Watching People's Feet Written By ALEX ROSAS Illustrated By ALVIN BRAGAIS
Watching People's Feet COPYRIGHT © 2018 by Precious Pages Corporation All rights reserved. First printing of the first edition, 2018 Printed in Manila, Philippines Written by Alex Rosas Illustrated by Alvin Bragais Precious Pages Content Group: Publisher: Segundo Matias, Jr. Managing Editor: Melanie Esguerra Layout: Alvin Bragais and Daryll Dulay Proofreader: Gloria Cipriano Production Coordinator: Carlos Manalansan Reproduction or usage of this work in whole or in part in any form by any electronic, mechanical, or other means, now known or hereinafter invented, including xerography, photocopying, and recording, or in any information storage or retrieval system, is forbidden without the permission from the publisher. ISBN 978-621-03-0657-6
Chapter 1 Weird Ano ba ang weird? Paano mo ba masasabi na ang isang bagay ay hindi pangkaraniwan? Bakit ba itinatakwil o nilalayuan ang mga bagay o tao na naiiba sa atin? Buong buhay ko, iniisip ko na normal lang ako, na walang kakaiba sa akin. Pumapasok ako sa paaralan, nakikisalamuha sa mga tao, may average na grades at kakayahan. Pero ang kakaiba sa akin ay hindi ang nakikita ng ibang mga tao, kundi ang nakikita ng mga mata ko. Hindi ito puwedeng ipagmalaki. Sa katunayan, wala akong sinasabihan na ibang tao tungkol sa... kakayahan ko. Ganito na ako mula pa noong bata ako, at sa totoo lang, mas bagay yata na tawagin itong sumpa.
4 Nakikita ko ang mga bagay na hindi karaniwang nakikita ng ibang tao. `Ayan. Nasabi ko na. Huu! Ang sarap pala ng pakiramdam ng nailabas mo ang matagal mo nang itinatago. Mula nang magkaisip ako, hanggang ngayon, wala pa akong nasasabihan tungkol sa abilidad kong ito. Labinlimang taon. Ganyan katagal na panahon. At kung alam ninyo kung gaano kahirap magkunwari, may ideya na malamang kayo kung gaano kahirap ang buhay ko araw-araw. Ipinanganak na akong ganito. Kuwento ng mga magulang ko, noong baby pa ako, madalas daw akong maglarong mag-isa sa kuna. `Tapos, bigla daw akong humahagikgik samantalang wala namang tao na lumalapit sa akin. O kaya bigla akong ngangawa kapag naisip nila akong buhatin. Hanggang ngayon ay nagtataka pa rin sila. "Weird ka lang talaga noong bata ka pa," minsang nasabi ng tatay ko. "You were just playing with your guardian angel," sagot ng nanay ko, sabay tingin nang masama kay Tatay. Okay lang naman ang lahat. Pero nagsimula silang mag-alala noong ipasok nila ako sa day
care. "We asked them to draw angels for their Christmas project," sabi ng teacher sa day care. "But this is what Jonathan drew." Sa totoo lang, tingin ko OA iyong teacher ko. Isipin mo, noon pa man, nakakapanood na ako ng mga balita na nagpapakita ng mga litrato ng taong may tama sa ulo. Pati sa mga cartoon. Wala namang masama doon, `di ba? Pero ang overreaction na iyon ang tumapos sa masasayang araw ko. Dahil doon, nagsimulang mag-alala ang mga magulang ko sa akin. Pati ang mga kakilala nila ay nagsimulang mag-isip na: The upstanding lawyer and pediatrician duo had been neglecting their only child. "Perhaps he's been watching too much TV?" tanong ng nanay ko habang binabasa ang appointment schedule para sa mga pasyente niya. "Perhaps masyado kang busy sa mga pasyente mo kaya wala ka nang panahon sa sarili mong anak!" sagot ng tatay kong abala sa kanyang electric planner. "Mukhang kailangan ko nang magpaalam," sabi ni Manong Frank habang pinupunasan ang dugo na tumutulo mula sa sugat sa kanyang noo. 5
6 Naaalala ko pa, tinanong ko siya. "Bakit ka magpapaalam? `Di ba sabi mo sasamahan mo `ko lagi? Na itataboy mo iyong ibang gustong manakit sa akin?" "Alam ko. Pero minsan, kailangan nating isang bagay para sa mas isakripisyo ang mahalagang bagay." "Hindi ko maintindihan, Manong... May mas importante pa ba sa `yo? `Di ba ikaw ang guardian angel ko?" Napahalakhak nang malakas si Manong Frank. "Ang nanay mo ang may kasalanan n'on, eh..." Tumingin siya sa akin nang may lungkot sa mga mata. Hindi ko malilimutan ang hitsura niya kailanman. "Gusto ko pa sanang manatili sa tabi mo. Pero mas importante ang pamilya mo. Mas mahalaga ang iyong kinabukasan." "Pero paano na `ko kung wala ka na?" "Hay, hijo, palagi mo lang tatandaan ang sinabi ko sa `yo." Hinawakan ni Manong Frank ang mukha ko at hinarap ako nang deretso. Ang kanyang mga kamay, ubod ng lamig. "Tumingin ka lang lagi sa `baba. `Wag kang tumitig. `Wag
mo silang pansinin." Hinawakan niya ako sa ulo. Parang hangin na naglalaro sa buhok ko ang kanyang kamay. "Tandaan mo..." dagdag niya. "Kung `di nila alam na nakikita mo sila..." "... hindi nila ako makikita." "Dat's mah boy!" masayang bigkas ni Manong Frank. "`Yan lang ang kailangan mong tandaan! Basta tumingin ka lang sa `baba, sa kanilang mga paa." At tumingin nga ako sa ibaba. Sa puting pantalon ni Manong Frank na may mantsa ng dugo, at sa nawawala niyang mga paa. Iyon na ang huling pag-uusap namin ni Manong Frank, ang aking 'guardian angel.' Mula noon, palagi na akong nakatungo habang naglalakad, maging sa kahit na anong bagay na ginagawa ko. Wala na kasing mga paa ang mga multo. Wala nang nag-uugnay sa kanila at sa ating mundo. Ang masama lang, nakatali pa rin sila sa daigdig natin dahil sa mabibigat na damdaming naiwan sa kanila noong nabubuhay pa sila. Galit. Inggit. Hinanakit. Panghihinayang. Pagsisisi. Mga bagay na hindi mawaglit sa alaala kahit nasa kabilang buhay na. Ang mga iyon ang dahilan ng pagkatali ng kanilang kaluluwa sa 7
8 lupa. At kapag nakatali ka pero walang magawa para masolusyonan ang mga damdaming ito, mapupuno ka ng poot at ibubuhos mo ito sa kauna-unahang tao na maaaring makakita sa iyo. Kaya nga hindi ako dapat tumingin. Hindi ko sila dapat pansinin. Huwag kong ibibigay ang atensiyon na pilit nilang hinahanap. "Kaya nga hindi ko dapat ginagawa ito." "Ginagawa ang ano?" tanong ng babaeng nakahawak sa balikat ko. "Ang tulungan ka..." "Bakit naman?" tanong niyang muli, may pag-aalala sa kanyang boses. "Wala nang ibang tao sa paligid. Akala ko nga hindi mo ako nakita, eh. Dere-deretso ka sa paglakad kahit na kinukuha ko ang atensiyon mo!" "Hindi ko nakita ang mga paa mo." "Eh? Naka-squat kasi ako... Naku, ang dumi na tuloy ng jogging pants ko. Eh, ano naman ang kinalaman ng mga paa ko?" "Iyong ibang kasama mo... walang paa." "Kasama ko?" Lumingon siya; muntik ko na tuloy siyang batukan. "Wala naman akong ibang kasama, ah."
