hudhud2.indd 1 HULING HUDHUD NG SANLIBONG PAGBABALIK AT PAGLIMOT PARA SA FILIPINAS KONG MAHAL 4/23/2009 3:20:12 PM
hudhud2.indd 2 Ang pahinang ito ay sadyang iniwang blangko. 4/23/2009 3:55:08 PM
hudhud2.indd 3 HULING HUDHUD NG SANLIBONG PAGBABALIK AT PAGLIMOT PARA SA FILIPINAS KONG MAHAL RIO ALMA C & E Publishing, Inc. 2009 4/23/2009 3:20:12 PM
hudhud2.indd 4 HULING HUDHUD NG SANLIBONG PAGBABALIK AT PAGLIMOT PARA SA FILIPINAS KONG MAHAL Karapatang-ari © 2008 Virgilio S. Almario Karapatang-ari © sa mga retrato ng mga indibidwal na potograpong binabanggit ng awtor sa kaniyang pasasalamat. Reserbado ang lahat ng karapatan. Alinmang bahagi ng librong ito ay hindi maaaring kopyahin o sulatin sa anumang anyo maging ito ay palimbag, mimeograp o makinilyado nang walang pahintulot ng awtor maliban kung maiikling sipi para sa artikulo o pagsusuri. Disenyo ng aklat at pabalat ni Fidel Rillo Retrato sa pabalat ng Pambansang Alagad ng Sining Bencab mula sa kaniyang koleksiyong bul-ol Retrato ng awtor ni Mervin Concepcion Vergara eISBN 978-971-584-813-8EB Talâ tungkol sa tipo. Ang pangunahing teksto ng librong ito ay isinet sa itc Legacy na dinisenyo ni Ronald Arnholm (isinilang noong 1939) para sa kaniyang tesis sa MA sa Yale University. Ang kaniyang likha ay nabigyang-inspirasyon ng tipong roman na dinisenyo ng tipograpong Franses na si Nicolas Jenson para sa De Praeparatione Evangelica ni Eusebius, nilimbag noong 1470. Dahil sa akalang hindi napalitaw ng kaniyang disenyo sa tesis ang lahat ng katangian ng orihinal na disenyo ni Jenson, nagsimulang muling idisenyo ni Arnholm ang tipong ito noong 1982 pagkaraang masusi niyang makunan ng retrato ang libro ni Eusebius. Noong 1992, ang itc Legacy ay opisyal na inilabas ng International Typographic Corporation nang may kasamang italiko batay sa disenyo ng tipograpong Franses na si Claude Garamond noong siglo 16. Ang muling pagbuhay sa tipo ni Arnholm ay nagbibigay-diin sa ganda at katangian ng orihinal. Ang mga serif, bigat ng mga hagod, at mga kurba ay iba-iba sa mga letra, bagay na nagbibigay sa itc Legacy ng malinaw na kaanyuan. Ang kadaliang basahin ay pinatitingkad ng mga bukas na counter at malilinis na hugis ng mga titik. 4/23/2009 3:20:13 PM
hudhud2.indd 5 PASASAL AM AT MARAMING dapat pasalamatan sa pagsulat ng tulang ito. Una sa lahat ang National Commission for Culture and the Arts (ncca) na tumustos sa isinagawang biyahe ng makata sa iba't ibang dako ng Filipinas, at ang mga empleado ng ncca na sina Frances Alincastre at Grace Zilmar na tumulong sa pagsasaayos ng papeles bago at pagkaraan ng proyekto. Ikalawa, si Eilene Antoinette G. Narvaez na pangkalahatang tagapangasiwa sa proyekto at sina Mervin Concepcion Vergara, Marne L. Kilates, at Perfecto T. Martin na naging mga potograpong kasáma sa mga biyahe. Ikatlo ang pangkat ng mga tumulong sa pagsasaliksik at pagtuklas sa katangian ng mga pook na binisita ng makata: si Manuel Dulawan ng Ifugao na nagdulot ng napakahalagang oryentasyon hinggil sa Hudhud; sina Kong. Henedina Dina Abad, Byron Peralta, Linda Zureta, Lydia Roberto, at Siony Alasa ng Batanes; sina Sandor Abad, mag-asawang Rosario at Leo Dizon, Philip Oinas, Willy Viñas, at pamilya Flores na palagiang host ng makata sa Marawi at Iligan; sina Meyor Hagedorn at Mike Molina ng Palawan; sina Gardy Labad at Alma Taldo ng Bohol; sina Sonia Garcia, Lani Candolada (na naging meyor na ngayon sa Cotabato), at Krissa Mei Llorca ng Davao; sina John Barrios, Melchor Cichon, Bryan Mari Argos, Joel B. Labos, Marcela Reyes Tinagan, at Sumra dela Cruz ng Panay; sina Orlando Magno at Resil Mojares ng Cebu; sina Sebastian Ponce ng Syquia Mansion at Fabby Amano ng Vigan; si Arturo Rebato ng Cotabato; si Arman Sta. Ana ng Bulacan; si Abdon Balde Jr., na isang pambihirang drayber at tourist guide ng Bikol, at si Erna Alasa ng Sorsogon. Sa paglalathala ng aklat, dapat unang pasalamatan ang nagdisenyo ng aklat na ito na si Fidel Rillo at siya ring naghanap ng ibang retrato upang higit na maging makulay ang edisyong ito ng aklat. Higit sa biswal na suporta lamang ang mga retratong nakapahiyas sa librong ito; may sariling salaysay silang umaayon sa mga kaisipang nais ipaunawa ng mga tula. Nais kong pasalamatan ang mga sumusunod na potograpong nag-ambag ng kanilang mga imahen para sa layuning ito: Catherine O'Neil, Ville Miettinen, RV Escatron, Allan Dejecacion, Girlie Redoblado, Toppy Manalo, Dan Pinto, Skate Gem, Dave Deluria, Noel Balagtas, Ronald Repolona, Michal Krzysztofowics, Aldas Kirvaitis, Padini Santiago, Janice Marasigan, Gerald Grimaldo, Helmut Schadt, Dave Stamboulis, Dindin Lagdameo, Kevin Batangan, Elle Dio, Edwin Karganilla, Cliff Richey, Raffy Yllana, Brazil Silva, Jeff Werner, Eric Oebanda, Thom Watson, Brian Tobbin, Mystica Cassidy, Dylan Lacsamana, Bruno Lamberthon, Charo Limaco- Puyo, Jon Abraham, Armando Llenado, Janina Admana, Oliver Bautista, Neil Vicencio, Earl John Parot, Mark Andrew Jorolan, Perry Aragon, Ronald Suello, Heico Neumeyer, Marvin Maning, Mike Rosales, Paul Miller, Roro Fernandez, Steffan Ottomanski, Weiber Cheng, Gerard Baron, Fred Ileto, Shubert Ciencia, Nina Villacrusis-Acton, Jennifer Gapay, Jerrold Litwinenka, Noe Carrillo, Eric Gozar, Berit Lund, Glory Pearl Dy, Sonny Saguil, Ericson Machacon, Cielo Pagcaliwagan, Noel Celis, Maria Jesusa Laakso, Myles Tordesillas, Benjie Ordoñez, Jose de Luna, Ralph Matres, Michael Fletcher, Elmer Borlongan, Iris Diaz, Andy Zapata Jr., Bethany Ng, Clarissa Ines, Storm Crypt, Ron Arguelles, Amado Pacpaco, Jeffrey Avellanosa, Chris Martinez, Omsel Adams, Daniel Y. Go, Kenneth Ilio, Sharon Madriaga Quinsaat, Max Stansell, Farrah Faye Dizon, Don Sevilla, Diosdado Iranon, Diana Enriquez, Keith Cabillon, Alicja Ignatowska, Reinar Rivera, Jun Acullador, John Brian Silverio, Vincent Enrique, Jojie Alcantara, Hers ley Ven Casero, Solita Lourdes Pepito, Jojo Mamangun, Bencab, Andy Garcia, Michael Jo, Miguelito Sy, Michael Agustin, Eric Gamalinda, Ben Smith, David Michiels, Brad Bertrand, Arne Kuilman, Jeff Vergara, Keith Kristoffer Bicongco, Ian Ong, Shiela Mae Chua, Shane Grady, Marco Natividad, Tenny Arellano, Dennis Leonardo, Hermes Singson, Richard Messenger, Victor Villanueva, Christian Razukas, Guj Tungpalan, David Pham, Ralph Camus, Sandra Carvajal, Ryan Saldua, Rafael Corteza, Carissa Joy Ledesma, Butch Maddul, at Michael French. At sa wakas, dapat pasalamatan ang C&E Publishing, lalo na sina Rogelio G. Mangahas at Leonora Reyes-Dimagiba, na lubos na naniwala sa kabuluhan ng akdang ito upang ilathala. 4/23/2009 3:20:13 PM
6 hudhud2.indd 6 Nilalaman Imbitasyon sa Manlalakbay Unang mga Engkuwentro Si Aliguyon sa Kadungayan Ngayong Sabado sa Banaue Isang Disyembre sa Banaue Ikalawang mga Engkuwentro Si Aliguyon sa Lipoon Portada ng Puerto Princesa Onnawa Sampiraso Pa ng Kapaki-pakinabang na Pag-ibig Ikatlong mga Engkuwentro Pagsilong ni Aliguyon sa Piedras Platas at Paggayak sa Paglalakbay ng Ermitanyong si Prinsipe Don Juan Pagdalaw sa Dambanang Lapulapu Medyasyon sa Matutum Ikaapat na mga Engkuwentro Pagdalaw ni Agyu kay Aliguyon sa Panaginip Eden Nature Park Nelendangan Talingdaw sa Ilog Loboc 10 19 20 20 21 29 30 30 31 37 39 40 40 41 49 50 51 51 57 4/23/2009 3:20:13 PM
hudhud2.indd 7 Ikalimang Mga Engkuwentro Pag-iinuman nina Aliguyon at Sandayo Ang Hawla ni Alex Ang Lipad ng Banog Ikaanim na mga Engkuwentro Pagsalubong kay Aliguyon ni Gabriela Silang sa Pideg Tatlong Dambana sa Batac Pagtatagpo sa Aruman Ikapitong mga Engkuwentro Pakikinig ni Aliguyon sa Duplo nina Tandang Basio Macunat at Pilosopo Tasyo Panonood sa Sinulog Dalawang Piyesang Sentimental Ikawalong mga Engkuwentro Pag-usig ni Aliguyon kay Timicheg Paghahanap kay Julia Campbell Huling Testamento ni Isang Makata Ikasiyam na mga Engkuwentro Pagmumuni ni Aliguyon sa Sarimanok Umaga sa Malolos Sa Magdamag ng Moryon Apatang Tinig Para sa San Roque Ikasampung mga Engkuwentro Pagtawag ni Aliguyon ng Isang Dap-ay Isang Resolusyong Pangkagipitan 61 62 62 63 69 70 71 71 79 80 81 81 93 94 94 95 103 104 105 105 109 119 120 121 Biyernes Santo sa San Agustin Pagampang sa Ihaw-Ihaw Ikalabing-isang mga Engkuwentro Pag-akyat ni Aliguyon sa Kabunyan Cagsaua, Pagkaraan ni "Reming" Alamat ng Aniniput Kabilang-Buhay Munting Ulat ng Pagsipat sa Sementeryo ng Guiob na Lumubog sa Dagat Noong 1871 Ikalabindalawang mga Engkuwentro Pamamahinga ni Aliguyon sa Habyatan Gallera Ivatan Awit ng Aridawangan Ikalabintatlong mga Engkuwentro Pakikinig ni Aliguyon sa Buhay ni Balagtas Intramuros ng mga Lungsod Sa Harap ng Isang Reproduksiyon Pakikinig ni Aliguyon sa Pagbigkas ng Alamat ng Pagbitay kay Macario Sakay Ikalabing-apat na mga Engkuwentro Talingdaw ng Pagbabalik ni Aliguyon sa Kadungayan Sa Kanto ng Claveria at San Pedro Ang Paslit at ang Panahon Paghihintay sa Resureksiyon 121 125 131 132 133 133 137 139 143 144 144 145 151 152 152 153 156 163 164 165 165 174 7 4/23/2009 3:20:13 PM
8 hudhud2.indd 8 4/23/2009 3:20:13 PM
hudhud2.indd 9 Marami mandin ang bagay na ycapapacasama nang tauo, yaong yba ay ycapapacasama nang cataoan, at ang yba, nang caloloua. Ang ycapapacasama nang cataoan, ang hirap, ang gotom, ang ohao, ang caning nacahihilo sa tauo, ang Buaya, ang Ahas, siyang masama sa cataoan, yaong lahat at tunay na caauay, at ycapapacasama rin niya. Ang ycapapacasama nang caloloua, ang casalanan, ang dilan gauang masama, ang Demonio, sampon ang Infi erno, siyang totoong masama yaon sa loob nang tauo, at ycamamatay niya, siya nating ydaying, at ypagamoamo, nang ypagcasala tayo niya sa dilan masama... - Juan de Oliver (sa. 1590) Walang-kabuluhan sa Filipinas ang lohika, at dahil sa gayong katwiran, noon pang unang panahon, kapag may nagnais ilarawan ang rehiyon sa pa- mamagitan ng isang malinaw na parirala ay sasabihin niyang: Isang bansa ito kung saan lumalakad ang mga paraw; sinisimulan ang pagtatayo ng bahay sa paggawa ng bubong; laging mas mataas ang mga paa kaysa ulo, atbp., atbp. - Graciano Lopez Jaena (1884) Subalit hindi sapat ang Kasarinlan lamang. Kailangang-kailangan din ang isang moral na gobyerno. Kailangan itong moral, ang ibig sabihin, dapat itong mamahala alinsunod sa katotohanan, walang daya, matapat na tumutupad sa mga batas at sa mga pangako nito sa sambayanan; isang gobyernong nararapat na progresibo. Nangangahulugan din ito ng isang gobyerno na hindi lubhang nahuhuli at hindi naman lubhang nauuna, ngunit umaangkop sa kultura at sa lumalaking pangangailangan ng sambayanan... Sa maikling salita, isang gob- yerno na lubhang patriyotiko, ang ibig sabihin, hinaharap ang pangkalahatang kapakanan, hindi yaong sa indibidwal ni yaong sa isang uring pribilehiyado la- mang. Sa ganitong paraan lamang natin magagawang dakila ang ating bansa. - Apolinario Mabini (1899) Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim kundi man damong makamandag. Ang gawang magaling na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili at hindi sa talagang nasang gumawa ng kagalingan ay di kabaitan. Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, ang pag-ibig sa kapuwa, at ang isukat sa bawat kilos, gawa't pangungusap sa talagang Katwiran. - Emilio Jacinto History, then, should serve the purpose of integrating seemingly isolated facts and events into a coherent historical process so that a view of the totality of so- cial reality may be achieved. Only then can facts be really understood and not merely known; only then can this understanding of facts become an understand- ing of society; only then can history be perceived as a unifi ed process. Only then can history have a goal. - Renato Constantino (1975) 9 4/23/2009 3:20:14 PM
10 hudhud2.indd 10 IMBITASYON SA MANLALAKB AY Kaluluwa kaming tambing Sa Purgatoryo nanggaling Doon po ang gawa namin Araw-gabi'y manalangin. Kung kami po'y lilimusan Dali-daliin po lamang Bakâ kami'y mapagsarhan Ng pinto sa kalangitan. - Pangaluluwa Tangrib, lawas ng umaalon-along alindog, Pana-panahon kang naglalakbay sa kaniyang katawan, Isang kapuluan ng iwinisik at tumigas na luha, Pira-pirasong kasaysayan ng poot at pagtataksil, Namamarilong laging mga utong ng bulkan, Kapatagan ng mapagpaubayang uhay at gulay, Malalantik na baybaying Halinhinang nilalalik ng malilibog na kati't taog. Sinasamba mo siya mulang Simunul hanggang Itbayat. Sinasamba mo ang bahaghari Ng sampung libong wika't balangay Na iniwi sa singit at tuktok ng kaniyang mga bundok, Sa siko't siha ng kaniyang mga danaw at ilog. Sinasamba mo ang matatanda't bagong lungsod: Pamana ng kaniyang winaldas na kabataan, Regalo ng mga pangahas ngunit mapanlupig na pag-ibig. Bayan ko? Ay! Tíla siyá ilahas na libay at kay hirap angkinin. 4/23/2009 3:20:14 PM
hudhud2.indd 11 Tíla siyá hulagway na dumudulas at umaalpas Sa anumang panukala't pakana ng haraya. Nilalakbay mo ang kaniyang katawan Sa pag-asang ganap mo siyáng makikilála't maipakikilála; Muli't muli mong binabalikan ang mga bukal niya't busay, Inaaninaw ang kaniyang mga ubaning batis, Sinisipat ang kaniyang mga tagaytay at talampas, Binibílang ang mga butil ng pawis at bigas Sa bawat palad ng kaniyang mamamayan Upang muli siyáng tuklasin, Likhain, Kipilin, At itanghal na anyo ng iyong sarili. Ngunit bakit para kang napagsasarhan ng langit tuwina? Sapagkat hindi siyá ang nais mong ikaw? Ay, Ay! Sapagkat ikaw ang inisip mong ikaw; Ikaw ang inakala mo't minahalagang kaakuhan. Ngunit ikaw rin ang ipinaisip sa iyong ikaw. Humaharap ka sa salamin Nang naglulunggati ng ibang anyo't anino: Ang nakalugdan mong balantok ng kilay, Ang nakamihasnan mong putla ng kutis at nipis ng daliri, Ang itinurò sa iyong masarap kainin, mabuting ugali, Banal na batas, dakilang huwaran, wikang unibersal, At mga katangiang pawang hindi iyo, Ang lahat ng ipinahiram sa iyo kahit hindi mo kailangan At nakasanayan mo ngayong angkatin, asamin, mahalin 11 4/23/2009 3:20:16 PM
12 hudhud2.indd 12 Kahit maglublob ka, malubog kapíling ng kalabaw, sa pusali ng utang. Nagtatayô ka ng bahay Na angkop sa panahong banyaga sa iyong lupain. Nag-aaral ka upang maging dalubhasa Sa lahat ng nilulunggati mong itanghal ng salamin. O, ang salamin! Mga banyagang salamin! Mga hiram na salamin! Mga salaming katiwala ng iyong mga lunggati! Hindi kayâ tinuruan ka ring humarap sa salamin At mangumpisal tuwing umaga't bago matúlog Upang lagi kang mabigo, Upang lagi kang makutya sa katotohanan, Upang lagi kang masuklam sa sarili? Bayan kong Filipinas! Tangrib! Tangrib! Nilalakbay mo ang kaniyang katawan At nasasalamin ang iyong sariling kahinaan at hanggáhan: Mirada ng dinadakilang mga paraw at salambaw Dili kayâ'y mirador ng mga multong galeon at bapor. Nilalakbay mo ang kaniyang katawan At nalalastag ang iyong dustang kasaysayan, Ang kasaysayang isinulat para sa iyo ng salamin: May mukha, walang tanda. May lupa, walang bansa. May dila, walang wika, walang diwa. Dilim, Mutyang Dilim! Nababaliw ang makata, at kung hindi, Nakahiga ang makata sa mga talim ng kutsilyo At may espadang nakatutok sa tikóm na bibig; Mamamatay ang makata at, tíla pesteng kulisap, Masasadlak sa pusali ang balî-balîng pakpak. Mamamatay ang makata at maaaring hindi na magbalik. 4/23/2009 3:20:18 PM
hudhud2.indd 13 Mamamatay ang marunong at maginoo at maaaring hindi na magbalik. Mamamatay ang mabuti at totoo at maaaring hindi na magbalik. Mamamatay ang maganda at maaaring hindi na magbalik. Mamamatay ang sumupil ng bagyo at maaaring hindi na magbalik. Mamamatay ang hari at walang maaaring magligtas. Kailangang baságin mo ang salamin. Kailangang baságin mo ang nakamulatang salamin, Kailangang baságin mo ang nakamulatang Liwanag. Tingin dinig lasa amoy hipo. Ito ang oras ng abolisyon ng mga pamanang pandamá. Ito ang oras ng pagwasak sa salamin ng sariling anyo At sariling katawan, ang purgatoryo ng katawan. Ang purgatoryo ng diwa't katawan. Ito ang oras, at wala nang iba. Tiktak ng tiktik. Tikatik ng idaw. Tirik ng pusang itim. Oras din ito ng mga dalubhasang aswang at mangkukulam. "Siri, siri! Diyos kung banggi!" Kailangan mong maging mandirigma. Kailangan mong maging mandirigma sa pagwasak Sa timbangan Ng idolatriya ng tinikling at ng negosyo ng bayanihan; Sa pagbabagsak ng katedral ng mabuti ni Urbana, Ng unibersidad ng totoo ni Tandang Basio, Ng templo ng maganda nina Victorina at Paulita; Sa paghuhubad sa balatkayo ng umiral na Liwanag; (Ay! Ang Liwanag, Liwanag! Ang Liwanag na nakabubúlag!) Sa pagdurog sa mga talusaling na bulwagan at gusali Ng pandaraya, paniniil, at pangangamkam. 13 4/23/2009 3:20:20 PM
14 hudhud2.indd 14 (Ay! Ang marmol na puntod ng uod...) "Ulan, ulan! Pantay-kawayan!" "Hala, bira! P'wera pasma!" Hipo amoy lasa dinig tingin. Ititig ang matá sa mga bátik ng nakalipas. Itutok ang tainga sa taghoy ng mga dampa. Ipalasap sa dila ang kamandag ng lumang libro't dasal. Isinghot ang ilong sa droga ng marikit na siyudad. Idutdot ang hintuturo sa posonegro ng popular na layaw. Tumitig. Duminig. Lumasap. Suminghot. Tumurò. Gunita: Ang talinghaga ng pagdakot sa tubig. Sakalìng ito na ang hulíng pagkakataon, Babalik ka sa mga sauladong pook at nakamihasnang panahon Ngunit nanlilisik sa sariwang pag-irog, Tulad ng matandang kalbong tumingala sa kalbong bundok At tumawag sa buwan: "Buwan, Buwan, hulugan mo ako ng sundang..." Upang itaga sa bató na hindi masasáyang sa ulan Hindi masasáyang sa ulan ang iilan na lámang niyang buhok. Babalik ka rin upang magsagawa ng pansariling pagwawasto Sapagkat bahagi ka Tulad ng sinumang anak ng bayan Sa anumang maramihang pagtataksil at kapabayaan At babalik ka rin sapagkat tulad ng mga sinaunang diwata Hinahanap-hanap mo ang alimuom kapag umambon Sa nagbabágang tinubuang lupa. Kailangan mong maging manlilikha. 4/23/2009 3:20:21 PM
hudhud2.indd 15 Kailangan mong maghaka't lumikha kahit mula sa wala. Kailangan mong mangarap ng bago mong sarili. At kailangan mong maging manunuri. Muli, dalawin mo ang landas ng talampakang suwail at ilahas Subalit umiwas sa nakamihasnang ruta ng isip, Suriin mo ang mga dalumat na nakumunoy At biktima ng titulado't siguradong pakanâ't patibong, Ang nalimot na danas ng mga maharlikang naga't timawang malmag. Muli, bagtasin mo Ang imperyo ng pulbura't banog at emporyo ng alige't bihud. Italâ ang orihinal na pintungan Ng niyog, bule, abaka, pandan, mutya't bulawan, Ng nido, guwano, tripang, gulaman, kapis, Ng sambong, lagundi, damong marya, banaba, balanoy, Ng dapdap, sanggumay, waling-waling, Ng kalaw, kanaway, bising, butanding, at tamaraw. Uriin mo ang agham ng payyó't paraluman, Ang sining ng kulintang, abel, at torogan, Ang moog ng ijáng, bornay, at balangay, Sandatahin ang nakaraan upang litisin ang kasalukuyan: Buhol-buhol, masigalot Ang politika ng sampalataya, ang negosyo ng sampalataya Ang layaw at pangangailangan. Maglaro sa mga simoy, magtahip ng mga kontradiksiyon Magtakda ng priyoridad Alin ang una sa pandesal at sa sigarilyo Alin ang una sa guhit ng palad at sa baraha Alin ang una sa asarol at sa titulo Alin ang una sa patak ng pawis at sa batas ng salapi 15 4/23/2009 3:20:24 PM
16 hudhud2.indd 16 Alin ang una sa bilanggo at sa bilangguan Alin ang dapat unahin sa ari, uri, at lahi At maghuhunos ang iyong anyo sa salamin At huhubog ng pampalit na salamin ang iyong wika Ang anyo mong Mandirigma Ang wika mong Manlilikha't Manunuri Ang anyo mo't wikang Mandirigma't Manlilikha't Manunuri. Tatlong pinag-isa: May tatsulok ng pagtanaw ang bawat salita, Nagbubuklod lagi ng tatlong tinig Kailangan mong maging tatlong pinag-isa; Nagsasanib lagi mula sa tatlong pagkakaiba, Sinusuway ang nagisnan at umiiral na pagbubukod; Pinag-isang tatlong matá. Tatlong matáng pinag-isa. Kung handa na, Halika, Pagbukás ng pinto ng binagong langit, Humarap ka sa binagong sipat sa lahat ng alam mo, Humayo ka sa muling Paglalakbay sa binagong lumipas... 4/23/2009 3:20:25 PM
hudhud2.indd 17 17
4/23/2009 3:20:27 PM
hudhud2.indd 18 4/23/2009 3:20:27 PM
hudhud2.indd 19 Unang mga Engkuwentro The people...think of the universe as being composed of a large A shaman, like the hero in our epics, is believed to be able to number of horizontal layers which are very similar one to the travel far and wide; he can go to the sky, the bottom of the sea, the un- other. derworld, unharmed. And he comes back reinvigorated and stronger than ever for the experience...The shaman is said to go out and search - Henry Otley Beyer (1913) for the soul of the sick in order to "bring it back" to its languishing body; or he must "accompany the soul" of the dead to the land of the In the Ifugao system of worship, Pugaw is one of the six realms dead, in order that it may fi nally fi nd rest and not become restless, of the cosmos. Four of these are the habitations of gods or deities. These are Kabunyan (Skyworld), Dalom (Underworld), Daya or Pah-adan (Western World) and Lagud (Eastern World) and Pugaw (Earthworld). The sixth is Kadungayan, the place where the linnawa or souls of the dead go after being accorded the ap- propriate death rites. wandering soul which can cause harm to the living. In all these ac- tivities and powers, the shaman and the hero of the epic are alike. - Francisco R. Demetrio (1979) - Manuel B. Dulawan (2005) 19 4/23/2009 3:20:31 PM
20 hudhud2.indd 20 SI ALIGUY ON SA K AD UN GAYAN Si Aligu Aliguyon, anak ni Amtalaw ng bayang Hujbitan, Bayani ng mga digma mula Gonhadan aeeeya, aeeeya. Si Aligu Aliguyon, bayani ng mga digma hanggang Kiangan, Hindi makatúlog sa pusod ng Kadungayan aeeehem: "Bakit dinadanas ko ngayon ang sumpa kay Pumbakhayon? Hindi ako bathala. Naroon sila sa kandungan ng Kabunyan. Isa akong mandirigmang wala ni monsala ni Linggisan At kapayapaan sa payyó ang bantayog ko't Lemlunay. "Ibig kong humimbing dito sa daigdig ng linnawa. Ngunit bakit sinusundan ako ng itim na awit ng idó? Ang mga anak ni Bugan, kumakain ng talampunay! Ang mga anak ni Aginaya, nilalaro ng dayong tayabban! "Ibig kong humimbing na tulad ng karaniwang linnawa. Ngunit bakit nauuhaw sa patalim ang aking gimbattan? Ang buong Pugaw, pinagtataksilan ng mga bituin at araw! Ang Daya at Lagud, sinisindak ng bagwis na mandaragit!" Neee! Si Aligu Aliguyon, anak ni Amtalaw ni Induduli, Bayani ng mga digma, digdigdigma aeeeya, aeeeya. Si Aligu Aliguyon, ang bayani sa Kadungayan, Hindi malirip ang ugat ng tigatig, ng tigatig aeeehem. "Ginigising ako ng tambalang dasal ng gangsa't mumbaki. Ayyak! Ginagasak ng higanteng bulate ang linang ng payyó. Ginigising ako ng salimbayang kahol ng ásong itim at liwliwa. Tumatabal ang kugon at talahib sa dike't pilapil. NGAYONG SABADO SA BANAUE LAGPAS alas-singko ng hapon, umaalingawngaw ang awit ng misa kasaliw ng nilalabrang kahoy para sa ataul, umuu- sok na singasing ng tubig sa kawa, at atungal ng kinakatay na baboy sa harap ng simbahan. Parang may diyos na na- matay. Magkatabíng sinundan ng tanaw ng matandang áso at katyaw ang traysikel na humahabol sa pumupusyaw na liwanag. Nakayukayok ang mga mirasol - may pasila- ngan at may pakanluran - alinsunod sa hindi mahulaang posisyon ng araw na nakatagò (O itinatagò? O náligáw? O nangibang-lupain?) sa likod ng nakakubakob na mga bundok. Iilan ang turista ngayon, at lima lámang sa kanila ang may buhok ng mais at bughaw na matá. Marahil, dahil sa luma ganap na biglang lamig sa Cordillera. Iilang tumpok ng lantang gulay at gusgusing kamote ang nakatanghal sa palengke. Umulan daw ng birokeng yelo sa Polak at Pu- log at nanguluntoy kahit ang mga repolyo't letsugas nang mahipan ng lamig. Maagang nagsara ang mga talyer at maghapong walang naglíha man lámang ng nakatihayang mga lilok sa sahig. Ilustradong estranghero sa sariling bayan, ano ba ang da- pat kong maramdaman? Naghahanap ako ng sapat na patnubay at palatandaan, at hanggang ngayon, kaila ngan kong maglakbay. 4/23/2009 3:20:32 PM
hudhud2.indd 21 ISANG D ISYEMB RE SA B ANA UE Isang magandang ibon ang banáwe, kasindilaw ng kilyawan ang kulay, ngunit bihira nang makíta ngayon. Tinandaan kitáng sagana sa tubig, ulap, at lungtian: Basâng-basâ ang tadyang ng payyó sa regalo ng ulan, Basâng-basâ ang himulmol at namamaga sa bigat ang ulop, Basâng-basâ sa lungtian ang bundok at kabayanan. Para kang diwatang nakatihaya sa rabaw ng lupa, May fatek ang tatlong súso, puson, hita, at balikat, Nakalugay na pinilakang ilog ang tirintas ng buhok; Nakakumot ng napakanipis na hamog kung umaga, At sinasaplutan ng mahiwagang usok kung takipsilim Bago dumatal ang panawagan ng mga gangsa at tambol. Ang iyong hininga, laging may hasik ng sinaunang Sanghaya ng mga pino, sanggumay, at ilahas na bulaklak. Ang mga pino, tuwid na tuwid at malabay sa dalisdis, Katulad ng mga matipunong mandirigma noon ni Aliguyon. Ang mga sanggumay, bumubukad na tíla itinadhana't Di-maiiwasang burok sa pisngi ng dalagitang Ifugaw. 21 4/23/2009 3:20:32 PM
22 hudhud2.indd 22 "Liddum, Ampuwal, Tukubbon, Bungayon, Ongdayan! Bultitiw, Dinukligan, Kil-ayon, Holdayan, Udung, Pimmolya! Umamo, Toldayon, Maniput, Mamigut, Munggampa, Munliw-i! Kailan ba susunugin ang pamanang banig ng katamaran? "Naglalaho ang anino ng dulawon at palayon. Naglalaho ang anino ng matatandang bul-ul sa silong. Nilililok ngayon ang mga kadangyan na tabatsoy. Ang mga kadangyan na may sayad-lupang tirintas ng buyabuy." Akaw, si Aligu Aliguyon, anak ni Amtalawtalawon. Bayani ng digma sa payyó't kadaklan aeeeya, aeeeya. Si Aligu Aliguyon, ang ulirang mandirigma, Maghahanap ng pugad ng tagak aeeehem, aeeehem. "Salapi! Naglalaro ng apoy ang mga may-salapi; Lumuluhod sa munggo ang mga walang salapi. Salapi! Bumabagsak ang bundok pagngiti ng salapi. Bumabagsak ang aranya't bulwagan pagsungit ng salapi. "Salapi? Kinakalawang ang sibat at araro sa kubo. Ngunit hindi tatablan ng kalawang ang dalisay na dangal. Tumatapang ang bayá't tapuy kung taal ang dayakkót. Tumatapang ang bayani kung inagawan ng mutyang sibat. "May nagwikang nalimot na: Kung malusog ang ugat, Maririkit ang bulaklak at matatamis ang bunga. Hindi kayâ itong ngayon ay may bulok na kahapon? Hindi kayâ nangalagot ang ugat natin sa kahapon? Waring isang daigdig itong nakalutang sa eternal na pusyaw ng nakabiting takipsilim at nakaambang bukang- liwayway. Mamaya pa'y magkukumot ang payyó hábang binibílang ng isang dayo ang dumaraming tud ling ng ba- hay na yero sa dibdib at balikat ng hagdan-hagdang bukid. Ulap. Ulop. Ulep. Kasabay ng paglalaho ng marikit na pamana ng sinaunang panahon, ipahahayag ng bati ngaw ang natapos na misa. Hinihintay ng mainit na kawa ang bagong katay sa tatlong kondenadong baboy at patu loy na pumapalahaw. Tumututol kayâ sa nakatakdang patalim? Inapuhap ko ang unang ilaw sa palengke. Ang sirkerong maninimbang sa kinakalawang at mai ngay na tulay sa iba- baw ng tuyông ilog. Ang pangwakas na tanong. Sa View- point Peak, malumbay na babalabalan ng maubang Ifugaw ang katawang nakabahag at malumanay na hahakbang pauwi. Magbubukás ng hinyebra ang isa sa mga lalaki pag- katapos ipakò ang hulíng tabla ng ataul. 4/23/2009 3:20:34 PM
