Lingguwistikong Etnograpiya ng Buhid Mangyan 0
Lingguwistikong Etnograpiya ng Buhid Mangyan Karapatang-sipi © 2021 ng Komisyon sa Wikang Filipino at ng Katutubong Pamayanang Kultural ng mga Buhid Mangyan. RESERBADO ANG LAHAT NG KARAPATAN. Walang bahagi ng manuskritong ito ang maaaring sipiin o gamítin nang walang nakasulat na pahintulot mula sa mga may-akda at tagapaglathala. Mga mananaliksik at sumulat ng manuskrito: Christo Rey S. Albason Mary Joy Sawa-an Jackson Jake U. Llames PAUNAWA. Hindi inilathala ang manuskritong ito. Ang pagkopya at pamamahagi sa publiko ay ipinagbabawal. Komisyon sa Wikang Filipino Gusaling Watson, 1610 Kalye J.P. Laurel, Malacañan Complex, San Miguel, Lungsod Maynila 1005 Tel. (632) 8736-525 email: i
PAUNANG SALITA Sa saliksik ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) noong 2016, napag-alamang mayroong tinatáyang 130 katutubong wika ang Pilipinas. Sa bílang na ito, tinatáyang may 40 wika ang nanganganib nang maglaho sa hinaharap. Dahil ito sa ilang mga salik tulad ng kawalan ng intergenerational transmission sa wika; migrasyon ng mga tagapagsalita ng wika; at pangingibabaw ng paggamit ng lingua franca. Ang panganganib ng wika ay isang pandaigdigang karanasan. Isa rin itong hámon sa mga bansa kung paano isasalba ang mga wika sa panganganib. Kapag hindî na naipapása sa susunod na henerasyon ang wika, unti- unting maglalaho ang mga buháy na dúnong o intangible cultural heritage tulad ng panlipunang kaugalian, ritwal, pagtatanghal, tradisyonal na paglikha, oral na tradisyon gaya ng mga tulâ, bugtong, kuwentong-bayan, at epikong-bayan. Kung tulúyang maglalaho ang wika, makapipinsala ito sa kalikásan at biodiversidad dahil ang mga katutubong karunungan hinggil sa kalikásan, paniniwala sa mga espiritu, at mga kultural na pagpapahalaga ay nása katutubong wika. Kayâ, naglatag ang UNESCO1 ng mga hakbang sa pagpapasigla ng wika, isa na rito ang pagdodokumento sa wika at kultura. Sa pamamagitan nitó, napayayaman ang pag-aaring intelektuwal ng mga tao, naipakikíta ang kultural na pananaw na maaaring bago sa kasalukuyang kaalaman, at ang proseso ng dokumentasyon ay nakatutúlong sa impormante ng wika upang muling pasiglahin ang kaalaman sa wika at kultura (UNESCO 2003). Ayon din kay Himmelman (2006), ang pagdodokumento ng wika ay isang pangmatagalan at may masaklaw na layunin na talâ o rekord ng wika.2 Magagámit ito sa maraming layunin sa pagpapasigla at pagpapaunlad ng wika. Bílang tugon sa hámong ito, inilunsad ng KWF ang proyektong Lingguwistikong Etnograpiya ng mga Wika ng Pilipinas noong 2018. Pagpapatúloy ito sa nasimulang gawain ng KWF sa pagdodokumento ng wika at kultura noong 2015. Higit na pinalawak ang saklaw ng saliksik at mas komprehensibo ang datos na inaasahang makálap. Ang pagsasakatuparan ng proyektong ito ay naging posible dahil sa suporta ni dáting Senador Loren Legarda, ngayon ay kinatawan ng Antique. Dahil sa suportang pinansiyal mula sa kaniyang opisina, nakapagbigay ang KWF ng grant para sa pagdodokumento ng 32 wika. Sa pagtatapós ng proyekto noong 2020 ay nakapagdokumento ng 30 wika. Maraming natutuhan ang KWF sa pagsasagawa nitó na magiging pundasyon sa pagpapaunlad ng proyekto sa susunod na mga taon. Ninais man ng KWF na mailimbag ang lahat ng natápos na saliksik, mahigpit pa rin ang naging pamantayan sa pagsasagawa nitó. Gayunman, lubos ang pagbatì at pasasalamat ng KWF sa mga grantee at sa kaniláng institusyon na nakibahagi sa proyekto. Malaking bahagi rin ng tagumpay ng proyekto ang suportang ibinigay ng mga pinunò at mga kasapi ng katutubong pamayanang kultural. 1 UNESCO Ad Hoc Expert Group on Endangered Languages. Language Vitality and Endangerment. Paris: UNESCO, 2003. 2 Himmelman, Nikolaus P. "Language Documentation: What is it and what is it good for?" Nása Gipper, Jost et al. (Eds.) Essentials of Language Documentation. Berlin: Walter de Gruyter GmbH & Co., 2006. ii
Ang proyektong ito ay simula pa lámang. Hangad ng KWF na magkaroon ng komprehensibong dokumentasyon ang lahat ng katutubong wika ng bansa na magpapakíta ng matálik na ugnayan ng wika at mga katutubong karanasan at kaalaman ng pangkáting etniko na nagmamay-ari nitó. Ang gawaing ito ay hindî káyang gampanan ng KWF nang mag-isa. Kayâ, hinihikayat namin ang suporta at pagtataguyod ng mga iskolar ng wika, akademya, institusyon ng pamahalaán, at ng mga pinunò at mga kasapi ng mga katutubong pamayanang kultural upang maisakatuparan ang hangaring ito. Sangay ng Salita at Gramatika iii
TALAAN NG NILALAMAN PaunangSalita... I. Heograpiya... ..... ..... II. Pagkakakilanlan ng Pangkat ... ..... ..... ... III. Sitwasyong Pangwika... ..... ..... . IV. Estruktura ng Lipunan/Komunidad... ..... ..... V. Estruktura at Sistema ng Pamamahala... ..... ..... . VI. Sistemang Pangkabuhayan... ..... ..... . VII. Relihiyon... ..... ..... ..... VIII. Materyal at Di-Materyal na Kultura at Tradisyon... ..... . i 1 7 11 19 25 33 42 45 45 46 51 52 54 56 60 IX. Siklo ng Buhay... ..... ..... ... 65 X. Partisipasyon sa Pambansang Kultura... ..... ..... . 70 XI. Pagtanaw at Tugon ng Pangkat sa Kalagayan ng Kanilang Wika at Kultura... 75 Sanggunian... ..... ..... ..... .. Wordlist... ..... ..... ..... 76 Sining Literatura Musika, Sayaw, at Instrumento Arkitektura Kasuotan Laro iv
I. HEOGRAPIYA Ang lupa ay buhay at nagbibigay buhay kung wala ito, hindi magpapatuloy ang sibilisasyon, kultura at pamumuhay. Ito ang pundasyon sa kaisipang taglay ng mga katutubong nakaugat sa pilosopiyang nagpapahalaga sa kultura. Hindi lamang ito tungkol sa perspektibang kapital - magpalago at kumita gamit ang lupa kundi nang mas malalim na ugnayan sa kapaligiran - kalikasang nagbibigay pagkain, tahanan, kabuhayan, at kanlungan ng kaganapan, karanasan, pakikipag-ugnayan at pagpapaunlad ng kultura. Ang lupa na binubuo ng kabundukan, kapatagan, kagubatan, ilog, sapa, taniman, batuhan at luntiang kapaligirang dinidiligan ng ulan, sinisikatan ng araw, dinadaluyan ng tubig, pinananahanan ng mga halaman, hayop, tao. Mahalaga sa mga Buhid ang kanilang lupaing ninuno na matatagpuan sa Isla ng Mindoro sa mga bayan ng Bansud, Bongabong, Roxas at Mansalay sa Oriental Mindoro at San Jose, Rizal, Calintaan, at Sablayan sa Occidental Mindoro. Batay sa batas patungkol sa konsepto ng Lupaing ninuno pangkalahatang tawag sa teritoryo, pinagkukunang yaman, at higit pa sa bagay na nakikita sa kapaligiran - sa kultural na aspekto at paniniwala ng mga katutubo (Indigenous People) at pinaniniwalaang mula pa sa kanilang mga ninuno. Mula sa kasaysayan, ang mga Mangyan ay nakikipagkalakalan sa mga Tsino sa pamamagitan ng pagpapalitan ng produkto tulad ng bulak at halamang gamot kapalit ang mga gong, tansong pinggan, at banga ng mga Tsino. Mangyan ang karaniwang tawag para sa mga katutubong tribo sa isla ng Mindoro. Ang bawat tribo rito ay may sariling pangalan, wika, at tradisyon. May walong tribo na umiiral sa buong isla ng Mindoro - ang Alangan, Bangon, Tau-Buhid, Hanunuo, Tadyawan, Iraya, Ratagnon, at Buhid, sa balidasyong isinagawa ng mga mananaliksik ay lumalabas na may dalawa pang tribu Gubatnon at Batangan na hindi naisama sa larawan sa itaas. Itinuturing ang Mindoro na ikapito sa pinakamalaking isla sa Pilipinas. Kabilang ito sa Rehiyon IV ng Timog Katagalugan. Umaabot ng isang milyon ang populasyon ng mga táong naninirahan sa dalawang probinsiya nito. Tinatayang 10% ng kabuuang populasyon o 100,000 dito ay bahagi ng mga tribong Mangyan. Noong 1990 ay may 832,642 na kabuuang bilang ng populasyon ang Mindoro. Humigit kumulang 550,000 na tao ang naninirahan sa Oriental Mindoro, halos doble ng bílang sa Occidental Mindoro. Magkakaiba ang lahi mula sa iba't ibang probinsiya sa Gitnang bahaging Luzon, Ilokos, at Visayas. Taon-taon nadaragdagan ng dalawa hanggang apat na bahagdan mula sa kabuuang populasyon nitong mga huling dekada. 1
Sa usapin ng topograpiya ayon sa artikulo ni Lutz (2018), ang isla ng Mindoro ay binubuo ng 10,244.5 kilometro kuwadrado, apatnapung bahagdan (40%) nito ay bulubundukin mula hilagang kanluran hanggang timog silangan na binubuo ng maraming bílang ng ilog, sapa at matutubig na lugar. Sa panahon ng tag-ulan nagiging malawak itong ilog at umaapaw sa mabababang lugar. Sa matataas na bahagi ng bulubundukin ay nakararanas sila ng dalawang klase ng klima, hindi malinaw ang tag-ulan at tag-init sa hilaga at timog. Sa loob ng isang taon ay nakararanas ng tag-ulan ang lahat ng lugar sa pagitan ng Hulyo at Nobyembre sa panahon ng habagat at panahon ng amihan naman sa pagitan ng Nobyembre at Marso na may maikling panahon ng tag-init tuwing sasapit ang Abril hanggang Hunyo. Sa kanluran at timog na bahagi naman ay nakararanas ng matinding pag- ulan sa pagitan ng Mayo hanggang Oktubre at mahabang tag-init sa mga sumunod na buwan. Ang isla ay nakararanas nang pagtama ng bagyo na partikular sa pagitan ng Agosto at Disyembre, na nagiging mabigat na sanhi ng pagkasira ng mga imprastraktura, pananim at kabahayan. Ang madalas na pag-ulan sa silangang bahagi ng Mindoro ay nakatutulong sa pagpapatubo at pagbubungkal ng lupa para sa kanilang agrikultura kaysa sa kanluran na tinutubuan ng damong kugon (cogon grass), robust at matataas na uri ng damo na sumasakop sa malaking bahagi ng lupain at ang pagguho ng lupa ay ang kanilang pangunahing suliranin. Maliban sa magaganda nitong tanawin, kilala ang Mindoro bilang isa sa mga biogeographic zones ng Pilipinas. Ang Mindoro ay isa sa pinangangalagaang lugar sapagkat dito natuklasan ang mga kakaibang uri ng hayop (fauna) at halaman (flora) na endemiko na nanirahan sa lupa, sapa, baybayin hanggang sa ilalim ng dagat na hindi makikita sa ibang panig ng daigdig kundi sa isla lang. Sa kahanga-hangang yaman mayroon ang isla, tumatagos ito sa pagkakaroon ng makulay at mayamang kultura ng mga Mangyan. Sa pag-aaral ni Barbian (1977), pinaghambing niya ang mapa ng distribusyon ng mga katutubong Mangyan mula sa pagmamapa ni H. Conklin noong 1942, Colin E. Tweddell noong 1958 at sa kaniyang sariling pagmamapa ng magsagawa ang mananaliksik ng fild work sa Mindoro noong Oktubre 1975 hanggang Mayo 1976. Makikita sa mapa ni Conklin na nagmula ito sa secondhand na mga datos kaya naman hindi nito nasakop ang mga malalapit sa karagatan maging ang mga nasa paligid ng mga ilog kaya naman hindi partikular ang pagpapangalan sa sketch ng paghahati sa lugar bagkus ay gumamit lang si Conklin ng legend na 1-10 na nakadepende sa tribo ng Mangyan. Mayroon din itong lugar na nasa legend bilang 10 na sinasabing walang naninirahang pagano sa hilagang bahagi ng Occidental Mindoro na nagpapakita ng perspektibang Eastern. Higit na detalyado naman ang pagmamapa ni Tweddell kung saan nasakop halos lahat ng munisipalidad ng Mindoro mula 2
Oriental Mindoro at Occidental Mindoro maging ang mga bundok ng Halcon at Baco. Dalawa ang inilabas ni Tweddell na mapa, ang isa ay noong 1970 kung saan higit na partikular ang distribusyon ng pitong tribo ng mga Mangyan na nakaayon sa 1:250,000 U.S. Army Map noong 1944. Isinama niya rin ang pagkakahati ng mga tribo na nakapaligid sa mga ilog ng Salagan, Mongpong, Bugsanga at Cagur, Bongabong, Banus, Pola, Mag-asawang Tubig at Dulungan. Higit namang naging partikular si Barbian sa kultura at pagkakahati ng wika ng mga tribo ng Mangyan sa lugar kaya naman sa bawat munisipalidad, sitio, at baryo ay nakisalamuha siya at nagsagawa ng pakikipanayam. Isa sa mga napuntahang lugar ng mananaliksik ang Bato Ili, Monteclaro sa San Jose, Occidental, Mindoro na isa sa mga pinagtitirhan ng mga katutubong Buhid. May pagkakahawig ang mapa na nabuo ni Barbian sa mapa ni Tweddell ngunit higit na naging detalyado ang mananaliksik sa sistema ng ilog. Sa papel ni Lopez (1976) na naglalaman ng kasaysayan ng tribo ng mga Mangyan mula pa noong panahon ng pananakop ng mga Kastila na naging salalayan ng paghulma sa mga nararanasang hámon sa pakikipagrelasyon ng mga Mangyan sa kanilang kapwa na nasa ilalim ng ibang tribo na naninirahan sa ibaba at itaas ng kabundukan ng Mindoro. Nahahati sa dalawang paksa ang nilalaman ng akda, una ang pagmamapa sa panlipunang kalagayan ng mga naninirahan sa Mindoro mula prehistoric hanggang taong 1898 at sa ilalim nito ay ang pagkakaiba sa pamumuhay ng mga Mangyan at Kristiyano. Ikalawa, ang mga hámon na kinahaharap ng tribo ng mga Mangyan sa kasalukuyang panahon o sa pagpasok ng ikalawang siglo na tumatalakay sa culture contact ng tribo mula sa ibang tribo o maging ng dayuhan. Sa unang bahagi ng pag-aaral, sinaliksik ng may akda ang mga pag-aaral sa historikal na kalagayan ng Pilipinas mula pa nang bago dumating ang mga dayuhang mananakop gamit ang mga akdang nailimbag sa naturang panahon. Naging salalayan naman sa ikalawang bahagi ng may akda ang etnograpikong datos ukol sa mga Mangyan mula 1898-1975. Ipinakita rito ang proseso kung paano unti-unting sumailalim sa pagpapalit ng relihiyon ang mga Mangyan sa pagiging Kristiyano at iba pang relihiyon. Ipinakita rin ang mga datos na nagmula sa pamahalaan ukol sa kung papaano naapektuhan ang mga Mangyan sa mga polisiyang pampamahalaan sa panahon ng mga Amerikano. Bukod sa mga nasaliksik ng may akda, nagsagawa rin ito ng fild work noong Mayo 1974 sa Hilagang bahagi ng Mindoro. Ayon pa rin kay Lopez (1976), nilalayon nito na bigyang laman ang mga puwang sa pag-aaral ng mga katutubong Mangyan sa Mindoro. Sinasabi na sa mga isinagawang pag- aaral sa mga nakalipas na panahon, nakatuon lámang ang mga pananaliksik sa etnograpikong kalagayan ng mga Mangyan na naglalarawan sa etnikong pagkakakilanlan ng bawat tribo ng Hanonuo, Buid, Iraya, Alangan at iba pa. Samantala, sa pag-aaral ni Lopez, itinuon niya ang 3