"Umalis na sila no'ng lumiko tayo sa kanto," sagot ko nang pabulong. Tiningnan kong muli ang kanyang mga paa, panigurado lang kung meron talaga. "Ano ba'ng ginagawa mo sa may bamboo grove? Walang gaanong dumadaan do'n. Bakit nakahandusay ka do'n?" "May nakita kasi akong lumang yearbook na may mapa ng school campus sa likod," paliwanag niya. "Nakita ko na may shortcut pala mula sa high school department papuntang cafeteria, kaya naisip kong puntahan..." "O, `ayan, napuntahan mo na at nadisgrasya ka pa," pagalit kong sabi. "Wala nang dumadaan diyan ngayon dahil nakakatakot ang lugar." "Hindi ba do'n ka nanggaling sa kabilang direksiyon?" tanong niya. "Eh... iba ako..." patanggi kong sagot. "Saka hindi ka dapat nagdadaan diyan nang mag-isa. Dinig ko, may estudyante na ni-rape at pinatay diyan, at hindi lang isang beses na nangyari iyon." "Hmm... So, okay lang kung may kasama ako?" ang noo ko. Sa unang pagkakataon, bahagya ko siyang tiningnan sa Napakunot 9
10 mukha. Nakangiti siya sa akin, pula ang mga labi, itim ang buhok na abot-balikat, at itim din ang mga mata. Kasing-itim ng maulap na gabi na walang buwan. Muli akong tumitig sa baba. "M-makakatulong..." Bigla akong nautal. "Pero... mas okay na `wag ka nang magdaan do'n kahit kailan." "Ako nga pala si Sam Llagas!" Bigla siyang nagpakilala at inilahad sa akin ang kanyang kamay. "Third year, section three. Nice to meet you!" Inabot ko ang kanyang kamay. Wala naman akong magagawa. Hindi na siya nakasandal sa akin at mukhang nawala na rin ang panghihina niya. "Jonathan..." sabi ko. "Jonathan Policarpio." "Nice to meet you, Jonathan!" sabi niya habang hawak ang kamay ko at iginagalaw-galaw iyon nang taas-baba. "Ngayong magkakilala na tayo, `di ko na kailangang dumaan sa bamboo grove nang mag-isa!" Binitiwan niya ang kamay ko, sabay ngisi sa akin. "`Wag kang mag-alala," patuloy niya. "Hindi ako madalas na ganito kahina. `Wag lang akong aatakihin ng sakit ng tiyan, he-he-he."
Iyon ang unang pagkikita namin ni Sam. Isang napakagandang araw na nasira ng isang taong nakakapagod kasama. Mabuti at mabilis siyang naka-recover sa pagkahilo. Gusto ko na sana siyang iwan kaagad pero hawak niya ako sa balikat at ang bigat ng kamay niya. Sinamahan ko siya hanggang sa clinic. Puro kuwento at tanong siya habang papunta kami doon. Inisip ko na hinding-hindi na ako dadaan uli sa bamboo grove. Kaya lang pagkatapos ng klase, nakatayo si Sam sa labas ng pinto ng classroom ko. "Same year level lang pala tayo! Bakit `di mo sinabi sa akin kanina?" Walang tigil ang mga tanong niya kanina. Paano ako makakasingit? "Ang gulat ko nang makita kitang pumasok sa kabilang room. Akala ko mas matanda ako sa `yo, pareho lang pala tayo." Ngayon lang ako nakakilala ng babaeng ganito kakulit. Nakahawak na naman siya sa balikat ko, halos itulak ako papunta sa bukana ng bamboo grove. Ang lakas mo, ah! "Matagal na ako dito sa Maybunga University, 11
12 pero ngayon lang kita nakita. Transferee ka ba? Saang school ka galing?" Sa dami ng mga tanong ni Sam, hindi ko alam kung alin ang una kong sasagutin. "May naiwan pala ako sa classroom," palusot ko para makalayo sa kanya. Kung gusto niyang maglakad sa bamboo grove, bahala siyang mag- isa. "Babalik ka sa classroom?" tanong niya sa akin, may panghihinayang sa kanyang mukha. Tumingin ako palayo. Nasa likod niya ang araw, nakakasilaw... at nararamdaman ko na sila, papalapit. "Samahan na kita - " Bago pa niya matapos ang sasabihin hinawakan ko na ang kanyang kamay at hinatak siya pabalik. Hindi ko siya kayang iwan kahit gaano pa siya kakulit. Palapit sila, parang sumusunod sa amin. "Naiwan ko ang pencil case ko..." sabi ko. Patuloy kaming naglakad pabalik sa high school building. Sumunod lang si Sam, magkahawak ang aming mga kamay. Tahimik. Hindi kaya nahiya siyang bigla sa akin? tingnan Naisip kong siya pero may
nakaharang sa paningin ko. Isang malapad at mabalbon na braso ang nakapatong sa balikat ni Sam. Pasimple akong tumingin kay Sam, at sa gilid ng aking mata, nakita ko ang isang matabang lalaki na nakapasan sa balikat niya. Nakatingin sa akin ang lalaki. Galit. Iyon ang naramdaman ko mula sa espiritu na nakasampa sa balikat ni Sam. Pasimple akong tumingin palayo. Noon ko lang napansin na ang lamig na ng kamay ni Sam. Hindi na siya nagsasalita. Hindi na umiimik. "B-bago tayo bumalik..." Huminahon ka, Jonathan... "Daan muna tayo sa canteen..." Kailangan naming lumayo sa bamboo grove... Kailangan naming pumunta sa lugar na maraming tao... "Gusto kong bumili ng cake..." "Cake... Sa canteen...?" Mukhang nanghihina na siya, hinihingal. "Oo." Kailangang makalayo agad kami. "Kung gusto mo, ibibili kita ng isa..." "Talaga?" biglang sagot ni Sam. "Ililibre mo 13
14 `ko?" Bigla siyang tumigil, hinatak ang kamay ko at hinarap ako nang may malaking ngisi sa kanyang mukha. Napakaliwanag niyang tingnan. At mukhang umalis na ang kaluluwang gala, malamang na bumalik na sa pinanggalingan niya. "Ang bait mo talaga, Atan!" Sino si Atan? "Alam mo, mahilig ako sa matatamis. Lalo na sa cake!" pagpapatuloy ni Sam. "Ililibre mo talaga ako?" Tumingin uli ako sa kanya. Napakaganda ng ngiti niya, parang hindi nakakasawang tingnan. Bigla akong na-conscious sa titig niya. Tumingin ako sa ibaba, dama ang init ng namumula kong mukha. "Oo," ang tanging isinagot ko. Dumeretso kami sa canteen. Ibinili ko si Sam ng isang slice ng cake, tulad ng ipinangako ko, at nagdagdag pa siya ng iba. Pagkagaling doon, naglakad na kami pabalik sa high school building. ang babaeng may mahabang buhok na laging nakasilip sa labas ng bintana. Teka, nakatingin yata siya sa akin? Pati ang multong janitor na pilit nililinis sa sahig ang Nadaanan namin
tumulong dugo na nagmula sa nakasabit niyang bituka... Parang natigilan siya sa paglalampaso. Pagdating sa classroom, nagkunwari akong may kinuha sa ilalim ng mesa, pagkatapos ay tumuloy na kami palabas ng gusali. May eroplanong papel na lumipad sa harap ko. Matagal ko nang iniiwasan ang isang ito - ang batang babae na nakauniporme. Sa tingin ko naman ay hindi pa niya ako pinagdududahan pero mukhang sinusundan niya ako ngayon. "Tamang-tama itong mga nabili ko..." sabi ni Sam habang sinisilip ang mga cake sa loob ng bag. "Salamat uli sa libre!" "Walang anuman," sagot ko nang pabulong. Nasa balikat ko na naman ang kamay niya, mabigat, at wala pa rin siyang tigil sa kakasalita. Nakabuntot din sa amin ang batang nagpapalipad ng eroplanong papel. "Kuya," tawag niya. "Kuya, laro tayo?" "Uy, Atan?" Bakit ba ako naging Atan? "Tinatanong ko kung transferee ka." "Ha? Ah, oo, ngayong taon lang ako nag- transfer." Iniikutan si Sam ngayon ng bata, nakatingin 15
16 pataas sa kanyang mukha, hinahanapan ng reaksiyon. "Sabi ko na nga ba, eh!" At nagpatuloy na naman si Sam sa pagkukuwento. "Kaya ngayon lang kita nakita. Sa tagal ko kasi dito sa Maybunga, kilala ko na yata ang lahat ng mga tao. Ikaw lang talaga ang hindi pamilyar sa `kin." Nasa tabi niya ngayon ang bata. Hinawakan nito ang kaliwang kamay ni Sam na patuloy pa rin sa pagkukuwento. Sumara ang kamay ni Sam na parang inaakay ang maliit na kamay, at sa gulat ko, bigla akong napasinghap. Tumingin sa akin ang bata. "Ano'ng problema?" tanong sa akin ni Sam. "Bakit para kang nagulat?" Siyempre, hindi nakikita ni Sam ang batang multo pero ngayon ay alam na ng bata na nakikita ko siya. "Ah... kailangan ko lang mag-CR." Agad akong lumayo at nagmamadaling pumunta sa pinakamalapit na men's room. Ako na ang sinusundan ng bata ngayon. Paikot-ikot siya sa harap ko, pilit na kinukuha ang pansin ko.