hudhud2.indd 23 Tinandaan kitáng naglulunoy sa abot ng abot-tanaw, Laging muslak, laging kasisílang sa biyas ng kawayan, Marikit na anak ng nagtunggaling langit at dagat, At binihisan ng payyó ng magigiting na anak ng bundok. Ang mga payyó: pandangal na hiyas mula sa pawis ng araw, Ng mga nagluyang paa at ng pumurol na paglilingkod ng bakal; May dingding na pangil ng matandang gadya't baboy-damo Ngunit wala ni pangitain ng lagas na ngipin ng alipin. Sumasalunga noon sa putik maghapon ang kalalakihan Kahanay ang kababaihang may pabigat na balyag ng bató; Dinadakila nilá ang sanlibo't isang bathala ng mumbaki At magálang na nakikinig sa hagabi ng kadangyan; Pumupugot silá ng uhay o kaaway kung kailangan, Bumabása sa sandaang lamáng-loob hangga't kailangan; Ngunit nag-ukit sila ng pala-palapag na payyó, Nag-ukit nang nag-ukit hanggang sa tuktok ng bundok Upang laging may naiimbak na sapat na butil sa kamalig At may dayyakot para sa masiglang tapuy habambuhay. Hiyas mula sa pawis at mga siglo ng sariling sikap, Dambana mo rin ang payyó, dambana ng pagtitiwala Upang lagi mong palusugin ang binhi at ugat At laging pahinugin ang inaasahang butil at prutas. 23 4/23/2009 3:20:34 PM
24 hudhud2.indd 24 "Kadugnong, Lumbaton! Iharap sa akin ang mga halimaw! Ang mga halimaw na tatlo ang ulo o siyam ang búhay! Bukaneg, Perena! Naganap nang lahat ito't magaganap muli. Kailangang baguhin ang landas sa kaganapan. Ay ayeee!" 4/23/2009 3:20:36 PM
hudhud2.indd 25 Dambana mo rin ang payyó para sa dayo't turista Na laging namamangha sa di-akalaing tayog ng tiyaga, Ng tiyaga na kumipil ng luad at tipak-tipak na bató, At ng pangarap na sumupil sa ilahas na daloy ng tubig. Tinandaan kitá't laging iginuguhit sa karimlan Kahit matagal nang pumanaw ang uwi kong everlasting. Ngunit natutunaw, natutunaw ang orihinal mong hulagway. Alin bang gunita ang hindi kinakain ng kalawang? Ang iyong katandaan, nakatalungko sa mga lungsod, Tíla mga bul-ul na náligáw sa babantayang bangan. Ang iyong kalalakihan, sumasayaw sa mga bangketa Sa saliw ng patpat at basyong láta ng sardinas. Ang iyong kababaihan, nagtitinda ng sampagita, Kumakatok sa banyagang pinto, tumatawag sa ibang poon. Nanaginip akong sinalakay ng mga bulate ang payyó At napasigaw ako nang gumuho ang mga bató't dike. Dumatíng kang ibong dilaw. Hindi ko batid kung sa panaginip. Pinasok mo ang aking silid na tíla isang katutubòng espiritu Ng lahat ng anyubog na ikinintal ko sa pusod ng aking isip At lumukob sa akin, inamò-amò ang aking lagnat. 4/23/2009 3:20:37 PM
hudhud2.indd 26 4/23/2009 3:20:39 PM
hudhud2.indd 27 Tulad sa isang pastol, magdamag mo akong pinagtamasa Sa siklab ng damo at lahat ng taglay mong linamnam. Nanginain ako sa iyong kariktan. Nanginain ako sa iyong marubdob na kariktan Hanggang suplingan ang aking noo ng isang sungay: Sungay ng payyó, basâng-basâ sa regalo mong ulan. 4/23/2009 3:20:43 PM
hudhud2.indd 28 4/23/2009 3:20:44 PM
hudhud2.indd 29 Ikalawang mga Engkuwentro Known as the "last frontier" of the Philippines, Palawan is rich in plant and animal life and its pristine enviroment har- bors one of the richest biodiversities in the region. These are the reasons Palawan has attracted humans from prehistoric times to the present. Before the arrival of the Westerners, Palawan was already known to ancient civilization. The Chinese called it "Palao- yu" or the land of the beautiful safe harbor; and to the Hindu Indians, it was "Palavas" for its abundant plants. During the Spanish conquest of the Philippine archipelago, Pigafetta called the island "Paragua," Spanish for umbrella or island of fresh- water and the land of promise. Manila look like a franchise for middle America, courtesy of McDonald's and Levi's. In fact, upper and middle class Filipinos suffer more cultural alienation in their own hometowns and provinces than in Los Angeles or San Francisco and are much more at home in Manhattan or Queens than in Tawitawi or the Cordilleras. - Carmen Guerrero-Nakpil (1989) We have, it is true, our oral traditions and our songs, but they appear to be trifl ing. - Amador T. Daguio (1934) - Angel P. Bautista (2004) A heritage of smallness. Thanks to early and pervasive American commerce, Filipino cities are blessed or blighted by fastfood chains, soft drinks, co- caine, T-shirts, and pop stars. The more affl uent places of Metro - Nick Joaquin 29 4/23/2009 3:20:47 PM
30 hudhud2.indd 30 SI ALIGUY ON SA LIP OON "Narito ang isang silangan ng kasaysayan. Narito ang isang tangos ng bató bílang simula. Nakaharap sa kilay ng karagatan, naghihintay Ng inaasahang tigatig ng nagpipingking panga ng lupa." Aliguyon, tinig akong higit na matanda kaysa bahag mo. Tinig akong higit na malalim kaysa sugat ng iyong sibat. Tinig akong iginupo ng mahabà, napakahabàng paglalakbay Sa paghahanap, sa paghihimalay ng ganap na búhay. Tinulay namin ang sampung libong lindol at daluyong. Dinurog ng lindol at daluyong ang aming mga tulay. Kinain ng asin ang aming nakaraan at magulang. Kinakain ng asin ang iyong kasalukuyan at magulang. Hamak lámang sa tingin mo ang Yungib Tabon Hamak lámang sa urian ng Kiangan o Gonhadan. Ngunit hitik sa larawang di naititik sa bató At hitik sa gunitang kinain at kinakain ng asin. "Ngunit kung sinapupunan ka ng aking bisig, Kung taal kang bukal ng aking dugo't diwa, Babaeng Tabon, ano't dapat kong iligtas sa gagamba Ang bungo mong sindupok ng alikabok?" Aliguyon, ang bána ko'y mandirigmang katulad mo, Ang mga anak ko'y hinubog ding mandirigma. Nilalaro namin ang pangil ng tandayag at gadya, Hinahabol namin ang hamog at taeng-bituin. P ORTADA NG PUERTO PRINCESA PUERTO Princesa. Kung pag-ibig ang simula, ano ang handog na pag-ibig ng pook na ito sa pagal at tagal ng paglalakbay? Puerta Princesa. Wala akong makilálang adhika sa na- bungaran kong karaniwang anyo ng lungsod, mula sa negosyo ng mga bagahe at ng kahit unipormadong mga porter sa airport hanggang sa pagsikip-pagluwag ng daloy ng traysikel. Ang totoo, at tulad ng karaniwang lungsod, nanganganak ang mga lansangan dahil sa hindi mapigil na pagsisikip ng mga gusali, talyer, restoran, at sari-saring palatandaan ng kaunlarang materyal. At naalala ko noong araw ang gahamang si Kablay. Dahil sa madaya't mahigpit niyang pagpapautang, yumaman siyá nang yumaman hábang lumulubog sa utang ang lahat ng kababayang mangingisda. Sa tulad niya nagmula ang pariralang "pating sa katihan" dahil hindi nabubusóg sa walang-humpay na pagsilà. Bató rin ang kaniyang puso laban sa nanghihingi ng awa. Kayâ isang umagang lumuhod ang isang sakiting matanda upang manghingi ng makakain, itinaboy niya ito palabas ng bakuran. Ang matanda palá'y si Neguno - ang bathala ng dagat. Pinaakyat niya sa bundok ang mga mangingisda at sakâ tinawag ang daluyong upang wasakin ang bahay ni Kablay. Hinigop ng tubig dagat si Kablay. Subalit hindi siya namatay. Tinubuan ng matitigas na buntot at palikpik ang 4/23/2009 3:20:49 PM
hudhud2.indd 31 ONNAWA Pumilákakák! Bumulnáy buwángku, No sakón nangákaw. Inuunawa ko hanggang ngayon ang iyong pag-ibig, Andi! At lalo akong natitigatig. Marahil, dahil lagi nang nakahihilahil ang hilig ng langit Idawit sa parusa ang bunga ng bawal na pagsinta. Totoong may tuntunin at batas ang pariseo't babaylan Hinggil sa isinasalin at namamánang kasalanan. Subalit marami kaming hindi mapanatag sa bigat ng krus Na dapat pasanín ng Anak ng Diyos upang kami'y matubos Mula sa sumpa sa aming magulang na kumagat sa mansanas. Bakit kailangang mabúhay ang sangkatauhan sa píling ng bawal? Sinundan ko ang mag-isa mong pagluluwal kay Gassingga At hindi ko napigil ang pagtulo ng luha. Pinaliguan mo't binalot sa luha ang kawawang sanggol; Pinaliguan mo't binalot sa luha ng masidhing tákot. Ay, Onnawa! O, Onnawa! Ilang ina ang tulad mong isinílang Sa pagitan ng muslak na uha at ng nakamihasnang kidlat? 31 4/23/2009 3:20:49 PM
32 hudhud2.indd 32 Hindi kami nag-iimbot dahil silág ang kalikásan, Hindi kami naiinggit dahil abót-kamay ang langit, Hindi kami natatákot kahit sa biglaang kamatayan Dahil batid namin ang maginhawang kabilâng-búhay. Hindi kami angkang nagmula sa mga lasing na bathala. Hindi kami pumapaslang upang mangamkam. Hindi kami nag-iipon ng hindi kailangan. Hindi kami lumilikha upang ipakain sa bálik-bálik na taog. "Hindi nga ba't napakahina mong simula Napakahina mong simula bílang bantayog ng aming dangal? Nasaan ang matitibay mong piramide't templo? Nasaan ang naimpok mong diyamante't perlas?" Aliguyon, sa yungib ko ng palayok at banga, Walang dungis ng alipin at tagulaylay ng dukha. Sa yungib ko ng kabibe't himaymay ng baging, Walang mainiping latigo't tamad na tanikala. Ang yungib ko'y isang toreng may iisang bató, Ang yungib ko'y isang toreng may iisang wika. Ang yungib ko'y isang toreng may iisang mithi, Isang toreng payak ngunit tore ng pag-ibig. Yungib itong katutubò'y itinakwil sa pusali ng gunita At yungib mong inuusig pagkat hubad sa parikala. Aliguyon, nilasing ka ng palakpak at elektrisidad Kayâ bingi sa hinaing ng aniniput at butanding. kaniyang katawan, lumuwang na tíla yungib ang kaniyang bunganga, at naging sintalim ng patalim ang kaniyang mga ngipin. Sa bisà ng sumpa ni Neguno, si Kablay ay naging unang pating. Nilinga ko ang buong Puerto Princesa upang tuklasin ang makabagong anino ni Kablay. Noon ako ginulat ng bago't naiibang kalatas ng lungsod. Hindi na ito ang Puerto Prin- cesa ng mga itinatakwil na ketongin at itinatápong pusakal na kriminal. Hindi naman ito ang lungsod ng maiilap na budhi't malalagkit na katawan. Sa halip, nais nitóng ma- ging lungsod sa isang paraiso. Nais nitóng maging Lung- sod ng Malinis na Kaligiran, bílang portada sa Paraiso ng Kalikásan. Araw-araw, isinusulat sa loob at paligid ng Puerto Princesa ang alamat ng magiting na pagliligtas sa nanganganib at napupuksang kalikásan. Sa Calauit, ka- laguyo ng binturong, pilandok, at tandikan ang impala't zebra. Sa Tubbataha, naglalaro ang mga dúgong, pawikan, bariles, at mameng. Sa Coron at El Nido, may sariling mga talampas ang sarang at balinsasayaw. Sa Ursula namama- hinga ang mga lagalag na ibon ng mundo. At kung Hunyo, may "Pista y ang Kagueban" upang higit na kumapal ang kumot ng naga, balete, gango, kalingag, at talisay sa mga gulod at bundok. Ngunit araw-araw ring nagmumulto sa bali-balita ang angkan ni Kablay. May kumakamkam ng dalampasigan at bakawan. May mandarambong sa santuwaryo ng usa. May dayuhang trawler ng tuna sa Busuanga. May nang-uupat sa mga Tagbanwa. May mga armadong kumpit sa Bala- bac. May kailangang bigyan ng gawain upang hindi mag- kaingin. May lihim na nagtotroso sa Aborlan. 4/23/2009 3:20:50 PM
hudhud2.indd 33 Tumulo pa ang luha ko, naisip man ang sanggol ng Nilo, Nang ilulan mo sa alon ang hininga ng iyong sanggol. Ay, Onnawa! O, Onnawa! Umapaw na sa luha mo ang lakasa Nang ibilin ang addongan at mga handog sa iyo ni Banna. Ay, Onnawa! O, Onnawa! Umapaw na sa luha mo ang lakasa Nang itakip mo ang sambaya't umaluy-oy ang Sambiya. At naluha ako, bagaman batid kong sinasagip ng tadhana Ang anak ng bathala upang maiwasto ang daratal na tagsibol. O marahil dahil umuukilkil na imposible kahit ngayon Ang mapayapang pag-iisang-dibdib ng nakamihasnang pingkian? Hindi ako maniwalang itatanghal kang tauhan sa ullalim, Maliban kung ikaw na rin ang aming katutubòng inang birhen Ng manunubos - ni Gassingga - upang malagot ang madugong kadena Ng utang at singil: Ngipin sa ngipin, hanggang dulo ng mundo. Lubha kang payak para sa gayong motibo't arketipo. At hindi ko minamaliit ang aming unang mang-aawit sa saleng at yungib. Nibalya da kalingga. Orihinal kang halimbawa ng pag-ibig sa kaaway. Higit na dalisay ang bulong ng puso kaysa atas ng dugo. Higit na malinis ang mabilisang sulyap kaysa matagalang titig. 33 4/23/2009 3:20:50 PM
34 hudhud2.indd 34 Ang lungsod mong ninais ay yungib ng bagyo't dilim, Ang lungsod mong hinanap ay yungib ng bituing taksil. Binubúlag ka ng ningning, inililigáw ng layaw Sa pantalan ng sirena't banyagang pamantayan. Kayâ ngayon, Ay, Bayani! Kaaway ka ng sarili. Dudukutin mo ang sariling matá upang muling makakíta, Dudurugin mo ang sariling puso upang di na manibugho, Kailangan kang mamatay upang muling magkabúhay. Naisip ko tuloy hubarin ang sapatos kong naglagalag sa maruming daigdig. Puerto Princesa! Puerto Princesa! Tama si Odysseas. Tama siyá na isang karapatan ang Paraiso. Ngunit kailangan ang pambihirang kagitingan sa araw-araw na pag-aalaga't pagbabantay. Kailangan ang higit at matatag na kagitingan upang hindi ka maglaho, Puerto Princesa, upang hindi ka maglahong tulad ng Ori- hinal na Paraiso. 4/23/2009 3:20:51 PM
hudhud2.indd 35 Ni hindi ka nagtanong nang matagpuang may sakít si Banna. Ni hindi ka nagduda nang mag-usisa ang amá. Ni hindi ka nagtipon ng patibong at patalim Nang matiyak na si Banna'y hindi si Bannawa ng Manila. Ni hindi mo inisip na may ganda't búhay na tinitimbang Sa bálos ng pugót na ulo ng mga Liddawa. Nibalya da kalingga. Nakaluhod ako sa iyong dakilang dambana ng pag-ibig At mamamatay akong nanggigilalas. Nabibili ang pag-ibig, nasusukat sa timbangan. Napipigil ang pag-ibig alinsunod sa tuntunin at pangangailangan. Nabubúlag ang pag-ibig tulad ng araw na nabubúlag; Namamatay ang pag-ibig tulad ng araw na mamamatay. Ngunit Onnawa, nang umibig ka kay Banna Nilimot mo kahit ang ari, uri, lahi ng kaaway. Nilimot mo kahit ang nakaugaliang pagnguya ng ngangà; Tinanggihan mo kahit ang haying maáta ni Banna. Higit na maáta ang iyong pag-ibig; Higit na dalisay at dakila dahil walang nilunggating layaw. Walang hiningi kahit singsing, tonggalá, ni sapatá Para tiyaking si Banna'y anak di kadkadalla. 35 4/23/2009 3:20:51 PM
36 hudhud2.indd 36 4/23/2009 3:20:52 PM
hudhud2.indd 37 Wala kang hininging kahit munting unawa o awa Dahil umibig sa kaaway ng angkan at anak ng maralita. Andi! Naging kaaway ka ng sariling unan. Naging kaaway ka ng lahat ng nagisnang katotohanan. At nagdusa ka. Onnawa, nagdusa ka. Tulad ng sinumang sumusuway sa mandadáwak at amá. Nagdusa ka, upang patunayan sa amin ngayon Na noon pa'y sinusupil, sinisikil ang maátang pag-ibig, Na noon pa'y pangahas at suwail ang maátang pag-ibig, At noon pa'y tumitingkad ito sa bangis ng panganib. SAMPIR ASO PA N G KAPA KI-PAK INA BA NG NA PA G -I BIG Umaasa ang bisig na itong maging isang tangkay, Tangkay na sisibulan ng mababangong bulaklak O pagbibitinan ng matatamis na prutas Upang suyuin at laruin ng mga bubuyog at ibon, At sakâ dumupok, mabalì Tulad ng alinmang inutil nang batas sa búhay, At bumalik sa maalikabok na lupain ng nililimot. 37 4/23/2009 3:20:55 PM
hudhud2.indd 38 4/23/2009 3:20:57 PM
hudhud2.indd 39 Ikatlong mga Engkuwentro Salamat nang ualang hanga gracias se den sempiternas sa nagpasilang nang tala al que hizo salir la estrella nacapagpanao nang dilim que destierre las tinieblas sa lahat ng bayan natin de toda esta nuestra tierra. At sa kanyang patutunguhan, naghihintay sa kanya ang mga kuko ng liwanag. - Edgardo M. Reyes (1967) "Kung mabasag mo ako, mamalasin ka" - Kalatas sa Palayok Calatagan ayon kay Guillermo Tolentino - Fernando Bagongbanta (1605) Ang ningning ay nakasisilaw at nakasisirà ng paningin. Ang liwanag ay kinakailangan ng matá, upang mapagwari Patakipsilim na nang aking ihagis Ang lumang-luma kong lambat ng gunita Sa nanlalabo nang laot ng lumipas. ang buong katunayan ng mga bagay-bagay. Ang bubog kung tinatamaan ng nag-aapoy na síkat ng araw ay nagniningning; ngunit sumusugat sa kamay ng nagaganyak na dumampot. - Teo S. Baylen I shall never return to Sulu. I cannot. My lovely Sulu is - Emilio Jacinto gone. - H. Arlo Nimmo (1994) "Huwag kang lilingon, Tuan Putli." - Mula sa kuwentong-bayang Mindanaw 39 4/23/2009 3:20:59 PM
40 hudhud2.indd 40 PAG SILO NG NI ALIG UYO N SA PIE DR AS P L ATA S AT PAGGAYAK SA PAGLALA KB AY NG ER MITA N Y ONG SI PR INSIPE D ON JUA N "Ibong ito kung dumatíng Hatinggabi nang malalim, Ang pagkanta nang malambing Katahimikan kung gawin." - Ibong Adarna At sapagca pitóng suson Ang dauag nang manga auit, Caylangang ang paglingon Ay sicaping pitong olit. Ang gunitang huhulíhin Parang ibon at ilahas, Pumapayag lang pasupil Sa timtiman at pangahas. Ang gunita'y magdaraya: Guintong handog at alindog, Nagtatangcang ang adhica'y Maiuacsi mo,t, malimot. Cayâ labaja,i, tanganan, At sa bisig mo,i, isugat - Malalim cung caylangan - Nang guisingin ca nang antac. PA GDALAW SA DAMBANANG LAPULAPU ALIN ba ang dapat lingunin? Alin ba sa dalawang pala- tandaan ang totoong nagpapahayag sa kabuluhan ng La- banan sa Mactan noong 1521? Nakatanghal sa bungad ng dambana ang isang obeliskong bato, itinindig sa isang parisukat na salalayang may taas na dalawang pantay-tao. Bukod sa San Pedro at mga sim- bahan, ito yata ang pinakamatandang estrukturang ini- wan ng mga Espanyol sa mga Sugbuanon. Itinindig noong 1866 sa panahon ni Reyna Ysabel II, inireklamo pa nga ni Alfredo Velasco noong 1891 sa isang diyaryo na lubha itong napapabayaan dahil lagtas-lagtas ang bakod noong kawayan at kayâ nagiging pastulan ng mga baboy at kam- bing. Monumento para kay Hernando de Magallanes ang obelisko, alaala sa tugatog ng tagumpay ng Espanya - "Glorias Españolas" - at nararapat, ayon kay Velasco, na pangalagaan ng Cebu bílang isang verdaderong siyudad na kolonyal ng Espanya. Matutuwa si Velasco ngayon. Halos sentro ang obelisko ng dambana sa pook ng makasaysayang labanan sa Mactan, naliligid ng gumamela, bugambilya, at iba pang halamang bulaklakin, at ng apat na busto ng katutubong mandirig- mang may nakasandal na munting kalasag at kampilan sa magkabilâng balikat. 4/23/2009 3:21:01 PM
hudhud2.indd 41 ME DYASYON SA MATUTUM Isang proposisyon ang bawat taluktok túngo sa paglilimayon - Walang-hanggan at walang-hanggahan - ng bagwis at simoy; Isang pagsamba sa maharlikang pag-iisa ng gagamba; Isang pagtamasa sa hamog at alige ng pihikang asoge't asupre Sa ibabaw ng mga tunggalian at alingawngaw ng bayan, Sa lilim ng laging-lungting ligaya't mga eternal na kariktan. Hindi maimamatwid ang mga ngipin ng bangin sa paligid O gilagid ito ng matalahib na lalamunan ng bulkan. Walang-kapalit ang sansaglit na silakbo ng tilin at utong. Maganap man ito sa Mayon, Apo, Banahaw, Isarog, Kanlaon, Sa tag-ulan o tag-araw, sa umaga, tanghali, o takipsilim, At dumatal na pagkakataon pagkatapos makipagmook, Tiyak na ikasisiyá ng hininga ang haplos sa pilikmata, Ang kandungang sintarik ng mga una't sinaunang pithaya. Ito ang lunggati ng korales paghawi sa buhok ng dagat. Ang mithi ng tore. Ang pangarap na puntod sa bahay ng pagong. 41 4/23/2009 3:21:01 PM
42 hudhud2.indd 42 Maaari cang ubanin Sa paglingong sacdal tagal, At bacâ ca mapahimbing Samantalang naghihintay. Cayâ upang macaligtas, Ang bisig mo ay ihandang Matadtad sa pitóng sugat Nang olit-olit na iua Ang gunita,i, mapanganib: Ililigáw ca nang tianac Sa jardin nang matatam-is At mapupuláng manzanas. Cumacantang itotocso Nang lilang Pangungulila: Monting buquid, capirasong Languit, at súsong dalaga. Cayâ magbáon nang dayap Na maasim at maquirot Sa sugat mo ay ipatac Maalio man o malongcot. May maytim na gagambang Magsasapot ng hinaquit At pilit na ihihibla Ang nilimot mo nang galit. Nása likod ng obelisko ang isang maliit ngunit kongkre- tong silungán. Parang gym, parunggit ng isang bantog na mananalaysay, at dito nakatampok ang ikalawang marker sa dambana. Isang pantay-táong plakeng itinindig sa tum- pok ng mga bato at nakatitik sa bronseng mukha sa ilalim ng selyo ng Philippine Historical Commission ang ganito: lapulapu "Here on 27 April 1521 Lapulapu and his men re- pulsed the Spanish invaders, killing their leader Ferdinand Magellan. Thus Lapulapu became the fi rst Filipino to have repelled European aggression." May munting miyural sa dingding ng silungán sa likod ng marker. Isinasadula ang isang tagpo ng Labanan sa Mac- tan nang waring nalulupig na ng mga katutubòng mandi- rigma ang mga kongkistador. Nása gitna ng larawan ang isang pinunòng Europeo, mukhang si Magallanes at may sugat, at isang mandirigma (si Lapulapu?) na umaakmang itaga ang kampilan sa banyaga. Humahangang napalapit ako sa miyural. Hinangaan ko ang pintor dahil sa kani- yang pambihirang imahinasyon sa muling-paglikha ng gayong makasaysayang tagpo. Kung napagtuunan ito ni Luna, igu hit din kayâ niya ito sa paraang nangingibabaw ang mani nipis na bughaw o padidilimin niya ang langit at titinain sa dugo ang dagat? Nabása kayâ ng pintor si Pigafetta? Gaano kayâ kabigat ang mga alamat sa kaniyang pinagbatayang aklat? Paglingon ko, natuklasan kong doblekara ang marker. Sa kabilâng mukha nitó'y nakatitik naman sa tanso ang ga nito: ferdinand magellan's death "On this spot Fer- dinand Magellan died on April 27, 1521, wounded in an 4/23/2009 3:21:02 PM
hudhud2.indd 43 Inihahandog ngayon ang bitag sa kilay ng zigzag at ziggurat. Ang langaw sa tangos ng ilong. Ang túlog ng tutubi sa duklay. Laging nása tugatog ang trono. Nagpapataasan ang piramide, Palasyo't gusali upang ipagmalaki ang pangalan ng tagumpay. Upang tingalain. Upang maibukod ang iilang anak ng diyos Sa maraming maralita't may karaniwang rabaw ng pakiramdam. Inihahandog din ngayon ang laya sa pakpak ng paruparo, Nakatirik sa tilos ng samyo't talulot, tiwalag sa buhawi ng mundo. Ritwal ito ng pagkitil sa sirena at regular na repertoryo ng relo, Ng payapang pagpuksa sa kaliit-liitang butil ng alabok sa litid at atay. Ngunit iba ba ang kidlat ng liwanag sa Bundok ng Bungo Kaysa bahaghari ng pitóng silahis sa ilalim ng Piedras Platas? Bakit kailangang sundan ang bakás ng umakyat na ulap? Paimbulog din ang landas ng maitim na usok. Higit bang banal ang pag-ilanglang sa halimuyak ng ilang-ilang Kaysa putikang pag-aabang sa dukhang mutya ng saging? Bawal mag-usisa. Malimit nililingon ang sinulid ng kasaysayan Sa loob ng laberintong tigib sa sampung libong pusang itim. Ang tugatog, estasyon din ito ng isang pulgasin at ulyaning áso - Matapat na tanod sa pintong ipinid-ibukás ng halay ng hangin. 43 4/23/2009 3:21:03 PM
44 hudhud2.indd 44 Ang dayap mo ay pigain Nang tomindi ang paghapdi Nang bisig caysa damdaming Sa puso mo,i, umoosli. Pipilitin cang pumicquit Nang dilao na pamahiin. Bubulaguin nang mariquit Na pangaco't bagong datíng. Ay! Houag cang matatacot, Magtatacá, malilinlang. Ganian lagui ang pagsoboc Paglicha nang bagong daan. Madali ba o mahirap? Icao rin ang alaala. Paglingon mo, ang tatambad: Ang pangarap mong maquíta. encounter with the soldiers of Lapulapu, chief of Mactan Island. One of Magellan's ships, the Victoria, under the command of Juan Sebastian Elcano, sailed from Cebu on May 1, 1521, and anchored at San Lucar de Barrameda on September 6, 1522, thus completing the fi rst circumnavi- gation of the earth. 1941" Ilan sa mga turista ang mag-aakalang kay Magallanes ang obelisko sa dambana? Ilan sa kanila ang nagsikap bumása sa naglalahong mga pahayag sa tanso noong 1941? Para sa karamihan, kay Lapulapu lámang ang dambana. Lalo nga- yong may bagong bantayog ang bayaning mandirigma sa dakong dalampasigan. Makisig at maskulado ang estatwa ng bayani, parang si Vic Vargas noong kasikatan, nakasipat sa dagat at waring nag-aabang ng dayuhan, makapal ang buhok na sinusupil ng isang dilaw na tela at waring ka- terno ng suot niyang bahag, may mahabàng kuwintas ng mga sigay at pangil na nakalawit sa hubad na dibdib, may kawit na kalasag ang kaliwang bisig, at mahigpit na hawak sa kanan ang isang malaki ngunit nakaambang kampilan. Kung ibababâ nang bahagya ni Lapulapu ang sipat, ma- papansin niya ang dumadálang na pulutong ng bakawan sa harap niya at ang dumaraming restoran ng sutukil at tindahan ng sobenir sa kaniyang kaliwa. O kayâ, manlalaki ang kaniyang mata sa mga hubad-barong paslit na Sug- buanon at nag-uunahang sumisid ng baryang ipinukol sa tubígan ng mga turista. Noli me tangere. Ibig kong mani- wala tuloy na kailangan ngang ang bantayog ng Bayani ng Mactan ay itayô rin sa Luneta at sa likod ng Martir sa Ba- gumbayan upang higit na malingon nang wasto ang kani- 4/23/2009 3:21:04 PM
hudhud2.indd 45 Tingnan, sumusupling ang disyerto sa anino ng bawat piramide; Ngunit sinisilaw ng sariling ningning ang nása taluktok. At tingnan pa, bumababâ mula sa langit at bundok ang tubig Upang magdulot ng katarungan sa lahat: Sa lahat ng hikahos na sulok at makirot na himagsik ng bukid, At kahit sa lawas ng mga mangmang at ilahas na damdamin. 45 4/23/2009 3:21:04 PM
46 hudhud2.indd 46 yang kabuluhan. O kayâ, upang masipat pa ang malabòng agwat sa kasaysayan mula sa Mactan hanggang sa bingit ng Himagsikan? Ay, ang Kasaysayan! Ilog ng masalimuot na pait at hapdi. (Napakaginhawang pumikit at magpaka- lango sa kahit panandaliang awit at batis ng tamis.) Magi- ting siyá na lumingon at hindi naging bató. 4/23/2009 3:21:05 PM
hudhud2.indd 47 47
4/23/2009 3:21:07 PM
hudhud2.indd 48 4/23/2009 3:21:09 PM
hudhud2.indd 49 Ikaapat na mga Engkuwentro Sisimulan ko na, kapatid na giliw Awit na kumintang iyong hinihiling: Di anhi'y may dagat na hayag ma'y lihim, Mababaw ay hindi matarok ang lalim. Sa kalamigan ng loob, katigasan, katiisan, at pag-asa sa anumang gagawin nagbubuhat ang ikagaganap ng mabuting ninanais. - Andres Bonifacio Sa kalagitnaan ng dagat ay gayon Ang sabi'y mayroong mataas na kahoy; Sanga'y malalabay, daho'y mayamungmong Na nakalililim sa dagat na yaon. Ang nagtanim ng hangin Bagyo ang aanihin. - Matandang salawikain Sa punò ng kahoy tubig na nunukal Walang kasinsarap at sakdal nang linaw, Ngunit dakong dulo'y kung anong dahila't Bibihirang tamis ang mananamnaman. The past yields itself more fully only to those who come to it with conscious purposes, with their feet fi rmly planted in the present, and their eyes turned to the future. Only thus can the past be a source of illumination. - Marcelo H. del Pilar - Randolf S. David (2001) 49 4/23/2009 3:21:12 PM
