katolisismo kapalit ng pagkilala ng Simbahan sa kapangyarihang Espanyol sa mga kolonya tulad ng Pilipinas (Hofileña 2017, viii-ix). Sa pamamagitan ng pagkonekta sa pananampalataya sa Espanya, naipunla ang ideya na ang pagsuway sa Espanya ay ang pagsuway sa Diyos. Kailangang sundin ang Espanya upang maingatan ang kaligtasan. Ang ideya na ito ay ipinunla rin nila sa pamamagitan ng paglilimbag ng mga aklat dasalan at sa pagpapatupad ng Reduccion, ang pagpapasailalim sa kalat-kalat na komunidad sa iisang pueblo o baying naisaayos na ang plaza ang nasa sentro - samakatuwid, ang mga instutusyong nasa plaza tulad ng Simbahan at Casa Real o Munisipyo - ang Simbahan at ang Gobyerno, sa mga ito iikot ang buhay ng tao (Rodriguez 1992, 59-92). At dahil sila ang nagdala ng sinasabing tunay na pananampalataya, madaling naipunla sa ating ang ideya na sila ang amo at tayo ang alipin, na sila ang matalino at tayo ay mangmang. Ayon kay Zeus Salazar, itinuro ng mga Espanyol ang ideya ng dalawahang kasaysayan o "bipartite view of Philippine history" - (1.) Na tayo ay nasa kadiliman, mga barbaro, wala tayong sariling kultura at tayo ay atrasado; at (2.) na nang masakop tayo ay natanggap natin ang maravillosa civilizacion catolica at nagkaroon ng kaliwanagan (Salazar 1983, 105-126) Ito ang nagpatibay sa mga nasasakupan ng ideya na ang Espanya lamang ang pag-asa ng mga indio. Sa kabila ng pagkakaroon ng mga namundok upang mapanatili ang sariling kultura at sa kabila ng mga nasakop na nagtataglay pa rin ng kamalayan ng sariling kultura, dahil sa mga ipinunlang ideya ang karamihan sa Pilipinas ay halos mawalan ng sarili pagkatao at madaling napasailalim sa mga polisiyang nagpahirap sa bayan - polos y servicios, bandala, tributo at encomienda. Tulad ng nabanggit, ang batayan ng kapangyarihan ng Espanya at ng hari nito ay ang sinasabi nilang ang kanilang awtoridad ay nagmula sa Diyos. Pagdating ng ika-18 dantaon sa Europa, uusbong ang mga philosophes o mga pilosopo na itatag ang pilosopiya ng "ilustracion" o Enlightenment. Kailangan gamitin ang rason kaysa relihiyon, at agham kaysa superstisyon. Ang mga ideya ng awtoridad na mula sa mga Diyos ng mga hari at mga dugong bughaw ay kanilang wawasakin at ipupunla ang ideya ng pagkakapantay-pantay o liberty, at kapatiran o fraternity.
Kailangang palayain ang isip at ang mismong tao sa mga takip matang bumubulag dito (Torrey 1960, 9-10). Ang mga kaisipang ito ang inpirasyon ng Rebolusyong Amerikano na nagpatalsik sa mga kolonisador na Briton noong 1776 at sa Rebolusyong Pranses na nagpatalsik sa kanilang hari noong 1779, "Liberté, Egalité, Fraternité." Ito rin ang mga kaisipan na nakaimpluwensya sa mga rebolusyon sa Amerika Latin na naging hudyat ng pagguho sa imperyong Espanyol doon. Ang mga pangyayaring ito ay nagkaroon ng implikasyon sa Pilipinas. Nang matigil ang Kalakalang Galyon ng mga barkong mula Maynila na dumadaong ng Acapulco dahil sa Rebolusyong Mejicano noong 1811, sa wakas ay natapos ang monopolyong Espanyol sa Pilipinas at nagbukas ang mga pantalan sa kapuluan sa pandaigdigang pangangalakal. Pumasok ang mga negosyanteng Briton, Pranses, Aleman, at iba pa sa Pilipinas at dahil dito umusbong ang bagong gitnang uri, ilan sa mga ito ang mga yumamang indio noong mga Dekada 1830 at 1840. Nang magkaroon sila ng mga anak sa pagdating ng Dekada 1860 ay ipapadala nila ang mga ito sa mga paaralang Espanyol sa Pilipinas - tulad ng Ateneo, Letran at unibersidad ng Santo Tomas - at marami sa mga ito maging sa Europa. Isang henerasyon na mga batang paslit pa lamang nang mabalitaan ang nakapanghihilakbot na mga pangyayari ng 1872, pangunahin na ang pagbitay sa mga paring Gomez, Burgos at Zamora, na naging mulat sa mga nangyayari sa bayan at itinalaga ang kanilang sarili na tumulong sa pagreporma ng sitwasyon. Tinawag silang mga "ilustrado" dahil ayon sa ilan, sila ay mga naliwanagan dahil nakapag-aral. Ngunit minsan nang ipinaalala sa akin ni Jaime Veneracion na hindi lamang dahil sila ay nakapag- aral kundi dahil ang mga ilustrado ay mga naniniwala sa "ilustracion" pilosopiya ng enlightenment. Kaya nais nilang ipakita na sila ang mga taong may rason - nag-aral sila ng pilosopiya, ng agham, ng medisina at iba pa at nais nilang gamitin ang mga natutunan nila hindi lamang upang patunayan na magagaling ang mga Pilipino, kundi upang ilapat ang mga ito upang solusyunan ang mga problema ng Pilipinas, hindi. Namangha sila sa pagiging bukas ng mga Espanyol sa Espanya sa liberalismo na kaiba sa pagkasarado ng pamahalaang kolonyal at ng praylokrasya sa Pilipinas. Ginamit ng mga katulad nina Juan Luna at Felix Resurreccion Hidalgo ang sining upang patunayan sa mga Espanyol na hindi tayo bobo. Marami sa mga ilustrado kagaya ni Rizal ay ipinakita rin ang talento sa napakaraming bagay na tila masasabing tulad na siya ni Leonardo da Vinci na isang Renaissance Man, ay sapagkat nais nilang ibandila kung ano ang puwedeng makamit ng isang Pilipino kaiba sa sinasabi ng mga Espanyol sa Pilipinas na sila lamang ang pag-asa. Kailangang basagin ang ideya ng kolonyalismo na ang Espanya ang pag-asa ng isnag bagong ideya. Isang ideyang ipupunla na nagsasabing may sarili tayong pagkatao at kaya nating tumayo sa sariling paa - at ito ang ideya na tayong mga Pilipino ay maaaring maging isang nasyon. Ayon kay Setsuho Ikehata, upang mabuo ang isang nasyon sinikap ipakita ni Rizal na (1.) May iisa tayong kalagayan (one misfortune) sa ilalim ng kolonyalismo at (2.) May sarili at iisa tayong pagkakailanlan (one identity) (Ikehata 1968, 178). Ipinakita nila ito sa kanilang mga pananaliksik
at mga artikulo, marami sa mga ito ay ipinahayag nila sa diyaryo ng Propaganda, ang La Solidaridad. Nais nilang ipakita na may iisang tayong kalagayan - sa mga akda halimbawa nina Marcelo del Pilar tulad ng Monastic Supremacy in the Philippines at Graciano Lopez Jaena na Fray Botod, ipinakita nila na malaking problema ng buong kapuluan ang pananaig ng mga prayle sa pagpapatuloy ng pagiging atrasado ng Pilipinas at pagpapatuloy ng kolonyalismo. Sa mga nobela ni José Rizal na Noli Me Tangere at El Filibusterismo, sa pagsusulat niya ukol sa mga karakter sa bayan sa San Diego, isang bayan na hindi naman umiiral talaga sa Pilipinas, ipinapakita niya na kahit saan sa Pilipinas may Sisa, may Padre Salvi, may Doña Victorina, may Maria Clara, may Kabesang Tales na mga kinatawan ng iba't ibang problema na dulot ng kolonyalismo at pang- aapi. Sa pamamagitan ni Simoun sa El Filibusterismo, pinakita ni Rizal na ang kolonyal na kaisipan ay sagabal, kung hindi pa nakamamatay sa pangarap na pagkabansa. Sinabi niya kay Basilio. A, kayong mga kabataan! Nanaginip pa rin kayo! ...Gusto n'yong maging mga Kastila din kayo, pero hindi n'yo nakikitang ang pinapatay n'yo ay ang inyong pagkabansa! Ano ang inyong magiging kinabukasan? Isang bansang walang pagkatao at kalayaan? Lahat sa inyo ay hiniram, pati na ang inyong mga depekto. Mamamatay kayo bago pa man dumating ang inyong kamatayan! (Rizal kay Lee, Lana at Lim 1999, 12-13) At muli, sinabi ni Simoun kay Basilio na kailangang ingatan ang wika at kaisipan na nagmula sa Pilipino tungo sa pangarap na pagkabansa. Kapag naging nasyon na ang bayan, doon lamang siya magkakaroon ng kalayaan, "linangin ang [wika niyo] at palaganapin, pangalagaan ang sariling pag-iisip ng bayan, at sa halip na magkaroon ng mga hangaring panlalawigan, maghangad ng pambansa. ...At sa malao't madali ay kakamtin niyo ang inyong kalayaan." (Rizal 1891, 52) Kaya naman, mahalaga ang pagnanais nila na ipakita rin na may sarili at iisa tayong pagkakakilanlan. Sa aspekto ng kultura, pag-aaralan nina Pedro Paterno at Trinidad H. Pardo de Tavera ang iba't ibang aspekto ng kultura at kasaysayan ng Pilipinas. Gayundin si Isabelo de los Reyes na pag-aaralan ang Kasaysayan ng Ilocos at iipunin ang mga kuwentong bayan sa El Folklore Filipino. Nang makarating sa Europa, pangarap ni José Rizal na ipunin ang mga sinulat ng mga Pilipino upang makagawa ng isang salaysay ukol sa nakaraan na maka-Pilipino sa wikang Espanyol, mala- encyclopedie. Para kay Quibuyen, ito sana ang misyon ni Rizal sa kanyang pagtungo sa Europa subalit hindi naging masigasig ang mga Pilipino sa pagtanggap nito (Quibuyen 2008, 123-126). Hindi natupad ang pangarap niya na ito subalit hindi titigil si Rizal sa pagtuklas sa nakaraan at magkakaroon siya ng mahalagang bilang ng mga sulatin na patungkol sa kasaysayan na hindi na kalabisan na tawagin siyang "payunir na nasyunalistang hisyoryador." Ang kanyang pagiging historyador ay malaki ang papel sa kanyang papel sa pagbubuo ng bansa.