17 Tuwing didikit siya sa akin, parang hinihipan ako ng hangin mula sa refrigerator. Mabuti na lang at nawala siya noong pumasok ako sa CR. "Mali..." pabulong kong sabi habang binubuksan ang harapan ng pantalon ko. "Huu... parang ang lamig dito," sabi ni Sam. Napatingin ako bigla sa kaliwa. Kabababa lang ni Sam ng kanyang jogging pants at inilabas ang kanyang... "WAAAAAAAAA!!!"
Chapter 2 Eroplanong Papel "Ano'ng nangyari?" Alam kong may pagkapraning itong bago kong kaibigan pero... "May problema ba, Atan?" Nakatayo siya sa dulo ng urinals, nakatitig sa akin at sumisigaw. Paano naman ako iihi nito? "May ipis ba?" tanong ko. "I-ikaw... ikaw..." Pautal-utal na nagsalita si Atan. "Ano'ng meron ako? Seryoso, `tol. May ipis ba sa buhok ko?" Hinawakan ko agad ang ulo ko at ipinagpag ang buhok ko. Mahirap talagang maging long- haired. "Ikaw... l-lalaki ka?!" Natawa ako sa sinabi niya.
"Malamang!" pabiro kong sagot. "Ano sa tingin mo?" Nakatitig si Atan sa mukha ko, parang hindi makapaniwala. "Eh... `yang buhok mo..." sabi niya habang itinuturo ang buhok kong abot- balikat. "Ah, matagal na nga akong nagbabalak magpagupit, eh," paliwanag ko. "Kaya lang, ayaw akong payagan ng utol ko. Kamukha ko raw iyong paborito niyang K-pop artist." "S-sorry..." sabi niya. Mukhang nahimasmasan na si Atan. Naitaas na niya ang pantalon. Itinuloy ko ang pag-ihi. Ganoon din si Atan pero pumasok muna siya sa isang cubicle. Mukhang hindi pa rin siya makapaniwalang lalaki ako. Napaisip tuloy ako... Hindi kaya ibinili niya ako ng cake kasi akala niya ay babae ako? He-he- he, malas naman niya... Alam kong sinasabi ng ibang tao na mukha akong babae, pero maskulado naman ang katawan ko kahit papaano, ano! Payat nga, pero maskulado pa rin. `Ayan, lumabas na siya. "Sige, mauna na ako sa `yo." 19
20 Ngayon, bigla niya akong iiwan? "Ah, saan ka nga pala nakatira?" tanong ko bago siya makaalis. "Ako sa Mercedes Street sa St. John's Subdivision." Matagal bago siya sumagot. "Sa kabila lang." Ang iksi naman ng sagot niya. "Saang kabila?" Hinawakan ko uli si Atan sa balikat para hindi siya makaalis. Tumingin siya sa kaliwa, `tapos sa kanan, `tapos sa ibaba, sabay buntong-hininga. "Sa St. Francis Street." "Talaga?" pagulat kong sagot. "Apat na kanto lang pala ang layo ko sa `yo!" Kung susuwertihin ka nga naman! "Napakalaking coincidence nito, ah. Biro mo, magkalapit-bahay lang pala tayo!" "Um," sagot ni Atan. "Bagong lipat lang kayo ano?" tanong ko uli. "Kilala ko kasi halos lahat ng taga-St. Francis Street, at hindi pa kita nakikita doon." "Um," sagot niyang muli. "Dati kasi, doon sa street ninyo kami nakatira. Palipat-lipat lang kami ng utol ko. Madalas kasi talaga kaming lumipat." Tiningnan ko si Atan na nakatitig pa rin sa ibaba. "Actually, sa sobrang
dalas naming lumipat, minsan ay nababalik din kami sa dati na naming naupahan." "Bakit?" Napatingin ako kay Atan. Medyo nagulat lang ako na parang interesado siya sa sinabi ko. Nakatingin siya sa akin, may pagtataka sa kanyang mga mata, pero agad din siyang tumingin uli sa ibaba. Napangiti ako. "Masyado kasing maarte sa bahay ang utol ko. Lagi siyang may nakikitang kapintasan sa mga apartment na tinitirahan namin," paliwanag ko. "Kesyo masyadong mainit, masyadong maliit, may tulo dito, maingay doon... `Buti nga maraming apartment sa paligid ng university, eh. Nagtatrabaho kasi siya nang part-time sa school natin." Biglang tumigil si Atan sa paglalakad. Inalis niya ang kamay ko sa balikat niya, `tapos medyo hinila ako pabalik. "Padilim na. Huwag tayong dumaan sa bamboo grove," sabi niya. "Ah, okay." Hinila niya ako papunta sa main entry, sa main gate ng paaralan. Mas malayo ang daan dito, pero okay lang. Baka takot siyang dumaan 21
22 sa madilim. Mahina lang siguro ang loob ng bago kong kaibigan. Ni hindi nga siya halos tumitingin sa mga taong kausap niya. "Sige, sa susunod ko na lang bibisitahin `yong lugar." "Sinabi ko na sa `yo kanina... hindi ka dapat dumadaan do'n," bigla niyang sabi. "Pero kasama naman kita..." "Kahit may kasama ka pa." Tumigil siya sa paglalakad at bahagyang tumingin sa akin. May suot siyang salamin pero napansin ko na para siyang nasisilaw. "Masyadong maliwanag..." "Eh?" "Masyado kang maliwanag..." sabi niya. Hindi ko maintindihan. Napansin niyang hawak pa rin niya ang kamay ko. Bigla niya iyong binitawan. "Attracted sila sa `yo," dagdag niya. "Ano `yon?" Parang nag-blush naman ako. "Para kang popsicle na nagtatawag ng langaw," sabi niya. Lalong lumalabo ang usapan. "Lumalapit sila dahil parang tinatawag ng liwanag mo." Bigla akong kinilabutan.