pansin sa paglalarawan sa kasaysayan ng mga katutubong Mangyan at ang gampanin nito sa pag-aanyo sa kasalukuyang lipunang taglay ng kabuuan ng isla ng Mindoro. Naghain ang akda ng dalawang paksain na tinalakay sa papel (1) ano ang mga salik ng puwersa mula sa mga naninirahan sa ibaba ng kabundukan ang nagbunsod sa pagbabago ng pamumuhay ng mga katutubong Mangyan sa itaas ng bundok? (2) Ano ang naging tugon ng mga Mangyan sa panghihimasok ng mga naninirahan sa ibaba ng bundok sa kanilang pamumuhay? Sinasabing ang mga elementong nanghimasok sa pamumuhay ng mga katutubo ay ang puwersa ng mga mangangalakal na Tsino, Europeanong kolonisador at misyonaryo, migranteng Tagalog at Moro, sistema ng Amerikano sa Pilipinas, mga batas at polisiya ng pamahalaan at ilang takda tungo sa pag-unlad ng komunidad ng mga katutubo. Ang tanging naging tugon ng mga Mangyan sa mga puwersang ito ay naglalaro sa pag-urong o withdrawal at pakikiisa o submission sa hangarin ng mga nasabing makapangyarihang puwersa sa kanilang lupain at kabuhayan. May iilan namang katutubo ang tumugon na labanan (flight) ang mga puwersa kung saan ito ang mga nanatili sa kanilang lupain sa taas ng kabundukan samantala ang mga pinili na lámang na makianib ay nagsanhi ng tinatawag na mixed coastal population. Tumindi naman ang labanan sa itaas ng kabundukang pinaninirahan ng mga Mangyan nang manghimasok ang mga Morong Muslim upang labanan ang pang-aalipin ng mga Kastila. Nagbunsod ito ng pag-alis ng mga Mangyan sa lupain upang humanap ng ligtas na pook pamamahayan. Sa pagdating ng mga Amerikano, lalong nabukod ang mga Mangyan dahil sa polisiyang itinakda ng dayuhang kolonisador na ilayo ang mga katutubo sa impluwensiya ng mga Tagalog at iba pang Kristiyano. Mula sa mga datos na naitala sa Planong Pangkaunlaran na inihanda ng pangkat ng mga Buhid na tinatawag na Sadik-Habanan, hinahati ang pamayanan ng mga Buhid ng mga kabundukan at mga ilog na siyang pinagbabatayan ng katutubong pamamaraan ng pagtukoy ng hangganan ng bawat pamayanan, maging ang katawagan sa mga Buhid na naninirahan sa iba't ibang bahagi ng lupaing ninuno. Tinatawag na fungso o muyod ang bundok sa salitang Buhid. Safa naman sa ilog; safa agbot kung maliit na ilog at safa dahol kung malaki. Ang pagtukoy ng mga Buhid sa layo ng isang pamayanan ay nakabatay sa kung ilang bundok at ilog ang kinakailangang tawirin bago ito marating. May matatagpuan ding mga yungib o kuweba sa lupaing ninuno na ang mga pangalan ay karaniwang hinahalaw sa mga tauhan ng kanilang kuwento o tultul at alaman o lisbay ng mga magulang na Buhid. Ang mga Mangyan ay nanganganib na mawalan ng pagkakakilanlan sa kanilang kultura na kakaiba sa Pilipinas. Ang patuloy na pagdagsa ng mga naninirahan sa isla, ang sigalot sa pagitan ng New Peoples Army at gobyerno ng Pilipinas, ang sapilitang pagpasok ng 4
malalaking korporasyon para kalugaran ang likas na yaman na higit na nakasisira sa kalikasan ang mga pangunahing dahilan sa pangamba sa buhay at pamumuhay ng mga Mangyan. Isa ang tribong Buhid sa mga Mangyan na matatagpuan partikular sa munisipalidad ng Bulalacao, Roxas, Bansud, Bongabong at sa ilang bahagi ng Mansalay sa Oriental Mindoro, at sa munisapalidad ng San Jose at Rizal sa Occidental Mindoro. Ayon sa Ethnologue (OMF; SIL at UNSD, 2000) mayroong 8,500 na Buhid sa timog ng Mindoro noong 2002. Maituturing na pangalawa ito sa may pinakamaliit na populasyon ng tribo sa buong Mindoro. Ngunit dahil nananatiling buhay ang wikang Buhid at sinasalita ng mga Mangyan maaari itong maituring na wikang gamit sa malawak na komunikasyon. Tribo Bilang Batangan Iraya Hanonuo Alangan Ratagnon Buhid Tadyawan 36,000 35,000 18,000 13,000 10,500 8,500 2,000 Talahanayan. 1 Populasyon ng bawat tribo na Mangyan sa Mindoro mula sa Ethnologue (OMF; SIL at UNSD) 2002 Batay sa talâ ng proyektong Conversion of Certificate of Ancestral Domain Claim (CADC) No. 30 Into Certificate of Ancestral Domain Title (CADT) noong 2006, tinatayang 2,066 ang bilang ng pamilyang naninirahan sa probinsya ng Oriental Mindoro na 8,566 na bilang ng populasyon, samantalang sa probinsya ng Occidental Mindoro ay mayroong 910 na bilang ng pamilya na may kabuoang bilang ng populasyon na 3,723. Sa probinsya ng Oriental Mindoro, naitala ang bílang ng indibidwal na Buhid na 65 sa Bulalacao na bumubuo sa 20 pamilya; 1,259 na Buhid sa Bansud na nahahati sa 263 pamilya; 4916 naman ang matatagpuan sa Bongabong na bumubuo sa 1,210 pamilya; 1,744 na Buhid ang matatagpuan naman sa Roxas na bumubuo sa 431 pamilya at; 582 ang makikita sa Mansalay na bumubuo sa 142 na pamilya. Sa probinsya naman ng Occidental Mindoro, naitala ang bilang ng mga indibidwal na Buhid sa dalawang munisipalidad ang San Jose na may tinatayang 2,749 na Buhid na bumubuo sa 659 na pamilya. Samantala, ayon sa census ng Barangay Monteclaro noong 2010, tinatayang may populasyon ang barangay na umaabot ng 3,514. Sinasabing 30% dito 5
ay binubuo ng Buhid Mangyan. Sa bayan ng Rizal naman ay aabot ang bilang ng mga Buhid sa 974 na bumubuo sa 271 na pamilya. Taóng 2017 naman naitala sa pag-aaral ni Adamat (2019) na may humigit kumulang 2,000 bilang ng Buhid ang naninirahan sa mga lugar ng Aurora, Rizal at Quezon samantalang ang ibang katutubong Mangyan ay umaabot ng 20,000 hanggang 52,000 na kabuuang bilang ng populasyon. Batay sa Certificate of Ancestral Domain Title (CADT) ng Buhid at Bangon, Sinasabing sa panahon ng ika-10 hanggang 17 siglo, tinatawag na Foro Mait ang katimugang bahagi ng isla, pangalang hanggang sa ngayon ay ginagamit sa timog na bahagi ng Mindoro. Sa pagpasok ng mga Kastila tinawag na Mina de Oro ang isla na ang ibig sabihin ay minahan ng ginto kahit walang natutuklasang pangunahing pagkukunan ng mga ginto maliban sa iba pang mahahalagang metal, naging masigasig ang mga misyonero sa Isla ng Hin sa dulong bahaging Timog, Isla ng Lubang sa dulong bahaging Hilaga at Mamburao. Hanggang sa dumating ang mga Moro at napilitan silang lisanin ang lugar noong taóng 1754. Nagtayo ng mga malalakas na puwersa ang mga Muslim sa Mamburao at Balete (malapit sa Sablayan) at nagsagawa sila ng mga pagsalakay sa kalapit na lugar hanggang sa dumating ang puwersa ng mga Kastila sa utos ni Gobernador Simon De Anda at natapos ang pamamayani ng mga Moro sa Isla. Ang Mindoro rin noon ay pinamamahalaan bílang bahagi ng Bonbon (dating tawag sa Batangas). Sa ika-17 siglo ang isla ay inihiwalay sa Bonbon at ginawang Corregimiento ng mga Kastila at noong 1921 ang isla ng Mindoro ay tinagurian na bilang isang probinsya hanggang noong Hunyo 13, 1950 sa ilalim ng Republic Act No. 505 kung saan nahati ito sa dalawang probinsya, ang Oriental Mindoro at Occidental Mindoro (CADT Recognition Book of the Buhid and Bangon's ICCs, The Province of Occidental and Oriental Mindoro, CADC 30). 6
II. PAGKAKAKILANLAN NG PANGKAT Larawan 1. Katutubong Buhid Mangyan mula sa Sitio Salafay, Brgy. Monteclaro, San Jose Occidental Mindoro (Kuhang Larawan ni Daniel Victor Gogola) Matatagpuan sa sentrong bahagi sa Isla ng Mindoro ang tribong Buhid Mangyan kasama ng iba pang mga tribo partikular ang tribong Bangon Mangyan, batay sa talâ ng National Commission for Indigenous People (NCIP) ay binubuo ng 94,022 ektarya ang katutubong lupaing sakop ng mga Buhid at Bangon Mangyan. Noon pa man ay dito na naninirahan ang kanilang mga ninuno salig sa mga dokumentong hawak ng mga matatanda (elders) at katutubong pinuno. Sa ibaba at itaas ng bulubundukin sa mga bahagi ng munisipalidad ng Bansud, Bongabong, Roxas, at Mansalay sa Oriental Mindoro at San Jose, Calintaan, Rizal at Sablayan sa Occidental Mindoro naninirahan ang mga Buhid hanggang sa matataas na bahagi ng Bongabong o ilog Binagaw kung tawagin ng mga Buhid at iba pang pangkat ng mga katutubo gaya ng tribong Ginyang. Ang nasasakupang lupain ng mga Buhid ay sa hangganan ng Tau-buid sa Hilaga at Hanonuo sa katimugang bahagi ng isla. Buhid ang tawag sa kanilang tribo na nangangahulugang 'naninirahan sa bundok' (mountain dwellers) bagamat sa kasalukuyan kalimitang naninirahan ang mga Buhid Mangyan sa mga dalisdis o paanan ng bundok. Maaaring nagmula rin ang salitang Buhid sa sarili nilang wikang 'sambuhid' na nangangahulugang mula sa mataas na bahagi ng lupain o kabundukan. Sinasabing ang terminong Mangyan ay naglalarawan sa pangkat na hindi tumugon sa tawag ng Kristyanismo, mula rito may dalawang natatanging paglalarawan sa dalawang pangkat ng Mangyan base sa lokasyon at panlabas na kaanyuan. Makikita ang mga Mangyan sa hilagang bahagi ng isla ng Mindoro na pandak, matipuno ang katawan, maiksi, 7
itim at kulot ang buhok, may kayumangging balat at sinasabing higit na organisado kaysa sa mga naninirahan sa Timog na bahagi ng isla na sinasabing may unat at itim na buhok at maliit na tipo ng katawan. Ang deskripsyon ng mga Mangyan na matatagpuan sa timog na bahagi ay sumasapat sa paglalarawan ng mga Mangyan sa tribo ng Bangon at Buhid (Buquid) na mula sa salitang Filipino na nangangahulugang bukid o palayan. Tinatawag ang mga Buhid ng ibang tribo ng Mangyan bilang Mangyan-patag. Sa papel ni Lopez-Gonzaga (1982), anyo ang katawagang Buhid sa tribo bílang endonymic identification. Una, iniuugnay ito sa relasyon ng mga Buhid sa dati nilang tirahan sa kabundukan. Makikita ito sa pagkakakilanlan ng mga Buhid bílang may malapit na ugnayan sa kalikasan dahil na rin sa kanilang pangunahing hanapbuhay na pagkakaingin. Ang sentro ng produksiyon ng pagkakaingin ay mula sa tinatawag na iyab o ang lupaing tinatamnam. Sa katunayan, ang tinatawag na fangaraw na nangangahulugang siklo ng produksiyon ay tumutuon sa paglilinis, pagsusunog, at pagtatanim sa lupa sa pamamagitan ng kaingin. Ikalawa, iniuugnay naman ito relasyon ng mga Buhid sa tribong Bangon mula sa kabundukan at Loktanon na naninirahan sa kapatagan. Napapagitnaan ang mga Buhid ng dalawang elemento na ito na nakapag-ambag sa kanilang pagkakakilanlan. Sa papel ni Twedell (1970), hinati niya ang mga Buhid sa apat na klasipikasyon, ang script Buhid, pipe-smoking Buhid, Baribi at ang cloth-making Buhid. May kinalaman sa kultura ng mga Buhid ang tatlo sa klasipikasyon na tumutugon sa kanilang sariling panulat, paggamit ng tabako, at paghahabi. Samantala, ang Baribi naman ay tumutukoy sa mestizong Buhid-Bangon na matatagpuan sa munisipalidad ng Bongabong sa Oriental Mindoro. Hindi nagpasakop ang mga Buhid sa panahon ng pananakop ng mga Kastila at Amerikano hanggang bago dumating ang pamumuno sa Bagong Republika. Sa pagitan ng taóng 1570 hanggang 1870, Mindoro ang nagsilbing lugar ng labanan sa pagitan ng Gobyernong Kolonyal ng España na nakabase sa Maynila at mga Sultanatong Muslim mula sa katimugang bahagi ng Pilipinas na nagdulot nang pagkawala ng malaking populasyon ng mga katutubo sa baybayin, kaya naman ginalugad ng mga Buhid ang masusukal na kagubatan upang makaligtas at maiwasang makasalamuha ang mga Kristiyano at Muslim. 8
Larawan 2. Katutubong Buhid Mangyan mula sa Sitio Panlabayan (Kuhang Larawan ni Christo Rey Albason) Ang tribong Buhid ay claimholder ng Certificate of Ancestral Domain Claim 130 (CADC 130) na pinagkaloob ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman sa ilalim ng Department Administrative Order No. 1 series of 1993 (DAO 2). Matapos ipagkaloob ang CADC 130 ay napagtanto ng tribong Bangon na bahagi ang kanilang lupain at kasama ito sa idinokumento ngunit ang pangalan ng kanilang tribo ay hindi man lang nabanggit bilang claimholders na nagbunga ng paggiit sa karapatan ng mga Bangon sa kanilang nasasakupan, sa pagkakataong ito ay makikita ang pagpapahalaga ng mga Buhid sa pakikipag-ugnayan sa ibang tribo, kinilala ng Buhid ang karapatan ng Bangon at pinalitan ang kasunduan sang-ayon sa kapayapaan at pagkakaisa ng iba't ibang tribo. Nakapaloob sa kasunduan na ang bawat miyembro ng komunidad ay may gampanin sa pagsasaayos sa usapin ng lupang ninuno o ancestral domain. Makikita ang maayos na ugnayan at respeto sa lahat ng aspekto ng karapatang pangkatutubo sa komunidad ng tribong Buhid at Bangon. Ang ganitong relasyon ng dalawang tribo ay napatitibayan ng mga naitalang dokumento ng mga táong nagdokumento sa Isla ng Mindoro. Isa sa mga nasusulat na artikulo ay ang liham patungkol sa Buhid at Bangon ni Fletcher Gardner, sundalong Amerikano, Contract Surgeon, kay Merton L. Miller, Esq. Acting Chief, Ethnological Survey para sa mga isla sa Pilipinas noong Hunyo 15, 1904 (Fletcher Gardner, Mindoro Palawan Paper No. 3). Ang iba pang artikulo patungkol sa Buhid at Bangon ay ang naitalang ulat sa pag-aaral ni Thomas Gibson. Sa usapin naman ng migrasyon, sinasabing naunang naninirahan ang mga Buhid sa tabi ng ilog at dagat ngunit unti-unti naglaho ang mga ito nang umatake ang mga Moro sa kanilang tirahan. Ang iba pang puwersang nag-udyok sa tribo na manirahan sa itaas ng mga 9