50 hudhud2.indd 50 PAGD ALAW N I AG YU K AY A LIGUY ON SA PAN A GIN IP Sa pagitan ng Suruga at ng Nereka: Ang Mithi. O ang búhay ay pagbibiláng lámang ng araw at gabi. Sa pagitan ng Silangan at ng Kanluran: Ang Mithi. O ang araw ay pagtitipon lámang ng puntod na alabok. Kung maglaho ang Nabayaw o mawalan ng timuay, Kailangan ng biray ang kahit isang malabòng Molopolo. Isang karaniwang kampilan lámang ang jarupákal Kung walang pinugutang dambuhalang ibong pitó ang ulo. Hindi tatawirin ni Humadapnon ang madugong karagatan Kung hindi siya nangarap ng gayuma ni Nagmalitung Yawa. Hindi maglalamay si Ines Kannoyan sa kalansay ni Lam-ang Kung hindi nagsayaw ang mga baitang ng hagdan. Inaawit ang guman, darangan, at kahit parang sabil Upang ibalik ang panahon ng gintong ngangà't kulintang At ang bayaning nabubúhay, namamatay, at muling-nabubúhay Dahil may dapat gampanan o pagwagiang Mithi: Dahil may pitóng bundok na dapat akyatin, Dahil may pitóng hukbo ng higanteng dapat puksain, Dahil may pitóng hiwagang dapat tuklasin o lurukin, Dahil may katangi-tanging minamahal na dapat sagipin. Ang tonong, diwata, himala't agimat Ay mga sagisag sa di-karaniwang tungkulin ng Mithi; Nilalagom ng mahiwagang kalasag o singsing Ang kapangyarihan ng bayang ipinagkaloob sa Mithi. 4/23/2009 3:21:14 PM
hudhud2.indd 51 EDEN N ATUR E PARK Nuestro perdido eden? Para nga itong paraiso, paraiso sa bunganga ng natutúlog na bulkan. At hindi ko mapigil ang demonyo ng pagha- hambing sa makasaysayang Jardin Botanico na ngayo'y se- mentado, iniinis ang nátitiráng sakiting haláman ng maga- ralgal na sampung libong tambutso, pagkatapos ilitin ang kalahati ng orihinal na teritoryo para sa ilang palapag na himpilan ng sasakyan at bagong kolehiyo. Higit pang bib- liko ang paglikha sa parkeng ito ngayon, dahil matagal mu- nang ipininid sa publiko hábang kinakalinga at binabago ang kalikásan, pinalalago ang katutubòng haláman at ini- hahasik ang mga bago't banyagang binhi, tinatapyas ang mga gulod, nilalatagan ng koryente't lansangan, inaayos ang batis, pinararami ang mga alagang hayop, itinatatag ang mga taníman, at itinatayô ang mga bulwagan, silid, restoran, teatro, at iba pang pasilidad para sa mga inaasa- hang panauhin. Nagkaroon sana ng gayong layaw sa maikling panahon at munting puhunan ang nadestiyerong arkitekilyo sa Dapitan... O marahil sadyang taal na hilig ng tao ang lumikha ng sariling retiro o santuwaryo sa gitna ng hindi humuhu- pang bangis ng mundo o gumawa ng arka upang iligtas ang minamahal sa napipintong pagkagunaw. Ang yungib, kung gayon, ay maituturing na unang eden - kanlungan at tahanan ng sinaunang mandirigma laban sa pangil ng unos at mababagsik na galamay ng kalikásan. Kalikásan. NE LENDANGAN Laging nauuna ang dalampasigan sa alon Tulad ngayong binabagtas ko ang taludtod ng olaging. Nelendangan. Nelendangan. Kailangan kong pumasok sa bunganga ng Yandang At sumubaybay sa pitóng batis ng iisang ilog Hábang nakikinig sa kutyapi ng punòng lulang At nagsasagutang kodlong ng lumbayaw at kawayan. Kailangang pigilin ko ang gilalas sa ginintuang pugad Ng banog at naglilingkisang tumbaga ng sawá at yantok Hábang sinusundan ang halimuyak ng sampaga At sanlibong bulaklak sa landas ng mga binibini. Nelendangan. Nelendangan. Nelendangan... At sa isang dalampasigang banal nakatirik ang moog, Ang sampung palapag na moog ni Agyu: Nilikha sa lahat ng pinakamatigas na katutubòng kahoy, Pinagdikit-dikit sa pamamagitan ng laway ng sawá, Nabububungan ng halámang namumulaklak sa tanghali, Nababálot sa lahat ng pinakamarikit na hiyas ng lupa't langit, 51 4/23/2009 3:21:15 PM
52 hudhud2.indd 52 Kayâ ang sanlinggo o kahit sambuwang kanyaw Ay kay ikling pagdiriwang ng sambayanan Pagkatapos ng pitóng taóng digma o eksodo Pagkatapos ng pitóng taóng paghihintay sa bayani. Ano ngayon ang halaga ng pagdiriwang Kung naglisaw sa lansangan ang halimaw at busaw? Matutúlog kahit ang mga diwata ng Daya at Lagud Kung naglalasing ang bayani sa búrol ng bayan. Ano ba ang Mithi ng kasalukuyang paglalakbay? Ano ba ang pahiwatig ng agapál at wika ng limokon? Tatlo ba o pitó ang ulo ng dambuhalang pupugutan? Kailangan mo ba si Linggisan o ang awit ng adarna? Nang sumigaw ang bayani sa Balintawak at Pugadlawin, May binuo itong Mithi mula dugo sa Bagumbayan. Ang bandila nitóng puláng iniladlad sa Pasong Tamo Ay mga fatek ng tatlong siglong dusa't himutok. Lumabo ang Mithi sa isip ng bayan Nang paslangin ang bayani sa Cavite, Cebu, o Cabanatuan. Lumalabo pang lalo ang Mithi Dahil sa tunggalian ng mga hari-harian at huwad na bayani. Ay, ang mga bagong hari-harian! Nakaririmarim siláng mga sumpa ng langit sa bayan. Ay, ang mga bagong huwad na bayani! Higit siláng nakaririmarim na mga sumpa ng langit sa bayan. 4/23/2009 3:21:15 PM
hudhud2.indd 53 Kalikasán. Kayâ may adhika ang alinmang eden na ipaila- lim ang kalikásan sa talino't kapangyarihan ng tao. Ina- alagaan ang mga ilahas na hayop sa zoo at tinuturuan upang ipang-aliw sa sirkus. Inaalagaan ang mga baging at punongkahoy sa plantasyon upang magdulot ng bulaklak at prutas alinsunod sa takdang panahon. Inaalagaan ang mga isda't nilaláng ng dagat sa palaisdaan o sa akwaryum alinsunod sa layuning magtamasa sa biyaya ng tubígan o manggilalas sa kislot at kulay ng palikpik at kaliskis. Ina- alagaan kahit ang mga dagâ't kulisap upang malutas ang mga hiwaga't peste. At kung maaari, nais nating maging likha nating paraiso ang nagisnan nating planeta. Bílang eden, makatatagpo dito ang bago ng luma. Sa bu- kana pa lámang ay may mga estatwa ng Bagobo upang ipa- gunita wari ang pangyayaring ipinangalan ang resort kay Edeng - isang pinunòng Bagoba sa barangay na ipinangalan din sa kaniya - at dáting pamayanan ng liping Bagobo ang paligid na iyon ng Bundok Talómo. Ngunit pami-pamilya ngayong dumadalaw dito ang mga turista't tagalungsod upang saksihan ang matagumpay na paglikom at panga- ngalaga sa kalikásan sa loob ng 80 ektarya. Malulusog at lungting-lungti ang dungo, dita, apitong, pandan, at níto. Sinlinis ng uha ng sanggol ang daloy at tilamsik ng Matin- lô. Maamo ang mga unggoy at usa hábang nanginginain ng kamatis. At ang kataká-taká, tumutubò sa tubig ang mga banig ng letsugas. Subalit bunga rin ng modernong pagha- haláman ang pagtatagpo ng katutubò at ng banyaga. Sa isang halámanang organiko, nakatampok ang mga gulay sa kantang "Bahay-Kubo" kasáma ng katuray at pandakaki at kapíling ng oregano, lawrel, at mga sangkap na hangad noon nina Magallanes at Legazpi at kapangkat kahit ng Naliligid ng lahat ng kailangang layaw at biyaya, Nagtatamasa sa pangangalaga ng lahat ng bathala't diwata. O, Nelendangan! Ang pangarap na Nelendangan! Hindi ito langit ngunit paraiso ito ng mga inmortal. O, Nelendangan! Ito ang ating unang pangarap na bayan Bago táyo sakupin ng agham at paniniwalang banyaga. Pinagpalà ang mga kapíling ni Agyu sa sarimbar; Pinagpalà siláng naging katulusan sa Nelendangan. Hindi silá nangilabot nang tumikwas ang sarimbar; Hindi silá nag-alinlangan nang bumulusok ang sarimbar, Hindi silá nasindak nang sumagupa ang dayangba Sa maalong dagat, sa mapuláng dagat, sa malagkit na dagat. Pinagpalà siláng mga sumunod kay Agyu sa eksodo Mula sa lupain ng munting kaingin at pagkaalipin: Naliligo silá sa mga danaw ng kulay ng bahaghari, Nagngangangà silá ng bungang ginto at lasang pulut, Nagpipiging silá ng kanin at karneng hindi nauubos, Umiinom ng ginintuang alak mula sa tapayang walang púsod. At si Agyu, ang maginoong si Agyu, Tinatanggap niya ang dalaw ng Panginoon ng Daluyong, Pinaiinom niya ng alak ang Panginoon ng Bagyo, Hinahagod niya ang balikat ng Panginoon ng Kidlat. 53 4/23/2009 3:21:17 PM
54 hudhud2.indd 54 Nása pagitan ng Suruga at ng Nereka ang Mithi. Kung hindi, nakababagot ang búhay ng pálítang gabi't araw. Nása pagitan ng Silangan at ng Kanluran ang Mithi. Kung hindi, nakababagot ang araw ng mga tikatik at alikabok. Dapat bawiin ang Mithi mulang bunganga ng buwaya. Dapat hulíhin ang Mithi mulang duklay ng Piedras Platas. Dapat buháyin ang Mithi mula sa mga bigong pangarap At nagkakaisang itatag bílang Bagong Nelendangan. 4/23/2009 3:21:17 PM
hudhud2.indd 55 Europeong parsley, dill, at basil. May mga tanging taníman ng lansones, duryan, marang, rambutan, at manggustin. Ngunit tumutubò ang aguho sa píling ng mga poinsettia't abeto. Nagkakatanawan ang bunga't granada, ang pasírit at macademia. At nakamasid sa mga panauhin ang sandaang matá ng paboreal. Nuestro perdido eden? Ngunit hindi ko matarok ang higit na mailap na kalikasán ng tao. Kung araw, itinitinda sa labas ng resort ang ginin- tuang mickey mouse kasáma ng úpo't kalabasa. Kung gabi, mahihinuha sa karimlan ang gumagapang na walong gala- may ng elektrisidad mula sa ulo ng lungsod. Si Agyu, ang maginoong hindi lumulubog sa dagat, Parang banog sa toog, parang buwaya sa banlik at putik. Si Agyu, ang maginoong bumutas sa kabungsuran, Araw-gabing nakamasid sa bukana ng Yadang. Ay, kawawa siláng nangahas sumalakay sa Nelendangan! Malayò pa'y nakahanda na ang kanilang hukay. Ay, anong lagim ng digmaan sa baybayin ng Nelendangan! Nagsasawà ang hukbo ng uwak at buwaya sa mga bangkay. Si Agyu, ang maginoong hindi lumulubog sa dagat, Naliligo at pumupulá ang napakaluwang na rabaw ng Yadang. At kung minsang may diwatang manghimasok Upang itagis ang kaniyang sarili't di pa nasusubok na kapangyarihan, Sinasalubong siyá ng mapusok ding anak ng lindol At nayayanig ang dibdib ng dagat at apat na sulok ng mundo. Nelendangan! O, Nelendangan! Nilambungan ka ng ulap Upang mailigaw ang masusugid na banyaga't mandarambong. Tinabingan pa ng ganap at masilakbong liwanag Upang mabúlag ang mga huwad na peregrino't adtulusan. Nelendangan! Nelendangan! Nelendangan! Sinasabing ikaw ang santuwaryo sa bundok ni Sumuroy; Sinasabing ikaw ang mina ng gintong luya ni Mariang Makiling. 55 4/23/2009 3:21:18 PM
56 hudhud2.indd 56 4/23/2009 3:21:18 PM
hudhud2.indd 57 Bukal ka diumano ng mahimalang batis ng Banahaw, Himlayan ka ng naengkantong Haring Tagalog sa Montalban. Hinanap ka ni Salcedo sa singit ng Paracale't Samtoy; Tinugis ka ni Funston hanggang sa lupaypay na puson ng Palanan. Pangarap kang mithi nilá at mithi kong maratíng, Pangarap kang dalampasigan ng mahabàng paglalakbay Dalampasigan kang kinatha na'y muli't muling kinakatha At laging may nauunang alon sa manlalakbay. TA LINGDAW SA ILOG LOBOC Kumakaway ang kalipay na pamaypay sa may pampang. Tumataginting ang bagting sa tagaytay at bukirin. Ilog Loboc, Ilog Loboc, isakay mo itong sanggol; At pagdatíng sa Baclayon ipagpalit ng sitsaron. Tumitilaok ang tuktok ng sampung libong bundok. Nagkikiskis ng kaliskis ang binulik, sili't dilis. Ilog Loboc, Ilog Loboc, isakay mo itong loro; At pagdatíng sa Kalibo pagsayawin ng pandanggo. Tumataba sa pagtanda ang kampana sa Monica. Namamanglaw sa ginawan ang batingaw Balanghiga. 57 4/23/2009 3:21:21 PM
hudhud2.indd 58 4/23/2009 3:21:23 PM
hudhud2.indd 59 Ilog Loboc, Ilog Loboc, isakay mo itong bahay; At pagdatíng sa may Guiuan pabagyuhan hanggang Guam. May dalawang dalagita ang payatot na papaya. Sumilbato ang bombero sa nagtorong pitóng kalbo. Ilog Loboc, Ilog Loboc, nasaan ang alitaptap? Hinahanap sa Dapitan ang matandang punòng dapdap. Milya-milya ang istorya ng pamilyang marondalya. May dila ng bahaghari ang Hari ng Mangingisda. Ilog Loboc, Ilog Loboc, nasaan ang tusong matsing? Inabutan ng buhawi sa tore ng punòng saging. Tumatalsik lumalantik ang awit ng magsing-ibig. Natutúlog ang berdugo sa alindog ng lambanog. Ilog Loboc, Ilog Loboc, inaantok na ang malmag Ay, Irog! Namumulaklak ang gulod sa ginto't pilak. 59 4/23/2009 3:21:26 PM
hudhud2.indd 60 4/23/2009 3:21:28 PM
hudhud2.indd 61 Ikalimang mga Engkuwentro "Ano ang inaawit mo?" "Inaawit ko ang búhay at alaala ng mga patay." "Bakit kailangang awitin mo ang buhay at alaala ng mga patay?" - Isang kuwentong-bayan Ipinakilála ako sa isang pamilyang may purong dugong Filipino at may mga anak na dalagang tigib sa espiritung ar- tista at may natatanging panlasa sa pagtugtog at pag-awit. Tinugtog nilá sa piyano ang mga komposisyon ng mga maes- trong Europeo. Subalit narinig ko nang tugtugin ang mga ito sa Europa ng mga tunay na bantog na artista, kayâ natural na hindi silá nakapagpasigla ng mga bagong damdamin sa aking kaluluwa. Nawala ako nang maraming taon sa ating bayan, at sa aking pagbabalik ay ninanais kong danasin at maramda- man ang mga bagay na sariling atin. Ipinalagay kong maalam ang mga senyoritang ito na buhayin nang may wagas na kulay ang ating payak at sentimental na mga awiting-bayan. Kayâ hiniling ko sa kanila kung mamabutihin ang pagtugtog o pag- awit ng kundiman, ng kumintang, o ng balitaw. Subalit iki- nagulat kong lubha ang sagot ng isa sa akin, sa himig na nasak- tan ang damdamin, na wala siyang alam na gayong musika. Humingi ako sa kaniya sa gayon ng paumanhin sapagkat walang-wala akong layuning saktan ang kaniyang kalooban. Ipinaliwanag kong sa Paris, kapag sakbibi kami ng pangungu- lila, kapag nais naming gunitain ang aming malayòng bayan, karaniwang kinakanta ng mga Filipina ang mga pambansang himig na ito. Samakatwid: Kung nais mong marinig ang mga awiting Filipino, dapat kang pumunta sa Paris. - Juan Luna 61 4/23/2009 3:21:31 PM
62 hudhud2.indd 62 PAG -IINU MAN NINA A LIGU YON AT SA N DAY O Mas malaya ang damo Malaya kaysa tao. Ito'y dapat alam mo Kahit walang Sandayo. Tingnan mo, Ay! Pakinggan: Hindi ba't ako'y sanggol, Bulakubak ng suklay, Balakubak na sanggol Ng ubaning Salaong Ng mahal kong Salaong? Naligo sa Liyasan Sa matandang tubígan Naligong umaawit Ang mahal kong Salaong At naawa si Asog. Umahon sa Liyasan Ang mahal kong Salaong Na mabigat ang ulo Simbigat ng bundok Kayâ dagling nagsuklay. Nagsuklay si Salaong Nagsuklay nang nagsuklay At hábang sinisibat Ng kidlat ang Giliyan Nílang ako sa buhok. A NG HAWLA NI ALEX NANG mapansin ko si Alex sa pambungad na pasilyo ng parke sa Malagos, kaagad kong naisip ang islogang: Walang mang-aalipin kung walang paaalipin. Isa siyang magilas na lawin, nakaluklok sa kapirasong bárang bakal, at sinasalu- bong ng malilisik na matá ang mga turista. Subalit wala siya sa hawla at wala siyang pataw na kahit mumunting tanikala sa paa. Ang buong parke ay isang sistema ng bilangguan. Subalit kailangang madamá mo rin ang pagsisikap na ilig- tas at manatiling buháy ang ilahas na totoo namang pina- paslang sa labas. Malaswang nagsisíping ang mga haláman at punongkahoy sa magkabilâng balikat ng landas na da- pat tahakin paikot sa katangi-tanging sentro ng pag-aalaga sa nanganganib na mga panginoon ng himpapawid. Mga dáting mabagsik na ibong mandaragit subalit lubhang kakaunti na ngayon kayâ hindi lámang kailangang ipag- bawal ang pagpatay kundi kailangang alagaan sa ganitong santuwaryo. (Dumatíng kayâ ang panahong ipagbabawal din ng banog at lawin ang pagdagit sa tao sapagkat pinaka- mataas na halimbawa ng mandarambong sa yamang-likas at mineral ng planeta?) Sapagkat hari sa tanikala ng nanga- ngain at kinakain, ang kanilang pagdami ay palatandaan sa pagbabalik ng kalusugan ng kagubatan. Wala si Alex sa malalaking hawla - sintaas ng punongka- hoy at sinluwang ng isang bulwagan ang bawat isa - na 4/23/2009 3:21:33 PM
hudhud2.indd 63 ANG LIPAD NG BA NOG Hindi matingkala ang bisà ng dilaw sa dawag ng isip. Kahit mula sa tugatog ng Bundok Apo, patag at panatag Ang rabaw ng paligid: May kumot na itim kung luksa ang langit; May balabal na esmeralda, tulad ngayon, pagdatíng ng ulan. Sa uniberso ng itim o lungti, ang munting ningas ng dilaw Ay naiisip kong sapat umakit sa matalas na matá ng banog Hábang tíla haring ibon sa gitnang bulwagan ng himpapawid. Sapat upang gulantangin ang kaniyang matamang pagmumuni Sa tadhana ng daigdig na pinaghaharian ng kaniyang bagwis; Sapat upang sipating nanlilisik at pag-ukulan ng haka't limi. Maaaring ito'y unang bukad ng kabalyero At magugunita ng banog ang mga ilog ng bulaklak na guguhit sa gubat. Maaaring ito'y diklap ng babanting, isang sagisag ng di-masupil At ilahas na hininga, at mapapapitlag siyá sa inaakalang lagablab At malapot na usok ng kaingin. Ay, ang mapamuksang kaingin! Bakit nga ba ang kabuhayan ng iba ay maaaring kamatayan niya? Maaaring ito'y matá ng malmag, biglang napadilat Dahil sa isang masamâng panaginip, at nanganganib ngayong Abútin ito ng masamâng kapalaran kapag sinunod niya Ang taal na atas at batas ng matalim na mga kukong mandaragit. 4/23/2009 3:21:33 PM
64 hudhud2.indd 64 May gatas pa ang labì, Dapat akong maglakbay; Kahit sayád sa sahig Ang dalá-daláng kalis Dapat akong umalis. May gatas pa ang labì, Sumakay ng monsala Ngumuya ng ginapog Sinindak, di nasindak At lumaklak ng gasi. Ang gasi! Parang tubig. Sintabang ng Liyasan. Sa pangit na Sandayo, Ang gasi'y parang tubig Kahit pitóng tapayan. Subalit may tadhana Maharlikang tadhana Sa tulad nating datu. Tadhana'y tanikala Sa paa't sa hininga Ng tulad nating datu Kahit anak sa buhok. Dapat akong humarap Sa habagat, pugita't Mga digma ng búhay. nangangalaga kina Marikit, Bayani, Magiting, Pangarap, at Kantilan na mula pa sa Zamboanga o Surigao. Sapat ang naturang hawla upang makalipad-lipad silá palipat-lipat ng sanga at, kung maisipan, lumikha ng pugad ng sanga't patpat sa ibabaw ng salay na dapo't pakô. Isinílang sa ganitong daigdig sina Pag-asa (1992) at Kapa- yapaan (1999). Hindi ba't malaking pagsulong ito sa na- gaganap na pagtudla sa banog bílang laro, paligsahan, o paghahanap ng ikabubúhay? Gumagastos ang parke para pakainin ang mga alagang ibon at hayop. Gumagastos ang parke para may magpakain at mag-alaga sa mga ibon at hayop. At nagbabayad ang mga bisitang tulad ko upang manggilalas sa koleksiyon ng nakahawlang ibon at hayop. Si Alex ang aking higit na malaking gilalas. Nása labas ng hawla ngunit hindi tumatakas. Nagtagumpay nga ba ang tao upang supilin ang ilahas? Hanggang may magpaliwa- nag na balî ang isa niyang pakpak. Binaril. At naalala ko ang isang pinalayàng lawin na bumalik sa zoo dahil walang makain. Alin nga ba ang higit na magandang tadhana? Ang tiyak na nitso sa loob ng parke o ang di-akalain at walang lapidang hantungan sa gubat? 4/23/2009 3:21:34 PM
hudhud2.indd 65 Maaaring ito'y isang mamaháling bató, isang lingid na hiyas, At tanging siyá ang may pagkakataóng sumulyap at magpahalaga. Ibang mundo ang itaas: Malayò sa putik ng araw-araw na pagtutunggali; Nakaduyan sa sariwa't walang balatkayong alaga ng simoy. Tíla siyá lantay na maharlikang naliligo sa buong busáy ng araw: Walang tinag ang bagwis na sinlapad ng langit, sintigas ng bató, Isang dakilang arka sa lupaing nilulupig ng malimit na bagyo't lindol, Isang sagisag ng dangal at dingal para sa tinatahip-tahip na kapuluan. Kayâ hindi matingkala ang bisà ng kahit sangkutitap na dilaw Sa patag at panatag na kairalan sa ibabâ. Tadhana? Maaari ngang tilamsik ito ng sinag sa lente ng teleskopyo Ng kargadong riple't nakaumang sa dibdib ng lumilipad na panginoon. 65 4/23/2009 3:21:34 PM
66 hudhud2.indd 66 Dapat akong umibig, Magtanggol ng pag-ibig. O, Bae Bolak Sonday! O, ina kong Salaong! O, bayan kong Liyasan! At dapat magpakalango Upang tulad ng damo'y Patulugin ng simoy Upang tulad ng damo'y Sunugin lang ng araw. Ay! malupit ang búhay Sa tulad nating datu. At kung walang agimat Pa'no mo susuwagin Ang sumpang Pigdindingan? At inaasahan kang Mabúhay pag namatay At inaasahan kang Maghari nang mahusay Sa wakas ng buklogan. At búhay kayâ nati'y Aawitin, kung sawi? Ago ina bo ama! Táyo, kung walang guman, Mas matagal nang patay. 4/23/2009 3:21:36 PM
hudhud2.indd 67 67
4/23/2009 3:21:38 PM
hudhud2.indd 68 4/23/2009 3:21:40 PM
hudhud2.indd 69 Ikaanim na mga Engkuwentro Nagtindig na kapagdaka itong Poong mapaninta; kung sino sa inyo, anya ang walang munti mang sala, muha ng bato't puklin na. - Pasyong Henesis Ang tao? Ang bayan? Sa araw at gabi paglingkuran mo man at pamulaklakin pati ang paanan; ..... .... ..... pag namatay ka na, kaypala ay minsang ikaw ay dalawi't sandaling iyakan; ngunit kung buháy pa, munting kamaliang masilip sa iyo, para ka nang patay! Andres Bonifacio Istanding on da bato Holding a bolo Kating da ulo. - Lope K. Santos "Amnesya ba, amnesya?" tanong ni Don Amadeo Legazpi. "Makagiginhawa sa kaniya, kung amnesya na nga," tugon Andres Bonifacio Atapang atao Aputol aulo Ahindi atakbo Aputol auten Atakbo atulin. ni Dr. Monserrat. "Makabubuti sa kaniya ang makalimot." - Lazaro Francisco (1931) - Mga tugmang pambata 69 4/23/2009 3:21:44 PM
70 hudhud2.indd 70 PA GSA LUBONG KAY ALIGUYON NI GABRIELA SILANG SA PIDEG Mabuti't nadalaw ka sa pook na ito, ngunit bakit nga ba? Upang sukatin ba kung gaano kataas ang damo sa páso? Upang sukatin mo ang sariling matá kung maaaninaw Ang maikling parangal sa kinakalawang na palatandaan? Ganito ang kapalaran ng natálong kagitingan: Hinahandugan ng munting bantayog, putól na kalye, O liblib na barangay, at sakâ pinababayaang Kupkupin ng mahabaging baging ng kalikásan. Naghahari pa rin ang mga mestiso't sakim na kailyan. Hayun! Tíla sagradong báka ang kanilang bahay-na-bato. Ipinagmamalaki kahit ang kasaysayan ng kutsarang pilak Na ginamit sa karima-rimarim na mga piging. Samantala, nasaan ang dampang sinilangan ni Diego? Bakit nawawala kahit ang aking tunay na apelyido? Ay! Natuturuan ang gunita sa dapat limutin, Natuturuan kahit sa dapat hanaping batik sa watawat. "Ngunit sino ang mangungumpisal sa lihim at sukab na mithi? Ang mga bayani'y mula rin sa lupa ng mga bathala. Hindi ba't talagang lunggati ni Diegong maging hari? Hindi ba't talagang nais mo lámang ding maghiganti?" 4/23/2009 3:21:46 PM
hudhud2.indd 71 TATLON G D AMB ANA SA BATA C Batac: Home of Great Leaders AT totoong marangal ang Pambansang Dambana para kay Artemio Ricarte. Kuhang-kuha ni Caedo ang anyo ni Vi- bora na nakauniporme ng heneral ng Himagsikan, parang ningas ng kagitingan ang medyo ginusot na buhok, at nása anyong parang mag-uutos ng pagsugod sa di-nakikítang kalaban. Wari namang dagdag na atmosperang militar ang dalawang howitzer na nakabantay sa kaliwa niya't kanan. (Hindi ko lámang ngayon matandaan kung anong labanán ang pinangunahan ni Ricarte at kung may gayong kanyon na noong panahon ni Aguinaldo.) Kaakit-akit din ang mga tanim na gumamela at bonsai na balete sa paligid. At hindi ko mapigil ang pag-alaala sa mga parke ng Europa dahil sa dalawang masiglang fountain na may palamuting mga estatwa ng musmos. Mahahalina pang mamahinga ang taumbayan upang mapahalagahan ang dambana dahil sa mga bangkông ipinagawa ni Atty. Da Vinci Crisostomo - Na isa marahil pilantropo o bagong politiko ng bayan? Alin nga ba ang higit na dapat tandaan: Ang nagpagawa ng bangkô sa parke o ang sanhi ng pagkakaroon ng parke? Gayunman, tulad ng maraming parke, iniipit ng komersiyo ang pagsipat ko kay Ricarte. Nakasandig na sa isang panig ng dambana ang mahabàng tolda ng ukay-ukay. Dikit-dikit sa paligid ang mga tindahan at talyer na nais bumighani sa namamasyal. Mayroon pang bahay-sanglaan, bangko, at panaderya para sumagot sa dagdag na pangangailangan. PA GTATAGPO SA ARUMAN Sinuot ko ang madilim gubat na mapanglaw, Mungan, Upang masaksihan ko ang handog mong kagitingin. Unti-unting kinain ng pangit-itan ang mga paa mo't bisig Hábang tumatakas ang lipi mo sa lupit ng kaaway. Tumatakas at walang makain ang lipi mong lipi ni Agyu At kinakain ng pangit-itan ang mga paa mo't bisig. Ibig mo nang mamatay kayâ ka nagpaiwan sa Aruman. Wika mo nga kay Lenà, ang mabait mong bayaw: "Ayokong maging pabigat kahit kanino, kahit kay Vanlak, At ayokong mabúhay dahil sa habag at awa ng kapuwa." Ipinagtayô ka ni Lenà ng kubong bayug at itinali ang bantol Sa nalalabíng bisig upang tambulin ang lubahan At araw-gabing tinambol mo ang lubahan, walang-humpay, Upang wika mo'y "Marinig ako ng kaaway at matuklasan." Ibig mo lang mamatay ngunit narinig ka ng mga diwata; Ibig mo lang mamatay ngunit pinuyat mo ang mga diwata Sa araw-gabi't walang-humpay mong paghataw ng bantol. Natigatig ang mga diwata sa deliryo ng lubahan. 71 4/23/2009 3:21:47 PM
72 hudhud2.indd 72 Hindi tumutubò sa tugatog ng bundok ang kagitingan; Hindi tumatayog sa tawag ng tambuli't pakakak. Totoo, Aliguyon, nang iwan ko sa kusina ang kabinian Nangabayo ako upang ibangon ang sariling pangalan. Subalit imumulat ka, tulad ko, ng dugo sa larangan Ng mga kamay na bihasa lámang sa araro't lupísak; O kapag narinig mo ang alamat ng matatabâng agamang At mahahabàng tagtuyot ng sanlaksang atúbang at akílis. Mapalad ang nakapíling ni Diego sa paglalakbay. Naiturò niya ang paggálang sa tabúngaw at lábbig At ang paglura sa anino ng tákot at sa anito ng baknang. May hihigit pa ba at hihigit kayâ sa gayong kagitingan? "O bakâ sumulong na ang ilog ng kasaysayan At bakâ nabalaho ang bangka mo sa lumang pampangin. O bakâ lubhang malawak ang ilog ng kasaysayan At bakâ mumunti ang ipinagmamalaki nating kilapsaw?" Sumulong nga ang ilog ngunit nangibabaw Ang anak ng lumang hari-hariang asendero't bastardo. Ang wika ng salapi ang nag-uutos sa kasaysayan Kahit sa pagpapangalan ng mga bulwagan at lansangan. Sumulong nga ang ilog ngunit nakalimutan Ang mga nasawi sa paghawan ng burak at balaho; Ang sanlaksang mandirigma ng paglaya At gaya ng munting palaka'y tumúlong magnakaw ng apoy. 4/23/2009 3:21:48 PM