III. Ang Tatluhang Pananaw sa Kasaysayan ng Pilipinas Si Zeus Salazar, bagama't naniniwalang mas kanluranin ang kaisipan nina Rizal at Propaganda at hindi naman nakaimpluwensya ng malaki sa mismong bayan, ay nagsasabing mayroong totoong pamana ang mga propagandista lalo sa pagsusulat ng kasaysayan ng bansa. Susi din ang pamanang ito sa pag-unawa sa ambag ni Rizal sa kasaysayan ng nasyunalismo. Kaiba sa dalawahang kasaysayan na ipinunla ng mga prayle sa mga indio, ipinakilala ng mga propagandista sa kanilang mga sulatin ang tatluhang pananaw sa kasaysayan o ang "bipartite view of Philippine history": (1.) Ang ating mga ninuno ay mayroon tayong kalayaan, pakikipagkalakalan at sariling kultura; (2.) Nang masakop tayo ng mga Espanyol nagkaroon ng pagkaalipin at kadiliman; (3.) Muli nating mababawi an gating mga kalayaan, at magkakaroon ng kaliwanagan. Ayon sa mga akda nina Reynaldo Ileto at Floro Quibuyen, maaaring sabihing ang naratibong ito ay inspirasyon mula sa Pasyon ng buhay ng Hesukristo na may tatluhan ding pananaw - si Kristo ay nabuhay, si Kristo ay namatay, si Kristo ay mabubuhay na mag-uli. Samakatuwid Liwanag - Dilim - Muling Liwanag (Ileto 1979, 14; Quibuyen 2008, 221-252). Ngunit, para kay Atoy M. Navarro, ang naratibo ng Liwanag - Dilim - Muling Liwanag ay makikita hindi lamang sa Pasyon kundi sa mga epiko ng mga sinaunang bayan. Ang buhay ng mga bayani ng epiko kung titingnan ay tripartite rin: "Ipinanganak siya, nakipagsapalaran siya (liwanag), pero laging nawawalan ng powers o namamatay ang mga tulad ni Lam-ang (dilim), pero gaya ni Kristo, muling mabubuhay (liwanag)." Kaiba raw ito sa mga European epic heroes tulad ng sa Beowulf at Songs of Roland: "Nabuhay, namatay (tragedy). Pero yung Pinoy epic heroes, laging muling nabubuhay (gaya ng Asyanong si Kristo)." (Navarro 2000, 11-12; 2017) Ang naratibong iyo ay isang pananaw sa kasaysayan na nagbibigay ng pag-asa gayundin ng kapangyarihan sa bayan. IV. Ilan sa mga Akdang Pangkasaysayan ni José Rizal Bata pa lamang si Rizal, kinakitaan na siya ng interes sa kasaysayan. Dala marahil ito ng kanyang exposure sa tinatayang isanlibong aklat sa tahanan ng Pamilya Mercado sa Calamba na kanyang binasa ang ilan habang lumalaki. Sinasabing nagpabili siya ng multi-bolyum na Historia Universal sa kanyang ama sa pasubaling kailangan niya ito sa kanyang pag-aaral sa klase. Ebidensya ang kanyang interes mula bata pa lamang sa kasaysayan sa kanyang mga iginuhit na eksena ni Cristobal Colón (Christopher Columbus) sa harapan ng Hari at Reyna ng Espanya, ang kanyang guhit kay Fernando Magallanes (Ferdinand Magellan), at ang kanyang mga tulang "El Embarque: Himno á la flota de Magallanes (Ang Embarkasyon: Hymno sa Armada ni Magellan)," "Y Es Español: Elcano, el Primero en dar la Vuelta el Mundo (At Siya ay Espanyol: Elcano, ang Unang umikot sa Daigdig)," at ang "El Combate: Urbiztondo, Terror de Jolo (Ang Labanan, Urbiztondo, ang kilabot ng Jolo). Siyempre, sa panahong iyon, maka-Espanyol pa ang pananaw niya sa
kasaysayan na tulad nang sa mga Heswitang guro niya sa Ateneo de Manila (Rizal walang petsa a, 1897a, 1897b). Nang tumungo siya sa Europa, nakipagsulatan siya sa mga kilalang eksperto ukol sa Pilipinas. Sa kanyang pagpupugay kay Ferdinand Blumentritt na tinawag niyang "devoid of ulterior motive, ...Mr. Blumentritt as an historian of the Philippines is one of these rare souls," ipinahayag ni Rizal ang kanyang opinyon ukol sa tamang paraan ng pagsusulat ng kasaysayan: Some write history to raise or to flatter the spiritof their nation, to depreciate or lower that of their enemies; others to support political, religious or theoretical opinions with historical facts which they adapt and mutilate to suit their convenience, and others... ah! It is better not to speak of their ends and purposes! Our historian is a foreigner and writes in a country that never aspired to join to its crown the worn-out Pearl of the Orient (Rizal 1887, 24) Sa kabila nito, masasabing hindi rin ganap na walang pulitikal na motibo ang mga sulatin ni Rizal sapagkat ayon nga kay Ambeth Ocampo, sa pagsusulat ng kasaysayan ni Rizal, siya ay isang aktibista na nagsusulong ng nasyunalismo o "committed scholarship" (Ocampo 1995, 111) Noong siya ay nasa London, noong 6 Disyembre 1888, nagmuni siya ukol sa sinaunang pangalan ng isang lugar sa kapuluang magiging Pilipinas na isinulat ni Chau Ju Kua sa An Account of Various Barbarians, ang Ma-yi. Ayon kay Rizal, "I agree then with Prof. Blumentritt that Ma-Yi can very well be Luzon and perhaps a part of it, if it is not Manila. It must be inhabited by Tagalogs." Dito ipinapakita ni Rizal ang kaalaman niya sa kulturang Tagalog na magkatugma sa oberbasyon na ginawa ni Chau Ju Kua (Rizal 1888, 44). Para sa maraming eksperto, ang Ma-yi ay maaaring ang Mait sa Mindoro ngunit ngayon may hindi iilang mga eksperto na maaari ngayong Maynila ito (Ma-yi - nila). Nasa London rin siya noong 7 Enero 1889 nang sagutin niya ang sulat ni Adolph B. Meyer na nagtatanong sa kanya ukol sa kanyang opinyon kung ang Tawalisi ng Arabeng kasulatan na Ibn Batuta ay ang Pilipinas o bahagi nito. Dito binanggit ni Rizal na nasa harapan niya ang tatlong magkakaibang salin ng kasulatan, sinasabi niya baga na nabasa na niya ang mga ito. Sinabi niyang hindi maaaring Pilipinas ang Tawalisi sapagkat ayon sa Ibn Batuta, ang mga babae dito ay nangangabayo. Para kay Rizal, dahil ang mga salitang may kinalaman sa pangangabayo ay nagmula sa wikang Espanyol, naniniwala siyang ang mga kabayo ay dumating lamang sa Pilipinas sa pagdating ng mga Espanyol at walang katibayan na umiral na ito sa Pilipinas sa matagal na panahon (Rizal 1889a, 49, 52). V. Ang Panukalang Kumperensya ng Pandaigdigang Katipunan ng mga Pilipinista Ilanga raw makalipas na sagutin ang sulat ni Dr. Meyer, noong 14 Enero 1889, ninais sana ni Rizal na ipunin sa Paris ang mga eksperto, dayuhan man o indio, na nag-aaral ng iba't ibang aspekto ng kapuluang Pilipinas para sa isang kongreso kasabay ng 1889 Paris Exposition. Sa kanyang balangkas ng asosasyon na tinawag niyang Associacion Internationale des Philipinistes, nais sana
niyang maging paksa ng kongreso ang iba't ibang aspekto ng Pilipinas: Bago dumating at pagkatapos na dumating ng mga Espanyol hanggang 1872, maging ang mga pag-aaral sa mga wika at mga katutubong mamamayan nito. Maaari ding isang paraan niya ito upang maisakatuparan ang kanyang proyektong aklat. Sa unang bahagi, ito ang mga paksa na nais talakayin ni Rizal sa pagkakasalin na mula sa wikang Pranses: Ang Pilipinas bago dumating ang mga Kastila (1521) Geograpiya - Geolohiya - Hydrograpiya - Flora - Fauna - Mga Naninirahan; Klasipikasyon - Ang kanilang pinagmulan - Paleograpiya - Ugnayang Panlabas - Pamahalaan - Kabihasnan - Relihiyon - Panitikan - Industriya - Agrikultura at Kalakalan - Mga unang tala ukol sa Pilipinas sa Europa - Talaaklatan. Hindi natuloy ang kongreso na ito subalit, makalipas ang isandaang taon, 1989, ang pangarap ni Rizal na asosasyon ng mga mag-aaral ukol sa Pilipinas ay magkakaroon ng isang kumperensya at itatag nila ang Asosasyon ng mga Dalubhasa, May Hilig at Interes sa Kasaysayan o ADHIKA ng Pilipinas. Gayundin, hindi man natuloy ang kongreso at ang kanyang aklat, uusbong si Rizal bilang historyador sa susunod na tatlong taon na isusulat niya ang kanyang mga pangunahing akda at sanaysay na tigib ng pagbabalik tanaw sa kasaysayan. VI. Liham sa mga Kadalahagan ng Malolos Sa La Solidaridad, inilathala ang kanyang liham sa mga kadalagahan ng Malolos na matagumpay na nagpetisyon sa harpaan ng Gobernador Heneral na magbukas ng paaralan para matutuo sila ng Espanyol sa kabila ng pagtutol ng kura. Sa liham na ito na may petsang 22 Pebrero 1889, kanyang ipinaalala sa mga kababaihan na bago ang kolonyalismo, ang babaeng katutubo ay malakas subalit ginawang mahina lamang, at kailangan maging malakas ang babae upang magkaroon ng isang makapangyarihang bansa: Malaki ngang hindí bahagyá ang katungkulang gaganapin ng babai sa pagkabihis ng hirap ng bayan, nguni at ang lahat na ito'y dí hihigit sa lakas at loob ng babaing Tagalog. Talastas ng lahat ang kapanyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kayá ñgá kanilang binulag, iginapus, at iniyukó ang loob, panatag sila't habang ang iba'y alipin, ay ma-aalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang dahilan ng pagkalugamí ng Asia; ang babayi sa Asia'y mangmang at alipin. Makapangyarihan ang Europa at Amerika dahil duo'y ang mga babai'y malaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob (Rizal 1889b, 262). Kumbaga, para kay Rizal, ang ina bilang tagapag-alaga ng mga anak ay kailangang maging edukado. Kung nais mong wasakin ang isang nasyon, gawin mong mangmang ang mga babae.