kabundukan ay ang imposisyon ng dayuhang estruktura, politikal na pagkakahati ng baryo at sitio, eleksiyon, paniningil ng buwis, sarbey sa mga lupain, at marami pang iba. Lumiit din ang sakop ng kanilang lupain sa paglipas ng panahon dahil sa pagbili at pagbebenta ng kanilang lupang ginagawang komoditi ng mga tagalabas kung saan hindi kinokonsulta ang mga katutubo. Sa sanaysay ni Lopez (1981), isinalaysay niya ang tugon ng tribo ng mga Mangyan partikular ang Buhid sa prosesong isinasagawa ng mga migrante at korporasyong itinatayo sa kani-kanilang lupain. Tinalakay ang epekto ng pagpapaunlad sa ekonomiya sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga korporasyon sa mga hanapbuhay ng mga Buhid partikular ang pagkakaingin at pagsasaka dahil sa dominasyon ng sentralisadong pamamahala sa mga katutubo. Sinasabing kilala ang mga Buhid na hindi Kristiyano, naninirahan sa kagubatan na nagsasalita ng hindi maunawaang wika at malayo sa mga naninirahang Kristiyano sa laylayan ng kabundukan. Ngunit sa paglipas ng panahon, dahil sa pangangailangan ng pagkikipagkalakalan ng mga Buhid sa mga naninirahan sa ibaba ng bundok, nagkaroon ito ng koneksyon at nasimulang matutuhan ang wikang Filipino bílang lingua franca. Bukod dito, nasa ilalim ng kontrol ng mga migranteng Tagalog, Bisaya, at Ilokanong Kristiyano ang hanapbuhay sa pagsasaka, pangingisda at iba pang komersyalisadong pagnenegosyo sa ibaba ng kabundukan na nagbigay ng malaking epekto sa pamumuhay ng mga Buhid, tinawag nila ang mga migrante na loktanon. Ayon kay Lopez, ito ang nagbunsod na tawagin ang mga Buhid na hill peasant o mahirap na magsasakang walang sariling lupa kundi nakikisaka sa lupa ng iba. Tinugunan umano ng mga Buhid ang hamong hatid ng mga migrante at mga komersyal na pagnenegosyo sa ibaba ng kabundukan na humila sa kanilang paghahanapbuhay sa pamamagitan ng pagbuo ng mga maliliit na negosyo ng pagkakalakal o pagbibili ng mga produktong gawa nila sa mga tinatawag na biyahero/a; ipinapatuloy rin ang pagkakaingin sa kanilang iyab o mga natitirang kakarampot na lupain sapagkat nakamkam na ang malaking bahagi ng mga loktanon; sinubukan din ng mga Buhid na mamili ng mga produkto sa ibaba ng kabundukan at iangkat ito sa kanilang pamayanan at ipagbili sa kanilang kapwa Buhid ngunit hindi ito naging patok sapagkat wala ring kakayahang bumili ang kanilang mga kasamahan - relasyon ng mga katutubo na lahat sila sa kanilang pamayanan ay kinakailangang maghanapbuhay. 10
III. SITWASYONG PANGWIKA Larawan 3. Mga kabataang Buhid Mangyan ng Sitio Bato-Ili (Kuhang Larawan ni Daniel Victor Gogola) Sinasabing pinakamahalagang kasangkapan upang matuto ang isang tao ay sa pamamagitan ng wika. Wika na may kakayahang umugnay, at maging daluyan, tagapagpahiwatig at imbakan-kuhanan ng kultura bílang kabuuan ng isip, damdamin, ugali, at karanasan ng isang grupo ng tao. Ang wika ay isang kakayahan na dapat matutuhan ng bawat tao. Sa mga mata ng nagtuturo ng wika at pagbabasa, ang wika ay isa ring araling dapat matutuhan nang mabuti upang ito ay magamit sa pakikinig, pagsasalita, pagbabasa, at pagsusulat ng mga ideya at damdamin. Sa pag-aaral nina Peregrino et. al (2012), ang Pilipinas bilang isang arkipelagong bansa na may humigit kumulang na 7,107 na isla ay hindi na kataka-taka na magkaroon ng mahigit 100 wika at mahigit 400 diyalekto. Kung titingnan ang heograpikong lokasyon, nahahati sa tatlong malalaking grupo ang mga wika sa Pilipinas: Ang Northern Philippine, Southern Philippine, at Meso-Philippine groups. Kabilang sa Northern Philippine group ang Cordilleran subgroup, na kinabibilangan ng mga wikang Dumagat, Northern Cordilleran, Ilokano, Central Cordilleran, at Southern Cordilleran. Ang Southern Philippine group na kinabibilangan ng wikang Subunon, Danao, at Manobo. Ang mga wika sa Palawan, Central Philippine, na kinabibilangan ng Tagalog, Bikol, Bisaya, mga wika sa Silangang Mindanao gayundin ang North at South Mangyan ay nabibilang naman sa Meso-Philippine group. Sa walong grupo ng mga Mangyan, ang tribo ng Buhid kasama ang kalapit na tribo nito na Hanonuo ang tanging nakapagpapanatili ng kanilang sinaunang istilo ng pagsulat mula sa Brahmi script ng Indonesia na tinatayang noon pang ikatlong dantaon B.C. Ayon sa 11
NCIP, ang katutubong pangkat ay isang pangkat ng tao o isang lipunang may sariling pagkilala o kinilala ng iba, dahil sa patuloy na pagkakaroon nang maayos na pamumuhay na napagkasunduan ng lahat at may natatanging sakop na lupain mula pa sa kanilang mga ninuno, pangkat ng táong pinagbuklod ng wika, paniniwala, tradisyon at iba pang kultural na aspekto, at/o hindi nabibilang sa anomang politikal, sosyal, at kultural na pananakop, may paniniwala at pananampalatayang naiiba sa nakararaming bílang ng mga Filipino. Ang Buhid ang tawag sa wika ng mga Mangyan partikular ng tribong Buhid na naninirahan sa Oriental Mindoro partikular na sa bayan ng Bansud, Bongabong, Mansalay at ilang bahagi ng bayan ng Roxas at sa Occidental Mindoro sa mga bayan ng San Jose at Rizal. Kilala rin ang mga Buhid na Bukid at Bukil. Maliban sa kanilang katutubong wika, matatas din sa wikang Tagalog ang mga Buhid Mangyan dahil ito ang rehiyonal na wika sa lugar. Sinasabi ng informant na si Bayani Sumbad, kawani ng NCIP Oriental Mindoro na halos 90% sa Sitio Tagaskan ay nakapagsasalita ng Buhid ang ilan ay mga loktanon. Sa pag-aaral nina Fernandez et. al (2017), wika ang daan tungo sa pagpapanatili ng namamayaning kaayusan maging ang pagpapayabong ng kaalaman ng isang indibidwal kaya naman nararapat lámang na linangin at payabungin ito batay sa pangangailangan ng lipunan. At ang Pilipinas bílang isang multilingguwal na bansa ay may layuning paunlarin ang lahat ng wikang umiiral dito tugon sa isinasaad ng Konstitusyon na kinakailangan linangin at payabungin ang pambansang wikang Filipino batay sa mga umiiral na wika sa bansa. Ang pananaliksik na ito ay isang pagtatangka na masuri at maipabatid ang paraan ng pagbuo ng estruktura ng wikang sinasalita ng mga katutubong Mangyan at ang kasapatan ng paggamit ng varayting Buhid sa pakikipagtalastasan ng mga Mangyan Buhid sa Sitio Bato-Ili, Brgy. San Jose, Mindoro. Tiningnan sa pag-aaral na ito ang paraan ng pagkakabuo ng estruktura ng wikang sinasalita ng mga Mangyan Buhid sa iba't ibang sitwasyon, ang mga salik na nakaaapekto sa paggamit ng wika ng mga Mangyan Buhid sa pakikipagtalastasan ayon sa iba't ibang sitwasyon, at ang kasapatan ng varayting Buhid sa paggamit ng mga Mangyan Buhid sa pakikipagtalastasan sa bawat sitwasyon. Mahalaga ang tunguhin ng pag-aaral na maging isang lunsaran upang malaman ang kasalukuyang kalagayan ng wikang Buhid na sumasalamin maging sa pamumuhay ng mga katutubo. Isa itong panimulang hakbangin sa pagpapaunlad ng wikang Buhid na magbubunsod sa pagpapayabong ng kanilang kaalaman. Lumabas din sa pag-aaral na mayroong apat na wikang sinasalita ang mga Buhid - ang wikang Buhid, Tagalog, Bisaya, at Ingles. Batay sa analisis sa korpus ng mga pahayag na nakalap mula sa isinagawang obserbasyon, may kabuuang walong varayti ng wika ang nabuo sa estruktura ng mga wikang sinasalita ng mga katutubong Mangyan Buhid sa 12
pakikipagkomunikasyon. Una ang tatlong varayti ng wika ayon kay Alfonso Santiago - ang Puristiko na tumutukoy sa purong paggamit ng wikang Buhid o Tagalog; ang Taglish na tumutukoy sa paggamit sa pahayag ng estrukturang Tagalog ngunit nahahaluan ng ilang salita o parirala mula sa wikang Ingles; at ang Bertaglish na pinaghalu-halong wikang Bernakular, Tagalog, at Ingles na maaaring tumukoy sa bernakular na wikang Buhid o Bisaya. Samantala, nakabuo ang mga mananaliksik ng limang varayti na hindi sinasaklaw ng tatlong uri ng varayti ni Santiago na lumabas sa ilang pahayag ng mga katutubong Mangyan Buhid, una ang Berlog na nakatuon sa pinaghalong anomang wikang Bernakular at Tagalog; ang Berbis na nakatuon naman sa pinaghalong wikang Buhid at wikang Bisaya; ang Tagbis naman ay tumutukoy sa pahayag na nasa estrukturang Tagalog na may halong salita o parirala mula sa Bisaya; ang Berbislog ay tumutukoy sa pinaghalong wikang bernakular na Buhid, at ang Bisaya at Tagalog; at ang huli ay ang Berlish na nakatuon sa pahayag na nasa estruktura ng bernakular na Buhid na may adaptasyon ng ilang salita o parirala mula sa wikang Ingles. Batay sa analisis ukol sa kasapatan ng wikang Buhid ayon sa limang sitwasyon na pinagsagawaan ng obserbasyon, lumabas na may kasapatan ang paggamit ng wikang Buhid sa Hanapbuhay, Tahanan, Pamunuan, at Paaralan kung ang kausap ng isang katutubo ay kapwa Buhid ngunit pumapasok naman ang paggamit ng ibang wika kung ang kausap ng mga Mangyan Buhid ay dayo o hindi ispiker ng kanilang wika. Mula pa rin sa kasapatan ng wikang Buhid, natuklasan na hindi sapat ang paggamit ng wikang Buhid sa palengke dahil hindi likas sa pamayanan ang pagkakaroon ng pamilihan kaya naman dumadayo pa ang mga katutubo upang mamili ng kanilang pangangailangan sa bayan o karatig baranggay kung saan ispiker ang mga pinamimilhan ng wikang Tagalog. Natuklasan din mula sa isinagawang panayam sa mga katutubong Mangyan sa komunidad ng Sitio Bato-Ili ukol sa mga salik na nakaaapekto sa paggamit ng wika ng mga katutubong Mangyan ay ang mga sumusunod: Ang pagtungo ng mga katutubo sa bayan ng San Jose, karatig baranggay at palengke kung saan kinakailangan nilang iangkop ang wikang gagamitin sa pakikisalamuha batay sa kanilang pakay tulad ng pamimili ng mga kinakailangan kung saan wikang Tagalog ang kinakailangang gamitin upang magkaunawaan. Sa iba namang kaso, nagagamit din ang wikang Buhid ngunit kung may magaganap lámang na pagpupulong sa karatig baranggay kasama ang iba pang Buhid na naninirahan sa labas ng Sitio Bato-Ili; Pagtanggap ng pamayanan ng tribong Buhid sa mga dayong mag-aaral, misyonaryo, at mga turista na may kaniya-kaniyang wikang sinasalita. Mula rito, natututo ang mga katutubong Buhid na maadap ang wikang sinasalita ng mga dayo na kalimitan ay wikang Tagalog at Ingles; Isa rin salik ang pag-aasawa ng mga katutubong Buhid mula sa ibang 13
pangkat o tribo kung saan natututo ang mga Buhid ng panibagong wikang taglay ng kanilang asawa at nagkakaroon naman ng tatlong wikang sinasalita ang kanilang mga anak - ang Buhid, Tagalog, at ang wika ng kaniyang asawa. Ngunit dahil nga sa dalawa ang pinagpipiliang wika ng kanilang mga anak, lumalabas na wikang Tagalog ang nagiging dominanteng wika sa tahanan; Mayroon ding ipinatayong institusyon ng simbahan sa loob ng pamayanan na pinamamahalaan ng mga Kristiyano na nagsasagawa ng mga feeding program para sa mga mag-aaral na Buhid. Kaya naman isa rin itong salik sa pag-adap at pag-angkop ng mga katutubong Mangyan sa sinasalita ng mga namamahala sa simbahan, ang wikang Tagalog; Isa ring salik na nakaaapekto ang taglay na wika ng nagmamay-ari ng lupang sinasakahan ng mga katutubo na kanilang pinagtataniman ay wikang Tagalog kung kaya't kinakailangan nilang makiangkop sa wikang gamit nito upang maging malinaw ang transaksiyon sa pagitan ng dalawang panig. Bagamat kalimitang nagagamit ang wikang Buhid sa loob ng tahanan ng mga katutubo, hindi pa rin puro ang pagkakagamit dito dahil sinasalita na rin lalo na ng mga Buhid Mangyan na pumapasok sa eskuwela o nakapag-aral ng kolehiyo sa ibang lugar ang wikang Tagalog at Ingles na kanilang naadap sa pinapasukang paaralan; Sa sangay naman ng edukasyon, isang salik ang hindi pagiging tubong Buhid ng mga guro kung kaya't wikang Tagalog ang midyum na gamit nito sa pagtuturo sa mga batang Mangyan Buhid partikular ang mga guro sa Bato-Ili Minority School. Isa ang paaralan sa mga pinagmulan ng kaalaman ng mga bátang Buhid ng kanilang kaalaman sa pagsasalita ng wikang Tagalog; Isa ring salik ang hindi maayos na pagpapatupad ng implementasyon ng Mother Tongue Based-Multilingual Education (MTB-MLE) sa Bato-Ili Minority School kung saan ang guro ay gumagamit ng wikang Tagalog sa halip na Buhid sa pagtuturo ng Kindergaten at ang guro rin sa baitang 1 at 2 kung kaya't nagiging dominante ang paggamit sa Tagalog sa pag-aaral ng mga batang Buhid. Sa kabilang banda naman, naiimplementa ang nasabing polisiya sa Manoot Elementary School dahil ang guro sa Kindergarten ay tubong Buhid na gumagamit ng wikang Buhid bilang midyum sa pagtuturo. Saka lámang nagsisimulang matuto ang mga bata ng Tagalog sa pagtuntong ng mga ito sa baitang 1 at 2; at kalimitan ding tinutumbasan ng mga Mangyan Buhid ang iláng salita galing sa wikang Tagalog, Ingles, at Bisaya na walang katumbas sa wikang Buhid kaya naman isa ito sa mga dahilan ng pagkakabuo ng iba't ibang varayti. Iba ang naging kaso sa Tagaskan Elementary School sa Sitio Tagaskan, Roxas, Oriental Mindoro kung saan nakasailalim din ang paaralan sa Kagawaran ng Edukasyon ngunit hindi tulad ng sa Bato-Ili ay magkakasama ang mga mag-aaral na katutubong Mangyan partikular ang Hanunuo at Buhid, at ang mga Tagalog. Kaya naman sa kalagayan 14