"S-sinong... sila?" Tahimik si Atan, nakatingin na naman sa baba. "May isang nakasampa sa `yo," marahan niyang sabi. Nagtayuan ang mga balahibo sa braso ko. Tumingin ako sa kanan, sa kaliwa. Wala namang anuman sa paligid ko. "Puwede ba, huwag mo na akong batuhin ng eroplano," sabi ni Atan. Feeling ko, hindi ako ang kausap niya. Lalo akong nanlamig. "Sila ba `yong tipong... hindi nakikita...?" tanong ko. Tumingin siya sa akin. "`Wag kang mag-alala, hindi siya masama. Gusto lang niyang maglaro." Pagkatapos ay bahagya siyang tumingin sa kaliwa kong balikat. "Aalis ka ba kung gagawin namin `yon?" "Eh?" tanong ko nang pagulat. "Ano'ng gagawin natin?" Tahimik uli si Atan, parang nakikinig sa kung anong bagay o tao na siya lang ang nakakakita. "Pangako mo `yan, ha?" sabay binuksan ni Atan ang bag niya at naglabas ng notebook. 23
24 Pumunit siya ng dalawang pahina at iniabot sa akin ang isa. "Gumawa ka ng eroplanong papel." Kinuha ko ang papel sa kanya at nagsimulang itupi iyon para gumawa ng eroplano. "Iyon ba ang gusto niya?" tanong ko kay Atan na abala sa paggawa ng eroplanong papel. "Um..." mahina niyang sagot. "Puwede mo ba siyang i-describe sa `kin?" Tahimik si Atan, hindi inaalis ang tingin sa ginagawang eroplano. "Bata," bigla niyang sabi. "Eight... ah, ten years old. May suot na pulang singsing sa hintuturo sa kanang kamay... blue school uniform, may mantsang pula..." Kinilabutan na naman ako. "Paano ko matatapos ito kung hinahatak mo ang kamay ko?" sabi niya sa hangin. "Bakit siya nandito?" tanong ko kay Atan. "Gusto niyang maglaro." Natapos namin pareho ang eroplanong papel. Tumayo si Atan sa pagkakaupo sa tabi ng daan, itinaas ang kamay at pinalipad ang ginawang eroplano. Tumaas iyon, umikot-ikot, at unti- unting luma-landing pababa. Pero bago mahulog ay bigla na namang tumaas uli na parang hinipan
ng hangin samantalang walang kahangin-hangin sa paligid! "S-siya ba `yan?" tanong ko kay Atan pagkatapos ko siyang lapitan. Tumango si Atan. "Ikaw naman," sabi niya, sabay turo sa eroplanong papel na hawak ko. Matagal kaming naglaro. Gumawa pa kami ng tatlong eroplanong papel. Ang saya namin! `Buti walang sumisita sa amin kasi medyo maingay kami - ah, ako pala. Mayamaya, natigilan si Atan, `tapos tumingin siya paitaas. "Tandaan mo ang pangako mo," sabi niya sa kawalan. Itinaas niya ang kamay na parang may inaabot. "Huwag mong ipapaalam sa iba," pahabol niya. siya pababa, `tapos bigla siyang tumingin sa akin. Sa unang pagkakataon, hindi siya nakayuko o biglang umiwas ng tingin. Sa unang pagkakataon, nagkatinginan kami nang deretso. Mayamaya ay tumingin Nakita ko ang mga mata niya sa likod ng salamin. Kulay-gray at punung-puno ng lungkot. Napakalalim na lungkot na parang hindi kayang 25
26 abutin ng kahit sino. "Wala na siya," sabi niya. "Wala na, as in wala na, o wala na sa ngayon?" dahan-dahan kong tanong habang nakatitig sa kanyang mga mata. "Wala, as in, wala na," pabulong niyang sagot. Biglang parang gusto kong umiyak. Gusto ko siyang lapitan at yakapin, para lang mabawasan ang lungkot na nadarama niya. Pero hindi ko magawang hawakan siya. Tumingin ako palayo at nag-isip ng sasabihin para maiba ang mood. "S-sayang, hindi ko siya makita," sabi ko. "Sana nabigyan natin siya ng mga cake na binili natin. Ang sasarap pa naman n'on..." Alam kong walang katuturan ang mga sinasabi ko, pero... "Padilim na. Kailangan na natin umuwi," sabi ni Atan. Nakababa na naman ang tingin niya at nakasimangot siya. "Oo. Tama ka..." Kinuha ko ang bag kong iniwan sa isang tabi at humabol sa kanya. "Nakakakita ka pala ng multo, ha?" pabiro kong tanong, sabay hawak sa kanyang balikat.
Parang napatalon si Atan. Mukhang ayaw niyang pag-usapan ang bagay na iyon. Inalis ko ang kamay ko. "Um." Salamat at sumagot pa siya. "Ako, ni minsan ay hindi pa nakakakita. Ni hindi nga ako nakakaramdam ng kakaiba, eh. Iyon bang gaya n'ong sinasabi nilang amoy- bulaklak ng patay o kandila? Puwera na lang kung may magsisindi ng kandila sa tabi ko." Napatingin si Atan sa direksiyon ko. "Wala kang nararamdaman?" tanong niya. "Sigurado ka?" "Oo. Wala talaga!" pagmamalaki ko pa. "Kanina, no'ng nakita kita sa may bamboo grove..." patuloy niya. "Ah, `yon ba?" patawa kong sagot. "Wala `yon! Inatake lang ako ng sakit ng tiyan," paliwanag ko. "Sabi ng utol ko, nalipasan lang daw ng gutom iyon. May potassium deficiency kasi ako at may anemia din!" "Pakiramdam mo masusuka ka, na nadudumi, na pinagpapawisan nang malamig?" "Oo! Parang naranasan mo na rin, ah," biro ko pa sa kanya, sabay tawa. 27
28 "Sila `yon." Napatigil ako sa paglalakad at napatingin kay Atan. "Huwag kang pupunta sa bamboo grove," seryoso niyang sabi. "At pakiusap, huwag mong sasabihin kahit kanino ang nalaman mo tungkol sa akin." Hindi na nagsalita si Atan pagkatapos niyon. Hiwalay kaming naupo sa jeep at pagbaba sa gate ng subdivision, nagsabi lang siya ng "Bye" at lumiko sa kanan. "See you sa school bukas!" sigaw ko. Kumaway lang siya habang papalayo. Ni hindi siya lumingon. Lumiko ako sa kaliwa, papunta sa apartment namin. Malapit na ako sa bahay nang makita ko ang utol ko, naglalakad papunta sa akin. "Ate Ezra!" tawag ko. Lumapit siya sa akin at bigla akong tinuktukan sa ulo! "Aray!" reklamo ko. "Ano'ng problema mo?!" "Hoy, Psalm! Bakit ngayon ka lang?" pagalit na tanong niya. "Kanina ka pa dapat nakauwi, ah!" "May dinaanan pa ako kasama ang kaibigan ko," sagot ko. "`Eto nga o, ibinili pa kita ng
pasalubong!" Sabay labas ng mga cake na binili ko. "`Tapos `yan pa ang pambungad mo sa akin!" At nagkunwari akong iiyak para mangonsensiya. "Sana tumawag o nag-text ka man lang!" Galit pa rin si Ate. "Akala ko tuloy kung saang kanal ka na nahulog at nawalan ng malay!" "`Te Ezra naman! Parang hihimatayin ako palagi, ah." Kinuha ko ang cell phone ko sa bulsa at ipinakita sa kanya. "Saka low batt na ako, o." Tinitigan ako nang masama ng utol ko, sabay abot sa binili kong cake. "Sino'ng kasama mo? Si Junel?" Si Junel ang pinsan namin na kasama ko mula pagkabata. Masasabi kong best friend ko siya, kung hindi lang mas madalas kaming magkaaway kaysa magkasundo. "Hindi. Absent pa rin si Junel hanggang ngayon..." sagot ko. "Eh, sino'ng kasama mo? Si Julius?" Si Julius naman ang kuya ni Junel na mas matanda sa amin nang dalawang taon. "Hindi rin. May club activities daw siya." Malapit na kami sa bahay. "Kasama ko `yong bago kong kaibigan. Jonathan ang pangalan niya, taga-St. Francis 29
30 Street lang." Tumaas ang isang kilay ni Ate Ezra. "Talaga, ha? Bagong kaibigan na naman? Ipakilala mo sa akin balang-araw, ha?" Ginulo uli niya ang buhok ko, sabay akbay habang hinahagod ang likod ko. "O siya, pasok na sa bahay at mukhang napagod ka sa klase." Nakangiti akong pumasok. Iniisip ko, sana puwede kong ikuwento kay Ate Ezra ang lahat ng nangyari. Tungkol kay Atan, sa batang multo, at iyong mga pangyayari sa bamboo grove. Pero nangako ako. At dapat tuparin ang mga pangako.