hudhud2.indd 73 Maningning ang Mercury katabi ng palagay ko'y naghi- hingalong Farmacia Daguio. Ilang hakbang lámang mula sa dambana ni Ricarte ang Museo Marcos. Binubuo ng mga matandang bahay-na- bato, nása gitna ang mawsoleo ng Pangulong Ferdinand Marcos. Nása isang panig ng bahay ang mga alaala ng kani- yang búhay - mga retrato, medalya, tropeo, relikya, at kahit na ang naging mga plaka ng kaniyang kotse mula sa 8, 7, 3, at hanggang 1 - at nais magpatunay kung bakit siya ang pinakamatagal na pinunò ng bansa. Nása kabilâng panig ng bahay ang nakabúrol niyang bangkay sa loob ng isang eskaparate. Nakabíhis siya ng baróng na napapalamutian ng sablay na naguguhitan ng pulá, putî, at bughaw at mga medalya. Naliligid ang entablado ng eskaparate ng mga putîng bulaklak at kandilang gawâ sa kabibe. Malamig ang buong silid-burulan at may tatlong sinag na tumatanglaw sa eskaparate mula sa tatlong panig. Lalong naging kagálang-gálang ang búrol dahil sa nakapa- hiyas na pambansang watawat at sagisag ng pangulo. Sa ulunan ng búrol, at sa tulong ng malamlam na liwanag, may dalawang anghelito na waring napatda sa pagdagit sa kaluluwa nitóng bangkay na matagal nang dapat inilibing. Sa ibayo ng mawsoleo nakatirik ang simbahang dambana ni Gregorio Aglipay, vikar heneral ng Iglesia Filipinas Inde- pendiente. Nása gitna ng harap ng simbahan ang estatwa ni Aglipay, tuwid na tuwid, hawak ng isang kamay ang isang libro, may nakalawit na malaking krus sa dibdib, at nakasuot ng kaniyang abitong tadtad ng butones. Itinayô Sinuot ko ang madilim gubat na mapanglaw, Mungan, Upang abútan kang payat, naghihingalo, ngunit nagbabantol Ang putól na bisig. Ibig kong itaboy mo rin ako, Tulad ni Lenà, at tanggihan ang dalá kong pulut at tápa. Ibig kong marinig ang anyaya mong, "Kamatayan, halika, Matagal ko nang hinihintay ang totoong talim ng lingkaw." Lumuha ang lipi ni Agyu nang iwan ka, at di ka lumuha; Umiiwas ang matá ni Vanlak, at di ka nagpaalam sa bána. Nang ipalò mo ang bantol sa baog na troso, nangiti ka, Nangiti ka sa inaasam na ginhawa ng dáratíng na halimaw O kaaway, at sa itatarak na pangil o talim sa tagiliran. Binúhay mo ang nakababagot na himig ng lubahan, Binúhay mo ang tunggalian ng bantol at lubahan Upang maging tugtuging nagdiriwang sa kamatayan. Nangiti ka sa alaala ng gamugamong marikit na sumasayaw Bago ganap na yapusin at angkinin ng lumagablab na ningas. Nangiti ka sa kakamting kalayaan Mula sa karamdamang dahan-dahang kumakain sa katawan. Hindi na kami marunong mamatay, Mungan. Kayâ hindi namin makilála't mapahalagahan nang wasto Ang totoong anyo ng halimbawa mong kagitingan. 73 4/23/2009 3:21:48 PM
74 hudhud2.indd 74 Maingay ang panahon, tíla kongreso ng maharlikang unggoy, At mahirap ngang mapansin ang munting kilapsaw - Ang mga kilapsaw na nabuo bílang uliuli, at sa wakas, Nagdulot ng malaking bahâng nagsulong sa kasaysayan. Ay, Aliguyon, kailangang dinggin ang tulad kong babae, May dugong di-Kristiyano, malayò sa lungsod ng búhay, At maralita. Kailangang dinggin ang tinig ng mga nilimot Upang tunay na sumulong ang ilog ng kasaysayan. 4/23/2009 3:21:48 PM
hudhud2.indd 75 ang simbahan sa pook ng unang kapilyang Aglipay at hin- di maaaring maliitin ang pagsisikap ng arkitekto na bigyan ito ng katutubòng anyo sa pamamagitan ng mga disenyong kawayan, niyog, at iba pang bagay na matatagpuan sa Fili- pinas. Neo-natibismo? Dakilang Lumipas? Kahit ang dala- wang malaking pinturang nakapahiyas sa kaliwa't kanan ng altar ay may kuwadrong anyong kawayan. Sa isang pin- tura, nakatanghal ang Birheng Maria sa kasuotang maria clara, kalado, may putî't asul na sáya, at naliligid ng pitóng hubo't hubad na musmos. Sa kabilâng pintura, naglala- gare ng kawayang nakapatong sa bangkô ang karpinterong si San Jose, katuwang ang batàng si Jesus na may pang- kong tatlong pútol na kawayan. Bukod sa nakakalat na kagamitan ng karaniwang karpintero sa baryo, masisilip sa likuran ang isang bahay-kubo at ang simbahan ng Paoay. Nakapahiyas din sa kaliwa ng altar ang pambansang wata- wat ng Filipinas. Sinasariwa sa ilang plake na ipinatindig ni Gng. Imelda Marcos ang simbahan bílang handog sa ikaanimnapung kapanganakan ni Ferdinand Marcos noong 1977. Dito rin palá bininyagan ni Aglipay noong 1917 ang tatlong buwang sanggol na naging pinakamatagal na pangulo ng Filipinas. Isang ina at dalawang anak ang pumasok at marahil nag- taká bago nakapagdasal kung bakit waring sinisiyasat ko ang bawat bahagi't sulok ng kanilang simbahan. Nilasing, aakalain pa nilá, ng kanilang mga bathala. Anong Daki lang Lumipas ang nais tagniin ng tatlong dambana? Ay, ang gubat ng senyas! Maluwang ang mga patlang sa gubat ng senyas Higit na madilim, higit na mapanglaw ang mga pat- lang at puwang sa gubat ng senyas! Paglabas ko, hindi ko Nasisilaw kami sa marangyang ilaw ng nakaplanong martiryo At malalaking pahayag hinggil sa mumunting sakripisyo. Naibabantayog namin ang kataksilan bílang katalinuhan Sapagkat higit na madalîng gampanan sa oras ng kagipitan. Sino nga ba ang magnanais mamatay Kung may mga nakabukás na pagkakataon para mabúhay? Lubhang napinsala ang aming kalooban, Lubhang mapaminsala ang aming apat na dantaóng pinagdaanan; Kinain ng ketong hindi lámang ang aming mga paa't bisig, Kinain ng ketong maging ang aming taal na mga talino't pag-ibig. Subalit inábot kitáng tinatanggap ang pinipig mula sa maya, Ang pinipig na ostiya ng langit na lubhang natigatig. Isinubò mo ang isang butil ng pinipig. Sa sang-iglap, nagbalik ang iyong katutubò't panlabas na dilag. Naligo ka sa liwanag, isang liwanag na banal, Hábang nililikom ang sambilao't umaapaw nang pinipig. Kailangan mong pakainin ng pinipig ang buong lipi ni Agyu. Kailangan nilá ng pinipig bago sumakay ng salimbar. At higit kang diwata sa mga diwata, Mungan. Ipinasiya mo noon din na hindi sasakay ng salimbar Bagkus mag-aabang ng daratal na kailangang subuan ng pinipig. 75 4/23/2009 3:21:50 PM
76 hudhud2.indd 76 4/23/2009 3:21:50 PM
hudhud2.indd 77 naiwasang sipatin ang kumukubkob na bandila ng Franks n Burgers, Jollibee, at Chowking. Ngunit kung bakit mis- tula akong balikbayang marino at waring higit akong nana- nabik sa napakamantikang bagnet at empanada. Maghihintay ka sa lupain ng halimaw at kaaway Upang subuan ng pinipig ang nararapat na adtulusan. At Ay! Higit kang diwata sa mga diwata, Mungan. Nasulyapan mo akong nanginginig sa gilalas at karamdaman; Nilapitan mo akong nagdurusa sa leprosong kalooban; Niyakap mo akong nagnanaknak sa pinsala ng kasaysayan. Nang isubò mo sa akin ang sambutil na pinipig, O! Prinsesa, Nagpara akong nagbanyuhay na si Prinsipe Don Juan Tiñoso. 77 4/23/2009 3:21:53 PM
hudhud2.indd 78 4/23/2009 3:21:53 PM
hudhud2.indd 79 Ikapitóng mga Engkuwentro The aims of Spanish colonization are sometimes summed up in the phrase "God, gold and glory." This is an over-simplifi ca- tion, but properly understood it is not far from the truth. I shall have great power with the Assembly. - William Cameron Forbes (1907) - Horacio de la Costa, S.J. (1967) Sa kaharian ng bulág Naghahari si Pisak. "Guns! Goons! Gold!" - Matandang kasabihan Sa hanay ng mga tao, at maging sa hanay ng mga bansa, ay umiiral hindi lámang ang kakayahan kundi maging ang tungu hing maging mabuti at maging masamâ. Ang pagtangki- lik sa mabubuti at pagsusulong sa mga ito, at maging ang pag- wawasto sa masasamâ at pagsupil sa mga ito ang dapat maging tungkulin ng lipunan o ng mga gobyerno, kung hindi lámang lubhang nauubos sa mga walang kapararakang layunin ang panahon ng mga ito. - Jose Rizal 79 4/23/2009 3:21:57 PM
80 hudhud2.indd 80 PAKIKI NIG N I ALIG U YO N SA D UP LO NIN A TA NDA N G B A SIO MACUN AT AT PILO SO PO TA SIO Unang Panig Likod ng araro't buntot ng kalabaw, Sa awa ng Diyos, may takda at laang Pook sa daigdig - at bagay na bagay - Para sa Tagalog, Bisaya, o Yakan. Bihasa ang Indio sa bukid at putik, Paslit pa'y sunóg na ang tumbong at anit, Sa ulan at araw tumibay ang dibdib Laban sa anumang pagsúbok ng langit. Di dapat turuan ng wika ng dunong At wawaldasin lang sa pagmamarunóng; May haring natuto ng wika ng ibon Di ba't inalipin kahit tigre't leon? Ikalawang Panig Kinakausap ko ang kinabukasan Sa wikang di-alam ng kasalukuyan. Mahirap magtanim ng katotohanan Sa lupaing sáka ng bulág at mangmang. Sakâ nabubúlag ang nais tumitig Kung tanghaling tapat ng araw sa langit. Baliw o nilinlang ang nais tumawid Sa dagat ng lumbay at along mabangis. 4/23/2009 3:21:59 PM
hudhud2.indd 81 PAN ON OOD SA SINULO G Sebelang le mudel. - Sawikaing Tiboli The one, and only one, place in the Orient where the Church succeeded is the Philippines, and the reason is illuminating: because it was willing to absorb and Christianize the pagan cultures in the islands. The result has been a Philippine style of worship - folk Catholicism, if you will - but a religiosity in our own accents, and that preserves our own pre-Hispanic traditions. The Pakil der- vishes still dance their turumba, but in honor now of the Dolorosa. - Nick Joaquin (1988) Justice, Peace and Integrity of Creation Commission of the Association of Major Religious Superiors in the Philippines (JPICC-AMRSP) has called on churches and communities to promote environmental protection and preservation in their fi esta and celebrations. The church-based ecology group said the tradi- tional Flores de Mayo, Santacruzan and colorful fi estas in different parts of the country produce a lot of trash and consume so much energy coming from burning fossil fuels, a major contributor in global warming. - Manila Bulletin, 17 Mayo 2007 HINDING-HINDI kailanman maiintindihan ng mga Sen- yor Barrantes ang sining ng ating pagdiriwang. Lagi niláng DALAWANG PIYESANG SENTIMENTAL 1 Ngayong gabi, nagkatawang-tao ang Pangungulila, At naupô sa harap mo, bahagyang nakabuka ang mga hita. Binasâ niya ng serpiyenteng dila ang tíla tigang na labì, Hinapit pasakbat sa balikat ang mahabà't morenong buhok, Pagkatapos, inilabas ang nilalik at kambal na puklo Ng nanunuklaw, namamarilong wari sa gatas na utong. "Filipino," wika niya, "kalimutan mo ang iyong bayan. Napapatda ka lámang tuwing lilingon." Para kang nakakíta ng diyosang may buhok na ahas At isa-isang tinuklaw ang mga ugat ng nakaraan Upang magmistulang kawad ng nagbabágang lambat Na nakabalatay, bumibihag sa paralisado mong katawan. Para ka ngayong hayop na nililingkis ng sariling ugat. Isang itim na gagamba ang sumanib sa iyong utak, Nagdidikta ng lagablab sa mga kawad ng lambat, At sunod-sunuran ang kaliit-liitang masel mo't litid. Nanlulupaypay na ang moog ng kilay mo't tadyang Nang hubo't hubad ka niyang sinalakay. 81 4/23/2009 3:22:00 PM
82 hudhud2.indd 82 Sa kabilâng dako, kahit na ang pagong Nangarap lumipad sa dako-pa-roon; Palakang lumaki sa púsod ng balon Nalulumpo ang di nagsanay tumalon. Unang Panig Kung kayâ masamâ, Ay, napakasamâ! Kapag itinurò sa Indio ang laya; Para mong binigyan ng baril ang batà At pinaglaro mo sa gitna ng madla. Ang pobreng tumikim ng kamunting layaw, Langaw na natuntong sa maamong sungay. At sapagkat langaw, ang sukat matanaw Inaakala nang buong santinakpan. Dahil hindi handa sa modernong luho, Mahinà ang puso sa pakanâ't tukso; Madalîng maakay sa balon ng bisyo Kahit na masangla ang ninuno't apó. Ang lahing masanay humalik sa lupa Mahirap asahang lumipad ang nasà; Kahit mga Padre'y naubos ang t'yaga Bago naiturò ang pag-aantanda. Ikalawang Panig Ang malaking mali'y itulak ang dagat Palayô sa pasig ng bisig na alat. At ang lalong mali'y ipiit ang sinag Sa matá ng pigsa't salamin ng bulág. 4/23/2009 3:22:00 PM
hudhud2.indd 83 isasandig ang kanilang karanasan sa píling natin alin- sunod sa napag-aralan niláng lagom ng mga espesyalista sa politika't ekonomiya ng naghihírap na bansa. Bahagi ito ng tinatawag niláng "napinsalang kultura" bagaman hindi nilá kaagad aaminin na kung sakali nga't napinsala ang kahit kutis ng ating balát ay siláng taga-Europa lámang ang maaaring puminsala. Maliban kung naniniwala rin siláng may malakas na silakbong magpatiwakal ang mga tulad nating maralitang bansa. O may matiim/maitim siláng paniwala na sadyang hinihintay ng mga bansang sinakop nilá ang naganap na pananakop bílang nakatakdang katubusan mula sa sinaunang kamangmangan at orihinal na kasalanan. Hinding-hindi rin kailanman maisasaloob ng mga Donya Victorina ang bigay-todong pagsasayá sa ating pista. Hanggang kailan táyo pabibilanggo sa kanilang dogma't malis ya? Lagi niláng paiiralin ang namána't nakamihasnang prehuwisyo hinggil sa masasamâng ugali't bisyo ng mga dukha. "Ubos-ubos biyaya; / Pagkatapos, tunganga." "Palakang bayan, palakang nayon, palaka rin. Palakarin!" Ganiyan talaga ang Pinoy. Sobrang mahilig magsayá. Bahala na. Que sera sera? Sinabi naman ng ilang fraile na talagang bukod sa likás na malaswa, nauubos ang ordinaryong araw ng Tagalog, Bisaya, Bikolano, o Ilokano sa pagtungga ng tubâ o lambanog. Pero ano nga ba ang Filipino? Mula sa panahon ni Balag- tas at ng kundiman, marami rin ang naghahakang taal na malungkutin ang mga Filipino. Sinisipi nilá kahit ang Tinanggap mo ang ipinakain niyang itim na mansanas; Tiniis mo ang kaniyang pangahas at marahas na yakap; Ngunit itinurò ng pangwakas na andap ng taal mong ulirat Na pantayan mo ang kaniyang pabago-bagong patibong. Inihiga ka niya sa gulugod ng mundo At nailigtas mo ang leeg sa pangil ng kaniyang lambing. Ngunit pinaliguan ka ng mga banyagang halimuyak At nawaglit sa ilong mo ang pabáong sampagita. Pinainom ka niya ng sagrado't masasarap na alak At nabura sa gilagid mo ang bibingka't pinipig. Minemorya mo ang sari-saring pahayag niya ng pag-ibig Hanggang malimot mo ang sariling wika, at mahimbing. Humihingal ka pagdilat, dagling hinanap ang pangalan Sa bunton ng natipong layaw at kasaganaan, At nang mabigo, sinisi mo ang sinúsong lantay na kahinaan Pagsalat sa hitang may batik ng malansang pagkakasála. 83 4/23/2009 3:22:02 PM
84 hudhud2.indd 84 Sa totoong aral lumalaya'ng tao Upang likhain pa ang manigong mundo. Ang táong malaya, may sungay sa noo At naghihimagsik pag-ulit ng Linggo. Ang táong malaya, parang bahaghari Ang kulay na handog walang pinipilì Ang táong Malaya, pagtanggap ng pisi Gagamiting bingwit kahit sa pusali. Ang malaking mali'y laging ipaghambog Na ang bayang api'y hihimbing sa tákot; Nabúlag ka tuloy sa tanda ng kislot: Sa mahabàng gabi'y may di natutúlog. Unang Panig Ako po'y Tagalog, Tagalog na taal, Kayâ ang puso ko'y nag-ugat sa bayan. Sino kang pangahas na kami'y aralan Ng dunong na púlot sa aklat na hiram? Ikalawang Panig Filipino akong hindi nanliliit Bumuklat ng libro't manghiram ng isip Lalo't ito'y lunas sa malubhang sakít Na dayuhan din lang ang siyang naghasik. Unang Panig At ano'ng nangyari? Bayan mong lumaya, Winaldas ang dugong alay sa bandila; Lumitaw ang tunay at taal na samâ, Lalo ng iilang sa takaw dakila. 4/23/2009 3:22:02 PM
hudhud2.indd 85 pinilakang indayog ng alon at mayuming tibok ng anahaw para patunayan ang mabagal at malumbay na ritmo ng búhay sa kapuluan. Kaugnay nitó'y laganap din ang pani- walang tahimik, mapagtiis, at masunuring tulad ng kala- baw at kawayan ang Filipino. Kayâ anong tagal, inabot ng tatlong siglo, bago napag-alab ang pasensiyoso nitóng dib- dib para maghimagsik. Bagaman, muli, mga sosyologo rin ang nagsasabing masyadong emosyonal ang Filipino: ma- dalîng mapikon, hindi tumatanggap ng pagkatálo, suga- rol, handang ialay ang búhay alang-alang sa nasugatang da ngal o nasiphayong pag-ibig. Magbalik táyo sa pista. Sa ideolohiya ng pista. Sa isang bandá, panggagaya lámang ba ito ng ganitong pagsasayá sa Mexico o Barcelona? O sa kabilâng bandá, sinasadya nga natin itong pagkakataon para ipagparangalan ang ating taal at sinaunang katangiang bulagsak? O kapuwa tama? Tulad ngayong tumigil ang negosyo sa buong Cebu. Tigib sa tao ang magkabilâng balikat ng Osmeña Avenue at iba pang lansangang daraanan ng parada. Hitik ang himpa- pawid sa dagitab ng tambol. At siyempre, sa ganitong pista, kumukulo ang mantika sa lahat ng kusina, masagana sa putahe ang mga hapag, may inuman sa bawat bakanteng sulok, maraming panauhing dayuhan, at maaaring kasin- dami ang dayuhang pulubi. (Siyanga palá, nalilimot ng mga Senyor Barrantes na wa- lang pulubi noon sa sambayanang Filipino. May dukha, maralita, mahirap. Ngunit walang pulubi sapagkat kahit paano'y maaaring mabúhay sa sariling sikap ang pinaka- mahirap. Pumasok lámang sa ating wika ang "pulubi" mula sa pobre ng Espanyol at kahit ang "limos" mula sa 2 Kinakausap mo tuwing nag-iisa ang retrato ng Pangungulila. (At napakaraming pagkakataóng nag-iisa ka sa ibang lupain.) Kinakausap mo ang lahat ng santo't santa sa simbahan Upang alagaan ang lahat ng naiwan sa nayon. Kinausap mo rin pati ang mga bulaklak sa Heidelberg Upang ihatid ang lahat ng di mo naipadaláng pasalubong. Saulado mo na nga ang anyo ng damdamin At ang kasaysayan sa loob at likod ng bawat retrato: Gumagapang ang kalabasa, naiiwan ang bunga. Ang bahay ni Ka Tale, haligi'y balî-balî... Maraming batóng di maagnas ng matiyagang panalangin. Inuubos ang saging ng matalinong matsing. Walang-hanggan ang iyong nakamihasnang pag-ibig; Lalong tumitingkad hábang pumupusyaw ang mga retrato. Walang makahuhula sa ugat ng iyong pangingibang-bayan Bagaman tiyak mong hindi upang maging bagong bayani. Ngayong magpa-Pasko ka sa píling ng mga tipak ng yelo, Kinausap mo kanina pa ang simoy upang ibulong sa maybahay Ang nilalamán ng liham na bakâ mabalam sa daan At pinakiusapan ang mga alon na huwag masyadong maglikot 85 4/23/2009 3:22:04 PM
86 hudhud2.indd 86 Ngayon ang bayan mo'y malaya sa tawag Ngunit lalong pobre't walang isang batas. Ay! Taksil na pita ang nagmamataas, At ang katarungan ay kahabag-habag. Ikalawang Panig Ang mabuti ngayo'y nawala ang tali Sa kamay at diwa ng kawawang lahi, Ang lalong mabuti'y may layang pumilì Ng nais na landas mula sa pighati. Ang táong malaya kahit isang mangmang May likás na dunong magmahal sa dangal; Bigyan ng panahon at di magtatagal Maipapanuto ang sariling búhay. 4/23/2009 3:22:04 PM
hudhud2.indd 87 limosna ng pabalát-bungang karidad na itinuro ng mga fraile sa sambayanang naging Kristiyano. Anong bagsik ng kanser na inihasik nilá sa ating wika!) Ngunit tinatawag din itong debosyon. Kasinghalaga ng nobena, estasyon, at kahit ng penitensiya ang pag-aalay ng misa't mesa kung pista, pagsayaw sa lansangan, pag- papakain sa sinumang pumasok ng tarangkahan, pag- gastos sa palaro't palabas, pag-arkila ng bánda ng musiko, at lalo na ang paghehermana mayor. Ang pagsasanib ng ganitong sampung libong panata at pangako sa loob at la- bas ng siyudad ang tagumpay ng Sinulog. Sapagkat kaila- ngang umakit ng maraming tao ang pista. Kailangang may maganap na katangi-tanging palabas sa pista. Kailangang may magpakain sa mga bisita. Kailangang may umambag kahit sa mga banderitas at istrimer. Kayâ't isipin ang kinai- langang debosyon taon-taon upang hindi ito magningas- kugon mula noong may magpanukala na ilabas sa lansa- ngan ang pagpupugay sa mahimalang unang Santo Niño sa Filipinas. Siyempre, may kalakip itong politika't komersiyo. Pála- kíhan ng ambag ang mga lider ng bayan, kahit labag sa ka- nilang kaloob-loobang kalooban, upang malimbag nang mas malaki at mas matingkad ang kanilang pangalan sa programa't magasing pang-alaala kalakip ang pag- asang matatandaan ito ng taumbayan pagsapit ng hala- lan. Gayundin kababaw ang motibo ng mga kompanyang naghahandog ng palabas upang maitanghal ang kanilang produkto't negosyo. Sumasanib pa rito ang sampung li- bong pansarili't makalupang layunin paglahok sa pagdiri- wang na espiritwal. Bahagi lámang ito ng pamamasyal para Sa dáratíng mong higit na matinding mga gabi ng lungkot. (Ay! Ang Pangungulila'y higit na mabangis na larangan.) Mainam nga't maghapon kang inaaliw ng mabigat na gawain Bago ang gabing pinupulok ka ng karimlan sa kubyerta; Ay, ruta ng patay! Kapag napagal kang magbantay ng bulalakaw Pumapasok ka't nahihiga sa bakanteng tahanan ng puso At magdamag na nakapikit ngunit matiyagang naghihintay Sa isisigaw na protesta ng ibáng kasíping at kababayang bangkay. 87 4/23/2009 3:22:05 PM
88 hudhud2.indd 88 4/23/2009 3:22:05 PM
hudhud2.indd 89 sa mga bakasyonista. Sa kabilâng banda, bukod sa konting pabuya, malaki ang posibilidad na marami sa daan-daang mananayaw na nakabilanggo sa mahirap ilarawang ka- suotan, nagtitiis sa makaihaw-mais na katanghalian ng araw, at parang sinapiang umiindak ang umaasang masipat ng kamera, makíta sa TV, at "matuklasan" o kahit paano'y mapag-usapan ng mga kapitbahay. Malaking trabaho ito para sa maraming baklang tagaisip ng sayaw, tagadisenyo ng kasuotan, tagameyk-ap, atbp., atbp. At huwag maliitin ang ibinubuhos niláng imahinasyon para aliwin ang dagsang manonood. Kitsch? Bulgar? Bakya? Gayang-gaya ang Mardi Gras? Parang pinulot sa Afrika? Sa Tahiti? Pero itanong sa mga kagálang-gálang na Senyor Barrantes at mga kapita-pitagang Donya Victorina, ano pa ang bago sa panahon ng globalisasyon? At sino ba ang nagsabing para sa mahilakbutin at maalapaap na sen- sibilidad ng mga Senyor Barrantes at mga Donya Victorina ang Mardi Gras? Nanonood silá mula sa ulap. Kahit du- matíng ang panahong mapayapa't maaliwalas, hindi nilá kailanman madaramá ang malusog at orihinal na ningas ng pagkakaisa't pag-iisang nagpapasiklab sa Ati-Atihan, Dinagyang, Kadayawan, at ibang pista ng bayan, lalo na't may ugat bago tumubò ang mga simbahan. Maaaring isa itong kanyaw o isang atáng, sabay-sabay na umaawit ang kabataan at katandaan sa paligid ng malaking sigâ, o may mga dalaga't mandirigmang umiindak sa saliw ng águng, kulintang, at kalútang. Nagbibigkis ang kanilang tinig, su- musunod sa iisang hihip ang kanilang ulo, balikat, bisig, balakang, binti't talampakan, tulad ng sáma-sámang pag- papahayag ng kanilang kaluluwa. 4/23/2009 3:22:08 PM
90 hudhud2.indd 90 4/23/2009 3:22:11 PM
hudhud2.indd 91 Hindi ko batid ang sinaunang kasalanan ng ating ninuno. Ngunit natitiyak kong may pambihirang tamis ng dila ang mga unang misyonero upang higit na manggilalas ang ating ninuno sa sagisag ng krus. Marahil mas matamis pa sa dila ng serpiyente dahil narahuyo ang ating mga ninunong ipag palit sa ostiya ang kanilang paraiso. Natitiyak ko ring payak ang mga tagay noon at langis ng hánga't vutaláw ang mga katutubòng tanglaw sa mga panggabing pagdiriwang upang hindi ikabahala ng mga diwata't bathala ng kaligiran. Panahon na ng simbahan nang mauso ang maluhong pag-ilaw ng lusis at kuwitis sa prusisyon at santakrusan. Ikinatuwa tiyak ng mga kura paroko ang paglakas ng benta ng kandila, estampita't eskapularyo tuwing pista kahit dumurusing ang pader at sumisikip ang pinto't mga lagusan ng simbahan. Kayâ hindi rin sinawata ng mga fraile ang perya, beto-beto't binggo sa patyo na ikinaaliw rin marahil ng mga nanungaw sa kumbento at nag-iwan ng bísyo't basura pagkatapos ng pista. Sinong pulgas ng Batikano ang sasawata sa konsumo ng koryente't de-bote sa Sinulog? Pinakikinis ang kasinungalingan sa paraang mas makinis kaysa katotohanan. Sinulog! Sinulog! Ito ang bagong pangkukulam. Panturista na pangkaluluwa pa. Sinulog! Hihigpitan lámang marahil ng obispo ang dagsa ngayon ng turista sa Sinulog kapag ni wala nang maghandog ng kahit barya sa nakabilanggong Krus ni Magallanes at kumupas ang ginto sa masaganang altar ng basilika para sa Santo Niño. At hindi ko matiyak kung masamâ o mabuti na hindi binabása hanggang ngayon ng mga Senyor Barrantes at mga Donya Victorina ang ganitong kasaysayan. 91 4/23/2009 3:22:13 PM
hudhud2.indd 92 4/23/2009 3:22:14 PM
hudhud2.indd 93 Ikawalong mga Engkuwentro Asi vive en la tierra el viajero, Sin norte, sin alma, sin patria ni amor. - Jose Rizal Ang mga taon mula 1901 hanggang 1905 ay maituturing na paglalagay ng matibay na pundasyon ng sistemang pang- edukasyon sa buong Filipinas. Sa panahong ito inilatag ng mga Amerikano ang iba't ibang batas na sumusuporta sa pagbuo ng kompletong programa tungo sa paghubog ng isang karaniwang bata sa komunidad upang maging isang may silbing indibidwal hindi lámang sa pagsasaka kundi sa mga bagong propesyon na nakabatay sa ugnayang pang-ekonomiya ng Estados Unidos at Filipinas. Ang pagtuturò ng wikang Ingles, ang pagbubukás ng paaralang intermidyet at sekundarya, ang pagkakaroon ng mga kursong bokasyonal, at pagsasanay ng mga guro sa nor- mal institutes ay mga indikasyon ng pangmatagalang proseso ng pagbabago mula sa kanilang panahon túngo sa dáratíng pang henerasyon. - Emmanuel Franco Calairo (2005) The expansion of modern technology and the infl ux of Christian settlers into the areas occupied by the Philippine cul- tural minorities have brought about many changes in their lives and have provoked confl icts and problems of adjustments. The changes are most noticeable in dress, household utensils, fi re- making techniques, the food quest, personal adornment and attitudes. The peoples' exposure to the cash economy has stimu- lated them to leave their homes and work as paid laborers in mines, on plantations, and on government public works proj- ects. One result of this new economic pursuit has been a marked disturbance of the traditional patterns of kinship. - Alfredo E. Evangelista (2001) Hanggang salat pa rin ang Filipino sa kakulangan ng edu- kasyon, hindi pa táyo malaya. Hindi maaaring maging malaya ang isang táong hindi nakakaunawa ng kaniyang karapatan at responsabilidad sa lipunan. Hangga't may nagdarahop at nililisan ang ating bayan dahil sa kawalang pag-asa sa kinabu- kasan ay hindi pa rin táyo lubos na malaya. Hanggang may naglalahad ng kamay sa lansangan at napipilitang gumawa ng krimen upang mabúhay, hindi táyo malaya. Hanggang may nalalapastangan na sagradong boto ng kahit isa lámang mama- mayan, hindi pa rin tayo malaya. Hanggang may Filipino na hindi maitaas ang kaniyang noo sa kaniyang pagiging Filipino, hindi táyo malaya. Ang kalayaan ay kaakibat ng dangal. Ang isang táong may dangal - buo at kompleto ang kaniyang pag- katao. Hindi siyá alipin ninuman at hindi nadidiktahan mali- ban na lámang ng sarili niyang konsiyensiya. - Reynato S. Puno (2007) 93 4/23/2009 3:22:17 PM