ng mga guro sa paggamit ng wikang panturo, kadalasan ay wikang Tagalog upang maintindihan ng lahat ng mag-aaral. Nauuna ring magamit ang Tagalog sa paaralan sa Kindergarten sapagkat hindi tubong Mangyan ang guro ngunit sinisikap ng mga kaguruan na matuto ang mga mag-aaral sa pamamagitan ng paggamit ng mga halimbawa na likas sa kapaligiran ng mga katutubo, hindi ginagamit na halimbawa sa klase ng Kindergarten ang salitang Apple bilang katumbas ng titik A sapagkat hindi ito kilala ng mga mag-aaral sa halip ay pinapalitan ito ng ibang bagay o hayop tulad ng Aso na mas kilala ng mga batà. Mayroong katutubong Mangyan mula sa tribong HanunuoHanunuo ang nagtuturo sa baitang 2 sa Tagaskan Elementary School. Ayon kay Noe Linduan hinggil sa wikang kaniyang ginagamit sa pagtuturo: Ang ginagamit ko po sa pagtuturo ay talagang minumulat at requested rin ng mga magulang dapat daw talaga po ay magsimula sa Tagalog. Kapag hindi na naintindihan ng mga bata kailangan ko ng itranslate sa aming wika kaya atleast pag nagkuwan daw sila nag-interes ang bata na magpasok sa baba ay kaya na nilang magsalita sa Tagalog. Hindi sila mahihirapan. Kaya pinipilit ko na hindi muna magsalita ng aming Mother Tongue para lang talaga mapilit itong mga bata na hindi talaga magsalita. Pag nahirapan sila saka lang ako magsasalita ng ganon (Mother Tongue) at yon madali na lang maunawaan, ay ganon pala. (Noe, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 13, 2018) Kahit pa nga ba katutubong Mangyan na guro si Noe ay hindi pa rin niya magamit ang wikang Hanunuo o Buhid (pareho siyang bihasa sa dalawang wika) sapagkat higit na pokus ng mga magulang ang pagkatuto ng kanilang mga anak sa Tagalog at maging pa ay halo-halo ang mga mag-aaral sa kaniyang klase na nagsasalita ng tatlong wika. Nagiging mahirap ang prosesong ito hindi lámang para sa guro maging sa mga bata sapagkat hindi nauunawaan ng mga mag-aaral ang tinatalakay ng guro sa wikang Tagalog. Kaya naman sinisikap ni Noe na mabalanse ang pagtuturo sa mga mag-aaral sa pamamagitan ng paggamit at pagsasalin ng mga salita at talakayan sa mga wikang ginagamit ng kaniyang mga mag-aaral. Saad niya: Para hindi lang nila alam ang pangalan sa Tagalog bago sa HanunuoHanunuo kasi minsan sila-sila na lang nag-uusap, HanunuoHanunuo lang o tapos pag kanilang salita lang hindi alam, kagaya dito sa aking klasrum may estudyante akong Tagalog kaya kapag purong Mangyan mga salita ko, hindi rin niya maintindihan kawawa rin naman siya kaya Tinatagalog ko rin talaga pero ang iba nakakaunawa naman pero yung malalayo talaga yung sa mga bundok kagaya nitong estudyante kong ito, ito, malalayo po ang mga ito halos 1 hour ang lakad niyan papunta rito. Kay doon puro (Noe, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 13, 2018) talaga sila nagsasalita walang Tagalog. 15
Isa ring pamamaraan upang magamit ang wikang Buhid at Hanunuo sa loob ng klasrum ni Noe ay ang paggamit ng mga kagamitang pampagtuturo na nakasulat sa wikang Buhid at Hanunuo ang nakapaskil sa klasrum. Inisyatiba ang paggawa ng mga kagamitang pampagtuturo na ito tulad ng mga bahagi ng bahay ng mga katutubo, parte ng katawan, mga hugis at kulay atbp. ng mga gurong katutubong Mangyan sa Oriental Mindoro na nagpapahalaga sa pagsasalin ng mga kaalaman mula sa wikang Filipino tungo sa kanilang katutubong wika. Walang pormal na samahan ang mga guro kaya naman nagkakaroon lámang sila ng talakayan sa paggawa ng mga kagamitang magagamit sa klasrum at nag- aambag para sa pagpapagawa nito. Kaiba sa sitwasyon ng paaralan sa Sitio Tagaskan, nananatili pa rin sa Sitio Manoot, Occidental Mindoro sa Panlabayan Elementary School (dating Manoot Elementary School) ang katutubong Buhid na guro na si Rosita Montajes na nagtuturo sa Kindergarten. Ayon kay Rosita mahigpit ang pangangailangan ng paggamit ng wikang Buhid sa Kindergarten kahit pa nga ba mas ginugusto ng mga magulang ng mga mag-aaral na matuto ang kanilang mga anak ng Tagalog dahil hindi ganap ang pagkatuto ng mga bata kung hindi wikang Buhid ang gagamitin ng guro sa pagtatalakay. May mga pagkakataon sa pagtataya ng natutuhan ng mag- aaral sa pamamagitan ng pagtatanong, kung ang ginagamit niyang wika ay Tagalog, walang sumasagot sa klase samantala kung wikang Buhid, halos lahat ng mga mag-aaral ay nais sagutin ang kaniyang katanungan. Bagamat nahahaluan na rin ang paaralan ng mga mag-aaral na hindi katutubo dahil na rin sa pagpapalit ng status nito na dati ay pag-aari ng isang NGO at ngayon ay sumasailalim na rin sa Kagawaran ng Edukasyon, hindi naging suliranin ang paggamit ng wikang Buhid sa kaniyang pagtuturo. Pinagsasabay na ituro ng guro ang wikang Buhid para sa mga mag-aaral na hindi katutubo at Tagalog para sa mga katutubo dahil na rin sa transisyon nito pagdating sa baitang 1 kung saan ang guro ay gumagamit ng Tagalog bilang wikang panturo. Kalimitan din na natutuhan ng mga katutubong mag-aaral ang popular na kulturang namamayani sa sektor ng midya sa paaralan sa pamamagitan ng mga guro na gumagamit ng mga kagamitang pampagtuturo tulad ng mga kanta, sayaw, o palabas na nagmula sa mga nauusong penomena sa midya. Ayon sa isang guro na hindi katutubo mula sa Panlabayan: Kaya pag kanta sayaw tapos pag may program po kami dito yung mga sayaw- sayaw iyan pinapaturo na namin po dito sakanila kaya po pag bumaba yan sila nakakasunod na po sila meron din po yung mga sport na ginagawa sa district po namin sinasama po talaga sila sa mga Tagalog para makasabay sila. (Esther, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 13, 2018) 16
Bukod dito, may mga kagamitang panteknolohiya tulad ng telebisyon at kompyuter ang ipinamahagi sa mga paaralan para sa mga katutubo ang Kagawaran ng Edukasyon upang matuto ang mga mag-aaral sa paggamit ng teknolohiya ngunit nagiging daan din ito upang masagap ng mga katutubo ang mga nauusong penomena na kanilang naaadap. Malaki ang gampanin ng pagkatuto ng wika ng mga katutubo sa pang-araw-araw na pamumuhay sapagkat nakaaapekto ito sa kanilang paraan ng pakikisalamuha at pag-adap sa pamumuhay na inihahain ng iba't ibang sektor ng lipunan. Kung oobserbahan, higit ang pagnanais na matutuhan ng mga batang Mangyan ang wikang Tagalog dahil sa pangangailangan na magkaroon ng kakayahan na makisalamuha sa mga naninirahan sa bayan kung saan matatagpuan ang pamilihan ng kanilang mga pangangailangan. Nag-ugat din ito sa kanilang karanasan kung saan ang mga katutubong Mangyan ay nakakaranas ng panggigipit sa mga Tagalog lalo na sa pagbebenta ng mga lupain at produkto at maging sa pagkukuwenta ng kanilang sahod kung may pinagsisilbihang amo. Malaking salik din ang pagpunta ng mga dayong mananaliksik o mga organisasyon mula sa ibang lugar o maging bansa na nagpapahatid ng tulong sa mga katutubo upang maging kahingian ang pagkatuto ng wikang Tagalog sa pakikisalamuha. Kaya naman malaki ang kontribusyon ng edukasyon upang matutuhan ng mga katutubo ang pangalawang wika lalo na kung titignan ang sosyal na kalagayan ng mga Mangyan sa lipunan, kakaunti lámang ang mga gurong katutubo na nakapagtuturo sa paaralan at karaniwan ay mga gurong mula sa ibang lugar na boluntaryo o pinili ng Kagawaran ng Edukasyon na magturo sa mga katutubong Mangyan tulad na lámang ng sitwasyon sa mga paaralan sa Tagaskan, Bato-Ili at Panlabayan. Kung sisipatin, higit na tuon ng mga katutubong Buhid ang pagpapaunlad ng kanilang pamumuhay kaysa ang maigting na pagpapahalaga sa wika bagamat alam ng mga kaguruan ang kahalagahan nito sa pagkatuto ng mga mag-aaral. Higit ang pagnanais ng mga katutubo na mailapit sa pamahalaan ang kanilang mga pangangailangan tulad ng pagpapagawa ng pagpapasemento ng daan, pagpapagawa ng patubig para sa kanilang komunidad atbp. sapagkat ito rin ang kanilang pang-araw-araw na suliranin. Ngunit para sa katutubong guro na si Rosita, ninanais niyang matugunan ang suliranin sa unti-unting pagkawala ng kanilang wika at kultura sa pamamagitan ng pagpapatayo ng paaralan na kinabibilangan ng mga katutubong Buhid na guro na magpapatampok sa kanilang wika at paraan ng panulat. Unti- unti ng nawawalan ng interes ang mga bata sa kanilang wika at panulat kaya naman itinuturo niya ito sa mga magulang upang maging kaagapay sa pagtuturo sa mga bata. Nahahadlangan din umano siya na subuking lumapit sa mga institusyon ng pamahalaan na kumakalinga sa mga wika at kultura dahil sa hindi pagpasa sa Licensure Examination bilang guro kahit pa 17 tulay,
nga ba 15 taon na ang nakakalipas mula nang siya ay magtapos at makapagturo sa mga Buhid dahil dito nanganganib na mapalitan at matanggal si Rosita sa propesyon. Kung susumahin, dalawa lang mula sa tatlong paaralan ng mga katutubong Buhid ang may gurong katutubo na may kakayahang gumamit ng kanilang wika sa pagtuturo. Dahil dito, sa mga unang baitang at antas lamang ng elementarya nagagamit ang wikang Buhid sa pagkatuto ng mga mag-aaral at sa mga susunod na baitang ay wikang Tagalog na ang nagagamit. Kung pagbabatayan ang Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale (EGIDS), isang instrumento ng pagtataya sa wika kung saan tinutukoy ang kahalagahan at kalagayan ng wika batay sa paggamit ng mga bata. Matatayang lumiliit na ang kakayahan ng wikang Buhid na maipasa sa mga susunod na henerasyon ang kanilang katutubong wika sapagkat unti-unti na itong nawawalan ng espasyo sa sektor ng edukasyon. Malaking salik din ang unti-unting pagdomina ng mga dayo sa kanilang mga lupain at pagpasok ng mga organisasyon na nagpapatayo ng iba't ibang institusyon tulad ng simbahan, nagiging pangangailangan ang pagkatuto ng wikang Tagalog para sa pakikisalamuha. Marami na ring mga katutubo ang nakapag-aasawa ng Tagalog kaya naman maging sa tahanan ay nagagamit ito lalo na sa kanilang mga anak ngunit gayunman hindi pa rin napuputol ang paggamit ng karamihan sa mga magulang ng mga katutubo sa kanilang sariling wika sa tahanan kung ang mga magulang ay parehong katutubo dahil na rin sa obserbasyon ng mga nakapanayam na guro na nagkakaroon ng kahirapan sa pag-unawa ang mga bata sa pagtatalakay kung hindi ang kanilang katutubong wika ang gagamitin sa pagtuturo. Kaya naman tinatayang nasa antas ng EGIDS 6a ang wikang Buhid na hindi man istandardisado ang paggamit ay kalimitan pa ring sinasalita ng bawat henerasyon ng tribo. 18
IV. ESTRUKTURA NG LIPUNAN/KOMUNIDAD Kalimitang matatagpuan ang tribong Buhid na nakatira sa kabundukan na bumaba sa kapatagan para sa pampalasang asin mula sa Pandrocan na ngayon ay ang bayan ng San Jose. Nagpalipat-lipat noon ang mga Buhid dahil sa ilang kadahilanan tulad ng di matapos na labanan ng mga Moro at Tagalog, at pangangamkam sa kanilang lupain ngunit sa kasalukuyang panahon, panatag at nananatili ang mga Buhid sa isang pamayanang malapit sa kani-kanilang pamanang lupa malapit sa kanilang hanapbuhay na tinatawag noong pookan na ngayon ay sitio. May tinatawag ding Flu Mait sa parte ng kagubatan na pinagkukunan ng lit- lit na tinatawag ng mga Buhid na kunol na ginagawang nganga (betel nut). Hindi likas sa mga Buhid ang pagkakaroon ng tindahan bagkus mayroon silang tinatawag na tutuol kung saan ito ang kanilang pinagkukuhanan ng pagkain sa panahon ng taggutom. Ang mga gawaing bayan ay pinagtutulungan ng mga kasapi ng tribo at walang kaukulang kabayaran na kilala sa lugar sa tawag na tarabangan o sul-ugan. Wala rin sa tradisyon ng mga katutubo ang pag-aaral kaya naman makikitang maagang nag-aasawa ang mga katutubo dahil sa kawalan ng pagkakaabalahan. Sa sistema ng pamilya, mahigpit na ipinagbabawal ang pagbibilihan ng produkto na tinatawag na did-di sagan (kurayan) ng magkamag-anak na Buhid sa paniniwalang magkakasakit ang nagnais bumili bagkus ay magbigayan na lang at magtulungan. Patakaran din sa bawat pamilya ang paniniwala na kapag aalis ng kanilang tahanan at humuni ang tuko ay hindi maaaring lisanin ang bahay. Isa rin ang paniniwala na kapag naglakad at nabunggo ang paa, kinakailangang tumigil at bumalik sa kanilang tahanan upang magsabog ng abo at saka tuluyang makaaalis. Sa relasyon sa isang pamilya, may limitasyon hanggang anak at magulang ang dependensiya at pagbabahaginan ng pisikal at espirituwal na pangangailangan na ayon kay Gibson (w.p.) ay siyang kahulugan ng kinship. Ang layon ng sosyalisasyon ng mga batang nasa murang edad sa kanilang kapwa katutubo maging sa labas ng komunidad ay upang mahubog ang pagsasarili tungo sa pantay at awtonomong miyembro ng komunidad ng tribong Buhid. Binibigyang kahulugan ang pagpantay ng isang anak sa mga matatandang miyembro sa kapasidad na makapagbahagi ng materyal at di-materyal na pagtulong sa kaniyang kapwa. May tatlong uri ng pagkalas sa materyal na relasyon ang anak sa kaniyang magulang, una, ang mataas na antas ng pakikipagdeborsyo o high rate of divorce; ikalawa, pagkatuto sa inaanibang grupo o peer group learning; at huli ang pagbawas ng otoridad bilang magulang o minimization of authoritarian aspect of the parental role. Sa unang bahagi, pinatitira ang mga anak ng mga katutubong Buhid sa kani-kanilang malalayong kamag-anak upang 19