Chapter 3 Sekreto at Pangako "Kuya, laro po tayo!" Iyon ang paulit-ulit niyang sinasabi. "Laro pa tayo uli!" Parang hindi na matatapos ang aming paglalaro habang ang mga eroplanong papel ay lumilipad sa nagdidilim nang langit. Masaya siyang umiikot, lumulutang kasama ng mga eroplanong papel. Napakasaya niyang panoorin. Naisip ko nga na sayang at hindi siya nakikita ni Sam. "Salamat, Kuya! Ang saya-saya nito! Mami- miss ko itong school, pati ang ibang mga kasama ko!" sabi niya pagkatapos magpaikot-ikot. "Tandaan mo ang pangako mo," sabi ko. Palabo nang palabo ang kanyang anyo sa paglubog ng araw. "Anong pangako?" patawa niyang tanong.
32 "Huwag mong ipapaalam sa iba," pahabol ko habang unti-unti siyang naglalaho. "Oo, Kuya... sekreto natin ito..." Mahinang boses na lang ang natira sa batang multo. "Sekreto..." May pirasong papel na nahulog mula sa kanyang kinatatayuan sa hangin. Itinaas ko ang kamay ko para kunin iyon. Napakahirap talagang magpaalam. Naalala ko bigla na may ibang tao sa paligid. Napatingin ako kay Sam na nakatitig sa akin. Malamang na iniisip niya na nababaliw na ako. "Wala na siya," sabi ko sa kauna-unahang tao na nakaalam sa sekreto ko. Ngayon, habang nakahiga ako sa kama, napapaisip ako. Mas makabubuti ba kung tutulungan ko sila? Kung kakausapin ko sila para malaman ang pangangailangan nila? Kung aalamin ko ang dahilan ng pananatili nila dito sa lupa? O mas makakabuti pa rin ba na patuloy akong tumingin sa ibaba, pagmasdan ang kanilang mga paa na matagal nang nawala? Patuloy ba dapat akong magbulag-bulagan sa aking nakikita? Nagsimula na ang malungkot na mga hikbi mula sa kabilang kuwarto.
Naitanong ko na dati sa kasambahay namin na si Manang Rita ang tungkol sa babaeng umiiyak tuwing gabi. Napakalaking pagkakamali niyon dahil isinumbong niya ako sa nanay ko. Naghahanap daw ako ng atensiyon. Ang masasabi ko lang, matatagalan ko pa ang mga hikbi sa kabilang kuwarto kaysa sa paghilik ni Manang Rita. Sa pagpatay ko ng ilaw, ang tanging liwanag na lang ay galing sa poste sa labas ng bintana. Wala nang ibang gumagalaw, maliban sa anino ng puno sa harap ng bahay, at ang katawan ng lalaking nakabigti sa sanga. Nakakapagod ang araw na ito. Ipinikit ko ang mga mata ko at agad na nakatulog. "Jonathan! Gising na!" May tumatawag sa pangalan ko? "Ano ba? Bangon na!" "Manang Rita?" "Sino pa ba sa tingin mo?" sagot ng kasambahay. "Bumangon ka na at maligo. Ininit ko na ang tubig mo!" "Anong oras na po?" "Alas-singko pasado na!" sagot niya. "May 33
34 sakit ka ba? Muntik na akong tanghaliin dahil hindi mo ako ginising!" reklamo ng masipag naming katulong. "Alas-kuwatro ka lagi nagigising, `di ba? Masama ba ang pakiramdam mo?" Ang totoo, alas-tres pa lang ay gising na ako. Ngayon lang uli ako hindi nagising nang maaga. "Bilisan mo't maligo ka na. Kanina pa nakaalis ang mommy mo, kaya walang maghahatid sa `yo sa eskuwelahan." Matapos ang minadaling pagligo at agahan, nakaabot din ako sa paaralan na may ilang minuto pa bago ang first bell. Papasok na sana ako sa classroom nang biglang may mabigat na kamay na pumatong sa balikat ko. "Atan!" Heto na naman si Sam, maliwanag at maligalig. "Kumusta na?" Bahagya ko siyang tiningnan. Nakangisi siya sa akin, naghihintay ng sagot. Nakasuot siya ng uniporme ngayon, panlalaki, at nakapusod ang buhok. "Okay lang." Napatingin ako sa ibaba, sa ID na suot niya. Psalm Llagas.