94 hudhud2.indd 94 PAG -USIG NI ALIGUY ON KAY TIMIC HE G During the World's Fair in Ghent in 1913, one of the attractions was the so-called Filipino Village. In that village about sixty Filipinos "Igoroten van de Haino-stam" (Igorots of the Haino tribe) were dis- playing their traditional activities. The whole show was organized by an impresario who traveled with his group all over Europe. One child was born during their stay in Ghent, a girl called Flandria. And one man died, at the age of 28, according to the newspaper, as a result of depression and the cold weather. At the end of the World's Fair, the manager disappeared with the profi ts and left the Filipinos alone and helpless. Presently, the city would want to give a street name to said Filipino. Based on the newspapers of the time his name was TIMITEG, but the death certifi cate reads TIMICHEG. - Batay sa ulat ni Andre Capiteyn ng Artsibong Lungsod ng Gante Fortunately, primary-source research in the United States has been undertaken and written up by Patricia O. Afable, an anthro- pologist based in the Smithsonian in Washington, D.C., who special- izes in American Indians. Dr. Afable says that Timicheg was part of a group of 55 Filipinos from Bontoc who traveled to France in the spring of 1911. Their services were contracted by a veteran of the Filipino-American War named Richard Schneidewind who made friends with the Filipinos "displayed" in the St. Louis Exposition of 1904, where he maintained a tobacco concession....Schneidewind took these people on tour through France, England and Belgium, but ran into fi nancial diffi culties, resulting in some of them wandering the streets of Ghent in search of food. In December 1913, the US consul in Ghent took the Bontoc peo- ple to Marseilles, where they caught a steamer to Manila. One man allegedly jumped the caravan in Ghent and was last seen boarding a train to Brussels. Could this have been Timicheg, who died of cold and depression in 1913? - Mula sa kolum ni Ambeth R. Ocampo, Philippine Daily Inquirer, 25 Oktubre 2006 PA GHAHANAP KAY JULIA CAMPBELL Julia Campbell, 40, the US Peace Corps vol- unteer whose body was found buried in a shallow grave in Batad village outside Banaue, Ifugao, died from "multiple blunt traumatic injuries of the head," a police pathologist said after an au- topsy yesterday... Campbell, a former journalist who had vol- unteered for community service in Bicol, was re- ported missing April 8 after she went on a solo trek to view the scenic rice terraces of Batad. Her decomposing body was discovered in a dry hillside creek, about 200 meters from a cluster of houses in Batad's village center on April 18. - Mula sa mga balita ng Philippine Daily Inquirer, 22 at 24 Abril 2007 ERRANTE golondrina, binakás ko sa landas patúngong Batad ang pangahas mong pasiyang maglakad sa guhit ng aming palad. Ay, anong linaw noon ng araw. May borda ng sampung libong awit ibon ang mga manggas ng himpa- pawid. At walang munti mang idó upang ipahiwatig ang iyong kamatayan. Nang basagin ang bungo mo't mukha sa Batad, lalo kaming naging dukha. Nang ilibing ka sa píling ng damo't yagit, lalo kaming nadusta. Isa kang dakilang banyaga, errante golondrina. Minahal mo itong kawawang bayan ko sa kabilâ ng mga naengkuwentro mong surot, bulate, bahâ, at nabalitaang aswang. Pinag- aralan mo ang aming wika, nakisálo sa aming kubeta't pista, kahit lubha mong ipinagtataká ang paglalahok ng tuyô sa tsamporado, ang napakalakas na pagbubukás ng 4/23/2009 3:22:19 PM
hudhud2.indd 95 HULING TESTAMENTO NI ISANG MAKATA Have come, am here "Paalam , O , mahal , kong , Sining! Tore , ng , Arkanghel , Wika , ng , mandarin , sa , palasyong , hade't , garing , "Ako , ang , Kaniyang , Anakristo: , Maamong , pastol , ako , Kumain , ng , damo't , salita , ipinakò , sa , gilid , ng , takipsilim , "At , kailangang , mamatay , kapag , isinisílang , nang , gasgas , At , makasalanan , ang , tula , Ako , ang , Prinsipe , ng , Lawrel , "(Bago , naging , rekado , sa , adobo) , At , ng , kahariang , purong-purong , dinalisay , na , hangin , "Ako , ang , dakilang , matáng-tubig , ng , paglikha , Ang , busilak , na , sumpa , sa , balaraw , ng , mga , digma , "Nais , kong , ihabilin , sa , daigdig , ng , karaniwang , nilikha , Ang , mga , lihim , at , katotohanan , ng , aking , eksodo - "Personal , at , pinilì , kong , eksodo - upang , sundin , ang , tibok , Ng , aking , lantay , at , hindi , nanganganinong , henyo , "Iniwan , ko , ang , aking , amá , ng , mga , mortal , na , lunggati, At , sinunod , ko , ang , Amá , ng , aking, mahal , na , Sining , "Iniwan , ko , ang , aking , bayang , tinubuan , Tulad , ng , bayani , niláng , si , Rizal , at , ng , obrerong , Bulosan , 95 4/23/2009 3:22:19 PM
96 hudhud2.indd 96 "Bakit ka tumakas, Timicheg? Bakit ka tumakas? Ano ang tinatakasan mo, mandirigmang Timicheg? Hinahabol ka ba ng hukbo ng langaw o kuyog ng ahas? O may pangako kang kailangang tupdin sa Belhika? "Bakit kailangang ipagpalit mo ang tapuy at bayá Sa bumubulâng ginto ng mapaklang serbesa? Bakit kailangang lumaboy ka't nangungulila Gayong hinihintay ng mainit at matalik na kandungan? "Ay! Marahil nabagot ka sa tahimik na wika ng mga diyos Lalo't pinapapak ang uhay ng búhay ng uod o bálang. Ay! Marahil nawalan ka ng tiwala sa bulág na mga diyos Lalo't barumbado ang hangin at kinakalawang ang karayom. "Ay! Marahil wala kang masumpungan sa panaginip Kundi mga pugót na bul-ol, mga inaagiw na bul-ol. Ay! Marahil wala kang matanaw sa hinaharap Kundi mga pugót na manyika, mga inaagiw na manyika. "Lumulubog ako sa buhangin at kumunoy, Timicheg. Lumulubog ako kahit sa bató, mandirigmang Timicheg. Lumulubog ako kapag nanlalamig ang gángsa't sulibáw At dumadálang ang aninong nagsasayaw sa kanyáw. "Nangingibabaw sa kabundukan ang huni ng teret. Higit na masungit ang mga ampasit at bagbagisen. Hindi matubos ng badyiw at dalangin ng mambunung Ang mga náligáw na adiya at diwang ninakaw ng dampon. TV, at ang inúmang tíla walang-katapusan ng kalalakihan. Natutuhan mong makipagsiksikan sa dyipni kapag pasa- hero o makipagpatintero sa dyipni kapag tumatawid ng lansangan. Nakiawit ka sa videoke at umiskor ng 100 sa paborito mong: "Pagdatíng ng panahon Bakâ ikaw rin at ako Bakâ tibok ng puso ko'y Maging tibok ng puso mo." May nais kang itibok ng ating puso. At may tinatawid kang malawak na pagitan. O hindi mo batid na tumatawid ka sa isang matanda't malawak na pagitan? Hindi ito ang bangin sa pagitan ng bawat itim at ng bawat uban sa ating ulo. Ito ang hindi mo maunawaan kung bakit kailangang bumihag ng mga tikling ang mga tagabukid upang ipagbili. Nang- gilalas ka sa kagandahan at dingal ng Mayon at natuwa sa mga butanding. Subalit hindi mo mahulaan kung kailan nga at paano pakikinabangan ang "minang ginto," wika mo, sa Donsol. Bakit? Sapagkat tigib ka sa pagmamahal kina Sylvia Amor, Jason, Julie, at lahat ng nakatagpo mong Ate at Kuya mulang Los Baños hanggang Bikol. Wala kang nakítang aswang. Kung sakali, bakâ napagkamalan mong malaking alitaptap. Wala kang nakítang buwaya. Kung sakali, bakâ nilaro mo pang tíla butanding. Nang danasin mo ang lupit ng bagyong "Reming," lalo kang nilumbay ng mga pagdalaw mo sa bayan-bayanan ng mga nasalanta. Ipinanghingi mo silá ng aginaldo para su- mayá ang kanilang Pasko at ipinabatid mo sa mga kaibigan 4/23/2009 3:22:22 PM
hudhud2.indd 97 "Ngunit , upang , ihanap , ng , mas , malusog , na , dambana , Ang , aking , una't , hulíng , Pag-ibig , "Ang , aking , bayan? , Naku! , Alipin , talaga , ng , mga , dayuhan , At , pinaghaharian , ng , mga , alipin , ng , anumang , dayuhan , "Umalis , akong , naghahari , sa , pamantasan , ang , mga , pariseo , At , minsang , dumalaw , ako , "Naghahari , pa , rin , ang , mga , pariseong , may , bagong , bíhis , May , bagong , pangalang , hiniram , sa , dukhang , Aleman , "Nag-uunahan , silá , sa , pagbása , ng , mga , angkat , na , aklat , Nagpapaligsahan , sa , pagsipi , at , pagsasaulo , ng , di-kanila , "Ngunit , upang , ipagmalaking , tíla , kanila , Sa , harap , ng , estudyante't , madlang , hindi , silá , naiintindihan , "Orihinal , para , sa , kanila , ang , hindi , naiintindihan , Kayâ , sumampalataya , silá , sa , aking , mahal , na , Sining , "Hindi , sa , kanila , ang , aking , rebelasyon , Hindi , para , sa , kanila , ang , aking , Lungsod , ng , Pandiwa , "Ay! , Gumagapang , sa , putik , ang , kanilang , mga , makata , Isinasawak , sa , karimlan , ng , estero , ang , kanilang , pluma , "Samantalang , nagtatamasa , ng , mansanas , ang , mga , ahas , Nagsasayaw , sa , batasan , at , hukuman , ang , mga , unggoy , "At , namamahala , sa , palasyo , ang , buwaya , ingkorporada , (Karapat-dapat , silá , sa , aking , pinakamataos , na , paglimot) 97 4/23/2009 3:22:22 PM
98 hudhud2.indd 98 "At maraming kabataang mandirigma ang tulad mong Naririmarim wari sa araw-araw na biyaya ng kamote't gabe, Nasasamid sa tubig ng ating batis, Nangangarap ang nunal sa talampakan ng aspalto't semento. "Samantala, pumapanaw ang samyo ng sanggumay at saleng, Bibihira nang dumalaw ang masiglang kulay ng kalaw, Nagsasaboy ng karbon ang trak ng mga biyahero, Pinupúgot ang mga gulod para sa mga bubong na galbanisado. "Lumulubog ako sa buhangin at kumunoy, Timicheg. Lumulubog ako kahit sa bató, mandirigmang Timicheg. Lumulubog ako kapag tumatamlay Ang indayog ng gángsa't sulibáw sa sakong at talampakan. "Ano ba ang tinatakasan mong matinding ginaw? Ano't tíla hindi ito mapapawi sa init ng aming dibdib? Higit ba itong malamig kaysa yelong asul sa Gante? Higit ba itong malamig kaysa matáng asul sa Gante? "Daig mo pa ang katutubòng anak ng Dalom. Inubos mo ang maghapong nakatingala sa mga gusali, Nanggigilalas sa bakal ng tren at mga mákiná, Humihitit ng tabako upang ganap na makalimot. "Marahil, isang araw, lumikmo kang tíla bul-ol Sa sulok ng bangketa, paminsan-minsang inuulan ng barya, Unti-unting iniwan ng limang pandamá, Hanggang maupos na tíla lumang basahan sa siyudad. at kaanak sa ibayong dagat na "Buháy pa táyo." Ay, anong husay mo nang ipahayag ang pag-iral sa pamamagitan ng aming wika! Subalit hindi ko batid kung nadaramá mo ang kasaysayan ng luha sa naturang pahayag. Hindi ko batid kung natarok mong ang "Buháy pa táyo" ay isang pagkakaila sa kato- tohanan ng panganib at kagipitan. Hindi namin inaamin kahit ang aming masidhing pangangailangan. Si Juan Duntugan, parang si Julio Madiaga na kailangang pu- matay upang may ipambili ng pandesal hábang hinahanap si Ligaya. Parang mga Juan Tamban o Andong Sinto-Sinto. At hindi kami patutulugin ng iyong alaala. Kahit lumuha ang sampung libong kandila sa Donsol at Legazpi. Kahit ngayong madaliang inihanda ng matataas naming politiko upang igawad sa pangalan mo ang medalya ng karangalan. Isang kapisanan ng katandaan sa Baguio ang nagpawala ng mga lobo bílang pagdiriwang sa Araw ng Liberasyon. Pinawalan nila ang mga lobo kalakip ang panalanging ipag kaloob mo sa amin ang katahimikan, dulce extranjera. 4/23/2009 3:22:23 PM
hudhud2.indd 99 "Paalam, O , mahal , kong , Sining! Salamat , at , nanatili , kang , matapat , at , mapagpalayaw , Sa , mahabàng , panahon , ng , aking , pagtatasá , ng , lapis , At , pagkain , ng , pinakamúrang , sandwits, sa , Greenwich , "Sa , mahabàng , taglamig , ng , mga , pangungulila , Sa , píling , ng , mga , sagradong , manuskrito , "Hábang , nalalagas , ang , iilang , kapanalig , at , kaibigan , Tumatakas, ang , aking , lakas , "Naglalakad , ako , sa , Broadway , na , isa , ring , banyaga , Tumitigil , sa , Times Square , sa , píling , ng , mga , banyaga , "O , mahal , kong , Sining , ibig , ko , sanang , sairin , Ang , natítiráng , lakas , at , lumundag , hábang , sumisigaw: "Ako, ang , akrobat , at , aristokrat - si , Doveglion!" 99 4/23/2009 3:22:23 PM
100 hudhud2.indd 100 "Walang nakarinig sa iyong pangwakas na tagulaylay. Walang nakarinig kung ano't ang tinimpi mong ginaw Higit na malamig kaysa unos ng yelong asul sa Gante, Higit na malamig kaysa ulos ng matáng asul sa Gante." 4/23/2009 3:22:26 PM
hudhud2.indd 101 101
4/23/2009 3:22:27 PM
hudhud2.indd 102 4/23/2009 3:22:29 PM
hudhud2.indd 103 Ikasiyam na mga Engkuwentro Ginto't pilak sa pukpukan Ng platero'y umiinam; Ang puring lalong makinang Sa pukpok ay pumupusyaw. - Marcelo H. del Pilar One of the most evident expressions of this way of look- ing at life is what might be called their optimistic fatalism. Historically, the Filipino has had little control over his environ- ment. Typhoons, epidemics, invaders or crop failures were to be expected. Smiling and hoping are considered the proper reac- tion to a situation which is beyond one's control. Kung di ukol Di bubukol. - George M. Guthrie (1968) - Salawikaing Tagalog Madali lang maging tao, Mahirap magpakatao. In the Filipino's feelings about Fate lies a good deal that de- termines his reactions to success or misfortune and, in a deeper sense, belief in his ability to improve his own condition. He commonly reacts to trouble with, "It was my fate," or "Bahala na." - Salawikaing Tagalog "Sapagkat kami ay tao lámang." - Levy Celerio/Tony Maiquez 103 4/23/2009 3:22:31 PM
hudhud2.indd 104 PA GMUMUNI NI ALIGUYON SA SARIMANOK "Ano nga ba't nilikha ang manok na itong may isda sa tuka? Saan nga bang kaharian ng langit o lupa ito nagmula? Ito ba ang parusa kay Tuan Putli paglingap sa tawag ng ina? Ito ba ang magandang nimpang sininta ni Indarapatra? "Hitik ang gunita sa bigat ng ating sinúso't dugo. Hitik sa damdaming hindi maunawaan at hindi masawata. May pag-ibig na nagbubunga ng bulkan at danaw Ngunit bakit ang isa'y mapanalanta, ang isa'y mabiyaya? "O anak ito ng isa sa anghel na bantay ng ikapitong langit? O balatkayo ng isang dambuhalang garoda o isang karibang? Marahil, ang isda sa tuka'y kaluluwa ng bayaning Bantugan Ngunit paano kayâ naitakas mula sa piitang tapayan ng Walo? "Ay, ang Walo! Halimaw ng walong kakila-kilabot na ulo! Halimaw ng sanlibo at hindi pumipikit kaylanmang matá! Hari sa lupain ng sampung libong saradong tapayan Ngunit alin ang tapayang imbakan ng ninakaw na kaluluwa? "Saan hahanguin ang ninakaw na kaluluwa ng isang bayan? Saan hahanapin ang kaluluwa ng nahihimbing na bayan? Ang isda? Ang gintong isda! Dalá nitó ang gintong isda, Ang pangarap na gintong isda ng nahihimbing na bayan... "Lubhang matalinghaga ang larawan ng sinaunang alamat. Lubhang malalim ang dalumat sa wika ng ating ninuno. Para akong palaka sa balon. Para akong palaka sa balon. Para akong bulág na pinya sa kabilâ ng sanlibong matá. 4/23/2009 3:22:33 PM
hudhud2.indd 105 UMAGA SA MALO LOS MADALÎNG mapansin ang lansangang nagsisikip na sa sa- sakyan at ang siksikang kabahayan sa magkabilâng balikat ng bawat kalye't marahil dati lámang landas ng kalabaw. Ito ang tadhana ng bayang nakatakdang maging lungsod. Nakatakda ring malimot nitó ang simula. Itinago na ng matataas at nagpapalaparang gusali't tindahan ang buki- rin; pinaurong na ang mga palaisdaan, upang mangibabaw ang teritoryo ng semento. Subalit pook pa rin ito ng sanlibo't isang kasaysayan. Salamat kung may mamamayang tulad ni Dez Bautista na hindi nauubusan ng anekdota't romansa hinggil sa ka- liit-liitang bató't matandang estruktura sa Malolos. Dito hinagkan ni Heneral Goyo ang dalagitang anak ng mga Reyes. Doon natapilok si Paterno. Sa silid na ito sinulat ni Mabini ang unang borador ng "La Revolucion Filipina." At siyempre, ito ang tiráhan ng Pangulo ng Unang Republika sa Asya. Bagaman kailangan pa talagang lagyan ng angkop na palatandaan ang naging kuwartel ng hukbong Filipino, ang naging destino ng mga delegado sa Kongresong Malo- los, at ang direktoryo ng mga sangay ng rebolusyonaryong pamahalaan bago pinaurong ng mga Amerikano. Hindi ginalaw ng mga sumalakay na Amerikano at iginálang ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ang buong pob- lasyon at karatig-pook. Dapat nating ipagpasalamat ang ganitong di-inaasahang pitagan ng digma. Kayâ kailangan lámang ngayong isaayos ang mga gapok at palitadahan SA MAGDAMAG NG MORYON "Ang lawak ng aking paningin ay sing-lawak ng taglay na pang-unawa na tuwina'y tatanaw sa kabutihang hindi madadantayan ng kapaimbabawan." - Poster ng "Ako si Mistah" Moryon bungi, Me tae sa binti. - Tugmang pambata Maskara ang búhay; maskara ng buháy Upang mangibabaw araw-araw sa kamatayan. At ikaw ang ganap na balatkayo sa taunang ritwal Ng pagpatay sa ipinakòng manunubos at sugo ng tagsibol. May takà kang mukha ng mabagsik na senturyong Romano, Simpulá ng makopa o kasinlalim ng rosas ang pintura, Ilong na sinlaki't sintulis ng tuka ng kalaw, Mga matáng nandidilat ng ibong mandaragit, kakabit Ng helmet na dinukit mula sa tigas ng dapdap o santol At napapalamutian ng buntot ng tandang, tilamsik na kawayan, O matitingkad na talulot sa papel de-hapon. Paglabas mo ng lansangan kapag Mahal na Araw, Nakasaplot ng katad, satin o tersiyopelong tibabal, Sandalyas o botas, at armas na kahoy o bulyos, 105 4/23/2009 3:22:34 PM
106 hudhud2.indd 106 "Paano kung sadyang sagisag ang sarimanok ng katubusan? Paano kung ito ang katubusan sa panahong noon pa Na malubha ang sakít ng hari, ninakaw ang adarna, Ang nahirang na bayani'y nakaipit sa umpugang bato? "Kayâ hindi ito nabura ng mga dumatíng na pagsampalataya. Hindi ito natabunan ng de-koryente't bagong gamit sa torogan. Nanatili itong marikit at mahiwaga Sa kabilâ ng komersiyal at banyagang bátik sa malong. "Higit kaysa senyas at himaton ng limokom o lemugen, Higit kaysa paghihintay sa taunang pagsílang ni Fegeferafad, Higit kaysa dulot na lunas ng dilaw na balahibo ng tagak, Higit kaysa pitóng awit ng búhay mula Piedras Platas, "Ngunit tulad ng maraming sagisag na iniwan sa yungib, Tulad ng mga titik na iginuhit sa bibig ng palayok, Tulad ng malalaking batóng itinumpok sa tuktok ng ijang, Hindi nasusuri't maunawa ang taglay nitóng katubusan. "Ay! Tulad nga ng dahong nalalanta ang maraming bayani. Tinatandaan ang kanilang makukulay mahaharot na pag-ibig Tinatandaan ang kanilang malulungkot magigiting na búhay At dumaraan ang panahon at walang nagbabago. Tulad ng hindi nagbabagong turing sa presyo ng sarimanok Maliban kung nakaw sa museo't napita dahil antigong bronse." 4/23/2009 3:22:35 PM
hudhud2.indd 107 ang nabugbog sa makasaysayang Simbahang Barasoain at pangunahíng mga bahay-na-bató. Kung kailangan, dagdagan ang gamit ng semento. Gumamit ng pintura't galbanisadong yero. Bigyan ng puwang ang higit na masiglang búhay sa mga tindahan at negosyo. Kung kailangan, igálang ang mga bagong-yamang komersiyante't politiko. Naipaplano ba ang paggunita? Lumubog-lumitaw ang mga dakila. Mabibilis na tagsibol; malalawak na karimlan! Tinabunan ang pinak at sinuplingan ng kapitolyo. Duma- dálang ang nag-aatsara ng dampalit at kumikilik ng armalayt ang mga katiwala ng palaisdaan. Lumiit ang mga kamalig ng palay at dumami ang panaderya ng inipit at ensaymada. Tinatamnan ng mga swimming pool at resort ang bukirin at nanganak ng barumbarong at motel ang riles ng dáting perokaril patúngong Dagupan. Mga histor yador lámang ang nag-uusap tungkol sa mga binibining pinuri ng mga Propagandista dahil nangahas humiling ng paaralan para makapagsalita silá ng Espanyol. Higit na kaakit-akit ang mga karatula hinggil sa espesyal na kurso ukol sa garantisadong pagkatuto ng Ingles. At tingnan mo, ni walang pandak na monumento bílang paggunita sa pagtáhan dito ni Paterno o ni Mabini. Ngunit may mahabàng kalyeng ipinangalan kay Meyor Felix T. Reyes. (Huwag mong usisain ang kaniyang kadakilaan.) Binura rin ang pangalan ng isang matandang kalye sa gilid ng katedral upang ipanggunita kay F. Estrella. Depende talaga ang paggunita sa simoy ng bagyo at tibok ng politika. (Wika nga ng isang artista, 'Weder-weder lang.') Mabuti't may itinayông memoryal para sa pamahalaan ng Himagsikang Para kang artistang naiwan ng naglaho nang moro-morista At hindi nilá maláman kung pagtatawanan ka o katatakutan. Ngunit karugtong ka ng kanilang búhay. Tulad ngayong nakapiit ka sa ibabaw ng aparador At naghihintay sa daratal na imbitasyon ng alikabok Silá ang gumaganap sa mabulas mong pagtatanod Sa hindi nagwawakas na prusisyon ng anino't oras, Sa araw-araw na penitensiya ng paggísing sa umaga, At sa pagsusuot ng kanilang nakamihasnang maskara: Pagsubaybay sa opisyal na trabaho ng pagong At pagrorosaryo ng butíl-butíl na kulugo't kuntil; Paglilitis sa nisnis na hibla ng bordadong lambat ng hininga Hábang nag-aabang sa pitho ng pagbabalik ng alitaptap; Pagtatakip sa nais itakwil na nunal sa pisngi't labì, Pag-ulinig sa ibinubulong ng bulik na alon sa katig; Dapi-dapithapong pagtanghod sa labing-apat na estasyon At magdamag na pagkukot sa samplatitong bituin. At nabúhay silá, at nabúhay siláng Hindi nagbabago at hindi binabago ng kanilang maskara Kahit noong mangisda ng dragon at bulaklak si Rolloque At mapuksa ang mga isda sa súka ng higantang minang tanso. 107 4/23/2009 3:22:36 PM
108 hudhud2.indd 108 4/23/2009 3:22:36 PM
hudhud2.indd 109 Filipino sa plasa ng Simbahang Barasoain at napaukit sa semento ang mukha ni Paterno kaharap ang malaking bronseng estatwa ni Aguinaldo na ngayo'y kinakain ng kalawang ang dulo ng nakaalalay na baston. Medyo lumakas ang pangungulila sa lumipas nang ipagdiwang ang sentenaryo ng Republikang Malolos. Dito nanumpa sa tungkulin ang bagong halal at ikalabintatlong Pangulo ng Bagong Republika na tulad ng Unang Pangulo ng Unang Republika sa Asya ay napatalsik sa gitna ng panunungkulan. Sa kabilâng dako, mukhang hindi babaguhin ang ipinatitulo kay MacArthur na lumang pambansang lansangan. Ngunit tingnan mo ang mga antigong kuwadro't garing na birhen sa loob ng mga bahay-na-bató. Ang nakapinid na matandang piyano. Ang kristal na iyon. Mahigit sansiglo na, bakit parang nakíta ko na noon ang lahat ng ito sa San Diego? Paminsan-minsang inuuntag silá ng pag-uusisa: May natatandaan ba ang apoy? (Kung mayroon, Hihinto ang apoy sa pag-iimpok ng bundok ng abo.) At apoy ang panahon. Ang Haring Apoy... Kung Biyernes Santo't kailangang panoorin ka nilá Kasáma ni Longhino sa pagpaparusa kay Kristo sa plasa, Hinuhubad nilá ang kanilang maskara Upang muling makilála sa salamin ang kanilang sarili, Puro abo, (Puro abo!) puro abo ng panahon ang ulo At kamukha ng maskarang nakalugdang isuot araw-araw. A PATANG TINIG PARA SA SAN ROQUE Doon po sa amin bayan ng San Roque May nagkatuwaang apat na pulubi: Nagsayaw ang piláy, kumanta ang pipi, Nanood ang bulág, nakinig ang bingi. Unang Tinig "Ano ang natatandaan ng paang di-gumagalaw? Pawang matigas na tinapay at magaspang na sabaw. "Oyayi sa baság na tuhod at oda sa butihing tungkod; Makapal na patnubay ng pakikibagay sa pag-akay. 109 4/23/2009 3:22:39 PM
110 hudhud2.indd 110 4/23/2009 3:22:39 PM
hudhud2.indd 111 "Mahirap umakyat, lalong mahirap lumusong; Nakapangingilabot ang lagapak ng bumabagsak. "Kayâ mas ligtas daw ang may tungkod. Nakararating ding Tiyak saanmang napag-aaralang pasilyo't palapag. "Mag-ingat sa patibong ng saging sa bangketa; Mapanganib ang anyaya ng maalindog na dilim at gubat. "Sa maikling salita, Dapat umiwas sa matinik, maligoy, at di-sauladong landas. "Subalit bakit kailangan kong hábang-búhay makibagay Sa gasgas nang indayog ng balikat at balakang? "Nakababagot ang tugtog ng relo. Bahala na! Nais ko ng gitla, ng hindik, ng pukpok platero. "Nais ko ng ilahas na rabaw, ng mapanganib na landas: Sing-ilahas ng bulâ't sutla at simbilis ng nainip na ngiti." Ikalawang Tinig "Matagal nang kinain ko ang sariling dila, At isip-pulubi, tinanggap ko ang dayuhang alingawngaw "Na umiral na ingay sapagkat salimbayan at salungatan. At sapagkat hindi ko maunawaan ay umiiral "Upang yumuko akong tulad ng magálang na kawayan At magtipid sa paggamit ng anumang pangangailangan. 111 4/23/2009 3:22:41 PM
112 hudhud2.indd 112 4/23/2009 3:22:42 PM
hudhud2.indd 113 "Ngunit bumibigat sa palamuti ang búhay at sining Sapagkat katutubò lámang daw at pandukha ang payak. "Higit na mainam sa kalusugan ang mapakla't matabáng Kayâ bawasan daw ang maasim na sabaw ng sinigang. "Ngunit bakit dapat kong ikatákot ang bisà ng anghang Sa píling ng gulay na katwiran at panis na sanhi ng luha? "Bakit dapat kong takalin ang tamis ng tagumpay Laban sa makamandag na gatas ng banyagang inahin? "Paano ko madaramá ang linamnam Sa gitna ng minanang pagas na tubigan at sinalantang lupain? "Sumisigaw ang mga anghel sa aking lalamunan At nag-uumapaw na sa alingawngaw ng lusog ng kabataan." Ikatlong Tinig "Bakit kailangang manood ako sa matandang dula ng araw At tumingala sa basyong alindog ng buwan? "Dilim! Mutyang dilim! Apat na siglo akong nagdusa sa bagsik ng dayuhang Liwanag "At sa mapandustang talim ng de-numero't opisyal na paliwanag Mula sa mga sagradong pulpito't kabisoteng pisara. "Sumasayaw ang araw? Sumasampalataya ako. Ilang palasyo't katedral pa ang nangangailangan ng kababalaghan? 113 4/23/2009 3:22:44 PM
hudhud2.indd 114 4/23/2009 3:22:45 PM
hudhud2.indd 115 "Higit na mahalagang matanto na hindi iisa ang matá ng araw; Higit na mahalagang mabanaag ang sampung libo nitóng matá. "At higit sa lahat, mahalagang isaulo ang bahaghari Sa sampatak na araw - ang mga kulay ng damdamin sa lupa, "Ang mga kulay ng pabigkas at pasulat na pahayag Bukod sa pinairal at pinalaganap na hukuman ng itim at putî. "Nais kong tanghalán ng matingkad na pulá ang santinakpan; At kasabay ng pagdirikit ng awit ng sampung libong kuliglig, "Nais kong ipinsel sa buong bukid at bundok, sa ilog at dagat, Ang taimtim at dalisay kong pag-asa - bughaw, lungti." Ikaapat na Tinig "Biningi naman ako ng mga trumpeta ng kasinungalingan At matagal akong sumamba sa mabubunying tunog ng tanso. "Akala ko nga'y narinig ko na ang lahat ng katotohanan Sa pagitan ng kilay ng langit at talampakan ng putik. "Subalit bakit kailangang may mataas at may mababà? Bakit kailangang may mangibabaw na lagaslas o halakhak "At may mawaglit na hikbi o maipit na siyap Sa maluwang na liwasan ng makabago't nagbabagong búhay? "Daigdig umano ito ng anghel ngunit bingi sa anghel. Daigdig umano ito ng tao ngunit bingi sa tao. 115 4/23/2009 3:22:49 PM
116 hudhud2.indd 116 4/23/2009 3:22:51 PM
hudhud2.indd 117 "Naghahari ang angal at atungal ng mga mákiná Sa gubat ng sumisingasing na kawad at ingay ng negosyo. "Hindi ito ukol sa anghel. Hindi ito ukol sa tao. Nabibiyak, nadudurog ang pandamá sa sagitsit ng koryente. "Makinig! Makinig! Kayóng makapangyarihan ang bibig! Kayóng nagpapasiya ang pihikang kilay at hintuturo! "Alisin sa entablado ang pasmadong palaka't paos na talulot! Wasakin ang taksil na timbangan ng mariwasa't pulubi! "Makinig sa marahang kaluskos ng mga binhing nag-iinat Upang simulan ang binibimbing tagsibol..." 117 4/23/2009 3:22:54 PM
hudhud2.indd 118 4/23/2009 3:22:56 PM