makasanayang malayo sa kaniyang mga magulang. Sa aktwal na proseso, nararapat din na iwasan ng mga anak ang kanilang mga magulang upang makasanayan ang pagkawala nila. Pagdating ng edad na 5 hanggang 6, nasa bahagi na ang mga anak na umuuwi na lámang ito sa kanilang tahanan upang kumain at matulog at hinahayaang makapagdesisyon sa kanilang mga kilos at gawi. Ang pinakahuling proseso, hindi kinagagalitan ng mga magulang ang kanilang mga anak kung hindi man nito sundin ang kanilang utos sapagkat ito ang layon upang maging ganap ang kanilang pagsasarili. Ang awtonomong pagtingin sa bawat miyembro ng tribong Buhid ay upang lahat ay magkaroon ng pagkakataon na maobliga sa pagpapanatili ng kanilang materyal na kultura at tradisyon. May sistema ang mga Buhid na ang dalawang anak na lalaki ay maaaring ipagpalit sa dalawang anak na babae na sinasabing dahil sa pangangailangang ekonomikal. Kung puro babae ang miyembro ng isang pamilya, sinasabing nawawalan ng katuwang ang ama sa mga gawaing panghanapbuhay at gayundin sa ina na nawawalan naman ng katuwang sa pag-aasikaso ng tahanan kaya naman nagaganap ang palitan. Sa pagpapantili ng yaman, lalaki ang unang kinikilala pagdating sa pagpapasya, mula sa pagpili ng lugar ng pagtitirikan ng bahay, disenyo ng bahay, pagtatanim, pag-aani, pagluluto, pag-aalaga ng mga anak hanggang sa patutunguhan ng kaniyang pamilya sa buhay ngunit hindi isinasantabi ang malaking papel na ginagampanan din ng mga kababaihan. Dahil ang lalaki ay mas may kakahayan at kaalaman sa pagbuo ng bahay, ang mga materyales na gagamitin ang kaniyang sariling pinagpapasyahan ngunit kailangan ng lalaki na isaalang- alang ang nais ng asawa na nakabatay sa bilang o dami ng kaniyang anak. Dito papasok ang pangangailangan ng asawa tulad ng espasyo para sa silid ng babae, laki o lawak ng kusina o lutuan sapagkat babae ang gumagamit nito na siya namang kinokonsidera ng lalaki. Kita na magkatuwang ang mag-asawang Buhid sa pagpapasya at pagbuo ng kanilang tirahan. Ngunit hindi nito matatakasan ang pag-aalaga ng kaniyang mga anak, mag-aalaga siya ng anak at asawa hanggang sa lumakas ito at makatulong sa kaniya at sa kaniyang trabaho kung kaya ng alagaan ang anak at muling tumulong sa kaniyang asawa sa trabaho. Kung para sa ilan ang sukatan ng yaman ay ang salapi, ang pagpapanatili ng lupa ay siyang patuloy na sukatan ng yaman ng mga Buhid kaya naman isa sa paraan ng mga Buhid upang mapanatili o mas mainam na mapalawak ang kanilang lupa ay ang pagpapakasal ng mga anak at ang pakikipagkasundo ay isang lumang batas at tradisyon na patuloy na ipinatutupad ng mga pinuno at/o magulang ng mga Mangyan. Sagradong ritwal naman sa mga Buhid ang tinatawag na sandugo o pag-iisa mga Buhif bílang kapatiran sa panahon ng pangangailangan maging sa pakikipagpatayan. Kung 20
magkakaroon ng kakalabanin ang isang Buhid ay maaari niyang tawagin ang kaniyang sandugo upang tulungan siya sa labanan. Nagaganap ang ritwal sa pamamagitan ng pagsusugat sa braso ng dalawang Buhid at pagpatak ng kani-kanilang dugo sa bawat sugat upang humalo sa sirkulasyon ng kanilang dugo sa katawan. Ang isa pang proseso ay ang pagpatak ng dugo sa tubig at sabay na pag-inom ng magkakasandugo. Ang kinagawiang panliligaw at pagkakasal ng mga Buhid ay naiiba kaysa sa nakagawian ng mga tagapatag. Ang Mangyan ay maaaring hanapin ang kaniyang kabiyak mula sa loob o labas ng kaniyang tribong kinabibilangan. Kinaugalian na sa kanilang kultura, ngunit ang konsensus ng parehong magulang ay kinakailangan. Ang panliligaw ng isang Mangyan ay isang romantikong katangian, sa pamamagitan ng harana at kagum (ligawan) ang paraan nila upang maipahatid ang kanilang nararamdaman. Gamit ang gitara o kumot sa panliligaw ng binatang Mangyan sa pagpapahayag ng kaniyang nararamdaman sa kaniyang iniirog sa pamamagitan ng imbulong. Manghaharana ang binata sa labas ng bahay ng babae. Ang babae ay nakatayo sa pinto upang magtanong sa kaniyang manliligaw at susundan ang binata patungo sa kagubatan. Ang dalang kumot ng binata ang magsisilbing sapin ng dalawang nag-iibigan sa malambot na damuhan sa kagubatan habang ang binata ay patuloy na inaawit ang ambahan ng may damdamin upang makumbinsi ang dalaga, at ang dalaga ay pinakaiisip mabuti ang magiging pagsagot niya sa binata. Buong gabing magaganap ang panliligaw na sila lámang dalawa. Hindi lámang ito tumutukoy sa panliligaw kundi ito rin ang paraan sa pag-aalok ng kasal. Kapag tinanggap na ang panunuyo ng lalaki, haharap ang dalawa sa magulang ng babae, pag-uusapan kung kailan ang petsa ng kasal at paano mapaglilingkuran ng lalaki ang babae na kadalasan ang ginagawa ng binata ay ang pagtulong sa gawain sa kaingin, pangangaso, pagsisibak ng kahoy, pag-iigib ng tubig, at iba pang mga gawaing panlalaki na tinatawag nilang managunsirung (pagsisilbi sa katagalugang rehiyon). Sa mga Buhid bibihirang mabigo ang mga lalaki sa panliligaw nila sa babae sapagkat kung magkataong mabigo ang lalaki ay may pagbabanta na susunugin ang bahay ng dalaga at dito mamamagitan ang magulang ng babae o magbibigay sila ng mga bagay na makapag-aalis ng sugatang puso ng binata tulad ng manok, bigas, o baboy. 21
Larawan 4. Pagtugtog ng gitara kasabay ng pag-awit ng Ambahan ng katutubong Buhid na si Erwin Husay (Kuhang Larawan ni Mike Viduya) Sa pakikipanayam kay Bonbon, katutubong Buhid mula sa Sitio Tagaskan, isinalaysay nito ang isinagawang panliligaw sa kaniyang asawa na si Nihan na makikitang may malaking pagbabago sa paglipas ng panahon. Nagsisimula ito sa panghaharana ng lalaki sa bahay ng babae sa pamamagitan ng pagtugtog nang gitara. Hindi na nangangailangan ng pag-awit at aniya ay sapat na ang pagpapatunog sa instrumento. Kung pagbubuksan ng babae nang pinto ang lalaki, nangangahulugang nagtagumpay ito sa panliligaw. Matapos ito, maaaring pumasok sa loob ng bahay ang lalaki upang mapag-usapan ang mga susunod na plano katulad nang pag-aasawa. Isa ring makabagong pamamaraan ng panliligaw ng mga Buhid ang isinalaysay ng isa sa mga nakapanayam ng mga mananaliksik: Noong una kong nakilala ang asawa ko, binigyan ko siya ng sulat na nasa kahon. Binigay ko iyon ng personal pero hindi ko siya pinansin...basta inilagay ko lang sa kaniyang bulsa. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Kaugalian ng mga Buhid na ang kasal ay pinagkasundo ng mga magulang. Magbabayad ng salapi, serbisyo o bagay ang lalaki sa magulang bílang kapalit ng kanilang anak na babae o tinatawag na sistemang dote. Ang seremonya ng kasal ay kadalasang isinasagawa sa panahon na papaliwanag pa lang ang buwan (bago ang kabilugan ng buwan - waxing moon - ang pagsisimula ng pagliwanag ng buwan, anomang oras matapos ang new moon at bago ang kabilugan). Ang buhay ng mga Buhid sa kanilang paniniwala ay umiinog sa siklo ng buwan. Ang papaliwanag na buwan ay nangangahulugang pag-unlad, kasaganahan at buhay, ang pagtigil ng pagbilog ng buwan ay sumisimbolo ng kahirapan at 22
kamatayan. Isinasagawa sa bahay ng babae ang seremonya sa pangunguna ng Tanongan o puno ng tribo. Katumbas ito ng pista ng buong komunidad kasabay sa saliw ng tugtugan na lumilikha ng malakas na tunog hanggang sa kagubatan sa kabundukan. Magsisimula ang seremonya sa dalawang magkasabay na prusisyon, nahahati sa dalawang grupo; ang unang grupo ay kamag-anak ng lalaki at ang pangalawa naman ay kamag-anak ng babae at lalaki. Magsisimula ang prusisyon sa tahanan ng babae, tutungo ang unang grupo sa hilagang direksiyon habang ang isang grupo ay sa kabilang direksyon. Ang layunin ng prusisyon ay upang makita kung ang araw ng kasal ay nagpapakita ng pangitaing maganda o sakuna. Ang mga magulang/kamag-anak ay humahanap ng senyales sa pagtahak nila sa kagubatan, kung makasasalubong sila ng mga patay na hayop/ibon o kung may naaksidente sa kanilang paglalakbay walang magagawa kundi itigil ang kasal dahil ito ay nagpapakita ng kamalasan, hanggang sa ipagpatuloy ito sa mga susunod na araw hanggang sa ang sumpa ay maputol. Sa kabilang banda kapag ang dalawang grupo ay nakakita ng senyales ng magandang kapalaran tulad ng mga hinog na prutas, nagliliparang mga bubuyog sa malapit sa kanilang pulut- pukyutan, masaya silang babalik agad upang ipagpatuloy ang seremonya ng kasal sa madaling panahon. Pangangasiwaan ang buong seremonya ng Tanongan katuwang ang nakatatanda sa tribo. Kung ninanais na ng isang lalaking Mangyan na magpakasal, bibili ito ng bagong barro o kaya naman ay lalabhan ang kaniyang pinakamagandang barro. Ang babae naman ay sa kaniyang magandang kasuotan na tapis o abol na may palamuting dayag. Bibigkisan ng lalaki ang kaniyang mga braso ng kawayan na magsisilbing lalagyan ng pumpon ng bulaklak tulad ng banglo at amigos. Kung mayroon namang katunggali ito sa babaeng kaniyang napupusuan, kinakailangang makahanap ang lalaki ng halamang tinatawag na dapo (orchids) na tanging natatagpuan lamang sa mga lugar na masukal at hindi napupuntahan ng mga tao. Pinaniniwalaang nagbibigay ng magandang kahihinatnan ang pagkakaroon ng dapo para mapaibig ang babaeng Mangyan. Ang daniw o dasal ay bibigkasin ng lahat. Uutusan ng Tanongan ang lalaki na pumalakpak sa ibabaw ng kamay ng babae na sumisimbolo sa awtoridad bilang ama ng tahanan, magbibigay ng payo ang Tanongan kung paano ang buhay mag-asawa, pagtapos, ipapatong ang pirasong bakal sa magkabiyak, at sa mahinahong tinig malakas na ihahayag ang paghingi ng tulong sa Mahal na Afufun para sa pagbabasbas sa bagong kasal na pagtatapos ng seremonya ng kasal. Pagsasaluhan ang mga nakahaing pagkain tulad ng kamote, kanin, mga prutas, pritong manok at baboy. Ang pagdiriwang ay magpapatuloy hanggang matapos ang gabi sa araw na iyon. Higit naman naging madali sa kasalukuyan ang pagpapakasal ng mga Buhid dahil na rin sa ilang elemento ng relihiyon at modernisasyon sa kanilang tribo. Marami sa kanila ang 23
nagpapakasal sa pamamagitan ng mga kinaaanibang relihiyon ngunit may nagpapanatili pa rin sa kanila ng tradisyon na nahahaluan na nang modernisasyon. Sa panayam kay Bonbon, ibinahagi nito ang proseso ng kanilang pagpapakasal: Nagpakasal kami muna sa magulang...nagkaroon lang nang pagpapaalam at pagpapasalamat saka nagpakasal sa biyon (rehistradong kasal sa pamamagitan ng purok o opisyal ng pamahalaan). (Bonbon, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 12, 2018) Magkatulad ang naging tugon ng isa pang nakapanayam ng mga mananaliksik sa Occidental Mindoro sa Sitio Bato-Ili kung saan kinakailangan hingiin at dumaan muna ang magkasintahan sa mga magulang bago magpakasal, tanda ng respeto at pagpapasalamat sa mga ito sa pagpayag na sila ay magsama. Kung di man magtagumpay ang pagsasama ng mag-aasawa ay ibabalik ng magulang ng babae sa lalaki ang dote. Sa kasalukuyan hindi na ito nasusunod. May ilan sa mga miyembro ng tribong Buhid at Bangon na polygamous partikular sa Bongabong, Manansalay, at Bulalacao lalo na sa mga nakaaangat sa buhay. Ang lalaki ay maaaring mag-asawa ng higit pa sa isa basta kaya niya itong masustentuhan. Madali lang sa mga Mangyan ang pakikipagdeborsiyo, di na kailangan pa ng seremonya. Ang paghihiwalay ay kinakailangan lang ng konsensus ng mag-asawa. Dahil ang mga Mangyan ay maaaring magpakasal na maaaring mas bata pa sa labindalawang taon, bago ito magdalawampung taon ay may nakakontrata ng tatlo hanggang limang kasal. Kung sakaling hindi sumang-ayon ang magkabilang panig sa deborsiyo, papasok na rito ang pinuno ng tribo (chief). Ang magiging mabigat na dahilan ng paghihiwalay ay ang pakikiapid (adultery) ng isa man sa mag-asawa o hindi nagawa ang responsibilidad na paglingkuran/alagaan ang asawa noong ito ay may matinding karamdaman. 24
V. ESTRUKTURA AT SISTEMA NG PAMAMAHALA Sa mga naisagawang pagsasadokumento ukol sa kultura, tradisyon at pagkakakilanlan ng dalawang tribo ng Mangyan na matatagpuan sa Mindoro - Tau Buid at ang Buhid. Sinasabing mayroong sariling batas at polisiya ang mga Buhid upang masolusyunan ang mga problema sa kanilang komunidad, tinatawag na Gurangon ang tumatayong judge na tagapagtakda ng kaparusahan. Bago pa man pumasok ang mga dayuhan sa lupain ng tribo, mayroon ng pagpapangalan ng mga lugar sa pook pamahayan ng mga Buhid. Ang gubat ang nagsisilbi nilang sisiran ng makakain at walang bahid ng paghahangad sa kanilang pamumuhay. Pagmamay-ari ng buong komunidad ang kanilang lupain na hindi pa man napag-eeksperimentuhan o pinagsasagawaan ng anomang pag-aaral. Larawan 5. Kasalukuyang Sitio Lider na si Ibong Boksi ng Sitio Manoot, Panlabayan, Rizal (Kuhang Larawan ni Christo Rey Albason) Sa bawat tribo ng Mangyan, may tumatayong lider o headmen na nagsisilbing tagapag-ayos ng mga sigalot, proteksiyon sa mapapanganib na puwersang nanghihimasok sa komunidad, at kanilang pinagkakautangan ng bahagdan ng kanilang hanapbuhay at respeto. Sa tuwing magyayaya ang lider na mangaso, walang pag-aalinlangan itong sasamahan ng mga Kaiban o nang kaniyang mga nasasakupan. Tinatawag ang mga lider na Buhid na Tahinan na nangangahulugang head, minsan tinatawag din itong Gurangon na nangangahulugan namang elder. Konsensus ang batayan ng mga namumuno sa komunidad sa pagdedesisyon na isinasagawa sa impormal na pamamaraang tinatawag na tultulan. Sa pakikipanayam sa sitio lider ng Sitio Bato-Ili na si Dalafi, tumatagal ng tatlong taon ang panunungkulan ng isang lider sa kanilang pamayanan. Maaari naman itong madagdagan ng taon base sa kagustuhan ng mga katutubo kaya naman tulad niya, may ilang lider na nagtatagal ang panunungkulan hanggang 12 taon. Sa usapin naman ng gampanin ng mga sitio lider sa pamayanan, sa kasalukuyan, sila ang nagiging tulay upang maipaabot ang mga suliranin na kinakailangang tugunan ng lokal na pamahalaan kaya naman naiimbitahan 25