Tinalakay din ni Rizal sa kanyang liham ang paggamit ng rason laban sa bulag na pagsunod lamang sa relihiyon, marahil dahil marami sa kababaihan sa panahon ni Rizal ay madalas na maglingkod sa simbahan. Sa isa sa kanyang pinakamatalim na pagkondena simbahan (na isa marahil sa dahilan kung bakit atat na atat na patayin ng mga prayle si Rizal, bumalik siya sa kasaysayan sa Biblia upang patunayan ang kanyang punto (sa pagkakaliwat na sa wikang Ingles): Saintliness consists in the first place in obeying the dictates of reason, happen what may. "It is acts and not words that I want of you," said Christ. "Not everyone that sayeth unto me, Lord, Lord shall enter into the kingdom of heaven; but he that doeth the will of my Father which is in Heaven." Saintliness does not consist in abjectness, nor is the successor of Christ to be recognized by the fact that he gives his hand to be kissed. Christ did not give the kiss of peace to the Pharisees and never gave his hand to be kissed. He did not cater to the rich and vain; He did not mention scapularies, nor did He make rosaries, or solicit offerings for the sacrifice of the Mass or exact payments for His prayers. Saint John did not demand a fee on the River Jordan, nor did Christ teach for gain. Why, then, do the friars now refuse to stir a foot unless paid in advance? And, as if they were starving, they sell scapularies, rosaries, belts, and other things which are nothing but schemes for making money and a detriment to the soul; because even if all the rags on earth were converted into scapularies and all the trees in the forest into rosaries, and if the skins of all the beasts were made into belts, and if all the priests of the earth mumbled prayers over all this and sprinkled oceans of holy water over it, this would not purify a rogue or condone sin where there is no repentance. (Rizal 1889c, 326-327) VII. Ang Pilipinas sa Loob ng Isandaang Taon May makikitang pattern dito lalo sa mga pangunahing mga sanaysay ni José Rizal sa La Solidaridad, na babalik at babalik siya sa kasaysayan upang ugatin ang mga suliranin ng kanyang panahon. Makikita rin ito sa kanyang sanaysay na "Filipinas Dentro de Cien Años" o "Ang Pilipinas sa Loob ng Isandaang Taon" na nilabas sa apat na bahagi ng pahayagan mula Setyembre 1889 hanggang Enero 1890. Sa kanyang pagtataya (forecasting) ng magiging kinabukasan ng kanyang bayan, hindi bolang kristal o feng shui ang gamit ni Rizal kundi ang kasaysayan. Binuksan niya ang sanaysay sa mga katagang, "Upang mabatid ang tadhana ng isang bayan, lubhang kinakailangang buksan ang aklat na nagsasalaysay ng nakaraan nito." (Rizal 1889d, 365) Scarcely had they been attached to the Spanish crown than they had sustained with their blood and the efforts of their sons the wars and ambitions, and conquest of the Spanish people, and in these struggles, in that terrible crisis when a people changes its form of government, its laws, usages, customs, religion and beliefs; the Philippines was depopulated, impoverished and retarded -- caught in their metamorphosis without confidence in their past, without faith in their present and with no fond home of the years to come. The former rulers who had merely endeavored to secure the fear and submission of their subjects, habituated by them to servitude, fell like leaves from a dead tree, and the people, who had no love for them nor knew what liberty
was, easily changed masters, perhaps hoping to gain something by the innovation. Then began a new era for the Filipinos. They gradually lost their ancient traditions, their recollections, -- they forgot their writings, their songs, their poetry, their laws in order to learn by heart other doctrines, which they did not understand, other ethics, other tastes, different from those inspired in their race by their climate and their way of thinking. Then there was a fallingoff, they were lowered in their own eyes, they became ashamed of what was distinctively their own, in order to admire and praise that was foreign and incomprehensible; their spirit was broken and they acquiesced. Thus years and centuries rolled on. Religious shows, rites that caught the eye, songs, lights, images arrayed with gold, worship in a strange language, legends, miracles and sermons, hypnotized the already naturally superstitious spirits of the country but did not succeed in destroying it altogether, in spite of the whole system afterwards developed and operated with unyielding tenacity. (Rizal 1889d, 365-366) Sa pagsusuma ni Rizal na ito ipinakita niyang kung papaanong sa pamamagitan ng paninindak at pagmamangha sa atin ng relihiyon ay nawalan tayo ng pagkatao, ng kulturang sariling atin. Ikinahiya natin ang sa atin subalit sa huli sinabi niya na ang diwa na ito ay hindi tuluyang nawasak. Sa ikalawang bahagi ng sanaysay kanyang itinanong kung ano bang magiging ang Pilipinas sa loob ng isandaang taon at kung magiging bahagi pa ba ito ng kolonya ng Espanya. Kung matapos raw ang kamatayan ni Legazpi, ang sagot ay hindi dahil unti-unting nagising ang mga tao sa kabuktutan ng mga Espanyol at nagkaroon ng pag-aalsa ang mga mapagmahal sa kalayaan. Subalit unti-unti tayong napaniwala sa naipangakong kaligtasan at langit ng mga Espanyol na bagama't pinakamarami na ang tatlo hanggang limandaang sundalo subalit malalakas ang mga armas, laban sa isang mamamayang tinanggal ng pagkatao at nakayuko, nanatili tayong tapat na lingkod ng Espanya (Rizal 1889d, 367-370). Ngunit sa pakikipagsabwatan ng mga prayle at encomendero, lumala ang sitwasyon ng pagkaalipin ng mga indio kaya para kay Rizal, hindi maaaring manatili ang sitwasyon na ito. Lalo nang nakatulong ang pag-unlad sa teknolihiya na kung saan mas napadali ang paglalakbay ng mga tao sa iba't ibang mga kapuluan sa Pilipinas na napagkumpara nila ang kabuuang sitwasyon ng bansa. Reporma ang kailangan - mutatis, mutandis (Rizal 1889d, 370-376). Sapagkat kung nanaisin raw na manatili ang sanggol na nakabalot sa kanyang lampin ay inaantay mong mainis ang sanggol sa tagapag-alaga nito at wasakin ang nakabalot na lampin at layasan niya. Kaya sa pag-ugat niya sa kasaysayan nakikita niyang dalawa lamang ang maaaring maging kinabukasan ng Pilipinas: (1.) Manatili sa Inang Espanya ngaunit may mas maraming karapatan o mga kalayaan, o (2.) palayain ang kanyang sarili matapos na dumanak ang sariling dugo gayundin ng mga Espanyol matapos ang isang madugong himagsikan (Rizal 1889d, 376). Sa ikatlong bahagi ng sanaysay sinasabi niyang ayaw niyang mangyari ang madugong himagsikan na hindi magiging maganda para sa bawat panig at sinabi rin niyang anumang pagbabago na
nanggagaling sa ibaba ay marahas subalit kung ito ay nangagagling sa pamunuan ay mapayapa at mabunga. Kanyang panukala ang pagbibigay ng kalayaan sa pamamahayag, ang pagkakaroon ng representasyon sa Cortes o Batasan ng Espanya ang Pilipinas upang makarating ang mga hinaing ng bayan. Bigyan ng edukasyon ang mga Pilipino upang makapaglingkod sa pamahalaan (Rizal 1889d, 376-384). Para kay Rizal, kailangang matapos na ang pang-aalipin ng mga Espanyol: What crime have the Islands committed that they are deprived of their rights? [In short,] the Philippines will remain Spanish if they enter upon the life of law and civilization, if the rights of their inhabitants are respected, if the other rights due them are granted, if the liberal policy of the government is carried out without trickery or meanness, without subterfuges or false interpretations. (Rizal 1889d, 384) Sa ika-apat na bahagi ng sanaysay, binalaan niya ang mga Espanyol na sa kasaysayan ay hindi naitatala na nagtatagal ang paniniil ng isang bansa sa isa pang mamamayan na magkaiba ang lahi, kultura at mga kaugalian. "One of the two had to yield and succumb," aniya. Dito ipinakita niya na mabuti siyang estudyante ng Kasaysayan ng Daigdig at inisa-isa niya ang mga iba't ibang pagpupunyagi para sa kalayaan