hudhud2.indd 119 Ikasampung mga Engkuwentro I've always known the dangers of satire in this country. It's not so much that the people you satirize get angry. It's that the people you satirize miss the point. "The Filipinos are a very hospitable people." - Bagong salawikaing pang-edukasyon I've seen it happen so many times, enough to make me think that it's not just this country's morals that have deteriorated rapidly, it's also this country's literateness. Lest we forget, sat- ire was Jose Rizal's favorite pastime, and he had an immense talent for it. In his case, the satire was not lost on the people he satirized, who were the friars and colonial authorities, with the most tragic consequences. They made their objections heard through the fi ring squad. Ako ang daigdig. In Vino Unitas - Alejandro G. Abadilla - Adrian E. Cristobal (1990) - Conrado de Quiros (2007) Sa ikauunlad ng bayan, bisikleta ang kailangan. - Ariel Ureta 119 4/23/2009 3:23:02 PM
120 hudhud2.indd 120 PAG TAWA G N I ALIGUY ON NG ISAN G DA P - AY Si Aligu Aliguyon, anak bayani ni Amtalaamtalawon Tumawag ng dap-ay sa buong Kadungayan aeeeya aeeeya. Si Aligu Aliguyon, bayani ng digma't walang panginoon Tumawag ng dap-ay sa buong Kadungayan aeeeya aeeeya. Handiong Alam ko na, matagal nang alam ko Ang sanhi ng salot at pagsabog ng bulkan. Nalimot na natin ang mga bagani't babaylan At nakatirik sa ating natitigang na gunita Ang mga dayuhan at magdarayang balyan. Ay, mga dayuhang balyan ang ating bathala! Ay, mga dayuhang balyan ang ating bathala! Lam-ang Nagkakamali rin ang mga bathala Ng buktot na liping pumatay sa mahal kong amá. Utang itong hindi ko maaaring ipahinga Ang pagsingil hanggang sa dulo ng hininga. Alunsina At ayokong gampanan Ang tungkuling maybahay Na tanod ng tahanan, Sagisag ng tagumpay, Pang-abay sa bulwagan, Pampainit sa unan, O tulad ni Kannoyan: Naglamay sa kalansay. 4/23/2009 3:23:04 PM
hudhud2.indd 121 ISANG R ESOLUS YON G PA NGK AGI P ITA N SAPAGKAT nanganganib na maglaho at mapuksang tulad ng butanding, dúgong, pawikan, malmag, at tandikan; Sapagkat may katulad ding halaga sa pagpapanatíli ng kasalukuyang timbangan ng búhay sa daigdig at sa pag- aaral ng kasaysayang pangkalikásan; Nais ipanukala ngayon ang mabilisan at lansakang panga- ngalaga sa mga lawin, limbas, at ibang ibong mandaragit, sa mga pating, barakuda, buwaya, at ibang hayop na karniboro, sa mga sawá, dahong-palay, at ibang katutubong serpiyente, sa mga bálang, anay, at ibang peste, sa mga pulgas, limatik, at ibang maninipsip ng dugo, at sa mga hayop, lamáng-da- gat, at kulisap na ibinibílang sa uring kaaway ng bayan; At sapagkat kailangan ng mga ito ang higit na matamang pagbabantay at mahusay na pagtatanghal, lalo na para sa wastong edukasyon ng mga kabataan Nais ding ipanukala ang paglalaan sa kagálang-galáng su- balit hindi naman gaanong napapakinabangang mga gusali at bakuran ng Batasang Pambansa upang isaayos ukol sa naturang pambansang pangangailangan, na tatawagin sa hinaharap bílang Pambansang Pugad para sa mga Sakít ng Lipunan o sa daglat na pampusali (at huwag ipagkamali ang panukalang pook na tiyakang higit na maitim at kari ma- rimarim kaysa kapangalang orihinal) bukod sa paglalaa- nan ng higit sa kailangang taunang pondo at higit sa kailangang mga tauhan at tagapamahala alinsunod sa kalakip na papeles; BIYERNES SANTO SA SAN AGUSTIN The Filpino is worth dying for. - Benigno "Ninoy" Aquino, Jr. (1983) I am praying that we learn after this that the term Filipino does not refer to one family. It refers to one country, one Filipino nation. And sometimes, it's worth taking a risk for this country. - Rodolfo "Jun" Lozada, Jr. (7 Pebrero 2008) Vamos, magcantar ikau. Ano'ng pangalan mo? Prospero? Carolino? Gerald? "Nakalimutan ko. Nakakalimutan ko ang lahat." Hataw ng araw. Bulyos ng bagyo't habagat. Ano'ng angkan mo? Agta? Ita? Negrito? Baluga? "Nawawala ang aking simula." Mas marai silá ngayon! Andito na'ng TV! Tiboli, Tagbanwa, Tausug, Tagalog? Manobo, Ibanag, Bisaya, Bontok, Subanon? Badyaw, Mangyan, Maranaw, Yakan? "Sapagkat tao lámang po." Baila, baila, condenada maldita. Ano'ng pangalan mo? Maria? Paulita? Gloria? "Nakalimutan ko. Nakakalimutan ko ang lahat." 121 4/23/2009 3:23:06 PM
122 hudhud2.indd 122 Kenkoy Magsayá! Magsayá! Iwaksi ang lungkot. Nanganganak iyan ng puti't kulubot. Bumagyo man ngayon ng espada't sawá, Ang mundo ay bilóg. Magtawá! Magtawá! Humadapnon Nas'an ang aking biday? Puso ko'y naghihintay Sa yungib ng Taragban: Ay, aking Ginmayunan! Bantugan Pagkat may apat na dáko, Malaya ka sa nais mo. Itatayô ko'ng palasyo Sa Bumbaran ng ina ko. Pagkat apat din ang hangin, Akin ang mula sa amin. Ang sa iyo ay akin din Pagtawid sa 'king lupain. Marikudo Dahan-dahan, kaibigan Sa pag-angkin nitóng bayan. Bakâ kahit kaming lumad Palayasin pa sa gubat. Manghimasok sa 'ming lupa't Uulanin ka ng dita! 4/23/2009 3:23:06 PM
hudhud2.indd 123 At sapagkat kailangang higit na makilála at mapahalaga- han ang naturang nanganganib maglaho at mapuksang mga hayop, isda, at kulisap, lalo na upang ganap na mai- ugnay sa tunay na búhay ng mga mamamayan Nais idagdag na panukala ang pagpapangalan sa mga ito katumbas ng mga paboritong kontrabida sa panitikan at aliwan, gaya nina Rojalde, Benog, Stag, Victorina, Valen- tina, Max, Etang, Zeny, Nora, Robin. O kayâ kung mapag- uukulan ng saliksik sa politika't sosyolohiya, ipinapanu- kala ang pag-uri sa mga ito at paglalapat ng mga katumbas na totoong kontrabida sa kasaysayan ng lipunang Filipino. Kailangang may sapat na halimbawang hayop para sa la- hat ng gobernador-heneral na Espanyol at Amerikano at lahat ng naging pangulo ng Republika. Maaaring gamiting halimaw sina Harry Batungbakal, Ricardi De Cine, Henry Chow, Cecille Garrote Cobrador, Donald Do, Miguel Ham- balos Espera, at ang tampok sa 100 dinastiya sa politika at humahawak sa negosyo ng bansa. Sa kategoryang peste't salot, maaaring ipailalim bílang simbolikong insekto ang sabong, huweteng, suwitik, kotong, droga, lagay, at pakiki- sáma. At kung sakaling maraming ahas, maaaring uriin at pangalanan ang mga ito alinsunod sa pook na pinagmulan: halimbawa, Miguel Vicos ang ahas na mula Ilocos, Lazaro Macapagal ang ahas na nabihag ng mga Kapampa ngan, Moises Ilicito ang ahas na ipinadalá ng mga Aklanon, Fran- cisco Alcala ang ahas na iprinisinta ng mga taga-Bohol. Hindi ipinagbabawal ang malikhaing pag-uri ng mahi- hirang na tagapamahala kung halimbawa'y lumikha ng kate goryang tuta bukod sa pulgas at ibílang dito sina Ken- koy, Vierne S. Abado, Linda Sto.Domingo, Andres Monte Cristo, Jupiter Bautista, Juan Guerrero, Danilo Virtud, Dagundong ng lindol at daluyong. Ina, bakit mo ipinagbibili ang iyong anak? "Matagal ko nang ipinagbili ang aking puri." Sumulat ka ba sa baybayin o sa alibata? Kailan mo natutuhang narra ang katutubong naga? Isinangla mo rin ba ang mga tangrib at dalít Kapalít ng mga anghel, papel, pastel, at karsel? "Ako'y nauúhaw." Apdo't sukà ng panty, pill, páspud, at putîng-tabing. Bakit kailangan kang ulit-ulit magsisi? "Gusto ko nang mamatay." At parang inihudyat ng direktor ang pagtirik ng init, Ang saglit na pagtahimik sa kaganapan ng lahat. Ok! Sinabi mo. Ty. Me bir pagkaligo. C u next yr. 123 4/23/2009 3:23:08 PM
124 hudhud2.indd 124 Kenkoy Magsayá! Magsayá! Huwag kang papatay. Nanganganak iyan ng sakít sa atay. Bumagyo man ngayon ng espada't sawá, Laging may pag-asa. Magtawá! Magtawá! Bernardo Carpio Kailangan natin ang isang pangarap Upang ipambigkis sa ating kalasag; Kapag nagkaisa, ating malalawag Ang kahit madilim, gubat na madawag. Longhino May pumatak kayâng dugo? O pambulag lámang lalo Ang kamandag na tumulo, Pag sinibat ko ang puso Ng pangakong nakapakò? Si Aligu Aliguyon, bayani ng digma sa pana-panahon, Napahigpit ang hawak sa sibat ng kidlat aeeeya aeeeya. Si Aligu Aliguyon, manlalakbay ng Kadungayan, Nagpadagundong ng agung ng kulog aeeeya aeeeya. "Daig pa ninyo ang munting kawan ng matatabâng langaw. Daig pa ninyo ang munting kuyog ng matatandang ahas. Dinudurog ninyo hanggang ngayon ang sariling mga daliri; Ginugutay ninyo ang natítiráng mga ugat ng sariling lahi." 4/23/2009 3:23:08 PM
hudhud2.indd 125 Henrietta Malinis, Luisita Villafuerte, at napakarami pang masunurin lámang ngunit nagtagumpay na mamamayan ng Filipinas. Bukod pa ang karagdagang panukala, alang-alang sa edu- kasyong pangwika, na pangalanan ang bawat kalye, landas, at lunan sa buong pampusali alinsunod sa mga pang-uring angkop para sa mga dambuhala't kapahamakang matatag- puan doon, halimbawa'y "Gahaman," "Sukab," o "Tampala- san." Iminumungkahi ring gamitin ang mga salitâng bihi- rang marinig sa araw-araw, gaya ng "Kuhilâ," "Palamára," at "Sulupikâ" sa halip na "Taksil" upang mapalawak ang bokabularyo ng guro't mag-aaral, matutuhan ang sariling tungayaw na gaya ng "Talipandás" sa halip na madaliang nanghihiram ng "Ipokrita," at upang mapag limi kung paanong kahit ang salitâng gaya ng "Imbí" ay mula sa dila ng mariwasa't mapang-api. Ipinapanukala ring pagtibayin at ipatupad ang panuka- lang ito sa lalong madalîng panahon bago sumabog ang bulkan at ganap na mapabayaan ang kapakanan ng mga naturang hayop, isda, at kulisap na nanganganib maglaho at mapuksa kapag may gayong malagim bagaman pambi- hirang pambansang sakuna. Magálang ding iginigiit ang panukalang ito sa kabilâ ng laganap na paniwalang hindi namamatay ang masamâng damo at sa ibabaw ng mga eksperimentong nagpapatunay na ang bawat isa sa mga naturang nanganganib na nilikha ng butihing Diyos ay may pambihirang birtud na mag- banyuhay sa anyong kailangan ng panahon, dahil na rin sa pambansang pangamba na ang mga ito'y maaaring mag- saanyo pa túngo sa higit na mapamuksang peste. PA GAMPANG SA IHAW-IHAW Drinking was commonly called pagampang, conversation; and neither business deals, family affairs, nor community decisions were discussed without it. For this reason, Spaniards often attrib- uted Filipino attempts to subvert their occupation to an overindul- gence in wine. - William Henry Scott Daig pa ang kinoryenteng dumatíng ang mga imbitado: "Masarap ang pulutan dun!" "Sanlinggo na ngang wala táyo." Sa unang tagay: "Talagang 'yang mga Amerikano, pakialamero." "Langis lang talaga ang target." "Gusto 'ka mong magpasikat Ng bago niláng armas." "Parang long-distance war, pare ko." "Tingnan mo pagbanat ng Al Qaeda." "Putang'nang terorista." Sa ikalawang tagay: "Tiráhin din kayâ ng Kano ang Korea?" "Imposible! Batà 'yan ng Tsina." "E, kung Tsina ang punt..." "Pare ko, masarap 'yan sa TV!" "Putang'nang Pentagon!" "Daig pa natin ang Security Council nitó." "O tibak? He, he." Sa ikatlong tagay: "Pinakikialaman pa ba táyo ng mga Kano?" "Magmula po sa panahon nina Quezon at hanggang ngayon." "Si Magsaysay, pare ko, American Boy." "Pero si Macoy..." "Putang'nang politiko." "Kayâ mas grabe hawak sa 'tin." Sa ikapat na tagay: "Wala namang nangyayaring asenso rito." "Puro tong, kotong, koratong." "Buti pa sa lotto, me panalo." 125 4/23/2009 3:23:09 PM
126 hudhud2.indd 126 Kudaman Sawâ na nga ako sa pag-akyat sa ikapitong langit. Sawâ na rin akong manghabol ng ilahas na kariktan. Halina't magsálo táyo sa bulawang búyo At papulahin ng ating laway ang buong Kadungayan. Bernardo Carpio Kailangan nating mag-isip umunlad At bigyan ang bayan ng bagong pangarap; Moderno, moderno! Isabay ang pakpak Sa ikot ng mundong kay bilis ng lipad. May mga ugaling katulad ng bisyo Ay dapat iwaksi ng táong moderno. Panahon ng ngangà'y dapat maint'yero Sa píling ng anghel, santo't ermitanyo. Sulayman Matabil kang lubha, berdugong Kristiyano, Pabayâ, at maraming natatapakang paa. Sino kang simbaho ng mamantikang baboy Ang mag-aatas ng dapat naming ugaliin? At si Kudaman, si Sulayman, at si Bernardo Carpio Nagpingkian ng mga kampilan at espada aeeeya aeeeya. Ay, si Kudaman, si Sulayman, at si Bernardo Carpio Magpipingki hanggang may bundok at dagat aeeeya aeeeya. 4/23/2009 3:23:09 PM
hudhud2.indd 127 "Buti pa ang pera me tao, pero ang tao walang pera." "Bakâ Last Supper na 'to, pare ko." "Putang'nang bayan ito." Sa ikalimang tagay: "Pare ko, dumatíng na'ng permit ko." "Putang'nang abrodista." "Pero meron ka namang trabaho?" "Kung ang mga titser e pumapasok na japayuki." "Daig pa natin ang pitóng tribu." "O pusang di-binílang?" "O saling-pusa sa ikot ng mundo." "Terible! Terible!" "Biro mo, ibinenta raw ang City Hall sa SM?" "Sa McDo." Sa ikaanim na tagay: "Pare ko, kamukha ni Roxanne!" "Sobrang retokada." "Si Roxanne? Ilalaban ko ng pukpukan." "E, ano pa ba ang mapupukpok d'yan?" "Putîng bulbol! He, he." "Oy, sambuwan na nga akong papaya tuwing umaga." "Pero tumatabâ ka." "Di mapigil maski laging manggigil." I did it my way. "Subukan mo ang bago kong doktor." "Mas magalíng ang doktor ko..." Butiki, bituka, botika. "Daig pa ang alkohol?" "He, he. Bir ober misis, beri riskis." Sa ikapitóng tagay? "Pas na 'ko." "Ako rin. Me lakad búkas." "Mas masarap ang goto sa Timog. Maganda pa'ng weytres." "Teo, pare ko, gísing na. Uuwi na táyo, pare, pare ko." "Okey lang. Ano ba'ng akala mo! Putang'na, lasing ako?" 127 4/23/2009 3:23:15 PM
128 hudhud2.indd 128 Prinsesa Urduja Kung bakit nga itong bayan ay palaging nakasadlak Sa basura ng pantasya't sinaunang pamahiin; Hanggang likod ng kalabaw ang lipad ng diwa't utak, Hanggang komiks, puro komiks, ang tayog ng babasahín. Darna Maghinay-hinay ka, Pekeng maharlika ng aming gunita. Mas ka pang pantasya Sa aming nagmula sa totoong luha. Hindi mo kagayang Nilikha sa bulâ ng bulág na haka, Kami ang pag-asa Mula sa basurang daigdig ng madla. Kenkoy Magsayá! Magsayá! Timpiin ang init. Nanganganak iyan ng hinog sa pilit. Bumagyo man ngayon ng espada't sawá, Matútong maghintay. Magtawá! Magtawá! Si Aligu Aliguyon, at ang mga panauhin sa dap-ay, Maglalamay sa sagitsit ng palaso ni Urduja aeeeya aeeeya. Si Aligu Aliguyon, at ang buong Kadungayan, Maglalamay sa silakbo ng kamao ni Darna aeeeya aeeeya. "Ang mga bayani! Ang mga mahal ko't banal na bayani! Mga bilbil ng bulik na bulate at makasariling Itlog! Mga bibig ng bísyong birtud! Mga wikang alak ng bathala! Ang mga bayani! Ang mga sinasambang bayani ng bayan!" 4/23/2009 3:23:17 PM
hudhud2.indd 129 129
4/23/2009 3:23:20 PM
hudhud2.indd 130 4/23/2009 3:23:24 PM
hudhud2.indd 131 Ikalabing-isang mga Engkuwentro "Ako ang Mutya ng Pasig..." - Deogracias A. Rosario/Nicanor Abelardo Nang kitá'y pagmasdan naalaala ko ang isang dalaga: may puyo sa pisngi But the Pasig River and its estuaries which once made Manila the Venice of the East is rapidly dying, choked by pollution from the industrial wastes of the great factories on its banks and the debris of an inadequately housed population of more than three million. In the summer it turns black and foul and during the rainy season it overfl ows its banks, bringing death, disease and economic disaster. It seems that the land, the river and outraged nature will once more have the last say about Manila. ang malamáng dibdib ay kakaba-kaba. - Carmen Guerrero Nakpil (1971) - Manuel Prinsipe Bautista ang ganda niyong tukal na sapupo ng batis! napangarap kong hagkan kahit nílang sa putik! - Rogelio G. Mangahas 131 4/23/2009 3:23:27 PM
132 hudhud2.indd 132 PA G-AKYAT NI ALIGUYON SA KABUNYAN Si Aligu Aliguyon, bayani ng Gonhagonhadan, Tumawid sa hulo ng Bokyawan at nagtuloy sa Inlimog, Nagdaan sa Bayyukan at naglandas sa Punlabalaban, Umakyat sa Kahiyug, at sa wakas, dumatíng sa Kabunyan. Si Aligu Aliguyon, pagdatíng sa Kabukabunyan, Yumukod kay Ampuwal at kay Tukubbon, Yumukod kay Timmalug at kay Dinukligan, Yumukod sa lahat ng dako, sa Lagud at sa Pah-adan. Si Aligu Aliguyon, sa tugatog ng Kabukabunyan, Humarap sa dap-ay ng panginoong Lumawig, Humarap sa dap-ay ng panginoong Liddum, Na dap-ay din ng panginoong Kabunyian, aeeeya, aeeeya. "Ayyak! Anak ng butag! Dinadaya ba ang aking matá? Bakit tatlong ulo sa iisang katawan ang aking bathala? Naghahayin ako nang hiwalay na tatlong awit at pagsamba, Bakit tatlong ulo sa iisang katawan ang aking bathala?" Kabunyian Bathala lámang kami ng iyong pananalig at pangangailangan. Liddum Bathala lámang kami ng iyong lunggati't linggatong. Lumawig Bathala lámang kami ng mithi mong daigdig At maaaring maging lima o pitó alinsunod sa kaharap mong panganib. 4/23/2009 3:23:30 PM
hudhud2.indd 133 CAGSAUA, PAGKARA AN NI "REM ING" HINDI ko akalain ang ganitong poot ng kalikásan. Kani- na pa, sinalubong ako sa pambansang lansangan ng mga bukiring ginasak ng buhangin at bató at mga gulod ng pinugutang mga niyog. Sa malabòng sinag ng hápon, ang mga niyog ay parang sampung libong kandilang pinutu- lan ng ningas. O mga multo, mapuputlang multo, ng mga napahamak na búhay. Ngayon, kaharap ko ang Cagsaua, lastag at kumikirot. Sa lahat ng aktibong bulkan sa buong kapuluan ay kinata- takutan ang mas malimit at mas mapanalantang pagsabog ng Mayon. Mula 1616 ay 43 ulit na itong sumabog. Pinaka- malakas at pinakamalagim ang pagngangalit nitó noong unang araw ng Pebrero 1814 na pumuksa sa umaabot sa 1,200 katao at malubhang puminsala sa mga bayan ng Camalig, Cagsaua, Budiao, at Guinobatan. Kinain ng ku- mukulông lava ang Cagsaua, lumubog ang simbahan, at walang nátirá kundi ang tore ng kampana. Para diumanong sumabog na bombang nuklear ang pag- putok ng Mayon. May namumuong kabuteng ulap sa iba- baw ng tuktok na walang-humpay sa pagpukol ng uma- apoy na bató at pagdura ng umuusok na lava, lahar, at bagay-bagay na payroklastik, at lumalagpak-dumadausdos sa mga nayon at bayan sa paligid. Gayunman, naiiba ang katatapos na sakuna. Ilang buwan ding pabuga-buga ng apoy noong nakaraang taon ang Bulkang Mayon kayâ marami nang barangay sa paanan nitó ang inilíkas. Hindi lumubha ang pagbuga-buga nitó ng apoy. Ngunit dinalaw A LAMAT NG ANINIPUT "Firefl ies are Donsol's No. 2 Attraction" - Philippine Daily Inquirer, 22 Abril 2007 Sa gabing dinadalaw ng Kagandahan ang Mangmang Tumatalilis nang naiinggit ang malalaking bituin. Ang kawan ng ulap, maaamo't mauunawaing ulap, Ang tahimik na nanginginain ng naiiwang ningas sa pastulan. Sa simula'y hindi maunawaan ng binatang Mangmang Ang wika ng kislap at kutitap ng panggabing panauhin. Dumaratíng na parang sunod-sunod na ulan ng bulalakaw, Pinaliliguan siya ng Kagandahan ng ningning na selestiyal At matagal bago niya nadamá kung bakit bumubukad Ang mapupuláng talulot sa pagitan ng birheng singit At kung paanong iniimbak ang dalisay na patak ng hamog Sa pinamumukulang dibdib ng mga dalagita. Ibinigay ng Kagandahan ang singsing ng bahaghari At isinuot sa kaniyang panggitnang daliri Upang maging talusaling siya sa tibok ng prutas at dagat. Natuto siyang managinip ng mayuyuming anyong may kulay. 133 4/23/2009 3:23:30 PM
hudhud2.indd 134 Liddum Makinig ka, Aliguyon: Ako ang sungay, ang sungay ng apoy! Ang apoy na nagdudulot ng init sa pusòng giniginaw! Ang apoy na tumutupok sa gubat ng mga higanteng takot! Ako ang bathala ng una't orihinal mong pag-ibig: Ang pag-ibig ng gamugamo at ng hayop sa iyong dibdib. Ako ang iyong kagitingan, Aliguyon. Ako ang bathalang nilikha mo sa tindi ng tagtuyot at gútom, Ako ang bathalang kalasag mo sa ulan ng palaso't sibat, Ako ang bathalang niyakap mo paglundag sa bangin, Pagsisid sa dagat, pagsagupa sa pating at babalâ ng pamahiin. Binigyan kitá ng búhay upang maglaro sa kamatayan: Panganib ang totoong lamukot at linamnam ng hininga. Magtatag ka ng lungsod sa bibig ng bulkan At kalimutan ang dunong ng mapanlahat na salawikain. Nabubúhay, sumusulong ang iyong daigdig Hanggang itinitibok ng pangangahas mo't pusok. Dinggin mo ang anyayang maglaro ng apoy, Maikli na ang kandila mo at masusúnog ang iyong bahay. "Totoo, laruang musmos ang mga tiyanak at tikbalang; Higit na malawak sa abot ng matá ang kagila-gilalas. Ngunit nais kong magtatag ng agamang may siyam na búhay, Bakit ko ititirik sa umiikling mitsa ng aking hininga?" Lumawig Aliguyon, sa akin ka makinig: Ako ang kalayaan, ang kalayaang tamasahin ang daigdig. Ako ang kinagat mong bawal na mansanas dahil nagugútom, 4/23/2009 3:23:30 PM
hudhud2.indd 135 ang Bikol ng malakas na bagyong "Reming" at ilang araw na nagbuhos ng ulan sa buong rehiyon. Nilusaw ng ulan ang deposito ng buhangin at bató sa isang gilid ng Mayon at sumapi sa bahâng bumabâ sa Cagsaua, Daraga, at hang- gang Legazpi. Gabi at di-akalain ang kalamidad. Nagisíng daw ang taum- bayan sa dagundong at pagbundol ng mga tipak ng bató sa mga pader at bahay. Umapaw ang ilog ng buhangin sa mga kubo't mababàng estruktura. Bumagsak ang mga poste, nauka ang mga kalsada, nasagasaan ang mga subdi- bisyon, kural, at taníman, nadaganan ang mga estasyon, at naganap ito hábang hinahagupit ni "Reming" ang ulilang sambayanan. Para namang himala, iginálang muli ng bumahâng bató't buhangin ang kampanaryo ng Cagsaua. Subalit nagdaan ako sa puwang na iniwan ng landas ng kamatayan at mi- nasdan ang malabsang sementeryo ng abuhing graba sa paligid ng parkeng tore. Inilibing sa putik pati mga manyika't gadíng-gadíng. Limang paslit ang nag-unahang patnubayan ako sa landas na siwang ng ilog-ilugan at ng mga tumpok ng malagkit na buhangin. Tatlo diumano ang namatay sa isang bahay, nasukol ng bahâ ng buhangin. Na- kasampay sa patay na dapdap ang nátirá sa putîng damit pangkasal. Nakasuksok sa dingding ng buhangin ang mga ulilang tsinelas at sapatos. Ulit-ulit na inuusal ng isang paslit ang kasaysayang alam ko na't nakalimbag sa marker sa isang gilid ng tore samantalang nagpapagalingan ang iba sa pag-aalok ng mga retrato ng Mayon sa iba't ibang anyo ng pagngangalit. Bumili ako ng kalingkíng. Talagang matagal, wika nilá, bago makapagtinda ng tsayms na bao. Sa ikatlong linggo, gumuguhit na siya sa hangin At ganap na sinapian ang pandamá ng pambihirang guniguni. Nakaratíng sa yungib ni Gugurang Ang bulong-bulungan ng mga simoy at musmos ng duklay. Ayaw niyang ipagkatiwala ang singsing sa Mangmang. Naalala niya si Daga nang tubuan ng sungay Kayâ agad nag-atas na bawian ng banal na kapangyarihan Ang binatang pinilì at minahal ng Kagandahan. Dumatíng ang dragon sa balikat ng ga-bundok na daluyong Hábang nakahiga sa lunday ang Mangmang. Dinaluhong ng mabangis na daluyong ang buong Donsol. Subalit mandirigmang mangingisda ang Mangmang: Dalubhasang isinakay sa damba ng alon ang lunday, Palundag at maliksing binihag ng lambat ang dragon, At, bago makapagbuga ng apoy, sinakyod ang dambuhala. Yumanig sa bundok at dagat ang atungal ng dragon. Subalit: Ay! Sumpa ni Gugurang! Tinamaan ang munting lunday ng buntot na kumikisay, Parang patpat na umilandang, umilandang, At kasáma ang Mangmang na nadúrog sa talim ng batuhan. Gayunman, naitago kung saan ng Mangmang ang singsing Kayâ pabalik-balik ang pahatid na gálit ni Gugurang. 135 4/23/2009 3:23:31 PM
136 hudhud2.indd 136 Ang binuksan mong baul dahil lubha kang nahihiwagaan, Ako ang pinitas mong bulaklak dahil naiiba ang halimuyak. Ako ang pangarap mong kaganapan, Aliguyon. Ako ang nararapat na kaganapan ng hinugot sa iyong tadyang. Ako ang hinog na bayabas sa bakuran ng kapitbahay. Ako ang ipinagkait ng magulang at ng mga paaralan, Ang nakatatakam at maaaring matupad na tagumpay. Walang Paraiso sa daigdig na ito; At tungkulin lámang ang bawat isaisip mong Paraiso. Tungkuling tanikala sa kalayaan, sa ganap na kalayaan, Tulad ng panukalang tanikala sa bawat bagong batas, Sa bawat nakamihasnang pamahiin, paniwala't pagsampalataya. Wala ring kaligtasan sa bagyo't kamatayan, Ngunit maaaring maging walang-katulad ang tamis Ng bawat saglit o ang malapot na kirot ng bawat kulubot. "Sinusukat ba't tinitimbang ang ikli o habà ng hininga? O ang bigat ng taglay nitóng kulaba at mantsa ng alak? Mapalad ba ang langgam na nalibing sa puntod ng asukal O ang palakang lumuwa ang matá sa pagnanakaw ng apoy." Kabunyian Aliguyon, matris ka ng mga lumang nagpipingking panig. Hinahati ka ng sarili mong Liddum at Lumawig. Nais mong magwasak, magbura ng sinaunang pilat, At nais mong magbuo. Nais mong maging kordero at nais mong maging leon. Nais mong umangkin at nais mong magbigay. Nais mo ng tag-init at nais mo ng tag-ulan. At higit sa lahat, nais mong mabúhay nang walang-hanggan. 4/23/2009 3:23:31 PM
hudhud2.indd 137 Nakalahad ang kanilang mga palad nang tumalikod ako pabalik sa sasakyan. Ibig kong dumalaw sa isang sentro ng mga bakwet. Ibig ko ring siyasatin ang mga paaralang lumipad ang bubong. Ibig ko nang maiyak. Alam kong patuloy kong masusulyapan ang higanteng anyo ng Mayon saanman ako umikot sa Albay. Parang di-maiiwasang guhit sa palad ng taumbayan. O parang anghang ng pinangat at tinutòng nakamihasnan ng kanilang dila. Malantik, marilag, nakadikit pa rin ang higit na mala king deposito ng bató't buhangin na hindi natibag ng "Re ming." Tone-toneladang kamatayang maaaring muling sumalanta pagdatíng ng bagong bagyo o maaaring dagdagan pa ng nakahihilong usok at mapaminsalang putik kapag muling nágisíng ang bulkan. Anong liit ng tao sa harap ng ganitong sumpunging kapangyarihan! Ngayon pa lámang, marami nang ulat hinggil sa mga taganayong hindi masawatang dumalaw sa kanilang dampa't munting ari-ariang nása deklaradong pook na mapanganib. Inaasahan din ang biyayang pataba sa bukid dulot ng mapamuksang putik ng bulkan. May mahigit sandaang bulkan sa buong kapuluan. Ano kayâ at sabay- sabay na magngalit? Hindi ako pinatutúlog ng ganitong paghihintay sa kamatayan. Pagkaraan ng labindalawang pagbibilog ng buwan, Lumitaw sa Ilog Lináw ang di-mabílang na aniníput; Pangkat-pangkat sa magdamagang pag-indak-kutitap At palipat-lipat sa bakawan, naga, lipatà, at talisay. May paniwala ang mga mangingisda ng Donsol Na sugo ng Kagandahan ang hukbo ng mga aniníput Upang magtanod sa nalaglag na singsing ng bahaghari At nangangalaga sa linis ng tubígan at kulay ng haláman. Sumasampalataya ako. Sumasampalataya ako sa bisà ng singsing ng bahaghari Alang-alang sa magagandang nanganganib ding maglaho. K ABILÂNG-BÚHAY Bangkerong Manunggul, Ikaw rin ba si Maguayen o si Banglae ng Lim-awaen? At marahil nakabangkâ ka dahil nagsawà't naririmarim Sa lumilimit na pagbagtas sa maitim at malagkit na tubígan? Ngunit ano ba ang naghihintay ngayong kabilâng-búhay Sa aming hindi nailibing at naghambalang na mga bangkay? 137 4/23/2009 3:23:33 PM