Ah, Psalm. Kaya pala... Iyong litrato sa ID, nakangisi siyang parang tanga. "Uy, puwede ba tayong mag-usap sandali?" Ano pa ba itong ginagawa natin? Hinatak niya ako sa isang tabi. "Alam mo kasi, napaisip ako matapos `yong nangyari kahapon. Ang dami kong gustong itanong sa `yo..." "Malapit nang mag-ring ang bell..." Tiningnan ko ang relo ko, ilang minuto na lang... "Oo, alam ko. Kaya sa recess... ah, hindi, kukulangin tayo ng oras..." Gaano karaming katanungan ba ang meron ka? "Mamayang lunch, do'n tayo sa cante - " "Nangako ka na walang ibang makakaalam," singit kong bigla. "Kung gusto mong magtanong, doon tayo sa walang tao. Sa walang ibang makakarinig." Natahimik sandali si Psalm, nakatingin sa akin. Nanatili akong nakatitig sa litrato ng ID niya. Mukha talaga siyang timang, nakangiti nang tabingi, at ang buhok niya ay hanggang baba pa lang. Nakakatuwang tingnan... 35
36 "Sige, lunchtime. Do'n tayo sa quadrangle ibang kumain," sagot niya. "Bihirang may magpunta do'n kasi malayo sa high school building." "Sige." Sabay ring ang bell. Agad akong bumalik sa silid, habang si Psalm ay nakangising kumakaway at tumakbo pabalik sa classroom niya. Lunchtime. Nasa loob na ng classroom namin si Psalm nang tumayo ako mula sa silya. Hayun na naman ang maliwanag niyang ngiti. May dala siyang knapsack, malamang na nakalagay ang baon niya sa loob. "May dala kang baon?" tanong niya sa akin nang nakangisi. "Wala. Bumibili ako ng lunch sa canteen." "Okay. Daan tayo sa bamboo - " "Hindi. Iikot tayo sa main building." "Pero kasama naman kita..." "Kahit na." Paglabas namin ng classroom, biglang may tumawag kay Psalm. "`Oy, Psalm, kung lalabas kayo, pabili ako ng kung ano sa canteen, ha?" "Julius!" sagot niya habang hinahatak ako
palapit sa isang lalaking nakasuot ng senior high school uniform. "Siyanga pala, bago kong kaibigan, si Jonathan. Atan, pinsan ko, si Julius. Dalawang taon ang tanda niya sa `tin. Siya ang nagdadala ng baon ko!" Tumango lang ako. Biglang itinaas ni Julius ang mga kamay niya, nakabukas ang mga palad at iwinagayway ito sa mukha ko. Napatingin ako paitaas at napatitig sa mukha niya. Nakangiti siya sa akin, singkit ang mga mata at mapula ang mga labi. Medyo mahaba rin ang buhok niya, lampas- tainga, at nakatali ng half ponytail sa likuran. "Kumusta?" bati niya. "Mukhang may bago na namang kinukulit si Psalm." Bago pa man makapag-react si Psalm, ginulo ni Julius ang buhok ni Psalm at kumaway paalis. "Wala kaming club activities mamaya. Sabay na tayong umuwi, ha?" "Sige, Julius!" sabi ni Psalm habang paakyat sa hagdan ang pinsan niya. Pagkatapos bumili ng pagkain ay dumiretso kami ni Psalm sa quadrangle. Malapit ito sa flagpole sa entrance ng school kaya bihira ang mga estudyanteng kumakain doon. Wala kaming ibang kasama. Pumili kami ng malilim na picnic 37
38 bench at doon kumain. "Puwede na ba akong magtanong?" paalam niya sa akin habang binubuksan ang baon niya. Fried chicken at stir-fried na gulay, at napakaraming kanin. "Um," sagot ko habang kumakain ng bistek. "Ah, hindi ko alam kung saan ako magsisimula..." Hawak niya ang isang kutsarang puno ng kanin. "Alam mo kasi, matagal na akong interesado sa multo at kung ano pang mga occult na bagay gaya ng mga aswang at saka lamang- lupa, duwende, kapre, at iba pa... Nakikita mo ba lahat `yon?" Isinubo rin niya sa wakas ang kanin. "Multo lang." Nagmamadaling ngumuya si Psalm, sabay lunok, "Ah... at naalala ko na sabi mo, wala silang paa?" "Ang multo, wala." "Pero may naalala akong kuwento dati na nag-iiwan daw ng footprints ang multo sa kisame..." "Hindi multo `yon." "Eh, ano `yon?" "Ibang nilalang, pero hindi multo." "Ah... eh, di hindi mo sila nakikita?"
"Puwede silang makita kung gusto nilang magpakita." "Ah, so nakakita ka na?" "Hindi ako tumitingin." "Ah..." Parang natigilan pagsasalita. "Ayaw mo silang makita?" si Psalm Tinitigan ko ang kutsarang papasok na sana sa bibig ko. "Ayoko." "Pero `di ba nakakabilib `yon?" tanong niya. "Ako nga, matagal ko nang gustong makakita ng multo. Iyong tipong kakausapin ko sila para tanungin kung bakit sila nagmumulto? O bakit hindi sila makatawid sa kabilang buhay? Sino sila? Ano'ng ginagawa nila? Paano sila... namatay...?" Natigilan si Psalm, napatingin sa akin at nakita ang naiirita kong tingin. "Hindi ka nila lulubayan. Oras na malaman nilang nakakakita ka, guguluhin ka na nila, gabi o araw man," paliwanag ko. "Hindi ka na makakatulog, makakakain, makakapag-CR nang tahimik. Maya't maya ka nilang gagambalain." "Hindi ba sila puwedeng paalisin?" tanong niya. "Kung sasabihin mo na magpapahinga ka muna...?" "Kung may pinanghahawakan kang sama ng 39 sa
40 loob ng ilang taon, ng ilang dekada, makikinig ka ba kung ang nag-iisang tao na nakakakita sa `yo, eh, magsasabing, 'Matutulog lang ako. Bumalik ka na lang bukas'? Sa tingin mo ba maiintindihan pa nila ang sasabihin mo?" "Wow... hassle nga `yon, `no?" Bahagya siyang natahimik. "Nangyari na ba `yon sa `yo?" "Minsan, napatingin ako sa isang multo," nag-aalangan kong sabi. "Masyado siyang malaki at mukhang totoo. Huli na noong maisipan kong tingnan ang mga paa niya." "Ano'ng ginawa niya?" tanong ni Psalm, nanlalaki ang mga mata. "Pababa ako noon ng hagdan. Bigla siyang lumitaw sa harap ko, kaya nahulog ako." "Ah, do'n ba galing ang peklat sa braso mo?" Itinuro niya ang tahi sa kanan kong braso. Hindi ko alam na napansin pala niya iyon, kahit bahagya iyong natatakpan ng manggas ng uniform. "Ginawa ito ng taong may mga paa," sabi ko, sabay hatak pababa sa manggas ko. "Madalas, mas masama pa sila kaysa sa mga multo." "Bakit? Ano'ng nangyari?" tanong ni Psalm. "Matagal na `yon."