mula sa iba't ibang imperyo at kolonisador (Rizal 1889d, 385- 389). Ngunit nakita na niya na kung lalaya man ang Pilipinas, may isang kapangyarihan na maaaring maging interesado para kunin siya. Dito naman ipinapakita ni Rizal na siya ay isang mabuting estudyante ng international studies. Tiningnan niya ang sitwasyon ng mga kolonyal na kapangyarihan upang makita kung magiging interesado sila sa Pilipinas: If the Philippines secure their independence after heroic and stubborn conflicts, they can rest assured that neither England or Germany, nor France, and still less Holland will dare to take up what Spain has been unable to hold. Within a few years Africa will completely absorb the attention of the Europeans, and there is no sensible nation which, in order to secure a group of poor and hostile islands, will neglect the immense territory offered by the Dark Continent, untouched, undeveloped and almost undefended. England has enough colonies in the Orient and is not going to sacrifice her Indian Empire for the poor Philippine Islands -- if she had entertained such an intention she would not have restored Manila in 1763, but would have kept some point in the Philippines whence she might gradually expand. Moreover, what need has John Bull the trader to exhaust himself over the Philippines, when he is already lord of the Orient, when he has Singapore, Hong Kong and Shanghai? It is probable the England will look favorably upon the independence of the Philippines, for it will open their ports to her and afford greater freedom to her commerce. Furthermore, there exist in the United Kingdom tendencies and opinions to the effect that she already has too many colonies, that they are harmful, that they greatly weaken the sovereign country.
For the same reasons Germany will not care to run any risk, and because a scattering of her forces and a war in distant countries will endanger her existence on the continent. Thus we see her attitude, as much in the Pacific as in Africa, is confined to conquering easy territory that belongs to nobody. Germany avoids any foreign complications. France has enough to do and see more of a future in Tongking and China, besides the fact that the French spirit does not shine in zeal for colonization. France loves glory, but the glory and laurels that grow on the battlefields of Europe. The echo from battlefields in the Fear East hardly satisfies her craving for renown, for it reaches her quite faintly. She has also other obligations, both internally and on the continent. Holland is sensible and will be content to keep the Moluccas and Java. Sumatra offers her a greater future than the Philippines whose seas and coasts have a sinister omen for Dutch expeditions. Holland proceeds with great caution in Sumatra and Borneo, from fear of losing everything. China will consider herself fortunate if she succeeds in keeping herself intact and is not dismembered or partitioned among the European powers that they are colonizing the continent of Asia. The same is true with Japan. On the north side she has Russia, who envies and watches her, on the south England, with whom she is in accord even to her official language. She is, moreover, under such diplomatic pressure from Europe that she can not think of outside affairs until she is freed from it, which will not be an easy matter. True it is that she has an excess of population, but Korea attracts her more than the Philippines and is also easier to seize (Rizal 1889d, 390-391). Kung mayroon daw na magiging interesado sa Pilipinas, ito ay isang bansa na noong panahon ni Rizal ay hindi pa kolonyal na kapangyarihan subalit nagpapakita na ng lakas: Perhaps the great American Republic, whose interests lie in the Pacific and who has no hand in the spoliation of Africa, may dream some day of foreign possession. This is not impossible, for the example is contagious, covetousness and ambition are among the strongest vices, ..., and in case she should openly attempt it the European powers would not allow her to proceed, for they know very well that the appetite is sharpened by the first bites. North America would be quite a troublesome rival, if she should once get into the business.... (Rizal 1889d, 391). Sa kabila nito, may magandang pangitain si Rizal para sa kanyang Pilipinas: Very probably the Philippines will defend with indescribable [valor] the liberty she has bpught at the cost of so much blood and sacrifice. With the new men that will spring from her bosom and the remembrance of the past, she will perhaps enter openly the
wide road of progress and all will work jointly to strengthen the mother country at home as well as abroad with the same enthusiasm with which a young man returns to cultivate his father's farmland so long devastated and abandons due to the negligence of those who had alienated it. ...Perhaps the people will revive their maritime and commercial activities.... And free once more, like the bird that leaves his cage, like the flower that returns to the open air, they will discover their good old qualities which they are losing little by little and again become lovers of peace, gay, lively, smiling, hospitable, and fearless (Rizal 1889d, 391-392). VIII. Sa Katamaran ng mga Pilipino Tamad ba ang mga Pilipino? Isa itong pauliti-ulit at maituturing na walang-hanggang tanong natin sa ating mga sarili bilang isang mamamayan at madalas na madalas ang sagot natin ay oo. Minsan nang sinagot ni Rizal ang tanong na ito sa pamamagitan ng isang sanaysay na may apat na bahagi na pinamagatang "Sobre La Indolencia de los Filipino" o "Sa Katamaran ng mga Pilipino" na inilabas niya sa La Solidaridad noong 1890. Hinihimay niya ang mga paratang sa mga Pilipino na hindi diumano tayo umuunlad dahil sa ating katamaran. Ang pakahulugan ni Rizal sa "indolencia" o katamaran ay "little love of work" (Rizal 1890a, 227), at hindi niya itinanggi na mayroon ngang ganitong "predesposisyon" ang marami sa mga Pilipino na naging ganito na nga ang gawi. Para kay Rizal, maaaring tingnan ang mainit na klimang tropikal, kaya madaling mapagod at nagnanais nang kapahingahan ang mga taong laging nagtatrabaho sa initan. Ayon kay Rizal, "We find in them the tendency to be indolent very natural and we have to admit it and bless it because we cannot alter natural laws, and because without it the race would have disappeared. Man is not brute, he is not a machine.... His purpose is not to satisfy the passions of another man. His object is to seek happiness for himself and his fellow men by following the road towards progress and perfection." (Rizal 1890a, 229-231). Gayundin, ayon kay Teodoro Agoncillo, maaaring maikonekta ang pagiging tila happy-go-lucky ng mga Pilipino dahil sa ating kapaligiran na puno ng mga likas na yaman. Kumbaga sa sinaunang bayan, kahit hindi ka magbanat ng buto, magpitas ka lang ng prutas, may kakainin ka na (Agoncillo at Guerrero 1977, 10-11). Sa isang bahagi ng sanaysay, sinabi niyang mas tamad pa nga ang mga Espanyol kapag nasa tropikal na bansa: The warm climate requires quiet and rest for the individual, just as cold incites him to work and to action. For this reason, the Spaniard is more indolent than the French, and the French more so than the German. The very Europeans who accuse the peoples of the colonies of indolence (and I'm no longer referring to the Spaniards but also to the Germans and the Englishmen), how do they ive in the tropical countries? Surrounded by many servants, never walking but riding, needing servants not only to remove their shoes but even to fan them! (Rizal 1890a, 229) Malala ang sakit ng katamaran ng mga Pilipino ayon kay Rizal, pero hindi ito isang namanang sakit (Rizal 1890a, 233)