138 hudhud2.indd 138 Alabok ang batayan ng lahat ng talulot ng hininga: Alabok na naaagnas, nalulusaw, napaparam túngo sa alabok. Nakasingit sa alinmang tadyang ang patibong ng alabok. Ngunit walang-takda ang pintig ng binhing-búhay, Walang-takda, hangga't may lumilikha sa bawat pagkamatay. Aliguyon, nalalanta ang bulaklak upang may sumibol; Nadudurog ang piitang sapot upang isílang ang paruparo. Sapagkat hindi permanente ang kamatayan, Kailangan ang ulit-ulit at malikhaing muling-pagkabúhay, Ang pangitain ng dakilang hamog na pupuksa sa disyerto, Ang lilim ng kapayapaang dulot ng dukha't nisnis na punongkahoy, At kahit ang sampatak na dugo sa tagiliran... Ang payak na pintig, ang payak na pintig ng binhing-búhay. "Ibig kong maging damo at ayaw kong maging damo. Ibig kong maging buo, iisa, at nakapag-iisa. Ibig kong maging saranggolang kalong ng himpapawid... Ngunit dudurugin ba ako o palalayain ng unos na daratal?" Si Aligu Aliguyon, bumabâ mula sa Kabukabunyan, Bumabâ ng Kahiyug at naglandas sa Punlabalaban, Nagdaan sa Bayyukan at nagtuloy sa Inlimog, Tumawid paluwas mula sa bukal ng Bokyawan... 4/23/2009 3:23:33 PM
hudhud2.indd 139 MUNTIN G ULAT N G PA GSIPAT SA SE ME NT E RY O NG G UIO B NA LUM UBO G SA DA GAT N OO NG 18 7 1 Dahan-dahan, paakyat sa talim ng bató at pahilis na tarik. Unti-unti, naglaho palayô ang palengke ng ingay ng dagat. Dahan-dahan, paakyat sa pilantik ng talahib at talilis ng tutubi. Putakti ng gunita: Nagimbal din kayâ noon ang Dapitan sa atungal ng bulkan? Dahan-dahan pa paakyat, unti-unting natunaw ang mga alimbukay at mga kilapsaw. Dahan-dahan, inilapat mo ang mga sapatos sa balikat ng gulod at nilingon ang dagat. Nanggilalas ka sa isang ibong tumatawid sa lawak ng ka- payapaang lumalaganap wari hanggang kabilâng-búhay. Madilim din at maputik ang aming nakalipas At mahigit sansiglo ng mga pag-ibig at malumbay na kamatayan: Luksa kahit ang yagit at damo sa bukirin at dalampasigan, May kumot na burak ang batis at nananahimik ang busáy, Maghapong naliligo sa pawis ang uwak, magdamag ang kuwago, Sapagkat hindi sumisilip kahit ang sampilantik na kidlat. Winaldas namin ang pagkakataón, ang pagkakataóng magtanim, Ang pagkakataóng magtatag ng mga saligang dalumat, Ang pagkakataóng lumikha ng sariling kabuhayan, At tinatamasa namin ngayon ang ani ng aming karukhaan Matapos magpiging sa kababalaghan ng mga dayuhang karnabal At mga hiram na dagling aliw at alak sa ginaw ng tadyang. Ngayon, sinasalúbong ang aking pagtúlog ng luksang pangitain At nagigisíng akong hawak ang ulong garing ng isang santo Hábang kinakain ng kumunoy ang naga't pambansang watawat. Ni hindi namin mailibing ang sampung libong bangkay Ng aming karima-rimarim at mahigit sansiglong pagkakasála. Nagdaan sa aming daliri ang dakilang ilog ng panahon, Namahay sa aming ulo ang maliliit na kilapsaw ng simoy. Bangkerong Manunggul, May nararapat bang ibang pampangin ang aming kaluluwa? Nagsasayaw ang hukbo ng tiyanak sa paligid ng punso Upang muling-buháyin ang nakabaóng mga inunan ng pamahiin; 139 4/23/2009 3:23:34 PM
140 hudhud2.indd 140 4/23/2009 3:23:34 PM
hudhud2.indd 141 Sinisilà ang sanggol ng sinulid ng manananggal Bago madalaw at masukat ng tatlong magkakapatid na Tadhana; Naghihintay ang mga aswang sa punerarya't ospital At nagpapaligsahan sa himpapawid ang siruhano't pitho. Upang makaligtas, sinisiksik sa abó ang aming utak At binubusóg sa asin at bawang ang kalam ng aming tiyan. Narinig mo na ba ang anak na ipinagbili ng sariling ina? Dito lámang sa aming bayan. Narinig mo na ba ang magdarayang inihalal na kongresman? Ang demokrasya sa aming bayan. Narinig mo na ba ang tinderang inihabla ng magnanakaw? Ang katarungan sa aming bayan. Nasaan ang mesiyas ng mga daliring natusok ng karayom? Ano pa ang nais ipagtapat ng mga kumagat sa sariling dila? Nahihitik ang balete sa ugat at kulubot ng aming ninuno, Tumatabal ang talahib sa liblib at tigang, At malugod na natutúlog ang iilang lawreadong buhok Sa mahalimuyak na bukirin ng banyagang biyoleta't asfodel. Bangkero ng Madyaas, Itbayat, Gimokudan, o Kadungayan: Nabaliw rin ang aking ina at isinigaw sa mga lansangang "Narito na kami sa kabilâng-buhay." 141 4/23/2009 3:23:37 PM
hudhud2.indd 142 4/23/2009 3:23:38 PM
hudhud2.indd 143 Ikalabindalawang mga Engkuwentro Magca patid man pala magcarogtong bitoca cun ang ysa,y, guinhaua hindi na mag quilala. - Sinaunang tanaga Arao na capitapita lalong kaligaligaya cun ang macaguiguinhaua matingnan nang ating mata. - Fray Pedro de Herrera (1703) Ang pansariling puwersang koersibo ng makabagong teknolohiya ang siyang pangunahing sanhi kung bakit nalulu- lon ang indibidwal... Dalawang elemento ang mapapansin sa koersibong puwer- sang tinutukoy. Ang una ay ang tukso ng makabago at kakai- ba. Ang tuksong ito ay katulad ng nadaramá ng batà kapag nakakakíta ng bagong laruan - kailangan niya itong masubu- kan; kailangan itong mapasakanya. Ang proseso ay dumaraan sa ilang mga pangkaraniwang hakbang. Sa umpisa, ang umiiral ay ang pagkamausisa. Ang bago ay pinagmamasdan at sinusuri. Nagbibigay-daan ang pagkamausisa sa pagkabighani. Napapapaniwala ang tao sa kapakinabangan ng mga pamamaraang nasubukan na at na ging matagumpay. Sumusunod naman ang pagtikim. Nilululon ng tao ang inihahain sa kaniya pagkatapos niyang ipalagay na makakapagbigay ito ng kasiyahan. Hindi pa rin dito nagwawakas ang proseso. Pagkatapos makatikim, ang tao ay maaaring mahumaling sa kaniyang natikman hanggang sa siyá naman ang lulunin nitó. - Leonardo D. de Castro (1998) 143 4/23/2009 3:23:40 PM
144 hudhud2.indd 144 PAMAM AHIN GA N I A LIGUY ON SA HA BYATA N "Hindi ko na magunita ang kalatas ng una kong takipsilim. Hindi ko na magunita ngayon kung bakit ako nanghihinayang Sa tahimik na pagkaagnas ng burok ng araw sa dagat Sa tahimik na pagtanggap ng dagat sa bigat ng kamatayan. "Ulit-ulit binubuksan ng dagat ang bughaw ng hubad na dibdib Doon sa tagpuan ng abot-tanaw at mapusyaw na kawalan, Doon sa kaharian ng bughaw rin at nalimot nang gunita At ipinasisimsim ng hangin sa úhaw ng mga bagamundong latô. "Hindi ko na makilála ang pangungulila ng santol o duhat Sa gilid ng bumubulwak na hininga ng mga hinog na mangga; Hindi ko na makilála ang nandidilat at lungting-lungting kaibhan Ng talbos ng sayote sa nakararaming talbos ng kamote't kangkong. "Marahil, tulad ng marami, tinatamad na akong tumuklas, Tinatamad na akong tumuklas sa lihim na lamukot ng santol, Tinatamad na akong tumuklas sa lingid ngunit taal na dangal ng duhat, Ngunit tamad na ring tumawad sa palasak na halaga ng kamote. "Marahil, dahil matagal akong humimbing: Matagal nang hindi ko pansing nagdaraan sa mga daliri ko, Nagdaraan sa mga daliri ko ang dakilang ilog ng panahon. Ay, ang panahong nagburak lámang sa himagsik ng kangkong! "Hayun! Lumalaboy ang baging sa mga bangketa ng lungsod. Binubuntis ang mga silid at bukid sa sitsit ng kuliglig. May kawan ng kambing, mga edukadong kambing, Na nanginginain sa pastulan ng kasaysayan ng buong lupain. GA LLERA IVATAN Distances between different points in the archi- pelago and the outside world have shrunk... - Gilda Cordero-Fernando (1981) SUMUSÚKA ng sampung libong uwak ang Bulkang Iraya. Umaakyat ang mga hayok na tátus sa malalamig na kalan ng nakataob na palayok. Bumabahâ ng dugo sa bukirin ng uvî, dukáy, at akús. Nanganganak ng ahas ang mga vutsíd. At sumisiklot-siklot ang mga tátáyang siksik sa hintakót na kabataang Ivatan. Ilang araw ko nang minamatyagan ang mga balatkayo ng sugo ng daratal na apokalipsis. Kung bakit sariwa pa ang sugat ng nagdaang eleksiyon - lalo na ang hapdi ng mga botong tinumbasan ng salapi - at magtatagal bago mapak- nit sa mga dingding ng Itbayat ang galis ng mga istiker at poster. Ivatan vs Ivatan. Marahil, aabutin na ng susunod na halalan ang pangalan ng nagwaging kandidato ng Sabtang na iginuhit sa pader ng piyer. Hindi maaaring agnasin ka- hit ng buwan-buwang bagyo ang antak sa dibdib ng parti- dong natálo dahil nagtiwala lámang sa luma't payak na tuntunin ng pag-akit sa puso ng bayan. May araw-araw na derby sa Batanes. At malimit na "Wala" ang Ivatan at "Meron" ang Ipulá. Naglalaho ang vutsíd at ringáw at namamayani ang yero't semento. Ninanakaw ng mga dayuhang barko ang ariyós at mámeng. Tumataas ang bundok ng bilóg sa Chavayan. May umuusad na vidád sa Diura at tumatabas ng bakyang-dagat na pvc sa Savidug. 4/23/2009 3:23:42 PM
hudhud2.indd 145 AWIT NG ARIDAWANGAN Batanes, tungkong-kalan ng lungtian sa landas ng bagyo, Bayaan mong haplusin ko ng halik ang mga subyang na ipulá Hábang ngumunguya-nguya ang mga butadong báka't kadín At nangingitim sa tamis ang mumunting utong ng vuyuvúy. Maagang magniig ang pangahas na tátus at gatâ ng niyog. Tulad ng mga ilahas na talampakang patalilis na namamaybay Sa madilim na hilera ng laging-lungti't alumpihit na ariyós, Sa likod ng nagpupusòng vinyivé, pasalunga paakyat Sa pagitan ng mga káma ng nagbubuntis na uvî't dukáy, Hanggang sa tipanang lilim ng mga dilaw na talulot ng hanút. Nais din niláng pagmasdan ang pagsílang ng kabilugan. Pagaspas ng mapuputîng pakpak. Halimuyak ng biyak na pawpáw. Mahinhing naghuhubad ng abuhing saplot ang antuking Iraya. Batanes ng mga tátáyang nakaduyan sa tarik ng alon, Batanes ng mga tátáyang nilalagnat sa hiling ng musmos. Tátáya, tátáya... Tumatawid ng daigdig ang mga kaluluwa. Gumuguhit sa himpapawid ang lumilipad na mga palikpik Hábang nangangarap ng palék ang tinatamad na mga pusit At gumugúlong sa buhangin ang gulugod ng dalawang dagat. 145 4/23/2009 3:23:42 PM
146 hudhud2.indd 146 "Ano ba ang uri ng búhay na walang tadhana? Parang lawak ng langit na pinagtaksilan ng mga bituin. Ano ba ang halaga ng búhay na hiniram ang tadhana? Walang sariling anito, walang sariling anino. "Tinatawag din ng pag-ibig ang mga patay. Tinatawag upang umahon sa kumunoy ng mga pinak, Sa kumunoy ng layaw at sementeryo ng lugmuking bituin, Sa sementeryo ng duwag na pagong at tamad na kuhol. "Tinatawag din ng pag-ibig ang mga patay upang umibig Upang muling-umibig sa nilímot na daigdig At nililímot na daigdig ng malambing na gitara't sampaga At hindi malímot na daigdig ng mga bigong dasal at himagsik. "Nasaliksik ko na ang hanggahan ng kalayaan ng mga simoy. Nasaid ko na ang tubig sa tapayan ng katahimikan. Higit ko ngayong ikagiginhawa ang kirot ng bató't sibat Kaysa samyo ng kamanyang at tanglad." Natálo na ng Boysen ang vuridáw at nakatampok sa gulod ng Naidi ang arkeolohiya ng magkasiping na sinaunang bibinga at pamantinging bote ng serbesa. Sino ba ang nag- susuot ng vakúl? Mas marami ang naghihintay ng bigas NFA kaysa nagtatanim ng uvî. Mas mabilis dumami kaysa tsáyi't antipolo ang sementeryo para sa plastik at istayro- pom. Nasusuway kahit ang "Patakaran ng Gallera Ivatan." Ha- limbawa, ikasampung tuntunin na: "Bawal pumasok ang lasing, may patalim at baril sa loob ng sabungan." Ngunit sinaksak dito ang abogadong si Romy Castillo. Dalawa nang motorsiklong may samyo ng hinyebra ang bumulu- sok sa bangin. At may tanging piitan ang mga bayan para sa mga "pumapasok nang ilegal." Nakalilito ito sa sinumang Kristo. Sa bawat pagbitaw, mas maingay kaysa pustahan ang sagupaan ng mga traysikel at busina ng mga dyip. Linggo- linggo, inihahatid ng eroplano't palúwa ang mga bagong soltador at mas matitikas na tinali. Disyerto ng sinúnog na vuyuvúy at pandan sa Sabtang. Hilera ng pawpáw na díbang at dorado sa Mahatao. Sino ang muling bibitay kay Amandangat? Ngunit hindi na kailangan ang mahigit ka- lahating siglong destiyero patúngong Ivana; mahigit san- siglo nang inihudyat ang unti-unting eksodo ng mga ina't kabataan patúngo sa ginhawa ng maririkit na lungsod ng mundo. Nakatext ang pinakasariwang balita. Ang bagong sabi-sabi, maputî ang kutis at ayaw magpandanggo ng abrodista. Sa gulod lámang nagtatalik ang tae ng toro at 4/23/2009 3:23:43 PM
hudhud2.indd 147 Nangangarap ng malapad na vidád ang duklay ng vutaláw; Naghahandog ang antipolo ng sanlibong kabbalá sa kasal. Oras ito ng pangangako. Naliligo ang mga umiibig na puso Sa wisik at kutitap ng mga sumasaksing bituin at karuruway. Paglitaw ng vohán, lulukob na parang lambat ang liwanag Sa lahat ng atán at tukón mula Chavayan hanggang Mavudis, Sa lahat ng itinitibok na ginhawa ng katutubòng gulay, Sa lahat ng di-maaglahing sandali ng ijáng at lajî, Sa lahat ng masisipag at dakilang bisig ng mangingisda, Sa lahat ng maalamat na paglilingkod ng vutsíd at vakúl. Yaten u tawutawu na: nu karnero du pawalan na. Batanes, sisintahin kitáng may pusok ng tsáyi't valayvayán. 147 4/23/2009 3:23:43 PM
148 hudhud2.indd 148 kabron. Walang sariling anito, walang sariling anino. Wala nang paslit na nagkakasakít dahil hindi nakapaglunsad ng tátáya. Bumibigat ang tungkulin ng batis sa tuwing lala- pag ang lumalaking pangkat ng turista. Mapsek u Apo ta Dios. Sa oras ng sentensiyador, ibig kong ihatid ng simoy ang naligaw na sipol ng aridawangán at ang bulág na himig ng lajî ng matanda hábang mahina- hong itinatahip ang mabuhanging butil ng panahon. 4/23/2009 3:23:45 PM
hudhud2.indd 149 4/23/2009 3:23:46 PM
hudhud2.indd 150 4/23/2009 3:23:50 PM
hudhud2.indd 151 Ikalabintatlong mga Engkuwentro Pacatatandaan, na ang isang guinoo, o mahal na marunong tumupad nang catungculan, tapat na loob sa manga caibigan, mapag ampon sa manga mabababa, maauain sa mahirap, ang ganitong mahal, ay ligaya at capurihan nang bayan, at hari nang lahat nang puso. Sa catagang uica,y, ang tunay na ca- mahalan, ay na sa pagmamahal sa asal, at pag gaua nang magaling. Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya Sa pagkadalisay at pagkadakila Gaya ng pag-ibig sa tinubuang lupa? Aling pag-ibig pa? Wala na nga, wala. - Andres Bonifacio - Modesto de Castro (1864) Ang kamusmusan ko'y kung alalahanin Ay inaruga mo bayang ginigiliw; Halaman at bundok, yaman at bukirin Ay pawang naghandog ng galak sa akin. Gaod! Gaod! Gaod! Sa buong magdamag, Hinigop ng alon bangka mong nabiyak; Nang kinabukasan, bangkay mo'y napadpad Sa pampang ng iyong mutyang umiiyak! - Jose Corazon de Jesus - Marcelo H. del Pilar 151 4/23/2009 3:23:55 PM
152 hudhud2.indd 152 PAKIKI NIG N I ALIG U YO N SA BÚHAY NI B A LA GTA S Mahal ko lang naman ang hangin, ang araw, Ang haláma't hayop sa pobre kong bayan. Sakâ nagkataóng ang konti kong yabang Ay hindi sinikil ng aking magulang. Kayâ kahit dukha, ako'y nagsumikap Maging edukado't magbuklat ng aklat; Isinaulo ko ang luha't halakhak At ang buong mundong kagila-gilalas. Talino kong munti'y hinámong kumatha Ng pinakarurok na gamit ng wika; At di nga naglaon, sa hinasa-hasa, Abá'y natatawag na isang makata. Ang unang layon ko'y makipagtunggali Sa mga batikang makata't kalahi; At sapagkat ako'y nagbasá nang konti Sa duplo'y madalî akong magwawagi. Ipinakíta ko ang lawak ng isip Sa mga komedya, korido, at awit Na bukod sa habà't istoryang mainit Ang madla'y may bagong masasambit-sambit. Ngunit napansin kong bayan ko'y mataghoy, Daig pa si Kristo pagbása ng pasyon; Maghapon sa misa, nobena't estasyon, Nakayuko lagi kapag nasalúbong. INTRAMUROS NG MGA LUNGSOD Insigne y siempre leal MAY namamatay na silahis ng pambansang araw sa bawat pag-ibig ng lungsod. Sa Laoag, tinakpan ang nilulumot na kampanaryo ng katedral ng puláng-pulá at dilaw na dilaw na karatula ng McDonald. Sa Maynila, ipinawasak ang gu- sali ng Jai Alai - isang marikit na halimbawa ng art deco - dahil alaala lámang ito diumano ng isang matandang bísyong dayuhan. Sa Cebu, sumisikip ang entrada sa basi- lika ng Santo Niño dahil sa mga tindahang naglalako ng iba't ibang retrato at piguring may iba't ibang laki ng musmos na idolo. Sa Davao, ipinagpaparangalan lámang ng mga lumad ang kanilang sinaunang damit at sayaw ka- pag Kadayawan. Sa Legazpi, wala na ni samyo ng dagta ng naga't abaka. At saanmang may nailaang kapirasong plasa, tiyak na may marumi't walang tumitingalang bantayog ng bayani. Marahil, dahil ipinanganak ang pangunahin at matapat na lungsod na ito ng Espanya sa ibabaw ng katutubong abó at naging ulirang sinapupunan ng pagyurak sa nakaraan. Naglalakad ako sa kalye ng mga bungo't kalansay ng Taga- log na naging batóng silyar. Saan kayâ noon bumagsak ang unang bola ng pulbura laban sa kuta ni Soliman? Ni wa- lang palatandaang inilaan ang nagplano ng Intramuros - lungsod sa loob ng makapal na pader na bato - at tatlong siglong simbolo ng walang-kapantay na dayuhang kapang- yarihan. Dito unang humimpil ang masusugid na misyo- nerong nagpalaganap ng mga milagrosong santo sa mga 4/23/2009 3:23:57 PM
hudhud2.indd 153 SA HAR AP N G ISA NG REP RODUK SIYON Isang paraan ng pagtingin. Hindi ba't ganoon ang Sining ng Pagmamahal? Gaya ngayong muling minamasdan ang Pacto de Sangre At hinahagod ng mataimtim na pagpapahalaga Ang timbangan ng mga bigat sa loob ng kuwadro, Ang klaroskuro ng unang dilim at liwanag Bago maganap ang sangkapuluang pagbibinyag. At isang Sining itong napag-aaralan: Napag-aaralan pati ang matimping buntonghininga Hábang binubúhay sa isip ang buong drama Ng pagtatagay alang-alang sa bagong pagkakaibigan; Napag-aaralan ang mga katwiran kung bakit Nakatalikod ang katutubòng lakan Samantalang nakatuon ang buong bugso ng silahis Sa balbasing kongkistador, tumatalsik ang init sa noo, Itinataas ng kaliwa ang baso ng pinaghalòng dugo't alak At nakadantay ang kanan sa isang libro (Ang Liwanag?). Ang mga Maestro, hindi nilá malilimot ang tuntunin Sa klasikong konstruksiyon ng tumbasang lawas ng pigura, 153 4/23/2009 3:23:57 PM
154 hudhud2.indd 154 Kayâ naisip kong lumikha ng loa Hinggil sa dosenang kaaway ng sayá; Pinagtawanan ko ang bawal ng kura't Sanhi ng dumaming matandang dalaga. Ang lagi kong payo'y banal na pag-ibig Di dapat pasikil sa luma nang ugit; At kung tumitibok sa pusòng malinis Wala ring katwirang sikilin ng langit. Subalit bukás din ang matá ko't taynga Sa mga balitang di sákop ng misa. Ang unang misteryo: Sa bayan ng grasya, Pulubi'y naglisaw sa plasa't kalsada. Guro kong Pilapil, paring respetable, Napiit at dahil kalaban ng fraile. Piit din ang isang makatang creoleng Bayan ko'y pinuring "perla del oriente." Noon ko nakítang ang bagong pag-unlad Walang katuturan sa bayang mahirap Kung ang pamunuan ay walang pangarap Kundi ang sariling layaw at paglingap. Noon ko natantong ang bayang malungkot May lungkot na hindi tadhana ng diyos; Nalulungkot ito dahil nababálot Ng luksang katwiran ang lunggati't loob. isla't simbahan. Dito rin ibinabâ ang mga binhi't punla ng paglinang sa ating matá't dila upang mangarap lagi ng banyaga at umasa sa biyaya't kaligtasang banyaga. Tíla ito dambuhalang umahon sa Ilog Pasig, isinaklay ang mga galamay mula look ng Maynila hanggang sa mga na- ging pamayanan ng Arroceros at Dilao, at tatlong siglong gumitla sa mga katutubò. Mula noong 1571, itinatag ang Intramuros upang ibukod ang sarili laban sa katutubòng kaligiran. Unti-unti itong naging lungsod ng bató, alinsunod sa plano ng Heswitang si Antonio Sedeño, niligid ng makapal na muralya ang animnapu't apat na ektaryang lupain ni Soliman, ang muralya'y tinamnan ng siyam na balwarte ng mga kanyon at muling pinalibutan ng malalim at maluwang na ilog- ilugan, upang ganap na maipagtanggol ang alagang mga palasyo, simbahan, beateryo, kolehiyo, opisina't residensi- yang bató ng mga kolonyalistang Espanyol. Kung bagaman totoong malimit mag-iringan ang magkaharap na kapang- yarihan ng espada sa Palacio del Gobernador at kapang- yarihan ng krus sa katedral ng Maynila - gaya ng malimit ding magkaharap na munisipyo at simbahan sa mga pob- lasyon - tatlong siglong tinupad ng mga sumunod kina Legazpi at Urdaneta ang magkatulong na pagpapalaganap ng katapatan sa banyagang Liwanag mula sa Intramuros hanggang sa mga liblib na nayon at pulo ng Filipinas. Modelo rin ngayon ang lungsod na ito sa bantulot at mala- sadong pangangalaga sa pamana ng lumipas. Hindi mata- pos-tapos ang pagtatagni sa moog na dinurog ng digma. Na isang maliwanag na hudyat upang patuloy na salakayin ito 4/23/2009 3:23:57 PM
hudhud2.indd 155 Gaya ngayon sa maliit na tumpok ng dalawang nagsasandugo Sa kaliwa ng parihabâng larawan kasalungat Ng malaking pangkat ng mga tindig at saksing dayuhan, Nakadamit pandigma, kapíling ang bandila't mga sandata. Nasaan ang mga alagad ng nakikipagsandugong lakan? Marahil, nása karimlan o nása gilid sa labas ng kuwadro. Itinataguyod pa ng Kasaysayan ang ganitong pagtingin Sa kabuluhan ng Sining bílang bisà ng kolonyal na karanasan. Kayâ taimtim kang sumampalataya Hanggang sa umagang nagisíng kang nanghihilakbot Dahil mali, mali ang napag-aralan mong pagtingin. Bakit walang krus? Eklipse ba? Dahil saan maaaring maganap Ang gayong lubhang makapal na lambong ng dilim Sa bayan ng tag-araw? Sa gayon o noon nagsisimula ang Orihinal na Kasalanan. 155 4/23/2009 3:23:57 PM
156 hudhud2.indd 156 Noon ko naisip ang isang Albanya Sa lilim ng isang madilim na pita At mga bayaning may ulap ang matá Dahil nakagapos sa lumang pangamba. Mahal ko lang naman ang hangin, ang araw, Ang haláma't hayop sa pobre kong bayan. Ngunit pag sinunod palá'ng pagmamahal Di ka matutúlog sa gubat ng lumbay. PAKIKINIG NI A LIG UYON SA PA GBIG KA S NG ALAM AT N G PAGBITAY KAY MA C A RIO SAK AY Nang hulíhin daw si Macario Sakay Nagpalít agad si Gomez ng kulay. Naghari ang karimlan sa Cavite, Pumutak ang katyaw, at sinalakay Ng bálang ang nag-uuhay na palay. Nang dalhin ang bandidong presidente Sa karsel ng Tolentino't Ricarte, Nahapis ang mga Tagalog, pero Humanda na'ng mestiso't gabinete Sa pagbílog sa ulo ng botante. ng tíla magkasabwat na hukbo ng iskuwater at ilang maka- pangyarihang negosyo. Ngayon, tíla walang-laban ang mga tagapangasiwa ng pamánang pambansa sa makabagong kanyon ng desperadong maralita't gahamang mariwasa sa lungsod. Pinagtataksilan ang gunita ng pangangailangan, kung pakikinggan ang mga politiko. Ang totoo, pinagta- taksilan ng mga politiko't tagapangasiwa ang pambansang gunita dahil sa kanilang pansariling pangangailangan. Kahanga-hanga ang kanilang nilalik na kasinungalingan. Napasusunod sa pangangailangan ang katotohanan; naba- baluktot ng masidhing lunggati ang pangangailangan. Natutuwang pinag-uusapan ang usaping ito ng mga burges at artista sa kung saang café o restoran sa ilalim o itaas ng muralya. O ng mga estudyante't empleado sa alinmang ihaw-ihaw sa Victoria. Sinusuri alinsunod sa Europeong pilosopiya't pormalismong napagsunugan ng kilay. Hina- hanapan ng parikala't balintuna, ng lamat na komiko, ng pag-iral ng mga puwersa ng produksiyon, at malimit kaysa karaniwang lubhang nilalango ng kasiyahan sa naging pagkakataon upang mapagtawanan-ang-sarili. Itinatatag pa rin ang mga bagong lungsod alinsunod sa pamantayang banyaga. At dagdag, itinatatag yata ang mga bagong lungsod para sa mga banyaga. Binubúhay sa kor- yente ng lungsod ang Caltex, KFC, Sony, Mitsubishi, Hong Kong-Shanghai Bank, Nokia, at kahit ang mga talyer ng ukay-ukay at mumunting serbisyong kailangan araw-araw ng nagmamadali laging mamamayan. Iniilawan kung gabi ang mga bangketa upang itaboy sa dilim ang mga pulubi sa píling ng puta, basura't kriminal. Binibili na ngayon kahit tubig na inumín. Higit na dumarami ang nagbibili 4/23/2009 3:23:59 PM
hudhud2.indd 157 157
4/23/2009 3:23:59 PM
158 hudhud2.indd 158 Nang iharap ang anak ng barbero Sa hukumang tigib sa áso't loro Inusig muna ang simarong buhok, Inusisa kung patron si San Pedro, At pinagdasal ng santong milagro. Nang ang puso ni Sakay ay tumibok Natanghal ang Mithing banal sa bundok At ang Diwang malaya't pumipiglas... Ganting-usig sa nar'ong matáng-manok: "Bakit natitiis ang Bayang lugmok?" Nang isakdal ang rebelde sa wakas Ibinintang pati ipa ng bigas, Napesteng baboy, at naglahong ilog. (Kuko't pakpak ng Agila'y nagtinghas Kayâ butás kahit botas ng Batas.) Nang hatulan ang Hari ng Tagalog Napatda ang planeta sa pag-inog. "Ay, sawing Bayan!" hinaing ng hangin At itinaghoy ang nabimbing taog Ng mga Ayaw Sumuko't Matúlog. Nang umagang si Sakay ay bitayin Nakaitim ang dambana't damdamin; May bakod na sundalo ang bilibid. Ngunit panatag siya nang sapitin Ang Hanggahan ng Hiningang hindikin. ng puri at nagpapalít ng wika. Nireretoke ang rabaw ng gunita. Santambak ang plastik dahil walang nais mag- urong ng pinagkainan. Ibinabayad na kahit ang paglalabá't pagplantsa. Kailangang dalhin ang misa sa mga mall. Ti- natamad na kasi kahit tumayô sa Pambansang Awit ang mga nanonood ng sine. At kung may natítirá kang kon- ting gunita, ikaw ang punteryang akitin ng kumikindat o nakalastag na karatulang Magayon Hotel, Apo View, Villa Fernandino Inn, Kanaway Beach Resort, Amburayan Res- taurant, Rang-ay Bank. Samáhan mo ako. Ibig kong mangarap ngayon ng ibang mga lungsod. 4/23/2009 3:24:01 PM
hudhud2.indd 159 159
4/23/2009 3:24:01 PM
160 hudhud2.indd 160 Nang tingnan ni Sakay ang paligid Nangalisag pati silò ng lubid; At nabakla ang berdugo't gatilyo Nang sumigaw siyáng labas ang litid: "Mga Kapatid, búhay ko'y isulid. "Walang Laya hangga't hari ang dayo! Walang Ligaya hangga't takót táyo! Makibáka't bandila'y iwagayway!" Dila niya'y nagliyab. Napabanyo Ang sampung sundalo't ang monasilyo. Nang si Macario Sakay ay mamatay Duguan daw ang Araw pagliwayway, May ungol na lumindol sa Montalban, At sa malalim, gubat na malumbay May kabayong naghihintay ng sakáy. 4/23/2009 3:24:04 PM
hudhud2.indd 161 161
4/23/2009 3:24:05 PM
hudhud2.indd 162 4/23/2009 3:24:07 PM
hudhud2.indd 163 Ikalabing-apat na mga Engkuwentro "Kayâ't sabihin mo, sa nagsisidaing, sa nahihirapang mga sinisiil, ang inyong Bernardo sa pagkagupiling ay magbabangon na't kayó'y tutubusin." "Oo, alam kong dáratíng ka. Ngunit hindi mo maikakait sa akin ang kainipan ang pagdaraan ng mga araw..." - mula sa Ginto sa Makiling (1947), Macario Pineda - Bernardo Carpio Bangon ka na, Mutya, Hayu, bangon ka na't nagtitilaukan ang manok sa lupa: Ganda ng umaga'y Isang kagandahang Sa kaluluwa mo'y makikiulayaw na isang bathala. (A) new generation of Filipinos is emerging, conscious of the unfi nished business of independence. It is a generation that has no ambivalence about American benevolence and continuing colonial infl uence, whatever the surveys say. This new genera- tion knows that history is not over. It has just begun. - Adrian E. Cristobal (1989) - Alejandro G. Abadilla 163 4/23/2009 3:24:10 PM