ang mga lider sa mga pagpupulong na isinasagawa ng baranggay o munisipyo bukod pa sa paglutas ng mga suliranin sa pamayanan. Nakabase pa rin ang paglutas ng mga problema sa kanilang tradisyon at sumasangguni lámang sa nakatataas na sektor ng pamahalaan kung hindi na nakakayanang tugunan ang problema ayon sa kanilang pamamaraan. Taóng 1901, nang may naitalang kaso nang pagkuha sa isang babaeng Mangyan upang gawing alipin ng isang Kastila. Nakarating ang balita sa mga kamag-anak ng babaeng Mangyan at binalaan ang Kastila na pauwiin ito sa kanilang lugar. Sa pangatlong babala, akmang susugod ang Kastila na may baril sa kaanak ng babaeng Mangyan ngunit bago pa man ito makarating sa komunidad ay napatay ito ng mga Mangyan na nagtatago sa mga bato sa pamamagitan ng palaso na may lason. Isa ang kaso na ito sa mga nagbigay distinksiyon sa mga Mangyan bilang mapanganib na tao kaya naman nag-udyok ito sa kanila na magtago sa itaas ng mga kabundukan. May dalawang sistema ng pagkontrol sa lipunan ang mga Buhid: ang ugali- magurang at ang bagong batas. Sinasabing ang dalawang ito ang nagmamanipula sa komunidad kung sino ang nasa posisyon at kinakailangan sundin bílang awtoridad tulad ng meyor at konsehales. Sa kaso ng pang-aagaw ng asawa, ang mga itinuturing na meyor at konsehales o ang fangayatan ang nagsosolusyon sa suliranin sa pamamagitan ng fangabaya, isang uri ng pagreresolba sa pamamagitan ng isang regalo kung saan nangangako ang may sala na hindi na uulitin ang nagawang pagkakasala. Sa mga kaso naman na itinuturing na hindi tradisyonal sa kanilang paniniwala at kultura tulad ng hindi madalas na pagdalo sa mga pagpupulong sa baranggay. Napapalitan ang fangabaya ng multa o penalty. Higit na makabagong sistemang nakaangkla sa kasalukuyang sistema ng pamahalaan sa bansa ang bagong batas. Hindi lámang ang mga kasapi sa tribo ng Buhid ang sakop nito maging ang mga loktanon o migrante sa lupain ng mga Buhid. Kaugnay rin nito, may sariling sistema ang mga Buhid sa paghahatol. Halimbawa, kung may Buhid na pinagbintangang gumawa ng krimen gaya ng pagnanakaw, isang ritwal na tinatawag na aytigian o pagtukoy na ginagamitan ng dalawang palatandaan ang isinasagawa. Ang isang uri ay ang paggamit ng sisiw na manok upang malaman kung totoo ang sinasabi ng nagbibintang. Ginigilitan ng leeg ang manok at pag tumuro ang tuka ng patay na manok sa pinagbibintangan, nangangahulugan itong may katotohanan ang ibinibintang na krimen, tinatawag itong Faoyungang manok. Ang pangalawang paraan naman ay sa pamamagitan ng pagpapainit ng tubig sa palayok na tinatawag na tandaan. Naglalagay ng bato ang taga-ayos ng kaso sa loob ng palayok. Ang ginagamit na panggatong sa apoy ay mga piling kahoy tulad ng tayuso at hamaysa. Kapag kumulo na ang tubig, ang nagbibintang 26
muna ang dumudukot ng bato saka ang pinagbibintangan. Kung sinoman ang mapapaso, ito ang hindi nagsasabi ng katotohanan. Tinatawag ang pamamaraang ito na gawgawan/danom/tandaan. May karapatan din namang makipagkasundo ang pinagbibintangan sa pamamagitan ng pagbabayad sa nangbintang at ang halaga ay nakadepende sa kanilang pinagkasunduan. Sa pakikipanayam sa mga katutubong Buhid sa kasalukuyan, nagkaroon na nang pagbabago maging sa pamamaraan ng pagtupad ng batas at pagpaparusa o tinatawag na pagtatabo na nakabatay sa pagdedesisyon ng mga namumuno sa tribo at sa pangangailangan ng mga naaagrabyado. Kalimitang nagiging kapalit ng mga kaso ng pagpatay sa kapwa katutubong Buhid ang pagbibigay ng pumatay sa pamilya ng nauulila nang materyal na bagay bilang kapalit ng buhay na kanilang kaanak. Sa isang kaso sa Sitio Tagaskan sa bayan ng Roxas, Oriental Mindoro naitala ang kaso ng pagpatay. Isinalaysay ng sitio lider na nakasasakop sa panahon na nangyari ang krimen ang kanilang naging hakbang upang tugunan ang sitwasyon: Ganito kasi yung nangyari, nalaman namin na sa ganitong oras sa ganitong araw. Sa madaling sabi ang ginawa namin bilang haligi, yung táong nasasakdal ay kumbaga lumapit sa amin, sabi namin, ano yung problema? Ba't nangyari yung ganoong klaseng krimen na pagpatay. So, sinabi na "ganto, ganto" kung titignan namin, yung problema ng pumatay ay simpleng problema lang kumbaga hindi katumbas na makapatay. Pero siguro nga sa napakakitid ng isip, ay dumating sa isip niya ang pagpatay. Tapos yung isang táong kriminal, ang ginagawa namin ay pinakikitaan pa rin namin ng husay, ng buong bait, hindi namin sila sinasangkal na ganito 'yan, hindi maganda. Hindi kami ganoon. Pinapakitaan namin 'yan, sabi namin walang imposible. Kahit anong problema dumating sa buhay natin kung gustuhin natin ay may solusyon... Ang tanging paraan na lang ay kung syempre sila yung agrabyado, sila yung naghahabol na pagbabayarin ka, pwede ka magbayad. Ang tanong lang saan galing yung pambayad? Saan ka maka produce ng pambayad? Syempre ang sagot nila ay walang pambayad. Eh pano yan halimbawa isang shampoo lang, kung halimbawa napalagay sa pamilya mo yung napatay, paano kaya, sabi noong ano "oo nga, kailangan talaga bayaran." Eh siyempre ganun kahaba yung ating mga pananaw pagdating diyan. Iisipin mo na kailangang bayaran talaga pero sabi ko, pwede naman bibigyan ka ng pagkakataon na para mag-isip, hindi lang para mag-isip kundi para magsikap ng pagbayad. (Engay, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Kung walang paraan upang makabayad ang nasasakdal, maaari namang tulungan ito ng kaniyang pamilya o kaanak. Naging debate rin sa tribo ang pagbabayad ng materyal na bagay o pera sa naulila sa kung ano nga ba ang higit na matimbang na kabayaran sa krimen na nagawa. Naging halimbawa sa sitwasyon ang pagbabayad ng isang plorera at pagbabayad 27
ng pera ng nasasakdal. Sa hatol ng mga namumuno, mainam ang parehong bagay bílang pambayad sapagkat kung ang kapalit ay isang plorera, maaari itong alagaan ng pamilya ng naulila at itabi panghabangbuhay tulad nang pag-iingat sa kanilang kaanak na namatay. Subalit, mainam din ang pagbabayad ng pera kung titingnan sa praktikalidad ng buhay sapagkat maaari naman itong gamitin upang maipambili ng mga batayang pangangailangan tulad ng pagkain. Matapos ang proseso ng paglilitis sa nasasakdal, nagkakaroon din ng pagsasalo-salo upang mapawi ang sama ng loob ng kaanak na naulila. ...yun din ang kagandahan doon yung mga kamag-anak ng nagpatayan minsan may mga binibigyan sa kanilang mga pagkain yung isang bilao ng kanin na pinatungan ng mga karne o baboy...minsan gingawa naming adobo tapos nagsasalo-salo para lang mapawi ang sama ng loob nila. (Engay, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Bukod sa pagpatay, kalimitan ding nireresolba ng mga sitio lider ang problema ng mga mag-asawang katutubo tulad sa paghahanapbuhay, pag-aaral ng mga anak, at pagseselos. Bilang kultura na ng mga Buhid ang pagkakaroon ng salo-salo, ito rin ang nagiging madalas na tugon sa mga ganitong klase ng suliranin: ...kayong mag-asawa nag-away o nagkasakitan man, ngayon halimbawa si lalaki ay nambabae o kaya nagseselos sa babae may mga ganyan eh...ngayon itong lalaki maoobliga talaga silang magbigay ng baboy at bigas yun ang kultura namin dito tapos halimbawa siya ay nagseselos sa lalaki papatawagin namin yan tapos pag-uusapan kung hindi man totoo kung totoo man may mga batas na nakalaan para diyan. Halimbawa totoo magtupad ka sa batas 'yan may penalty 500 yan ay hindi mapupunta sa lider kundi mapupunta sa munisipyo ang penalty....yung baboy naman at bigas ay ipapakain sa mga dumalo....'yan magkakaroon kami ng resibo para sa bandang huli di na mauulit pa. (Engay, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Isinalaysay din ni purok lider Husay ang isang kaso ng panggagahasa sa babaeng Buhid ng isang lalaking Kristiyano na isa sa kaniyang mga natugunan ng solusyon: ...di ang ginawa ko naman, di tinawag ko si Reneth (lalaking nasasakdal) ano baga ang kuwan diyan, kulong o multa? Sabi ng lalaki magbabayad na lang daw siya. Sabi ko sa babae tanggap mo? Payag daw siya. Mangyari lang na may makulong, eh di ang nangyari pumayag si lalaki magbayad ng pera kay Marie (babaeng Buhid) 10,000. Ang ginawa ng lalaki bumayad yung babae naman sang-ayon, pumirma ang sitio sa kasunduan, sabi ko naman kahit anong mangyari ang mahalaga dito ang pagbabago. Ayon nagkaayos. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Hindi rin kalimitan nagiging suliranin sa pamayanan ng mga Buhid ang paghihiwalay ng mag-asawang katutubo sapagkat walang naitala pa na kaso ang mga sitio lider partikular sa Sitio Tagaskan ngunit ibinahagi ng mga ito ang kanilang tindig sa sitwasyon: 28
Wala kami sa totoo lang, wala kaming inayos na mag asawang gustong maghiwalay. Wala kaming sinasabing pinapaburan namin iyon. Syempre nandyan yung responsibilidad nila bilang magulang. Syempre karapatan nila, una mahalin yung magulang. Pangalawa, pag-aralin ang mga anak. Pangatlo, bigyan ng magandang kinabukasan yung mga bata. Yun ang sinasabi namin, pero pagdating sa paghihiwalay, walang sinomang nagsasabi na maghiwalay. Sa ayaw at sa gusto mo, at tutal ayan ang ginusto mo, magsama kayo hanggang sa huling panahon, pagkakataon. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Bagamat sa kabila ng pagpapayo ng mga magulang at mga gurangon sa pamayanan ng mga Buhid, hindi naiiwasan na humantong sa pagdedesisyon na maghiwalay ang mag- asawa. Kaya naman may batas ang mga katutubo upang maresolba ang problema at hindi matuloy ang paghihiwalay ng mag-asawa: Syempre lahat ng tao may karapatan, lahat tayo may kalayaan. Bagamat hindi natin nakukuha. Meron mga batas kasi d'yan eh, halimbawa, ako magulang, ito anak ako. May nagkagalit na mag-asawa. Once na nagpayo kami bílang mga magulang, ang sinasabi lang namin ay walang dapat sinomang maghiwalay dapat kayong magsama ng habang panahon. Pero ganun man ang aking sinasabi, kung ang nasa isip talaga ay ayaw na, tayo ay walang magagawa. Ang sinasabi lang namin dito, tutal ayaw mong maniwala. Halimbawa din, ako'y magulang. Totoo na ika'y may pagkukulang. May batas tayo d'yan. Kung sa baboy, kung sa bigas. Bilang magulang, syempre maglalabas ako ng bigas ng dahil lang sa ayoko pumayag na sila ay maghiwalay. Ito lang pangaral namin, sabihin man namin o hindi, ito na yun na ito ang pangaral namin bílang magulang. Kaya yun ang pinakamasalimuot na usapin pangyayari bílang mag-asawa. Kaya wala tayong sinasabi na hiwalayan ang asawa. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Sa bandang huli, iniiwan ng mga namumuno at mga magulang ang pagpapasya sa mag-asawa kung itutuloy nila ang paghihiwalay. Noon pa man batay sa mga nakatatanda sa komunidad ng tribong Buhid at Bangon, ang lupain ay hindi namamana dahil lupang katutubo ay kalayaan ng lahat na magamit at mapakinabangan ng nakararami, ito iyong mga panahon na wala pang masyadong komplikasyon sa usapin sa lupa ngunit sa ngayon ay minamana na ang lupain upang maprotektahan sa mga sumunod na henerasyon ang lupang ninuno ng tribo Sa pangkalahatan, ang pag-aari ng tribo sa kanilang komunidad ay lupain, mga hayop, bolo, palakol, at iba pang kagamitan. Kasama pa rito ang mga halaman at kaalaman, maging ang kaalaman sa pangkukulam o tinatawag nilang amurit. Ang mga pag-aaring kagamitan at kaalaman maging sa amurit ay kadalasang minamana ng mga lalaking anak ngunit ang pagpapasa ng titulo bilang pari (priest) ay pinamamana lámang sa lalaking panganay na anak (mula sa tatay hanggang sa kaniyang lalaking panganay na anak). Ang mga ganitong 29