Sapagkat para kay Rizal, ang totoong dahilan kung bakit ang mga Pilipino ay tamad ay hindi lamang ang klima. Muli siyang bumalik sa pagbanggit ng mga dokumento ng kasaysayan upang ilahad na may mayamang pakikipagkalakalan ang sinaunang bayan bago pa dumating ang mga Espanyol. Sa kabila ng klima, hindi maaaring maging tamad ang mga mamamayan na ito. Dinetalye niya ang pakikipagkalakalan ng mga Tsino sa ating kapuluan; ang obserbasyon ni Antonio Pigafetta na kasama ni Magallanes na ang mga katutubo ay mga mangangalakal, marunong magmina dahil sa kanilang mga kasuotang ginto, sagana sa kanilang inaani sa pagsasaka, at nakikipagkalakalan sa mga dayong barko mula pa sa Siam; ang mga nakilala ng ekspedisyon ni Legazpi na mga mangangalakal sa Butuan na nagmula pa sa Luzon na lulan ng mga paraw na may mga bakal, poselana at mga kung anu-anong ani (Rizal 1890a, 233-237). Kanyang idiniin na lahat ng mga talang isinulat sa mga unang taon ng pananakop ng mga Espanyol ay nagkukuwento ng industriya at agrikultura ng ating mga ninuno - ginto, tela, barter, paggawa ng mga bangka, babuyan at manukan, pagsisid ng perlas at marami pang iba ang nagpapakita ng kasipagan ng mga ninuno (Rizal 1890a, 237). Ayon kay Rizal: The old writers like Chirino, Morga, and Colín are pleased to describe them as "well- featured with good aptitudes for anything they take up, keen and irascible, and resolute, very clean and neat in their persons and clothing, and of good mien ang bearing: etc. (Morga) Others delight in detailed accounts of their intelligence and pleasant manners, of their aptitude for music, the drama, dancing, and singing, of the facility with which they learned, not only Spanish but also Latin, which they acquired by themselves (Colín); others of their exquisite urbanity in their dealings and their social life; others, like the early Augustinians whose accounts Gaspar de San Agustín copies, find them more gallant and genteel than the inhabitants of Moluccas, etc. "All live off their husbandry," adds Morga, "their farms, fisheries, and trade, sailing from island to island and going by land from one province to the other." (Rizal 1890a, 257- 258) Ngunit hindi lamang daw sina Morga, Chirino, Colín, Argensola, Gaspar de San Agustín at iba pang mga manunulat ng kronika ang nagpakita ng kasipagan ng mga Pilipino kundi maging ang mga bisita ng kolonya 250 taon ang lilipas (Rizal 1890a, 238). Kaya para kay Rizal, ang tunay na dahilan kung bakit ang Pilipino at tamad ay ang istrukturang kolonyal na siyang nagpahirap sa mga indio noon. Nang sakupin tayo, nagkaroon ng kaguluhan, mga pag-aalsa at mga digmaan na ikinamatay ng marami sa mga mga may kasanayan. Gayundin, sa pagdating ng mga Espanyol, nakipagdigmaan sila sa mga Moro na tinatawag nilang mga "pirata" na nilusob naman ang mga kaharian sa mga baybayin at nag-iwan ng pagkawasak ng mga tahanan at mga bayan at maging ng mga bangkay. Marami ang namatay dahil sa mga kaguluhang ito. Binanggit ni Rizal na sa Panay, sa pagdating
ng mga Espanyol na naitala na 50,000 pamilya ang nakatira doon na naging 14,000 na lamang sa loob ng higit 50 taon (Rizal 1890a, 239-240). Gayundin, paano ka namang gaganahang magtrabaho kung hindi mo naman napapakinabangan ang mga kinikita mo? Ipinakita ni Rizal ang epekto ng encomienda at ng bandala, ang pagbili ng pamahalaan sa produkto ng mga indio sa kulang na halaga. Pinipili na lamang ng iba na maging mahirap kaysa maghirap (Rizal 1890a, 243). Kaya naman sa Pilipinas, bayani ng kwentong bayan si Juan Tamad noong panahon ng Espanyol, nakatunganga at naghihintay na mahulog ang bayabas sa kanyang bibig habang nakahiga sa duyan. Bayani siya dahil siya lamang ang nanghas na hindi magtrabaho para sa ibang tao habang ang iba naman ay nagpapagod ngunit sa mga dayuhan naman napupunta ang kanilang kinita. Ayon kay Rizal, "Moreover, why work? Many Filipinos said to themselves. The curate says that the rich man will not go to heaven. The rich man on earth is exposed to all kinds of vexation, to all kinds of vexation..." (Rizal 1890a, 250). Halimbawa ang mga mayayaman na natatalagang cabesa, sila ang hinuhuli kapag nagkaroon ng pag-aalsa, "Man works for a purpose; remove the purpose and you reduce him into inaction." (Rizal 1890b, 243) Ayon nga kay Rizal, "We must confess that their indolence actually and positively exists; but instead of regarding it as the cause of the backwardness and disorder, we should regard it as the effect of disorder and backwardness, which fosters the disastrous predisposition." (Rizal 1890a, 229) At ang backwardness na ito sa ibang pagkakataon ay tinawag niyang "misgovernment." (Rizal 1890a, 232). Ayon kay Bordieu, ang habitus ay ang, "culturally defined system of knowledge and social action made up of 'dispositions' or choices available to individuals." (Barnard 2004, 201). Tila sinasabi ni Rizal na ang katamaran ay bahagi na ng habitus o pinagpipilian ng mga mamamayan batay sa sitwasyong kinasadlakan. Ayon din sa structural-functionalism ni Radcliffe-Brown, nakakaapekto sa kilos ng tao ay ang mga istruktura sa kanyang lipunan tulad ng estado. Kaya naman sinasabi ni Rizal sa sanaysay na tamad ang tao dahil ginagawa siyang tamad ng estado. Istruktural din ang kanyang naiisip na solusyon sa problemang ito: gawing edukado ang mga tao. Dahil ayon kay Rizal sa kanyang panahon, "The education of the Filipino from birth until the grave is brutalizing, depressing and anti-human." (Rizal 1890a, 256). Ang brutalisasyon na ito ang nagsasabi kung bakit hindi umaalma ang Pilipino sa masamang nangyayari sa kanya at hindi nabubuo ang pambasang damdamin: Moreover, the lack of national sentiment breeds another evil which is the scarcity of any opposition to the measures that are prejudicial to the people and the absence of any intiative that will redound to their welfare. A man in the Philippines is only an individual; he is not a member of a nation. He is deprived of the right of association and therefore he is weak and inert (Rizal 1890a, 262)
Ang sanaysay ay naging inspirasyon ni Syed Hussein Alataz ng Malaysia sa kanyang aklat The Myth of the Lazy Native: A Study of the Image of the Malays, Filipinos and Javanese from the 16th to the 20th Century and its Function in the Ideology of Colonial Capitalism noong 1977 na nagsasabing itinanim sa isip ng mga kolonisador na Europeo sa Timog Silangang Asya ang imahe ng tamad na katutubo o indio upang makontrol nila ang mga ekonomiya at paggawa ng mga ito. Dito makikita kung bakit marami sa mga sulatin ni Rizal hanggang ngayon ay may saysay. Mahigit isang siglo na ang nakalilipas, hindi na mga dayuhan ang nagsasabi na tamad ang mga Pilipino kundi ang nagsasabi nito ay sarili mismong kababayan. Mga nasa matataas na uri sa lipunan na ang nagsasabing hindi umuunlad ang bansa dahil sa katamaran ng mga maralita, noong mga iskwater at nasa mababang uri sa lipunan. IX. Unang Nasyunalistang History Textbook: Anotaciones sa Sucesos ni Morga Hindi natupad ni Rizal ang pangarap niyang magkaroon ng isang aklat ng kasaysayan ng Pilipinas na isusulat nilang mga Pilipino na nasa Europa, subalit nang magtungo siya sa British Museum Library noong 1888, hiniram niya ang Sucesos de las Islas Filipinas na isinulat noong 1609 ni Antonio de Morga. Kaiba sa sinulat ng mga prayle, bagama't nasa pananaw ng Espanyol, ang sinulat ni Morga ay mas obhektibo, palibhasa ay opisyal ng pamahalaan at hindi nagsusulat ukol sa mga milagro. Kaya napili niya itong kopyahin word for word, sa panahon na wala pang xerox, at nilagyan niya ito ng mga karagdagang tala o anotasyon na nasa talababa o footnote. Inilimbag niya ito bilang kanyang ikalawang aklat (Ang Noli Me Tangere ang una at ang El Filibusterismo ang ikatlo) na may pamagat na Sucesos de las Islas Filipinas por el Doctor Antonio de Morga. Obra publicada en mejico en el año de 1609, nuevamente sacada a luz y anotada por José Rizal, y precedida de un prologo del Prof. Fernando Blumentritt (Events in the Philippine Islands by Dr. Antonio de Morga. A work published in Mexico in the year 1609, reprinted and annotated by José Rizal and preceded by an introduction by Professor Ferdinand Blumentritt). Ang unang pitong kabanata ay tungkol sa panunungkulan ng mga Espanyol na Gobernador Heneral sa Pilipinas subalit ang pinakatampok na bahagi ay ang ika-walong kabanata na pinamagatang, "Narrative of the Philippine Islands and their natives, their antiquity, customs and Government, both during their gentility (non-conversion) and after the Spaniards had conquered them, and other peculiarities." Itinala pala ni Morga ang kultura ng ating mga ninuno sa panahon na maka-engkuwentro nila ang mga Espanyol! Muli tumutugma ito sa pangkalahatang agenda ni Rizal na ipakita na may kasaysayan tayo bago dumating ang mga Espanyol. Tila interrogation ng teksto ang ginawa ni Rizal. Sa kanyang mga tala, sinang-ayunan niya o pinabulaanan ang mga sinasabi ni Morga. Halimbawa sa kanyang deskripsyon ng mga kinakain ng mga ninuno natin, sinabi ni Morga na, "They prefer meat and fish, saltfish, which begin to decompose and smell." Sa talababa sinagot ito ni Rizal: This is another preoccupation of the Spaniards who, like any other nation, in the matter of food, loathe what they are not accustomed or what is unknown to them.... The fish that Morga mention does not taste better when it is beginning to rot, all on