164 hudhud2.indd 164 TALINGD AW NG PAGBA BA LIK N I A LI GUY ON SA KAD UNGAYAN Di na ito ang panahon Ng makata't mandirigma Di na ito ang panahong Naghahari ang bathala. "May dambanang walang diyos, May bathalang walang altar, May dambanang ang bathala'y Sang-ayon sa kailangan. "Ang makata'y tagaaliw Ng matanda't naghihirap. Mandirigma'y tagatanod Sa mayaman, huwad, duwag." Di na ito ang panahon Ng makata't mandirigma Di na ito ang panahong Naghahari ang bathala. "Binago na't walang bisà Ang dasal at lumang awit; Desperado ka o mangmang Kung sa talim kumakapit. 4/23/2009 3:24:11 PM
hudhud2.indd 165 SA KAN TO N G C LAVE RIA AT SA N PE DR O Our heroes and values must change if we are truly for man and progress. - Jose Ma. Sison (1967) Maaaring mainit ngayon sa Valugan at Siasi, maaari na- mang umuulan sa Isabela, Libertad, at Sta. Fe, at maaaring umuulan-umaaraw sa Matutum. Ngunit napakaaliwalas ngayon sa kanto ng Claveria at San Pedro. Naniniwala na mula Mavudis hanggang Sitangkai na mas mahusay ang plastik kaysa dahon, bayong, banga, o mangkok. Nanini- wala na rin mula Apayao hanggang Saranggani na bilóg ang mundo. Dahil sa texting, nakinabang sa makabagong teknolohiya ang mga tsismisan sa buong Marungko. Iba't iba ang wika ng panahon at mas makinis na ang wika ng kasinungalingan kaysa katotohanan. Tíla sabang ang kantong ito ng mga nagdaang panahon. Tíla biro mismo ng kasaysayan na nagtagpo sa kantong ito ang dalawang mahabàng abenida na kumakatawan sa na- ganap na pagbibinyag sa kapuluan. Sa likod ko, naka tindig din sa bató ang bantayog ng Katipunerong iwinawasiwas ng kanan ang tabak at iwinawagayway ng kaliwa ang watawat na may kkk. May pananda itong andres bonifacio ngunit kapansin-pansing hinuwad sa orihinal na estatwa noon ng Unang Sigaw sa Balintawak at tíla pinagnanasàang lingki- sin ng malalaking kawad na nakapaligid. (Saan kayâ na- roon ang katambal nitóng estatwa ng ginoong ilustrado - kayâ waring nag-iisip, makapal ang suot na damit Europeo, at may kipkip na libro?) Sa kaliwa ko, ilang pangkat ng A NG PASLIT AT ANG PANAHON Alay sa alaala ni Mariannet Amper Parang pitóng siglo nang himbing siyá sa puyo ng apat na simoy. Totoong mahirap siyang gisíngin: Napakabigat ng kaniyang maghapong paglalakad Sa mga lansangan ng patay at malalansang talyer ng patalim. Ni hindi niya nalasahan ang simoy ng musmos na talulot O ang layaw ng paghahanap ng karayom sa dayami. Isinisílang siya noon pa nang lumpo, dinadaya ng anghel, At may humihigpit na silò't bangis ng lubid sa leeg. Anak siyá ng ating panahon. Higit na unang nagkauban Kaysa pinamukulan; kumapal ang palad bago nagkaregla. Tingnan! Hindi mailingid ng basâ't basáhang saplot, Tadtad ng tampalasang sibat ang musmos pang tagiliran. Ang kaniyang higaan, daig pa ang biblikong sabsaban Sa isang sulok ng malamok at umaalingasaw na barumbarong: Tumatahip-tahip pagkalembang pahilaga ng kalawanging tren, Humahapay-hapay pagsipol mula timog ng masungit na habagat, Idinuduyan sa pambansang ingay ng krimen at kasalanan. Bakit kailangan siyáng gumísing ngayon? Upang litisin at kaladkarin sa kaniyang lumang kalbaryo? 165 4/23/2009 3:24:12 PM
166 hudhud2.indd 166 "Nabibili na ang dangal Kayâ't sakaling ilugso Walang dapat na magsakdal O magpadanak ng dugo." Di nga ito ang panahon Ng makata't mandirigma Di nga ito ang panahong Naghahari ang bathala. "Kung wala na ang panahong Ang salita'y minamahal Lalong walang magtatangi Sa kawal ng lumang dangal. Ngunit ayaw ko, ayaw kong Mapahimlay lámang muli Sa kalansay. Kasaysayan! Ang bungo ko'y gawing binhi. Aliguyon, magtigil ka. O humanda kang kainin Ang nagisnang paniwala't Kalingkingang masalingsing. Di na ito ang panahon Ng makata't mandirigma Di na ito ang panahong Naghahari ang bathala. ojo! change this photo with another angle of the opening photo! 4/23/2009 3:24:12 PM
hudhud2.indd 167 matanda ang nag-aahedres o nagpapalamig sa mga lilim sa Osmeña Park na nakatampok naman sa isang bantayog na bagong hilamos ng putîng pinta, hugis karayom, at tíla bansot na kapatid ng ganitong monumento sa Washing- ton. Hindi ko mapigil ang pagkabahala kung paano pinag- tataksilan ng gunita kahit ang paghahandog ng nagpaayos na tsapter ng Veterans Federation of the Philippines "to perpetuate the memory of the unsung heroes of the war, who offered their lives to make this country free; whose dignity in life we know not; but whose glorious death we kept sacred." At ano ang hinaharap? Noon ko nahagilap ang isang bagong bantayog sa harap ng Sangguniang Panlungsod na nakaharap sa Katedral San Pedro. Nakasakay sa isang mataas at solidong plataporma (o karosang pampista?) ang limang kabataan - limang pag- asa ng bayan - at waring binalani túngo sa isang tungkulin. Apat na binata't isang dalaga. Tiyak na kumakatawan sa mga dugong nananalaytay sa ugat ng bawat taal na taga- Davao. Nása likod ng dalaga ang apat na binata at mahihiwatigan sa kanilang posisyon at anyo ang kilos na tumataguyod sa nilulunggati ng dalaga. Tigib sa tensiyon ang binihag ng eskultor na galaw ng kanilang mga bisig at pahilis na lúkot ng kanilang kasuotan. Tíla silá maiigting na kawil ng isang tanikala ng aksiyon, ang bigkis ng pagkakaisa, mula sa li- kuran túngo sa harapan. Hulíng-kabit ang binatang halos maiwan ang hawak na aklat sa kanan, nakabaróng tagalog, at tíla nakabitling sa nauunang nakasutanang alagad ng Nagdusa na siyá. Nagdusa na siyá. Nagdurusa siyá Sa ating pagtataksil at pang-araw-araw na kapabayaan. Nagdurusa siyá tuwing bubulagin ng piso ang batasan; Nagdurusa siyá tuwing bibingihin ng piso ang hukuman; Nagdurusa siyá tuwing pipipihin ng piso ang saksi; Nagdurusa siyá tuwing pipilayin ng piso ang tungkulin. Nagdurusa siyá tuwing itatayâ sa piso ang ating tadhana At tuwing ipagbibili nang kahit piso ang ating hinaharap. Dumaloy ang ilog ng panahon at naging mahal na bathala, Naging bangka, naging gusali... at ngayo'y pusali. Malubha pa sa ketong ang ating dinaranas na korupsiyon; Sagad-sa-butó ang pinsala, sagad-sa-budhi ang sirà. Ngayon, maaaring nilalaro ng tikbalang ang kaniyang hininga, O inililigaw ng tiyanak túngo sa talampas ng tiyak na paglímot. Ngayon, maaaring itinatakwil niya ang sariling matris At wala siyáng maaninaw sa ibabaw ng nagisnang panaginip. Kailangan niya ng mga sariwa't bagong hininga paggísing. Kailangan niya ng hiningang babaylan Upang maibangon ang sarili mula sa minánang karamdaman: Mula sa banig ng laláking naghintay malaglag ang bayabas, Mula sa baldosa ng mga babaeng baság ang magkabilâng tuhod. 167 4/23/2009 3:24:14 PM
168 hudhud2.indd 168 "Hinihingi ng patalim Ang dugo ng hindi wagas. Ngunit sino ang may dugong Walang batik ang lumipas? "Pag-usig ko sa salamin Inuusig ko'y sarili; Pagsaksak ko sa salarin Ang salari'y aking puri. "Laganap na at malubha Itong salot sa lupain; Pagkaawit ng adarna, Naging bató pati anghel." Di nga ito ang panahon Ng makata't mandirigma Di nga ito ang panahong Naghahari ang bathala. "Ang digmaang nagaganap Sa dibdib ko'y anong bagsik! Ang bisig ko'y nilulumpo. Ang diwa ko'y nilulupig. "Di nga ito ang panahon Ng himala at bathala Ngunit isang bagong hámon Sa makata't mandirigma. 4/23/2009 3:24:14 PM
hudhud2.indd 169 simbahan at may pigil na krus ang kaliwa. Nakahanay na- man sa kabilâng gilid ng plataporma ang dalawang bíhis lumad. (Nakahihiyang hindi ko matiyak ngayon kung Manobo, Mandaya, Mansaka, o Ata o kung sino pa sa mga orihinal na balangay na tumahan sa ating kapuluan.) Isa ang magilas na pisil sa kanan ang sibat at nakadipang tíla bagwis ng banog ang kaliwa - pinipigil marahil ang simoy o anumang sumusugod na masamâng elemento; masiglang nakikilahok ang ikalawa - na sa haka ko'y Magindanaw at sa gayo'y katapat ng alagad ng simbahan - nakakunday ang dalawang bisig pasaliw sa pangkalahatang tugtugin at gawaing pinangungunahan ng dalaga. Ang binibini - O! Ang magandang si Maria Clara, ang aking silfi de, mitsa ng musika sa aking tadyang, pinag- sanib na mga katangiang katutubò't banyaga - nakaordi- naryong baro't sáya, halos nakaluhod o napaluhod, sak- lot sa kaliwa ang isang maliyab na sulo, at nakatuon ang buong katawan at kalooban sa aktong hinuhúli ang isa sa tatlong ibon, ang mga ibon ng kapayapaan, kaunlaran, at karangalan. Nais kong ipanukala ang tatlo sa ating mga ilahas at katutubòng kalapati: isang aridawangan, isang ali mokom, isang punay. O! Ang bagong romansa ng pangarap na bansa. O! Ang mithing pagkakaisa ukol sa lunggating kapaya- paan. Nakaukit sa isang gilid ng plataporma ang pananda na Kailangan niya ng hiningang bagani Upang ilunsad ang walang-humpay at mabagsik na krusada Alang-alang sa maraming musmos na gumagapang sa putik, Alang-alang sa maraming sanggol na sumusúso ng lason. Kailangan niyá ng hiningang asero't karbon Laban sa modernong karayom ng kulam at kaunlaran. Laban sa ating kasalukuyan at huwad na pag-asa, Laban sa ating magagarbong altar at batasan ng panlilinlang. Kailangan niya ng hiningang hitik sa bughaw na bagwis Upang makalipad ang haraya't isip sa píling ng planeta't bituin, Upang maibantayog ang dakilang mithi't kalinangan ng dangal. 169 4/23/2009 3:24:15 PM
170 hudhud2.indd 170 "Kailangan kong gisíngin Itong bayang natutúlog. Kailangan kong puksain Ang gunitang naglulugmok. Yayakapin ko ang talim Ng taimtim na paglímot At dugo ko'y ihahasik Sa handog kong hulíng hudhud." 4/23/2009 3:24:15 PM
hudhud2.indd 171 pag-alaala naman ang bantayog na ito sa Sentenaryo ng Kalayaan. At marahil, nais ipanukala ng eskultor ang na- gaganap na pag-ilap ng mga lunggati ng Himagsikang 1896 at tulad ng tatlong ibon ay waring tumatakas sa mga daliri ng susunod na salinlahi. Marahil, gayon at iyon din ang nadaramá ng mga huradong pumilì sa disenyo nitó at ng mga opisyal na nangasiwa sa pagtatanghal nitó sa madla. Pupunahin ng mga kritiko ang mga gasgas na't de- kahong sagi sag, gaya ng sulo at ng krus, at maaari pang usigin kung bakit nakabaro't sáya ang dalaga. Bakit hindi nakadagmay? Kuwidaw, sa pagpapairal ng rehiyonalistang katutubòng kulay. Gayunman, higit na ikaaaliw ko mara- hil kung aklat din, araro, o manibela sa halip na sibat ang pigil ng magilas na lumad. Bakit ba kailangang manati- ling matipunong bagani o huklubang babaylan ang kala- lakihang lumad sa ating pananaw? Sinasayang natin ang mga bantayog para sa sagisag ng lumipas na't bagahe sa hinaharap. Nakabilanggo sa kasalukuyan ang ating pag- tanaw sa hinaharap. Ngunit narito ang binhi ng bagong pambansang bantayog. Ang sibol mula sa krisol ng gunita. Pumipintig sa bagong búhay. Marahil dahil bantayog ng kabataan ay higit na tinutukoy sa akin nitó ang pag-asa sa hinaharap, sa hindi dapat mapugtong tanikala ng nag- kakaisang pagkilos, sa pananalig sa sariling kakayahan at pagdadamayan. Marahil, isa ring bangka ang plataporma, sakay ang limang kaluluwa ng bansa, nakaliyad na limáng layag túngo sa pinagkaisahang diwa, may patnubay ng tat- long ibong tónong. O! Ang epiko ng pagbabago. 171 4/23/2009 3:24:16 PM
172 hudhud2.indd 172 4/23/2009 3:24:17 PM
hudhud2.indd 173 O! Ang mga hámon at himalay sa bagong paglalakbay. Narito ang binhi ng bagong pambansang bantayog. Mata- gal nang dapat nating ipakilála na táyo'y may sariling pag- daramdam, may puri, may hiya, at pagdadamayan. Narito ang binhi ng Ikalawang Himagsikan. Wasakin at ikahiya ang mga pangalan ng kalye't mga bantayog para sa mga trapong politiko, gahamang negosyante't taksil na heneral. Wasakin at ikahiyâ ang mayayabang na alaala ng nakaraan at kasalukuyang pagsasamantala't kataksilan. Itudling sa halip at ipagmapuri sa mga plasa't pulo sa buong kapu- luan ang estatwa't pangalan ng mga dakilang alagad ng sining, pambansang kalinangan, at makabagong agham, ng mga iginagálang na guro't intelektuwal, ng mga ulirang kawani't propesyonal, ng mga bayaning manggagawa't ma- ra lita, ng mga lider at mamamayang mákiná ng industriya't tagumpay. 173 4/23/2009 3:24:19 PM
174 hudhud2.indd 174 PA GHIHIN TAY SA RESUREKSIYON The history of the Filipino people was seen in terms of a lost eden, the recovery of which demanded the people's participation in the pasyon of Mother Country. Initiation rituals involved transforma- tion of loób, a rebirth in the brotherhood, a passage from darkness to light. And paradise became kalayaan - not only independence from Spain but enlightenment, prosperity, and true brotherhood. - Reynaldo Clemeña Ileto (1979) The soul we seek is not - as our metaphors of shock and seduc- tion may suggest - something pregiven, or simply misplaced or lost and, once found, can be possessed once and for all. Malay animism instructs us with the view that the soul is not something unitary and fi xed but dialectical and dynamic. Like the cardinal notion of loób (or the Bisayan buót), the soul is formed in the human activity of focusing and expanding, centering and decentering, in a constant dialectic of past and present, actuality and possibility, between what is in us and what lies outside or beyond. - Resil B. Mojares (2002) Sino mang tagalog tungkol anak dito sa Kapuluang Katagalugan, ay walang itatangi sino man tungkol sa dugo gayon din sa kulay nang balat nang isa't isa; maputi, maitim, mayaman, dukha, maru- nong at mangmang lahat ay magkakapantay na walang higit at kulang, dapat magkaisang loob, maaaring humigit sa dunong, sa yaman, sa ganda, dapwa't hindi mahihigitan sa pagkatao ng sino man, at sa paglilingkod nang kahit alin. - Mula sa Republikang Katagalugan (1902) Why did the benighted backward Spanish colony produce Mabini, Rizal, Luna, De los Reyes et al., and the "progressive" American one produce nothing comparable...How could a country with so many gifted, so many nice people, end up in such a mess. - Benedict Anderson (2003) 4/23/2009 3:24:19 PM
hudhud2.indd 175 Ang bahay ni Ka Tale Haligi'y balî-balî, Ang bubong ay kawali, Ang loob ay pusali. - Bugtong tungkol sa alimango I envision Asia and its immense territories and innumerable peoples as the true birthplace of a new world, just as throughout the past it has been in Asia that the greatest world movements have been born. Here, if we were determined to become the masters of our own destinies, we may give shelter to the embryo of a new civilization, and when the rest of the world has destroyed itself with the western investments of atomic, hydrogen, and nitrogen explosion, we may hope, if we have managed to survive through wisdom and prudence, to rebuild for humanity a new home of peace, justice, and liberty. - Claro M. Recto (1954) At pagkatapos ng lahat, wika ng isang kabataang makata, Isisílang ang ikapitong reingkarnasyon sa isang lepa ng Badjaw. Isisílang ng isang puta ang Salita sa isang nitso sa Romblon. Isisílang ang Supremong anak ng bodegero sa kanto Ng tatlong kalyeng nagkakapalítan ng pangalan sa Lungsod ng Ilaw. Isinisílang araw-araw ang mga mesiyas Sa Tukon, Tuguegarao, Tarlac, Taguig, Tabaco, Tablas, Tres Marias, Tagbilaran, Tacloban, Tacurong, Tinaca, Talisay, Tandubas, Ngunit walang maghandog sa kanila ng Hulíng Hapunan. Nagpapaligsahan ang mga pabrika ng mesiyas sa pagbihag sa araw, Nag-aalok ang mga eleganteng mesiyas ng sertipikadong pekeng asukal, Nagtatayô ang matatabil na mesiyas ng malalaking simbahan, Nagdudulot ang mababagsik at matatabâng mesiyas ng bawal na gamot, Nangangako ang mga sindikato't partidong mesiyas ng lungsod ng pangarap. 175 4/23/2009 3:24:23 PM
hudhud2.indd 176 Mag-usap táyo ng mga dakilang lungsod, maruruming lungsod, mga des- tino ng barko-barkong basurang nuklear, mga kalapating nagtampo sa pu- gad, at mga ibong náligáw ng landas. Mag-usap táyo ng ating lungsod, ang lungsod na táyo lámang ang nag- uusap, at pinag-uusapan natin kapag walang ibang kausap: Mag-usap táyo ng buhol-buhol na antena, maaasim na kulapol ng pintura sa tapalodo, mga nikeladong kabayo't mahaharot na busina, gumagaral- gal na mákiná't mas gumagaralgal na istereo, upông diyes noon na mas maluwag kaysa upông piso ngayon, mga biglang preno't biglang arangka- da, malilikot na manibela, tuwalyalitang katabi ng dos por dos - pansukat ng gasolina sa tangke at para sa HUDAS NAT PEY; Mga kontinente ng ukay-ukay, baratilyo sa bangketa, walang-kúpas na ngi- ti ng despatsadora at ng pulá't plastik na rosas sa plorera, plastik na takip ng pekeng wallet, relo, at baraha, plastik na sisidlan ng sopdrinks, plastik na rosaryo, plastik na kutsilyo sa dibdib ng plastik na pritong manok; Mga patay na ilog ng trapiko, mga itim at patay na ilog ng basura, higit na malagkit sa alkitran, libingan ng plema't balahibo ng anghel na wala nang kaligtasan, mga patay na ilog ng patay na pangarap, patay na hayop, patay na bigat ng bató sa leeg ng kanina pa nagpasiyáng magpakamatay; Mga banyagang kulay at amoy, nakapakete, nanggagayuma; Mga gusali't bulwagan ng padasal na pagsisisi't paghingi ng tawad, ng maiingay na paninisi't pagtatawaran sa puring isinangla, sa pangalang ni- lustay, sa saglit na sarap, sa tarugong paslit, sa nawaglit na nakaraan, ng malulupit na sentensiya para sa nagnakaw ng itlog upang hindi na mag- nakaw ng manok at maunawaing paghatol para sa sumaid sa kaban ng 4/23/2009 3:24:27 PM
hudhud2.indd 177 bayan, pumaslang sa limang komunidad sa lalawigan, drug lord, pangi- noon ng mga karumal-dumal na kasalanan sa lipunan; Mag-usap táyo ng mga kapuluang ipinangalan sa santo ng muling- pagkabúhay at apat na siglo nang nakaburol sa kumunoy ng utang-na- loob at pakikisáma. Mag-usap táyo ng ating mga kapuluan, ng pitóng libo't isang daang islang sampung libong magkakasalungat na hilig at lunggati, ng sampung libong inaanay na punongkahoy at sampung libong inaanay na bahay; Ng sampung libong kandila't tisa na ipinakilála ng mga payat na misyo- nero at pinabayaran nang triple sa misa't pista ng matatabâng fraile, ng sampung libong kubeta ng disenterya, ng sampung libong salita ng mga Espanyol at Ingles sa wikang lumad o wikang sibilisado, sa wikang moro-moro o wikang edukado, sa balî-balîng wika ng balî-balîng haligi ng bayan: "Ang espadang balî-balî At nahulog sa pusali; Kuhanin mo sumandali At maglaban kitá uli." Tong, tong, tong, pakitong-kitong, tong, kotong, kuratong, ningas-kugon, istep, istep, dont istep on the gras, bat we nid kash, dagdag-bawas, pen- pen de sarapen, nanganganak ang birhen sa dahon ng saging, sa pulá, sa putî, mapuputîng binti, iyo na ang sukli; Ng sampung libong mukha ng kasinungalingan at sampung libong poster ng bawat pagsisinungaling, ng gulay na pinalusog sa insektisayd, ng gulay na pinasariwa sa pormalin, ng de-kolor na aliwan at ng iskring sinlaki ng katotohanan upang mahalin ang lahat ng di-totoo at matákot kung saka- ling hindi makumbinsing kamuhian ang katotohanan; 4/23/2009 3:24:28 PM
178 hudhud2.indd 178 Ng sampung libong rasyon ng putól-putól na sementadong pambansang kalsada, ng sampung libong napupútol na kable ng telegrama't telepono, ng napupútol na tulay, ng pinupútol na memorya, ng napútol na Himag- sikan. Mag-usap táyo ng mga lungsod at kapuluang ipinamána ng mga patay nang martir at mananakop. Mag-usap táyo ng isang lungsod at kapuluang may lahing amnesiko, dogmatiko, kontraryo; mendigo, letargo, gregoryo; masokista, pesemista, puneraryo. Pag-usapan natin, at sakâ ganap, ganap na limútin. Bumabalik ka sa simula Bumabalik ka sa simula ng paglalakbay Bumabalik ka sa simula ng paglalakbay pabalik Upang limútin ang dapat limútin At tandaan ang dapat tandaan. Bumabalik ka mula sa mga paglalakbay Upang harapin Ang iniiwasang harapin Upang piliin Ang dapat piliin: Ang palakang nagnakaw ng apoy kaysa palakang nakadimon sa balon. Bagaman may pagkakataong sadyang mahirap itulak-kabigin Ang panahon ng papel at ang panahon ng gunting Kahit itinakda na ng karanasan Ang araw ng kaliwa at ang araw ng kanan. Kailangang lumakad nang matulin bago bumagyo; Kailangang lumakad nang mabagal kapag paakyat. Upang gawin Ang inaantalang gawin Ngunit dapat gawin. 4/23/2009 3:24:30 PM
hudhud2.indd 179 Mag-usap táyo ng mga bagong lungsod; Mag-usap táyo ng mga kapuluan Sa ibayo ng ari, uri, at mga dila Ng pulo't lalawigan, Sa ibabaw ng mga dambanang Nagsisiklab sa krus, palaba, at karit; Mag-usap táyo. Oras ito ng pagtataksil: Oras ito ng pagtataksil sa sarili At ng pagpaslang Sa mga luad na bathala, sa mga huwad na bayani, Sa mga mapaglihim na taludtod at salita, At ng pagbubunyag Sa mga haliging balî-balî Sa mga dambanang pusali Sa buong sambayanang iginigisa sa sariling mantika't kawali. Oras ito ng pagsúnog sa sarili Ng pagbabalik sa abo, sa abo ng pagkawala, Upang mula sa wala ay magsimula Mula sa wala, ang simula Ang unang hakbang Ang dapat na unang hakbang: Mula sa wala, ang simula ay tiwala, ganap na tiwala sa sarili. Ang tiwala sa paniwalang May masasalok kang katutubòng bukal Sa batis ng kasaysayan, May sarili kang bahaghari't wika ng paglikha, May puri ka't pangalang dapat ingatan Ipagparangalan At magbabangon ka mula sa dustang libingan 179 4/23/2009 3:24:31 PM
180 hudhud2.indd 180 At magwawakas sa sákong mo ang trabaho ng dagat At magliliyab ang bakás mo sa hinog na mga prutas ng bulalakaw At mangingisay ang mga tampalasang tangkay Pagsulyap mong kumikidlat Taas-noo't marangal Napakarangal Kataas-taasang Kagaláng-galángang Anak ng Bayan! Pagngiti mo, Bubukad sa bibig mo ang tatlong talulot na bulaklak Ang bulaklak ng iyong sanga, punò't ugat, Ang tatlong talulot ng iyong kaisahan: Una, ang talulot ng hangin. Ang ibig kong sabihin: sikap at tiyaga upang hanapin at tupdin ang wastong tungkulin, upang pairalin ang katutubo at pambansang ginhawa - ang katawan at kaluluwang singgaan ng liwanag - ang sikap at tiyaga upang lipulin ang mga ugat ng maririing pagpikit at pagkaupos ng gulugod, ang dambana ng pusang itim, ang sikap at tiyaga upang itulak paakyat ang bigat ng pangarap, dahan-dahan, unti-unti, ulit-ulit, hanggang tugatog; Maghapon kang langgam at pukyut, magdamag na kuwago. Maghapon kang nag-iimpok ng búhay, magdamag kang nagbubuklat ng karunu- ngan. Araw-araw mong dadalisayin ang pawis ng araw at isasangkap sa tinapay at bulawan. Gabi-gabi mong pupuksain ang mga alagad ng dilim at baging ng kamangmangan at ipansusuob sa halaga ng waling-waling at mangga; At sapagkat nababagok sa lusak ang bakya, higit mo itong gagamitin sa banyo o ipagbibili sa mga turista, at pag-aaralan ang pagpapagaan sa para- 4/23/2009 3:24:32 PM
hudhud2.indd 181 gatos o pagtabas ng de-gomang tsinelas na aangkop sa sipag ng maraming dalpak at tag-ulan ng magsasaká; At sapagkat naniniwala kang may pugad ang tagak, unti-unti mong isa- saulo ang wika't lihim na galaw ng sungay at kalamnan ng kalabaw; At sapagkat mithi mong mahiga sa ulap, walang-humpay mong huhutukin ang yantok, walang-tigil na kikinisin at ilalalik, walang-tugot na bibihisan ng pinakamarikit na hiyas ng lupa't haláman, titigmakin sa pawis ng tim- pi, walang-kasiyahang itataas ang kalidad, hanggang maging huwarang bahaghari. Ikalawa, ang talulot ng tubig. Ang ibig kong sabihin: kagandahang-loob ng bukal na malinis at matamis, batis ng laging pagtatapat, busáy ng mahinahon at marubdob na pasiya, at danaw ng makatarungan at magálang na pag-ibig, ang kagandahang-loob sa mahina't nangangailangan, ang kagandahang-loob na aminin at angki- nin ang pagkakamali, yumuko at mahiyâ sapagkat nagkasála, bumangon sa pagkadapa, pumuri sa nagtagumpay, at magpugay sa mga katulong magpaningas ng apoy, ang kagandahang-loob sa simulaing tumatawag sa maramihang kawit-bisig, sa bigkis ng sandugo't bayanihan, ang kaganda- hang-loob sa itlog ng pawikan at kalaw, ang kagandahang-loob sa lahat ng paminhian ng pamplanetang lungti at bughaw; Mabubúhay ka para sa mabuting kapakanan, kahit tulad ng walis para sa paglilinis ng kanal, para sa pagpapairal ng napagkaisahang batas, para sa pagtatayô ng paaralan at bulwagan ng kaunlaran, para sa pagpanday ng mga matibay na tulay ng damdamin, para sa maayos na pagpapalitan ng aliwan at kalakal, para sa pagsupil ng bulkan ng poot, lindol ng pagma- malabis, at bagyo; 181 4/23/2009 3:24:34 PM
hudhud2.indd 182 Mabubúhay ka para sa iba, kahit para sa giniginaw na dagat at napipilay na bakawan. Mabubúhay kang nagtatanggol sa karapatang mabúhay ng dukha't naghihingalo, nagdudulot ng bulaklak sa himagsik, ng sulyap sa nakakalimutan, ng luha sa pinabayaan, ng susi sa bilangguan; Matutúlog ka lámang kapag patay ang sirena ng kagipitan. Ikatlo, ang talulot ng apoy. Ang ibig kong sabihin: malikhaing ningas, ang ningas na mapanuklas at mapaghanap ng naiibang landas, ang malikhaing ningas na naiinip sa luha ng kandila at nahihiyâ nanghihinayang umidlip, ang malikhaing ningas na naghihinang sa kailangang buháyin at kailangang hiramin, ang malikhaing ningas na mangangahas tumanglaw sa unos ng dilim at mag- bukás ng pinto sa di-akalain; Ang matá mo'y lumawak na karagatan ng bagong konstelasyon ng mga bituin at magiting na kumpit, satelayt at bintana, mabibílog na pabrika't malulusog na plantasyon, groseri't asparagus, tsubibo't martilyo, balyena't díbang, sombrero ng salamangkero't balde ng agwador, elebeytor, virgin oil, guwantes, kalye, kalyo, kalyos, at kabubukad na payong at kabute; Ang dila mo'y mag-ani ng nailalagàng talinghaga; ang ilong at tainga mo'y magtamasa sa lahat ng di-karaniwan at pambihira; Ang daliri mo'y dumalubhasa sa paggamot ng pinsala't bitak, pagsusuri sa magagaspang na rabaw ng mundo, pagtugaygay sa pinakailahas na in- dayog ng balikat at baywang, at paghubog paglalik - mula sa putik - sa pangarap mong kaakuhan. 4/23/2009 3:24:35 PM
hudhud2.indd 183 Gunita: Ang talinghaga ng sandakot na tubig. May mga dapat limútin at may mga dapat balikan. Ngunit may mga dapat limútin sa binabalikan, May mga dapat balikan sa nililímot. Panahon na upang magsanib ang tatlong matá At ipamatá: Panahon na upang limútin ang dapat limútin at balikan Ang dapat balikan; Higit sa lahat, ang dapat balikang lawas ng umaalon-along alindog. Tangrib. Gunita? Ikaw, ako, táyo ang kaniyang nakalípas. Ngunit siyá ang magiging kaganapan ng ating hinaharap Ang nagsanib na mga lunggati at mithi nating hinaharap, Ang hinaharap na ipagmamalaki nating isigaw sa mundo: Dahil sa iyo, Ukol sa iyo, Filipinas kong mahal. 4/23/2009 3:24:37 PM