kaugalian ay partikular na isinasagawa ng mga Hanonuo, Tau-Buid, Bangon, at Buhid sa katimugang bahagi ng isla ng Mindoro. Nababatay sa mga naitala ng kanilang ninuno, anomang materyal at kaalaman na kanilang pag-aari ay hindi maaaring ilabas o ipamahagi bílang pamana habang ang nagmamay-ari nito ay buhay at may kakayanan pang pangalagaan ang kaniyang pag-aari ngunit kung siya'y nakararamdam ng pabalik-balik na sakit, malubhang karamdaman at katandaan ay magsasagawa ang pamilya (anak at asawa) ng pagpupulong kasama ng lahat ng mga kamag-anak na ang paksa ay tungkol sa pagpapasa ng mana. Ang matanda ang pipili sa kaniyang mga anak o mga kamag-anak na magdadala sa kaniyang labî patungo sa huling hantungan (libingan) at sila rin ang mga responsableng magsasagawa ng padasal sa limang magkakasunod na araw at gabi, maging sa pagsasagawa ng sa pasiyam o tinatawag nilang fangafuyan at pagdiriwang sa ika-sampung araw na tinatawag nilang fanuludan. Bílang gantimpala ay makatatanggap sila ng malaking bahagi ng pamana lalo na ng lupain, sa natitirang bahagi ng pamana ay pagdedesisyunan ng panganay kung kanino ipamamahagi sa kaniyang mga kapatid, sa pagkakataong ito ay muling magpupulong ang mag-anak matapos ang fanuludan sa paghahati ng naiwang ari-arian. Noong sinauna, ang paraan ng pagtukoy kung sino ang maaaring gumamit sa lupang pangkaingin o pangbukid ay nakaayon sa kung sino ang unang makakakita nito. Nilalagyan ito ng palatandaan na kahoy bílang marka sa hangganan upang hindi magamit ng iba ang kaingin. Inaabot ng isang taon bago lumipat ang mga Buhid ng pagtatanimang lugar at maging sa tirahan. Kung sakaling kinasal ang isang Buhid sa Bangon o sa iba pang katutubo o hindi man katutubo, ang pamana ay mapupunta sa mga anak. Maaaring mapakinabangan ng kaniyang asawa o/at iba pang kamag-anak ang naiwang pag-aaring lupain ngunit wala silang karapatang angkinin ang nasabing pamana. Hanggang ngayon, isinasagawa pa rin at kinikilala ang ganitong kaugalian sa komunidad ng Buhid at ilan pang mga katutubong Mangyan sa pagpapamahagi ng pamana kasama ang lupain. Mula sa nalikom ng Census, ang kabuuang populasyon ng katutubong Buhid at Bangon ay 14,242 nagmula ang 10,529 sa Oriental Mindoro kabilang ang 35 na mga loktanon at Mestizo. Tumangging ihiwalay ang mga hindi kabilang sa mga katutubo ngunit ang SPTF ay nakipag-ugnayan sa LGU upang magamit ng komunidad bílang basehan ng sistema ng pagtitiyak ng datos o mas kilala sa Community Base Monitoring System (CBMS) upang madetermina ng Census ang mga hindi katutubo na naninirahan sa lupaing pamana ng mga Buhid at Bangon. Habang hindi pa tapos ang proyekto ng CBMS sa mga munisipalidad, maliit 30
na bahagi lámang ng nakalap na datos ang ginagamit bílang suportang datos sa kahingian para sa proseso ng pagbibigay ng titulo. Sa kabilang banda, ang probinsya ng Occidental Mindoro ay may kabuuang bilang na 3,723 kabilang na ang mga katutubong migrante at mga hindi katutubo. Ang pagsasagawa ng pagkuha ng populasyon ng mga katutubong Mangyan ay naglalayong makuha ang listahan ng mga katutubo na nag-aangkin sa lupa. Ito ay isinagawa sa pamamagitan ng pag-iisa-isa ng mga piling katutubo na nag-aangkin ng lupa sa bawat komunidad sa gabay na rin ng mga pinuno. Mula sa arkibo ng mga talaan ng ninuno ng NCIP, inisyal na may 13 matatandang Buhid at 4 naman mula sa tribong Bangon ang naging kinatawan ng iba't ibang angkan ng pamilya mula sa iba't ibang komunidad sa probinsya ng Oriental Mindoro ang natuklasang naninirahan sa mga tinaguriang lupang pamana o ancestral domain samantala mayroong 26 sa Occidental Mindoro mula sa panahong isinagawa ang pagtatala na nagpatunay na pagmamay-ari nila ang sakop ng lupain. Patunay ito ng kanilang matagal nang paninirahan at pag-ookupa sa nasabing lupain at patunay ng kanilang identidad at karapatan sa lupa, ang mga hindi kasapi ng tribong Buhid na ipinakasal sa katutubong may karapatan sa lupa ay tinatanggap, kinikilala at isinasapraktika sa lipunan at binibigyan din ng karapatan na magkaroon ng kapakinabangan sa pantay sa lupa ngunit hindi maaaring ariin ang lupa kahit sila ay kasal na. Sa pagtala at balidasyon ng kanunununuan, naitala na ang mga angkan ay mula pa sa 12th generation ng mga impormante. Ang iba naman ay mula pa sa 3rd, 4th, 5th, 6th at 8th generation ayon sa pagkakatanda ng mga sumailalim sa pagtatala. Malinaw na manipestasyon ito ng matagal na panahong paninirahan ng mga katutubong Mangyan sa kani-kanilang lupang pamana. Ipinakikita rito ang sistema ng mga Buhid at Bangon sa pagpapanatili ng angkan at yaman sa pamamagitan ng kasal o pagkakasal at ang pagpepreserba ng pag-aari at ari-arian lalo na sa lupa ng mga bawat tribo at ng komunidad. Maraming kinaharap ang mga Mangyan upang makompleto ang kanilang rekisitos upang maaprobahan ang kanilang aplikasyon para sa pagkakaloob ng sertipikasyon ng titulo ng lupaing ninuno o CADT. Patuloy na nililinang at pinauunlad ng komunidad ang kanilang lupain. Nagbigay inspirasyon ang kaso ni Carino laban sa pamahalaang insular, na inihayag ng mataas na lipunan na ang pagmamay-ari ay di kailangan dumaan sa isang kompermasyon o iba't ibang pormularyo upang matiyak ang katibayan ng pag-aari sapagkat ang layuning rehistrasyon ay upang mabawasan ang paglalatag ng mga ebidensya ng pag-aari sa halip ang batayan ay ang tiyak ng konsepto sa pagmamay-ari. 31
Ipinipakita ng mga tala na ang patunay nang na kasanayang pag-ari sa kanilang mga lupa ay sa pamamagitan ng patuloy na pagmamay-ari at paggamit ng lupa. Batay sa mga tala ng kasaysayan at mga imbestigasyon, ang aktuwal na batas ay isinasabuhay, ginagamit ng mga Mangyang nag-aangkin ng lupaing mana mula sa kanilang mga magulang na ipinapasa sa kanilang mga anak. Ang lahat ng lupaing ibinigay o binili ng pamahalaan ay pagmamay-ari ng mga mamamayan. Di sakop ng batas na ang mga lupaing hawak ng ninuno na ipinamana hawak simula pa noon. Tinatayang ang mga lupaing ito at kahit kailan man ay hindi naging hawak ng pamahalaan sapagkat noon pa man ay ito ay nasa mga ninuno ng nasabing tribo kahit noon sa panahon ng mga Kastila. Ito ay buhay sa mga katutubo hanggang sa ngayon. 32
VI. SISTEMANG PANGKABUHAYAN Mataas ang tingin at pagkilala ng mga Buhid sa kanilang hanapbuhay partikular ang pagkakaingin, pagtatanim maging pangangaso na nakaugat sa lupa. Dahil ito sa kanilang takot sa panahon ng kagutuman, para sa kanila ang pinakamasamang pangyayari sa buhay ng isang tao ay ang magutom at walang kahit anong maaaring mapagkuhanan ng makakain. Labis na kinokondena ng tribo ang eksploytasyon sa kanilang lupain dahil na rin sa paniniwala sa mga espirituwal na puwersa na nangangalaga sa kalikasan. Iniiwasan nila ang pagkakaingin sa bahagi ng kagubatan na pinaglilibingan sa paniniwala ring pinamumugaran ito ng mga kaluluwa. Ang mga espirituwal na puwersang sinasabing namumuhay sa kagubatan ay kinategorya sa dalawa, ang labang na nasa pormang hayop na itinuturing na kalaban ng tao at ang lahi na itinuturing namang proteksiyon mula sa mga labang ng mga tao. Pinaniniwalaang nakamamatay ang kagat ng labang at ang kagat din nito ang nagsisilbing pasukan ng espiritu upang magkasakit ang tao. Ang katagumpayan ng mga Buhid sa pangangaso ay hudyat ng pagkatalo ng labang. Ang mga lahi naman ay pinaniniwalaang nagmamay-ari ng sariling taniman at kaingan sa espirituwal na mundo. May dalawang kinikilalang lahi ang mga Mangyan, Afu-fungso at Afu-daga. Si Afu-daga ang pinaniniwalaang kumokontrol sa uniberso at sa mga nangyayaring puwersang pangkalikasan, kung nagkakaroon ng pagguho ng lupa o soil erosion, pinaniniwalaang nagkakaingin ang Afu-daga. Ang mga kalamidad naman tulad ng pagbaha at paglindol ay ganti ng Afu-daga sa mga pagkakasala ng mga tao. Bukod dito, pinaniniwalaan din ng mga Buhid ang tagapangalaga ng kalikasan ng kanilang pinagkukuhaan ng yaman sa paghahanapbuhay na si Tanod Marikot na nangangahulugang masukal sa wikang Buhid. Mayroon ding nakakabit na paniniwala dahil sa matinding pagrespeto ng mga katutubo sa kalikasan sa kanilang pagtatanim sapagkat dito nagmumula ang kanilang buhay: Pag meron kang pananim, halimbawa palay o mais, kailangan huwag mong biglain lang medyo madahan. Kunwari meron kang parang mga retasong halaman nga lang yung hugas ilog. Hindi p'wedeng ipaagos sa ilog. Eh kasi ginagalang ba yung pagkain, halaman. Kasi yun ang binibigay ng buhay sa atin eh. (Enzo, Personal na Pakikipanayam, Setyembre 8, 2018) 33
Larawan 6. Kaingin ng Buhid Mangyan sa bundok sa Sitio Salafay (Kuhang Larawan ni Daniel Victor Gogola) Bago pa man umusbong ang iba't ibang paraan ng hanapbuhay ng mga Mangyan, nagsimula ang mga ninuno ng tribo sa pagkakaingin (slash-and-burn farming) sa kabundukan ng mga halamang-ugat na tinatawag na namu. Tradisyunal na proseso ang pagkakaingin kung saan pinuputol o sinusunog ang mga puno sa isang bahagi ng gubat upang isailalim sa kultibasyon ang lupang pagtatamnan. Sagradong gawain ang pagkakaingin para sa mga katutubo sapagkat may prosesong kinakailangan sundin ngunit para sa mga Buhid, kinakailangan ang pagsasaalang-alang sa likas na yaman bago putulin o sunugin ang mga puno sa lupang tataniman. Dahil ito sa mga puno na mapagkukunan din ng pagkain o kaya naman ay materyales sa paggawa ng kanilang tirahan, aniya ng isang katutubo, hindi pinuputol ang mga ganitong klaseng puno sa halip ay binabawasan lamang ang sanga. Di kalaunan, muling tutubo ang mga punong ito at babalik sa paglago ang kagubatang pinagsagawaan ng kaingin. Bago magsimula magtanim sa mga kaingin, nagsasagawa ng pagpapatugtog ng isang uri ng kahoy ang mga Buhid na tinatawag na alutang bilang paniniwala sa pagpapaalis ng masasamang espiritu na maaaring magdulot ng hindi magandang ani. Sinusubok din muna ang pagtatanim sa isang maliit na bahagi ng lupa bago tamnan ang buong lupa upang matiyak ang kalidad ng lupang tatamnan. Isa rin sa paniniwala na kapag nanaginip ang nagkakaingin na nakahuli ito ng baboy ramo o hinuli ng lawin ang sisiw, kinakailangan ipagpaliban ang pagkakaingin dahil malas o siroy ito. Ipinagbabawal din ang pag-iyak sa panahon ng paghahasik maging ang pagdadala ng pagkain sa kabilang ilog. Kapag naputol naman ang kuwintas sa panahon ng paghahasik, kailangang magkatay ng manok o fagfaladun upang walang masamang mangyari. May isinasagawa ring pasasalamat sa masaganang ani ang mga Buhid tuwing umaani ng tanim sa kanilang kaingin na tinatawag na famag-uwan kung saan nagkakaroon ng salo-salo ang komunidad sa mga produktong 34
naani. Kalimitan, mga halaman tulad ng kamoteng kahoy, mais, saging at palay ang itinatanim sa kaingin ng mga katutubo. Isinasagawa ito kalimitan sa tag-araw na nagsisimula sa buwan ng Enero hanggang sa buwan ng Mayo kung saan nagsisimula ang famgas o pag- aani o agfayay ng mga itinanim. Tumatagal nang tatlong buwan sa pagpapatubo ng mga mais at kamote samantala pinakamatagal anihin ang palay na umaabot hanggang sa buwan ng Nobyembre. May sinusunod din na proseso sa pagtatanim ng mga halaman ang mga Buhid na ayon kay Dalafi: ...ang unang itanim ay mais pangalawa ay palay, pag mataas na ang palay sunod ay kamoteng baging, pag buhay na yung kamoteng baging, yung saging naman. (Dalafi, Personal na Pakikipanayam, Setyembre 5, 2018) Tulong-tulong ang mga Buhid sa panahon ng paghahasik at ang pagtutulungang ito ay tinatawag na faramgasan. Nagkakaroon din ng pagbabahagi ng ani ngunit kinakailangang siguraduhing mayroong matitira sa may-ari ng kaingin na isang buyog na ani. Ipinagdiriwang ang masaganang ani sa pamamagitan ng isang kasayahan na tinatawag na Fanuludan o Duludan. Sa kasalukuyan ay hindi na ginagawa ang Fanuludan dahil sa pangangailangan ng malaking halaga. Ito ay isang paraan upang magkita-kita at magkasama-sama muli ang buong pamilya. Isinasagawa rin ang tinatawag na sul-ugan na nangangahulugang bayanihan o pagtutulungan sa pamamagitan ng pagkakaisa. Malimit man sa mga katutubong Buhid ang pangingisda ngunit may iilan lalo na ang malalapit ang komunidad sa ilog ang isa ito sa mga ikinabubuhay. Nagmumula sa bundok ang inuming tubig ng mga katutubo na nanggagaling sa bukal na tinatawag nilang talisi kaya naman hindi lámang kagubatan ang pinangangalagaan ng mga ito kundi pati ang anyong- tubig. Tradisyonal ang nagiging proseso sa pangingisda ng mga Buhid hindi tulad ng sistema sa panghuhuli sa dagat kung saan ginagamitan pa ng mga bangkang de motor at lambat. Gumagamit lamang ang mga ito ng bangkat o balantak sa panghuhuli ng isda. Mailalarawan ito bílang gawa sa kawayan na nakaanyong kulungan at ipinupuwesto sa mga lugar na paghuhulihan ng isda o kaya naman ay mga alimango. Isang uri rin ng pagtatanim na isinasagawa naman sa kapatagan ang pinagkukunan din ng hanapbuhay ng mga Buhid ang pagtatalok o pag-aarawan. Nagsimula ang ganitong paghahanapbuhay ng mga katutubo nang magpasya ang mga ito na bumaba ng bundok at manirahan sa kapatagan. Sa pag-aaral ni Postma (1974), nanilbihan ang mga katutubong Mangyan noon pa man sa mga Kristiyano na nagmamay-ari ng lupain sa kapatagan bilang magsasaka kapalit ng mababang pasahod na hindi naging problema para sa mga katutubo sapagkat sa kanilang paniniwala, sapat lámang ito dahil sila ay 'Mangyan lámang' at higit na 35