the contrary: it is bagoong and all those who have eaten it and tasted it know that it is not or ought not to be rotten (Rizal 1890b, 248). Gayundin, binanggit ni Morga ang ukol sa paggawa ng kanyon ng mga sinaunang Pilipino, "...casting of artillery pieces for the city's garrision by an old native foundryman from the province of Pampanga named Pandaypira who, together with his sons, practiced the profession for many years until their death." Sa talababa, sinabi ni Rizal: That is, an Indio who already knew how to make cannons even before the arrival of the Spaniards, hence the epithet "old." In this difficult branch of metallurgy, as in others, the present-day Filipinos or the new Indios are very much behind the old Indios." (Rizal 1890b, 23) Nang banggitin ni Morga na si Don Luis Dasmariñas ay nagtatag ng pagawaan ng kanyon sa Mayniola ngunit iilan lamang ang nagawang kanyon sapagkat kulang sa mga bihasang panday, sinulat ni Rizal sa talababa, "This shows that after the death of the Indio Pandaypira, there were no Spaniards who knew how to do what he did, nor where his children as skilled as the father." (Rizal 1890b, 27) Sa isang talababa, kinuwento ni Rizal ang galing ng mga sinaunang Pilipino sa paggawa ng mga bangka: The men of these islands are great carpenters and shipbuilders "who make many of them and very light ones and they take them to be sold in the territory in a very strange way; They make a large ship without covering nor iron nail nor futtock timbers and they make another that fit in the hollow of it, and inside it they place another so that in a large biroco there go ten and twelve boats that they call birico, virey, barangay, ang binitan." They went, "painted, and they were such great rowers and sailors that though they sink many times, they never drown....." (Rizal 1890b, 265). Ilang beses din na pinuna ni Rizal na hindi na gumagawa ng malalaking bangka ang mga Pilipino, hindi tulad ng ating mga ninuno na ayon kay Morga ay may mga bangka na sa laki ay nakapaglululan ng 30 mga sundalo sa vanda at 30 sundalo sa ibabaw o pelea: The Filipinos... [were] celebrated and skilled in navigation, but far from progressing, have become backward. Although boats are still built in the islands now, we can say that they are almost all of the European model. The ships that carried one hundred rowers and thirty fighting soldiers disappeared. The country that at one time, with primitive means, built ships of around 2,000 tons, now has to resort to foreign ports like Hongkong... for unservicerable cruisers (Rizal kay Ocampo 1995, 97-98) Ayon kay Ambeth Ocampo, dahil "committed scholarship" ang ginagawa ni Rizal para patunayan ang pagkakakilanlang Pilipino, ilan sa kanyang mga tala ay tila hindi ba napatutunayan o "exaggeration" halimbawa ang pagkakaroon nga ng mga malalaking kanyon sapagkat ayon kay
Eusebio Dizon, isnag arkeyologo, ay wala pang natatagpuan na ganoong kanyon sa Pilipinas. Gayundin ang ukol sa malalaking bangka ay maaaring eksaherasyon sapagkat ang natagpuan lamang ang maliliit na bangka (Ocampo 1995, 96-98). Ngunit kamakailan, isang bangka ang hinukay nina Mary Jane Louise Bolunia na di hamak na mas malaki kaysa sa tipikal na nahuhukay kaya tinawag itomg "mother boat." (Dimacali 2013) Tandaan na si Rizal ay nagbabasa lamang ng mga tala rin ng mga Espanyol at marahil doon niya napupulot ang mga impormasyon na kanyang binabanggit. Hindi pa maunlad ang arkeyolohiya sa bansa noon hindi katulad ngayon na mayroon na tayong bagong mga datos. Subalit hindi rin naman ibig sabihin na wala pang natatagpuan ay wala nga nito ang ating mga ninuno, halimbawa ang mga malaking kanyon. Maaaring hindi pa lamang ito natatagpuan. Sa mga komento ni Ferdinand Blumentritt sa akda ng kaibigan, pinuna niya na sa kabila ng kanyang paghanga sa mga anotasyon ni Rizal ay hindi niya maitago na may ilang pagkakataon na sa kanyang palagay binabasa ni Rizal ang nakaraan sa lente ng kanyang panahon tulad ng pagkakamali ng ilang mga historyador. Hindi rin sang-ayon si Blumentritt sa mga pag-atake ni Rizal sa simbahan. Anuman ang nangyaring hindi maganda ay masisisi hindi raw sa relihiyon kundi sa mga tagapagpatupad nito. Marahil, tinanggap niya ang kritisismo dahil nilimbag niya ito bilang introduksyon (Blumentritt 1890, liv). Ngunit, hindi niya pinalampas ang Ilocanong Propagandista at kapwa historyador na si Isabelo de los Reyes, na sa ikalawang edisyon ng kanyang Historia de Ilocos ay nagpahaging sa anostasyon ni Rizal. Matapos na purihin ang kanyang pagkamakabayan ay sinabi naman na ito rin ang nakabubulag sa kanya sapagkat "a historian ought to be rigorously impartial." (de los Reyes kay Rizal 1890c, 268) Dahil dito, sumulat si Rizal ng isang tugon kay de los Reyes na inilimbag sa La Solidaridad noong 31 Oktubre 1890, kung saan pinuna ni Rizal ang mga kamalian sa aklat ng Ilocano. Nang banggitin ni de los Reyes na may tinatawag na pinunong agturay sina Morga at ang ibang mga awtor, sinabi ni Rizal na pitong beses niyang nabasa ang Morga at walang nabanggit na salitang agturay: I don't know if Mr. de los Reyes in his laudable desire to Ilocanize the Philippines, thinks it convenient to make Morga speak Ilocano. It is true that this author, in describing the customs of the Tagalogs, said that they were generally current in all islands; but this does not mean that Ilocano customs are the ones that prevail (Rizal 1890c, 269). Pinuna niya rin ang pagkakamali ni de los Reyes sa pangalan ng Rajah ng Cebu na tinawag niyang Hamabao, "In the authentic text of Pigafetta in the Biblioteca Ambrosiana, it says Hamabon and maybe Humabong. But this is of very little value, inasmuch as there are historians who call him Humabor, Calipulaco (Si Lapu-lapu), etc." (Rizal 1890c, 269) Pinuna ni Rizal ang paggamit ni de los Reyes sa tala ng isang paring ang epelyido ay Rada sa pagsasabing ang mga pinunong bayan noong sinaunang panahon ay mga pamilya ng mga
bandido, na magkakaaway ang mga anak sa mga magulang, "almost all the chiefs were tyrants who gained their position from pillage and misdeeds." Binaggit ni Rizal ang mga tala nina Pigafetta, Colín at Chirino sa pagsasabing may paggalang ang mga bata sa kanilang mga magulang. Makabayan naman daw si de Los Reyes ngunit sa paggamit niya kay Padre Rada ay siya na mismo ang sumira sa kanyang mga kababayan, "I know that the authority of Mr. De los Reyes is worth seven times more than mine; but with my seven authors and he with his Fr. Rada, we can balance ourselves, if he does not take offence." (Rizal 1890c, 271) Sa huli, kahit pikon sa sanaysay at tila nakikipag-away-bata, nagpakita si Rizal ng bintana sa kanyang paniniwala sa pagsusulat ng kasaysayan at kaalaman sa mga metodo ng historiyograpiya: Let it be of record that this question was provoked by Mr. de los Reyes, that until now I have only spoken of him with admiration and respect, and even if I don't agree with many of his opinions, for I have always believed that I could not raise myself to be his judge, and that dealing with historical facts, only the testimony of contemporaries can be authoritative, a testimony that ought to be subjected to the processes of criticism. ...On the question of the history of the civilization if the ancient Filipinos, I believe I have read from beginning to end all the contemporary authors except Fr. Plasencia and one whose work had been lost. I never assert anything on my own authority, I cite texts and when I cite them, I have them before me. (Rizal 1890c, 272-273) X. Mga Tala Ukol sa Melanesia, Malaysia at Polynesia Panahon pa nina Rizal, pinag-aaralan na nina Rizal, T.H. Pardo de Tavera at iba pa ang kaugnayan ng mga Pilipino sa Malayo-Polynesia o ang tinatawag nating Mundong Austronesyano ngayon. Sa isang sanaysay ukol sa pinagmula ng mga taga-Melanesia, Malaysia at Polynesia, nakita na ni Rizal noon pa man ang mga cognate words bilang ebidensya ng ating pagkakaugnay-ugnay at maaari pa nga na nagmula sa iisang inang wika: Everywhere can be found the phenomenon of a greater number of common words among peoples who live close to each other than among those which are distantly separated whether they are related or only come in contact with one another through shifting commerce. At any rate it should not be deduced from this any reason against their relationship through a common origin (Rizal walang petsa b,377). Malay din si Rizal sa mga debate ng mga eksperto ng wika noon ukol sa pinagmulan ng mga wika kung nagmula ito mula sa mga Malayo patungong Polynesia, o Polynesia patungo sa mga Malayo. Ang huli ay sinusuportahan nina Dumond d'Urville at Hoerenhout habang ang una naman ay