Napatingin ako kay Psalm. Puno ng pag- aalala ang kanyang mukha habang nakatitig sa akin. Ang kanyang mga mata, itim, malalim na para bang hinahatak ako, hindi ko maiiwas ang aking tingin. Parang lalong nagniningning si Psalm. Parang may liwanag sa likuran niya, nakakasilaw. Hinawakan niya ang braso ko at itinaas ang manggas ko. Pagkakita sa mahabang peklat ay napakunot ang noo niya. Hinipo iyon at sinundan ng daliri ang marka mula baba hanggang sa balikat ko. Bigla akong kinilabutan. Agad akong tumayo pero hawak niya ang braso ko at marahang hinatak ako pabalik. "Ano'ng nangyari?" muling tanong niya. "Pinag-trip-an ka ba nila kasi nakakakita ka ng multo?" "H-hindi." Ibinaba kong muli ang manggas. Humihigpit ang hawak niya na parang ayaw akong pakawalan. "Walang ibang may alam..." sabi ko, pilit pa rin kumakawala sa kanya. "Wala akong ibang sinasabihan tungkol sa mga nakikita ko..." Umakyat ang kanyang kanang kamay sa aking mukha, hinimas ang pisngi ko. Napatingin 41
42 akong muli sa itim niyang mga mata. "Pero sinabi mo sa akin," sabi niya habang nakatitig sa akin. "Ibig sabihin ba n'on may tiwala ka sa akin?" Nag-init ang mga pisngi ko lalo na ang parteng kanyang hinawakan. "Ewan ko..." Pilit kong hinatak ang braso ko pero lalo lang niyang hinigpitan ang hawak dito. Napilitan akong magpaliwanag. "Hindi lang kita matiis... kasi nilalapitan ka nila at wala kang kamuwang- muwang sa nangyayari sa paligid mo." Sa wakas, binitiwan ni Psalm ang braso ko. Nagmarka ang kamay niya, mapula sa aking balat. "Wah! Ako ba'ng may gawa niyan?" pasigaw niyang tanong. Sino pa ba'ng gagawa nito? "Okay lang. Sensitibo lang ang balat ko," paliwanag ko. Nagmamadali kong itinabi ang pinagkainan. "Eh, iyong peklat sa braso mo..." Kukulitin mo ba talaga ako tungkol diyan? Napahinga na lang ako nang malalim. "Sa dati kong school," napilitan akong ikuwento. "May sikat na estudyante na laging
top sa klase. Muntik ko nang malampasan ang average niya. Hinarang niya ako minsan, kasama ang mga kaibigan niya, may dala silang cutter..." Natigilan ako. Ayoko nang isipin pa ang mga nangyari noon. Hindi lang mga kaluluwang-ligaw ang puno ng poot ang puso. "Tapos?" Nanlalaki ang mga mata ni Psalm. "Ano'ng nangyari?" "Nanlaban ako kaya nahiwa ako sa braso..." "Napakasama naman ng mga `yon!" Ngayong galit siya ay lalong lumiliwanag ang paligid niya. "Kaya ka ba lumipat ng school?" "Oo. Pero―" "`Wag kang mag-alala, mababait ang mga estudyante dito sa Maybunga," singit niya. "Ipapakilala kita sa mga kaibigan ko. Mababait ang mga iyon, hindi nang-aaway, at sa amin, walang inggitan!" Nagpatuloy si Psalm sa pagsasalita. Kailangan ko pa bang ipaliwanag na napabagsak ko iyong mga humarang sa akin? `Buti at hiwa lang ang inabot ko... Hmm... hindi na siguro kailangang sabihin na na-suspend ako dahil doon. "Malapit nang matapos ang lunch break..." "Aba! Oo nga, ano?!" Nagmamadali niyang 43
44 inubos ang kanyang baon at napatingin sa natira kong lunch. "`Di mo uubusin `yan?" tanong niya. "Gusto mo?" tanong ko, sabay abot ng lunch pack sa kanya. "Salamat!" Agad niyang kinuha ang pagkain. "Pasensiya ka na, ha? Makulit lang talaga ako at ayokong nakakarinig ng mga taong nang- aagrabyado." Ang bilis niyang kumain. "Madalas nga akong sabihan ng mga kaibigan ko na masyado akong pakialamero, eh. Pero gano'n talaga ko." Pagkaubos ng pagkain, itinapon niya ang balutan sa basurahan. Tumayo na ako para umalis, hinihimas ang braso kong may tatak pa rin ng kanyang kamay. "Okay lang ang braso mo?" tanong niya nang makitang hawak ko iyon. "Okay lang. Sanay na `ko..." "Patingin nga," sabay hawak sa kanan kong braso. Muli akong kinilabutan. Hinimas niya ito nang ilang beses. "Hmm... mukhang nawawala na." Napatingin akong muli sa braso ko. Nawawala na nga ang marka. `Buti na lang at hindi nagpasa. Ipinasok ni Psalm ang baunan niya sa dalang
knapsack at naglakad na kami patungo sa high school building. Habang naglalakad, nagtanong uli siya. "Lumipat ka pala dito dahil sa nangyaring `yon?" "Oo. Pero matagal na `yon. Pangatlong lipat ko na ito," kuwento ko. "Hindi lang ikaw ang madalas lumipat." "Wow! Sa tatlong taon sa high school, tatlong beses ka na ring lumilipat?" tanong niya. "Hindi ka ba nahihirapan? Biro mo, halos taon- taon, kailangan mong maghanap ng mga bagong kaibigan?" Napatingin ako sa kanya. "Importante ba `yon?" "Siyempre naman!" bigla niyang sagot. Hinarap niya ako, hinawakan ang mga balikat ko. "`Ika nga sa kanta, `Walang sino man ang nabubuhay para sa sarili lamang.'" Kinanta niya talaga sa akin. "Kailangan nating lahat ng karamay! Sabi nga nila, ang high school life ay 'walang kasing-saya!' Kaya huwag kang mag-alala, ipapakilala kita sa lahat ng mga kaibigan ko." Naku, please, `wag... "`Tapos, balang-araw, magkikita tayo sa 45
46 reunion at maaalala nating lahat ang masasayang araw natin ngayong high school." "Ah... okay..." Iyon lang ang naisagot ko. Mabuti na lang at tumunog na ang first bell. Patakbo kaming bumalik sa classroom. "Naku, ibibigay ko pa nga pala kay Kuya Julius `yong pinabili niya..." sabi ni Psalm habang tumatakbo. Nakita namin ang pinsan niya sa staircase, nakangiti pa rin. "Ang tagal mo naman!" reklamo nito. "Pasensiya na, napasarap ang kuwentuhan namin," sagot ni Psalm na nakangisi. Hinawakan siya ng pinsan niya sa ulo at ginulo ang kanyang buhok. "Salamat," sabi nito pagtalikod sabay takbo paakyat sa hagdan. Dumeretso na ako sa classroom pero bago ako makapasok ay tinapik ako ni Psalm at nagsabing, "Mamaya, sabay uli tayo pauwi, ha?" "May choice ba `ko?" sagot ko, nakakunot ang noo. "Wala." Natawa siya habang papunta sa classroom, muling nababalot ng kakaibang liwanag.