sinuportahan ni Humboldt. Mas pinaniniwalaan niya si Wilhelm von Humboldt na ang mga Polynesyano ay nanggaling sa mga Malay at binanggit ang mga ebidensya ng migrasyon ng flora and fauna at maging ang mga salita sa mga wikang narito (Rizal walang petsa, 373-382). Ang mga hinuha ni Rizal ay lubos nang napatunayan ng mga lingguwistiko, arkeyologo, antropologo, maging ng mga geneticists, na tunay ngang mula sa kanluran patungong silangan ang migrasyon. Maging ang binaggit ni Rizal na may mga Malayo na tumungo sa mga isla ng Africa ay totoo nga dahil Austronesyano rin ang lahi ng mga taga-Madagascar (Diamond 1997, 334-353; Bellwood 2006). Ang pagkakakilanlang Austronesyano o Pan-Malayan ang siyang tinutungtungan ng maraming historyador ngayon ng isa sa mga batayan ng pagkabasa at ng pagkakakilanlang Pilipino (Curaming 2011, 241-273) XI. Konklusyon Mahalaga ang ambag ni José Rizal bilang isang historyador sa paglalatag batay sa kasaysayan ng isang pagkakakilanlan para sa pagbubuo ng Nasyon. Ngunit siya ay naglathala mula sa ibang bansa. Mahigpit na binantayan ang sirkulasyon ng mga lathalain na laban sa pamahalaan at dahil na rin sa hindi pagiging malaganap ng kanyang mga publikasyon halimbawa sa La Solidaridad lalo na sa bayan na hindi nakakaintindi at naabot ng mga ito. Ngunit kung ninais ni Rizal na mabuo ang nasyon, anong klaseng nasyon? Ayon kay Zeus Salazar, dahil sa tunguhing Hispanisasyon o pakikipagkaisa sa Inang Espanya na tunguhin ng Kilusang Propaganda, ang konsepto ni Rizal ng nasyon ay hindi ang "Nacion-Estado" na tulad ng Madre España kundi ang mga "país" o "naciones" sa loob mismo ng Espanya, halimbawa ang Cataluña at Vasconia o Euskal Herria. Matatandaan na ang Espanya ay binubuo rin ng iba't ibang mamamayan na may sariling pagkakakilanlan na nagpasailalim sa isang nangagkakaisang kaharian (Salazar 2017: 257-264). Mauuwi na sana ito sa wala, ngunit isang tao ang magiging susi sa pagpapasa ng diwa ng mga isinulat ni Rizal sa bayan. Isa sa mga unang akdang makabayan ni José Rizal ay ang sanaysay na "El Amor Patrio" na ilalathala ni Marcelo H. del Pilar sa kanyang Diariong Tagalog bilang "Pag-ibig sa Tinubuang Lupa" noong 1882. Sa aking palagay, baka nga mas naging impluwensyal ang Diariong Tagalog sa mga naabot nito dahil gumamit ito ng wika ng bayan. Mapapansin na si Andres Bonifacio, ang tagapagtatag ng Kataastaasang Kagalanggalang na Katipunan ng mga Anak ng Bayan na siyang unang naggalaw ng pambansang himagsikan, ay may tula na may kahalintulad na pamagat sa sanaysay ni Rizal. Sa aking palagay, nabasa ni Bonifacio ang sanaysay ni Rizal at nais niyang ilagay ang diwa nito, bagama't hindi ang kabuuan, sa kanyang tula.
Kung titingnan ang isang editing copy ng tula ni Bonifacio na ito sa sulat-kamay ng patnugot ng diyaryong Kalayaan na si Heneral Emilio Jacinto na natagpuan sa Archivo General Militar de Madrid, makikita na naglagay sila ng epigraph bago ang tula. Sarili nila itong salin sa unang saknong ng "Canto de Maria Clara" sa Noli Me Tangere: Panaho'y matamis tinubuang Bayan at pawang pang lugód ang balamng matanaw ang simoy sa parang ay panghatid buhay tapat ang pag-irog, sulit ang mamatay J Rizal Malinaw itong ebidensya na inuugnay talaga nina Bonifacio at Jacinto ang tula na ito kay Rizal, na siya namang naunang sumulat noong 1882 ukol sa paksa ng tula. Ngunit ang nakagugulat ay ang pagkakaroon ng saknong para sa tatluhang pananaw sa kasaysayan na mababasa sa mga akda ng mga propagandista: Ang nangakaraang panahun ng aliw ang inaasahang araw na darating ng pagkatimawa ng mga alipin liban pa sa Bayan, saan tataghalin? (Bonifacio 1896b, 196) Sa tanungan sa mga bagong kasapi ng Katipunan, itinatanong din ang tatluhang pananaw sa kasaysayan: Ano ang kalagayan nitong ating lupa noong uala pa ang mga Kastila? ...Ano ang lagay nitong Sangkapuluang Filipinas ngayo't, nasa kapangyarihan ng mga Kastila? ...Kung sakali maalis sa mga Kastila itong Filipinas at mapa sa pamamahala ng tagalog na siyang tunay na may are, ano kaya ang maguiguing kalagayan?" At susulat din si Andres Bonifacio mismo ng sanaysay na pinamagatang "Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog" na siyang sumusuma sa Tripartite View of Philippine History ni Rizal ngunit ang tunguhin na ay ang liwanag ng pambansang kalayaan: Itong Katagalugan, na pinamamahalaan nang unang panahon ng ating tunay na mga kababayan ...ay nabubuhay sa lubos na kasaganaan, at kaginhawaaan. ...Dumating ang mga Kastila at dumulog na nakipagkaibigan. ...sila'y ipinailalim sa talagang kaugaliang pinagkayarian sa pamamagitan ng isang panunumpa na kumuha ng kaunting dugo sa kani-kanilang mga ugat, at yao'y inihalo't ininom nila kapwa tanda ng tunay at lubos na pagtatapat na di magtataksil sa pinagkayarian. ...Ngayon sa lahat ng ito'y ...ano ang nakikita nating pagtupad sa kanilang kapangakuan...? Wala kundi
pawang kataksilan.... Ano ang nararapat nating gawin? ...tayo'y umasa sa atin at huwag antayin sa iba ang ating kabuhayan. Itinuturo na katuwiran ang tayo'y magkaisang-loob, magkaisang isip at akala at nang tayo'y magkaisa na maihanap ng lunas ang naghaharing kasamaan sa ating Bayan (Bonifacio 1896a, 189-191). Kaya naman, bagama't tinadtad ni Renato Constantino na parang giniling ang pagka-National Hero ni José Rizal, may itinira naman itong pagkilala sa kanya sa pagkakaroon ng mahalagang ambag sa pagbubuo ng bansa: As a social commentator, as the exposer of oppression, he performed a remarkable task. His writings were part of the tradition of protest which blossomed into revolution, into a separatist movement. His original aim of elevating the indio to the level of Hispanization of the peninsular so that the country could be assimilated, could become a province of Spain, was transformed into its opposite... Instead of making the Filipinos closer to Spain, the propaganda gave root to separation. The drive for Hispanization was transformed into the development of a distinct national consciousness. Rizal contributed much to the growth of this national consciousness. It was a contribution not only in terms of propaganda but in something positive that the present generation of Filipinos will owe to him and for which they will honor him by completing the task which he so nobly began. He may have had a different and limited goal at the time, a goal that for us is already passe, something we take for granted. However, for his time this limited goal was already a big step in the right direction. This contribution was in the realm of Filipino nationhood - the winning of our name as a race, the recognition of our people as one, and the elevation of the indio into Filipino (Constantino 1969, 16-17). Kaya naman, anumang nasyon ang inadhika ni Rizal - bilang "Nacion-Estado" man na hiwalay sa Espanya o "naciones" sa ilalim ng Madre España ay hindi na mahalaga, sapagkat itinawid ni Andres Bonifacio si Rizal upang maintindihan ng bayan. Nang sa gayon, anuman ang ambivalence o pagkalito ni Rizal sa kung ano ba ang Pilipino, ay mawawalan ng saysay dahil dadalhin ang ideya ng tatluhang pananaw sa kasaysayan ni Bonifacio tungo sa pagbubuo ng Haring Bayan na hindi batay sa Kanluraning pilosopiya, kundi sa kapatiran at pagkakaisa ng mga anak ng bayan sa ilalim ni Inang Bayan. At ano ang saysay? Dahil ngayong panahon na ito, higit kailanman, kailangan manariwa sa atin na tayo ay dapat magdamayan at magmahalan anuman ang ating pagkakaiba-iba dahil nasa iisang bangka lamang tayo bilang mga Pilipino. Kahit tingnan niyo pa ang facebook feed niyo.
Para kay Dr. Nilo S. Ocampo, guro ko sa kursong Rizal, isang kuya at kaibigan. Fairlane Subdivision, 8 September 2017, 4:00 AM Sanggunian Agoncillo, Teodoro A. at Milagros C. Guerrero. 1977. History of the Filipino People, fifth edition. Lungsod ng Quezon: R.P. Garcia Publishing Co. Anderson, Benedict R O'G. 2003. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Lungsod ng Pasig: Anvil Publishing, Inc. Barnard, Alan. 2004. History and Theory in Anthropology. Cambridge: Palimbagan ng Pamantasang Cambridge. Bellwood, Peter. 2006. The Batanes Archaeological Project, and the Current State of the 'Out of Taiwan' Debate with Respect to Neolithic and Austronesian Language Dispersal (Lekturang ibinahagi sa mga kaguruan ng UP Departamento ng Kasaysayan, Palma Hall 109, UP Diliman, Lungsod Quezon, 28 Marso 2006). Blumentritt, Ferdinand. 1890. Prologue. Sa Events in the Philippine Islands, anotasyon ni José Rizal. Maynila, Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Bonifacio, Andres. 1896a. Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog. Nasa, The Light of Liberty: Documents and Studies on the Katipunan, 1892-1897, may-akda Jim Richardson, 189-191. Lungsod Quezon: Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila, 2013. Bonifacio, Andres. 1896b. Pag-ibig sa Tinubuang Bayan. Nasa The Light of Liberty: Documents and Studies on the Katipunan, 1892-1897, may-akda Jim Richardson, 195-199. Lungsod Quezon: Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila. Chua, Michael Charleston B. 2007. Ang Paghiraya sa Nasyon: Ang Mga Pagdiriwang ng Anibersaryo ng Komonwelt Ng Pilipinas (1936-1941), Social Science Diliman 4:1-2 (Enero- Disyembre 2007), 91-127. Constantino, Renato. 1969. Veneration Without Understanding. Third National Rizal Day Lectures, 30 Disyembre 1968. Curaming, Rommel A. 2011. Filipinos as Malay: Historicising an Identity sa Melayu: The Politics, Poetics and Paradoxes of Malayness, mga pat. Maznah Mohamad, Syed Muhd. Khairudin Aljunied, 241-273. Singapore: Palimbagan ng National University of Singapore.
Diamond, Jared. 1997. Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York: W.W. Norton and Company. Dimacali, TJ. 2013. Massive Balangay "Mother Boat" Unearthed in Butuan. GMA News Online. unearthed-in-butuan/story/. Helmreich, Ernst Christian. 1957. Nationalism. Sa Collier's Encyclopedia, 382A-382F. New York: P.F. Collier & Son Corporation. Hofileña, Saul. 2017. Author's Preface. Sa HOCUS, may-akda Saul Hofileña at Guy Custodio. Maynila: Baybayin Publishing. Ileto, Reynaldo C. 1979. Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840- 1940. Lungsod Quezon: Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila. Ikehata, Setsuho. 1968. José Rizal: The Development of the National View of History and National Consciousness in the Philippines. The Developing Economics, 6 (2): 176-192. Lee, Ricardo, Jun Lana at Peter Ong Lim. 1999. Ang Screenplay ng José Rizal. Lungsod Quezon: GMA Network, Inc. Lewis, Charlton Thomas. 1879. Natio. Sa A Latin Dictionary, pat. Charles Short (mas kilala sa tawag Short). Lewis na and Navarro, Atoy M. 2000. Ang Bagong Kasaysayan sa Wikang Filipino: Kalikasan, Kaparaanan, Pagsasakasaysayan, Bagong Kasaysayan 11. Navarro, Atoy M. 2017. Pakikipagtalastasan kay Xiao Chua sa pamamagitan ng Facebook Messenger, 6 Setyembre. Ocampo, Ambeth R. 1995. Rotten Beef and Stinking Fish: Rizal and the Writing of Philippine History. Sa Meaning and History: The Rizal Lectures, 74-115. Lungsod ng Pasig: Anvil Publishing, Inc., 2001. Quibuyen, Floro C. 2008. A Nation Aborted: Rizal, American Hegemony, and Philippine Nationalism, ikalawang edisyon. Lungsod Quezon: Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila. Rizal, José. Walang Petsa a. The Embarkation. Sa Rizal's Poems, tagasalin Encarnacion Alzona,3. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 1963.
Rizal, José. Walang Petsa b. Notes on Melanesia, Malaysia and Polynesia. Sa Political and Historical Writings, tagasalin Encarnación Alzona, 372-382. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Rizal, José. 1875a. The Battle of Urbiztondo, Terror of Jolo. Sa Rizal's Poems, tagasalin Encarnacion Alzona, 4-5. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 1963. Rizal, José. 1875b. Elcano Was A Spaniard, The First to Circumnavigate the World. Sa Rizal's Poems, tagasalin Encarnacion Alzona, 6-7. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 1963. Rizal, José. 1887. Tribute to Blumentritt. Sa Political and Historical Writings, tagasalin Encarnación Alzona, 24-27. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Rizal, José. 1888. Ma-Yi. Sa Political and Historical Writings, tagasalin Encarnación Alzona, 44- 48. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Rizal, José. 1889a. Tawalisi of Ibn Batuta. Sa Political and Historical Writings, tagasalin Encarnación Alzona, 49-55. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Rizal, José. 1889b. Sa Mga Kababayang Dalaga ng Malolos. Sa Istilo Ko: Rizal Romantik, Mga Tala ng Pag-asam at Pag-ibig, may-akda Nilo S. Ocampo, 259-267. Lungsod Quezon: Lathalaing P.L., 2001. Rizal, José. 1889c. To the Young Women of Malolos, tagasalin Teodoro M. Kalaw. Sa José Rizal: Life, Works and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero, may-akda Gregorio F. Zaide at Sonia M. Zaide, 323-332. Lungsod Quezon: All-Nations Publishing Co., Inc., 2011. Rizal, José. 1889d. The Philippines a Century Hence, tagasalin Charles E. Derbyshire. Sa José Rizal: Life, Works and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero, may-akda Gregorio F. Zaide at Sonia M. Zaide, 365-393. Lungsod Quezon: All-Nations Publishing Co., Inc, 2011. Rizal, José. 1890a. The Indolence of the Filipinos. Sa Political and Historical Writings, tagasalin Encarnación Alzona, 227-265. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Rizal, José, anotasyon. 1890b. Events in the Philippine Islands. Maynila, Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011.
Rizal, José. 1890c. A Reply to Mr. Isabelo de los Reyes. Sa Political and historical writings, tagasalin Encarnación Alzona, 268-273. Maynila: Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas, 2011. Rizal. José. 1891. El Filibusterismo, tagasalin Virgilio S. Almario. Lungsod Quezon: Adarna House. Rodriguez, Felice Noelle. 1992. Pagbabago ng Larawan: Reduccion sa Zamboanga sa ika-19 na Dantaon. Borador ng isang tesis masterado sa Kasaysayan, Unibersidad ng Pilipinas Diliman. Salazar, Zeus A. 1983. A Legacy of the Propaganda: The Tripartite View of Philippine History. Sa The Ethnic Dimension, Papers on Philippine Culture, History and Psychology, 105-126. Kolonya: Counseling Center for Filipinos. Salazar, Zeus A. 2007. Sobre la indolencia de los Filipinos (1890) ni Rizal: Mga dimensyong pambansa at pandaigdigan ng sulatin sa larangan ng pakikibakang antikolonyal. Presentasyon sa sampaksaan ng KAPPP: "Tamad Ba Ang Pilipino?" noong 28 Setyembre 2007 sa AVR ng UP Kolehiyo ng Arte at Literatura. Salazar, Zeus A. 2017. Konklusyon. Sa Pamana ng ika-19 na Dantaon: Pagtatakdang Pangkasaysayan Bayani at Héroe sa Pagbubuo ng Bansa, mga pat. Arvin Lloyd Pingul, José Mario de Vega, Reymar Tecson Yson at Trixia Mei B. Cariño, 245-270. Lungsod Quezon: Bagong Kasaysayan, Inc. - Bahay Saliksikan ng Kasaysayan. Schumacher, John N. 1997. The Propaganda Movement 1880-1895: The Creation of a Filipino Consciousness, the Making of the Revolution. Lungsod Quezon City: Palimbagan ng Pamantasang Ateneo de Manila. Torrey, Norman L. 1960. Les Philosophes: The Philosophers of the Enlightenment and Modern Democracy. New York: Capricorn Books.