Chapter 4 Kaibigan Nagpigil ako ng hikab. Ano ba ang meron sa mga klase sa tanghali at ang hirap panatilihing gising ang diwa mo? Hmm... naalala ko tuloy ang hitsura ni Atan noong mabanggit kong gusto ko ring makakita ng multo. Mukhang nagalit siya na nagulat na nainsulto sa sinabi ko. Parang sinasabi niya, "Ano ba `yang hinihiling mo? Tanga ka ba?" kasi insensitive masyado ang sinabi ko. Siguro nga ang dami ng pinagdaanan ni Atan kaya ganoon ang reaksiyon niya. Kung ako nga naman ang susundan ng mga multo, araw at gabi, kahit sa CR... malamang na hindi ako tatagal. "Llagas!" May tumatawag yata... Kunsabagay, naman
48 "Uy, Psalm! Tawag ka ni Sir!" pabulong na sabi ng katabi ko. "Yes, Mr. Cruz?" agad kong sagot pagtayo. "I was asking you to read the fourth paragraph on page 58. Can you please read it to the class and give your opinion on the said paragraph together with a short explanation on why you have that opinion and while you're at it, can you please turn your book to the right page and stop drawing doodles on the sides of your history book lest I take it from your hands and hit you on the head with it." Binasa ko ang paragraph sa page na sinabi ng teacher. Mabuti na lang at absent pa rin si Junel. Noong nagtanong ako kay Julius last Monday, sabi niya ay may trangkaso daw ang utol niya. Ewan ko lang kung bakit hanggang ngayon ay hindi pa rin siya pumapasok. Gaano katagal ba bago mawala ang trangkaso? Malamang na tinatamad lang iyon. Kung nandito siya ngayon, malamang na inaasar na niya ako dahil nahuli ako ni Mr. Cruz na tulala. Malamang na sasagutin ko siya at mag-aaway na naman kami. Pero isang linggo na siyang absent. Bakit kaya? Nawala tuloy ang malapad na harang sa harap ko. Paano na ako
matutulog sa klase? Pagpasok ni Junel ay ipapakilala ko siya kay Atan. Napaisip tuloy ako... Ano kaya ang iisipin ng ibang tao kung ang kausap nila ay palaging nakatingin sa ibaba at bubulong-bulong kung magsalita? Paano kung mapag-trip-an na naman siya? O baka naman sa akin lang siya gano'n? "`Oy, Psalm, uwian na!" tawag ng isa kong kaklase. Agad kong kinuha ang bag ko at patakbong nagpunta sa classroom ni Atan. Nakita ko siyang nagmamadali palabas ng pinto. "Atan!" tawag ko sa kanya. Napatingin ang ibang mga kaklase niya sa amin. "Sinong Atan?" tanong ng isa. "Itong si Jonathan!" nakangisi kong sagot sa kanila. "Psalm! Ikaw pala!" tawag pa ng isa. Dati ko siyang kaklase. "Mukhang may bago kang kukulitin, ah," sabay nagtawanan ang ibang mga estudyante sa classroom. "Mabuti `yan, Psalm," singit ng isa pa. "Para naman mahawa sa `yo si Jonathan. Masyadong 49
50 tahimik sa klase, eh!" "Ha-ha, gano'n ba?" nakangiti kong sagot. "Sige, ako na ang bahala dito. Mauna na kami sa inyo," sabay dantay sa balikat ng kaibigan ko. "Mukhang maagang natapos ang klase n'yo, ah. Sabay na tayong umuwi ni Kuya Julius!" Tumingin sa akin si Atan, mukhang nagulat. "Sabay?" "Oo. Alam mo ba, magkapitbahay lang kayo n'on?" paliwanag ko. "Sa St. Francis din nakatira `yon, sa may dulo. Kayo ba saan?" Pagtingin ko sa hagdan, nandoon na si Julius, naghihintay. "Taga-St. Francis ka rin?" tanong niya kay Atan. "Saan banda do'n?" Napatingin sa akin si Atan, nakasimangot, pero sinagot niya ang tanong ng pinsan ko. "Sa Policarpio Clinic," sabi niya. "Ah, kayo pala `yong bagong lipat sa kanto," sabi ni Julius. "Naaalala mo, Psalm? Doon tayo dati namimitas ng mangga." "Ano―" "Oo, naaalala ko `yon." Napangiti ako. "Kaya lang pinagbawalan ako ng utol ko kasi tuwing namimitas tayo do'n, nilalagnat ako pag-uwi." Nagsimula na kaming maglakad. Si Atan ay
hawak ko pa rin sa balikat. "Ano... Kailangan ko nang..." "Sabay-sabay na tayo, Julius. Dadalawin ko si Junel..." "Hindi pa magaling si Junel. Saka mo na siya buwisitahin." "Ibibigay ko lang iyong mga assignment namin sa klase. Pati iyong notes at saka iyong project..." "Akin na. Ako na'ng magbibigay." "Psalm," tawag ni Atan. Napatingin kami ni Julius sa kanya. "Kailangan kong umuwi nang maaga." "Mukhang nagmamadali ka," nakangiting sabi ni Julius. "Paano nga ba kayo nagkakilala ng pinsan kong `to?" Habang sinasabi iyon ay kinuha niya ang cell phone niya at may tinext. "Nakita niya ako sa may bamboo grove. Sumama ang pakiramdam ko kaya tinulungan niya ako pabalik sa high school building," sagot ko para kay Atan. "Talaga?" Lalong nangiti si Julius. "Dapat pala kaming magpasalamat sa `yo," patuloy niya. "Tutal nagmamadali ka, bakit hindi tayo doon magdaan?" 51
52 Ibinulsa niya ang cell phone at naglakad patungo sa entrance ng bamboo grove. "Alam mo ang daan do'n?" tanong ko. "Siyempre naman. Madalas din akong mag- shortcut do'n noon." "Kayo na lang. Mas gusto kong sa covered walk magdaan," sabi ni Atan. Nakasimangot siyang tumalikod sa amin. Mukhang sumobra na ako. Magso-sorry na sana ako nang biglang magsalita ang pinsan ko. "Bakit naman?" tanong niya. "Mas mabilis ang daan do'n. Sama ka na sa amin!" Hindi na nakapagreklamo si Atan. Inakbayan kaming pareho ni Kuya Julius at sabay na hinatak papasok sa bamboo grove. Pagdating namin sa unang punong kawayan, bahagyang tumigil ang pinsan ko na huminga nang malalim. Parang narinig kong nagbuntong-hininga si Atan. Tumingin ako sa kanya at nakita ang mukha niya. Pinaghalong gulat at takot ang naroon. Nanlalaki ang kanyang mga mata habang patingin-tingin sa paligid. Si Kuya Julius naman, nakatingin pababa sa kanya, mapungay ang mga mata, bahagyang nakangiti na parang may binabalak na masama sa kaibigan ko.
Agad akong nagpumiglas kay Julius, sabay hatak sa kamay ni Atan at tumakbo papasok sa bamboo grove kasama siya. "Tayo nang mag-explore!" pabiro kong sabi kay Atan. Tumingin ako kay Julius na nakatayo pa rin sa may bukana ng daan. "Julius! Ano pa ba'ng ginagawa mo diyan? Halika na, dali!" sabay hatak uli kay Atan palayo. "Sige lang, susunod ako," sagot ni Julius, muling nakangisi. Tahimik si Atan, hindi na nakasimangot at sumunod sa akin nang walang reklamo. May liko sa daan at madali ko siyang hinatak doon. Dumeretso pa kami nang ilang metro. Nang mawala sa paningin namin si Julius, agad akong tumigil at hinarap si Atan. "Okay ka lang, `Tan?" Tumingin siya sa akin. Ang mga mata niya, parang naguguluhan. Hinawakan ko ang kanyang mukha na namumutla, hinagod ang kanyang buhok. Pinagpapawisan siya nang malamig. "Ano'ng nangyari?" tanong ko. "Uhm," tanging sagot niya. Mayamaya ay sabi niya, "Sumasakit ang ulo ko." 53
54 "Gusto mo ba'ng magpahinga muna tayo?" "Hindi... Okay lang ako. Uwi na tayo." "May... kung ano ba sa paligid?" Umiling siya at tumingin pababa. Itinaas ko uli ang kanyang mukha. Pareho kaming nagkatitigan at biglang namula ang kanyang mukha. Umiwas uli siya ng tingin at lumayo sa akin. Dama kong bumilis ang tibok ng puso ko. Sa unang pagkakataon, wala akong maisip sabihin. Patuloy kong hinawakan ang kanyang mga kamay na nanlalamig. Ayoko siyang bitawan... Ayaw ko siyang pakawalan... "Wala," sagot niya matapos ang parang napakahabang panahon. "Walang kahit ano dito... Nawala silang lahat." Thank you for reading the sample copy. You may order the book online at or you may visit any Precious Pages Bookstores located at SM Calamba / SM Dasma / SM Manila / SM Mall of Asia / SM North Edsa / SM Cebu / PPC Pasig / PPC Sto. Domingo.
Thank you for reading the sample copy. You may order the book online at or you may visit any Precious Pages Bookstores located at SM Calamba / SM Dasma / SM Manila / SM Mall of Asia / SM North Edsa / SM Cebu / PPC Pasig / PPC Sto. Domingo.