mataas ang estado ng mga nasa kapatagan. Naging dahilan ito upang magmistulang alipin ang mga Mangyan ng kani-kanilang panginoong may lupa sapagkat nabaon ang mga ito sa utang dahil sa pangangailangan na maitawid ang kani-kanilang pamilya. Nagresulta rin ito sa pangangamkam ng mga lupaing nasasakop ng mga lupaing ninuno ng mga damuong (Kristiyano o Tagalog) lalo na at walang hawak na titulo ng lupa na nagsasaad ng pagmamay- ari ng mga katutubo ang lupain. Dahil ito sa ideolohiya ng mga Mangyan na hindi na kinakailangan ariin ng sinoman ang lupain sapagkat walang sinoman ang dapat magmay-ari nito. Tanging ang mga itinatanim lámang sa lupain ang dapat ariin at anihin at kinakailangan muling paunlarin ang lupain sapagkat dito nagmumula ang kanilang pinagkukunan ng buhay. Sa kasalukuyan, malaking bílang na ng mga katutubong Buhid ang naghahanapbuhay sa pamamagitan ng pagtatalok lalo na sa panahon ng paghihintay sa tag-ani sa kani-kanilang kaingin. Kalimitan pa rin ng mga talukan ay pag-aari ng mga Kristiyano kaya naman maliit na porsiyento lámang ng sahod o kung minsan ay palit-produkto lámang ang nakukuha nila rito. Ang kawalan ng lupa at ng sariling kalabaw na makakatulong sa pag-aararo ang pangunahing suliranin ng mga Buhid upang manilbihan sa mga panginoong may lupa. Suliranin din ang panloloko ng mga tagapatag sa mga Buhid kaya naman hindi nakukuha ng mga ito ang nararapat na kita sa kanilang pagtatrabaho bukod pa ang pangangamkam sa kanilang lupain na dahil na rin sa kanilang takot ay hinahayaan na lámang ang mga ito. Nagsimula ang ganitong kalakaran sa pagpapatayo ng mga ito ng pastuhan sa loob ng lupaing ninuno o lugar na pinagpapastulan ng mga baka. Ayon sa ahensiya ng NCIP, sa paggawa ng pastuhan ng mga tagalabas, gumagawa rin umano ang mga ito ng dungdong na pinaglalagyan ng mga suplay at produkto mula sa pastuhan ngunit di kalaunan, nagiging tirahan na rin ng mga nangangalaga o nagmamay-ari nito ang itinayong stockhouse. Malaki ang gampanin ng DENR sa pagpapatayo ng mga tagalabas ng pastuhan sa lupaing ninuno sapagkat ito ang ahensiyang may pananagutan sa pagbibigay permiso sa pagpapatayo. Tumatagal nang 25 taon ang pagpapanatili ng ganitong kalakaran sa mga lupaing ninuno kaya naman nang matapos ang kontrata na ito ay isinailalim na sa Free Prior and Informed Consent (FPIC) o pagbibigay karapatan sa mga katutubo na magbigay hatol sa mga proyekto na maaaring makaapekto sa kanilang teritoryo, kinakailangan nang humingi ng permiso sa mga lider na katutubo at sumailalim sa renewal ang pananatili ng mga pastuhan. Mahigpit na suliranin pa rin hanggang ngayon ng mga katutubong Buhid sa kanilang mga ancestral domain dahil sa mga naitalang land grabbing at pagbebenta ng mga nakatiwangwang na lupa na walang titulo sa mga pribadong sektor upang itransporma bílang institusyon at tayuan ng kani-kanilang negosyo. Ang mga lupaing ito ang kanilang sinasaka at pinagkukuhaan ng 36
ikabubuhay sa araw-araw na sumasailalim sa eksploytasyon na may tuwiran ding epekto sa kanilang wika, kultura, at tradisyon. Ang mga produktong inaani sa pagkakaingin at pagtatalok ng mga katutubong Buhid ay hindi lámang pangkain sa kani-kanilang pamilya. Ibinebenta rin o kinakalakal din nila ang mga ito kapalit pa ng ibang produkto na kanilang kailangan sa pang-araw-araw na pamumuhay. Dinadala ng mga Buhid ang kanilang produkto kalimitan sa tagapatag o sa bayan. Kumikita ang mga ito depende sa produkto at sa dami ng produkto, sa isang pulóng saging o 100 saging, nagkakahalaga ito ng dalawandaang piso. Mayroon ding tinatawag na pagkokoprasan kung saan isang uri ng pangangalakal ngunit may kaakibat na pagpapalitan pa rin ng halaga sa bawat produkto: Halimbawa ngayon ang kopras. Kokoprasin yun. Tapos ibibenta sa baba. Ang ginagawa naman ng iba, yung benta non ay ibibili ulit ng produkto galing sa baba. Dadalhin sa hulo at saka ibebenta sa mga kasamahan. (Dalafi, Personal na Pakikipanayam, Setyembre 5, 2018) Mula sa mga pinagbentahan ng inaning produkto na karaniwang isinusukbit ng mga katutubong Buhid gamit ang balagwit o buyugan na nasa anyong basket na gawa sa puno ng inwag na isinasabit sa kanilang katawan o kaya naman sa ulo, ibinibili muli ito ng katutubo ng mga produktong tulad ng bigas, asin, asukal, kape, at gasolina na kalimitan ay inaakyat sa kanilang pamayanan sa bundok upang ibenta sa kaniyang mga kasamahang Buhid. Naobserbahan ang ganitong kalakaran sa Sitio Tagaskan, Oriental Mindoro kung saan kinakailangan tumawid pa ng sampung beses sa ilog upang makarating sa sentro ng barangay kaya naman may iláng katutubo na nagtayo ng maliliit na tindahan na inaangkat sa pamamagitan ng kalabaw o kaya naman ay kung hindi mataas ang tubig sa ilog ay maaaring makadaan ang mga trak na maghahatid ng produkto. Makikitaan na may konsepto ng sari-sari store o retailing ang mga Buhid dahil na rin sa pangangailangang panlokasyon ng kanilang tinitirahan na karaniwan ay nasa kabundukan. Iba ang kaso ng mga naninirahang Buhid sa Sitio Bato-Ili kung saan nasa kapatagan ang lokasyon ng kanilang mga tirahan kaya naman higit na madali para sa kanila ang makarating sa bayan upang makabili ng kanilang mga pangangailangan. Wala ring pagkakataon ang mga ito na makapagtayo ng sariling tindahan dahil kasama nila sa komunidad ang mga Tagalog na karaniwang may-ari ng mga maliliit na tindahan sa paligid. 37
Larawan 7. Pagbabayo ng bigas matapos patuyuin ang palay na inani ng mga katutubong kababaihan (Kuhang Larawan ni Mike Viduya) Bagamat tanyag ang mga Buhid sa paggawa ng beads na maaaring gawing kuwintas, porselas, o hikaw; at paghahabi ng mga kasuotan, bayong o basket, hindi nila ito ganap na napagkukunan ng pagkakahanapbuhayan sapagkat walang pagkakataon na maibenta nila ang kanilang produkto sa bayan kung saan ito higit na mabibili. Sa pakikipanayam sa Department of Tourism ng San Jose, Occidental Mindoro, natalakay ang kahalagahan ng bead making maging ng weaving na isa sa mga kultura ng mga Buhid kaya naman sa pakikipagtulungan ng ahensiya sa National Commission for Culture and Arts (NCCA), nagbigay-daan ang bagong proyekto ng institusyon na Dapnayan upang magsagawa ang DoT ng seminar-workshop ukol sa bead making at weaving bilang suporta sa pagkakaroon ng programang pangkabuhayan para sa mga katutubong Buhid. Layunin nito na madala ang mga produktong Mangyan sa bayan kung saan higit na mapapansin at maibebenta sa mga turista. Bukod pa ang proyekto na ito sa nauna nang nailunsad na programa ng ahensiya, ang Tiangge sa Kamangyanan kung saan nagbebenta ang mga Mangyan tuwing Sabado ng kanilang produkto ngunit kinakailangan pang dayuhin upang makabili. Mayroon din namang mga grupo na nag- aangkat ng produkto mula sa mga Mangyan upang ibenta sa iba't ibang lugar sa bansa bílang mga souvenir. Hindi naman nalinaw ang nagiging proseso ng pagbibigay kita sa mga katutubo o hatian ng mapagbebentahan ng mga produkto. 38
Larawan 8. Paghahabi ng bayong (Kuhang Larawan ni Mike Viduya) Sa paglipas ng panahon, nagkaroon ng mga pagbabago sa komunidad ng mga katutubong Buhid na nagbigay espasyo upang makapasok sa propesyonal na larangan ang ilan sa kanila at makapaghanapbuhay labas sa agrikultural na kinasanayan. Marami na sa mga Buhid ang nabigyan ng pagkakataon na makapag-aral kaya naman nagkaroon ang mga ito ng pagkakataon na makapagtapos sa kursong napili at isapratika ito. Sa Sitio Tagaskan, may dalawang gurong katutubo na nagtuturo sa Tagaskan Elementary School na nagmula sa tribong Buhid at Hanunuo-Buhid ang ngayon ay kapwa guro na sa paaralan. Maging ang dating lider ng sitio ay nabigyan din ng pagkakataon na makapagtrabaho bílang purok lider sa barangay. Maging sa Sitio Bato-Ili, mayroon na ring guro na katutubong Buhid ang nakakapagturo sa loob ng walong taon sa Panlabayan Elementary School. Mayroon ding nakatapos ng kursong Midwifery at nakapagtrabaho sa Health Center ng Barangay bílang Assistant Midwife. Isa rin sa mga staff ng NCIP ay nagmula sa mga katutubong Buhid dahil na rin sa paniniwala ng ahensiya na kinakailangan ng katutubo sa opisina upang mailapit ang mga pangangailangan ng tribo. Ang pagpili ng kurso ng mga katutubo ay nakaayon sa pangangailangan ng kanilang tribo kaya naman makikita na karamihan sa kanila ay nagiging guro o kaya naman ay midwife upang makatulong sa kanilang komunidad. Dahil na rin sa mahigpit na pangangailangan na makakuha ng edukasyon ang mga katutubo, kinakailangan din ng guro na makakaunawa sa pangangailangan ng mga mag-aaral at maging sa patuloy na paglobo ng kanilang populasyon, instrumento rin ang pagkakaroon ng kapwa katutubo sa pagbibigay kaalaman sa makabagong teknolohiya at kapamaraanang kinakailangan sa panganganak o pag-aalaga ng sanggol ng mga katutubo. 39
Talahanayan 2. Mga Glosaryo ng Termino sa Sistema ng Kabuhayan PAGHUHULI NG HAYOP/PANGANGASO Termino Kahulugan 1. Aso Ang naghahanap ng baboy ramo. 2. Balatik 3. Bangkaw o sibat 4. Bitag 5. Ditag Ito ay isang pamamaraan ng panghuli ng hayop na kadalasang nilalagay sa tabi ng kaingin. Ang mga bagay na ginagamit para rito ay baging, bagakay/anos at kahoy o kawayan na matulis. Tinatali ng baging ang matulis na kahoy sa isang bahagi ng dadaanan ng halimbawa baboy ramo at kapag nasagi ang baging ay tutusok ang matulis na kahoy sa baboy ramo. Ito ay yari sa bakal at bakto (pinatulis na kahoy) na ginagamit sa pangangaso. Ginagamit ito para sa mga hayop na nais hulihin. Para hindi masaktan ang táong daraan, may palatandaan na nilalagay sa daraanan tulad ng balungbong (palatandaang gawa sa kahoy na ginagamit din sa pag-angkin ng lugar kung saan may pukyutan at ibang bagay na mapapakinabangan) at tahad (palatandaang gawa sa kahoy na ginagamit sa kaingin) para malaman ng tao na may daraanan siyang patibong. Isang pamamaraan ng paghuhuli ng hayop na ginagamit sa baboy at manok. Ito ay gumagamit ng lubid na may kahoy. Ito ay yari sa bakto o bagakay na ginagamit sa pangangaso. 6. Fanguros, sumbling, agos 7. Gulok 8. Pana 9. Suray 10. Suway Ito ay ginagamit sa pagpapatulis o pagpapatalim ng sibat at iba pa. Ginagamit din ito sa panahon na pangdepensa sa sarili laban sa hayop na nanunugod, lalo na kung wala nang ibang kagamitan tulad ng sibat at pana. Gamit sa pangangaso na yari sa puno ng bunga o layag na may talim sa dulo. Ito ay isang uri rin ng patibong na nilalagay sa lupa nang nakausli at natatakpan ng mga dahon at iba pang bagay upang hindi makita ng baboy ramo ang nakaambang na matulis na bagakay/bagahay. Ito ay isa ring panghuli ng hayop na gumagamit ng silo na nakatali sa kahoy sa dinadaanan ng hayop. PANGINGISDA Termino Kahulugan 1. Bahod 2. Balantak 3. Bangkat Panghuli ng isda sa mga ilog at sapa na gawa sa pinatulis na uri ng talahib, kahoy, balat ng kahoy o lubid. Gawa sa banban (kahawig ng bagakay), kawayan, uway, inwag na nilalagay sa agusan ng tubig upang mahuli ang isda. Isang uri ng kawayan at baging na ginagamit sa panahon ng tagbaha at sa tubig na malalakas ang agos. 40
4. Banwit 5. Falfal/Anapla/ Hamaysa/Tuba 6. Iglihod/Tingting 7. Igliti 8. Liptung 9. Pana 10. Saranga Kawil Mga uri ng punongkahoy o baging na kinukuhanan ng katas o dagta na ginagamit panglason sa isda. Paghuli gamit ang mabilis na pagpukpok sa isda gamit ang gulok. Paggawa ng isang bahayang bato ng isda kung saan babagsakan ito ng bato at dahil sa lakas ng bagsak ay hihina o mamamatay ang mga isda at mas madali nang mahuli. Isang lugar sa tabing ilog na may nakaimbak na tubig gawa ng umapaw na ilog na hinuhukay ang gilid at pinapaagos ang tubig o igtanas palabas upang matuyo at mahuli ang isda. Gawa sa pinatulis na uri ng talahib, kahoy, balat ng kahoy o lubid. Isang uri ng pana na may tatlo o mahigit na tulis ang dulo. 41
VII. RELIHIYON Para sa mga Buhid, si Afufun ang kumokontrol sa daigdig kasama ang mga labang o ang espiritu. Naniniwala sila na ang mga falad o kaluluwa ng mga patay ay naninirahan sa lugar na tinatawag na daga salad. At dahil maging ang mga falad ay nakakaramdam ng pagkagutom, ang kanilang mga kaanak ang nag-aalay ng pagkain sa mga ito upang maiwasan ang pagkagalit. Nag-aalay rin ang mga Buhid sa mga falad ng isang ritwal na tinatawag na sagda kung saan nagkakatay sila ng isang baboy at iaalay ang buntot nito sa kaluluwa. Ang mga katutubong Buhid ay may mga nakagawaing gawain kung tawagin ay Panagdahan, tumutukoy ito sa pagsamba ng mga katutubo sa mga matubig na lugar. Sa panahon ng kanilang pagtatanim at bilang pasasalamat sa sagradong diwata ng tubig ay nag- aalay sila ng baboy, manok, at mga prutas sa gilid ng ilog, sapa at sa iba pang mga matubig na lugar. Naniniwala sila na ang tubig ay may taglay na kapangyarihan ng espiritu na nakatutulong para sa masaganang ani ng mga malulusog na bunga ng kanilang mga pananim. Sa paniniwala ng mga Mangyan, ang bawat bagay at pangyayari ay may kaugnayan sa mga espiritu, sa isang banda ay sinasamba rin nila ito. Ngunit ang mga espiritung iyon ay pumapaloob sa kapangyarihan ng Kataas-taasang Nilalang. Umiikot ang kanilang paniniwala sa takot na maparusahan sila ng espiritu, na maaaring mapagbigyan o matanggihan sila sa kanilang kahilingan sa pamamagitan ng babaylan o gurangon. Isa sa mga tanyag na paniniwala ng mga katutubong Buhid sa demonyo ay tinatawag na labang na kalimitang nananahan sa kagubatan. Karaniwang ginagawa nito ang pag- aanyong tao na biglang naglalaho sa isang iglap ng mata. Malalaman umano na may labang na malapit sa kinaroroonan ng tao kung makakaramdam ito ng paglaki ng ulo. Ayon sa pakikipanayam sa katutubong Buhid na si Erwin Husay, maaaring agapan ang pagsanib ng labang sa tao gamit ang proseso ng banawang: Ang gawin niyo pag nasa daan, magkuha lang kayo ng konting kahoy, i-ko- kross nyo sa daan, tapos lalaktawan n'yo, pero wag kayong lilingon. Pag di kayo lilingon, wala na iyan, pero pag lilingon kayo, hahabulin at hahabulin kayo niyan... ng labang. Yun ang palatandaan, pag lumaki ito (ulo), ay siguradong may labang niyan. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Ibinahagi ni Husay ang kaniyang karanasan nang makaengkwentro umano ito ng labang sa kagubatan: Ay! Madami, madami sa karanasan, di sa pagmamayabang, basta mga apat na kilometro. Ito ang karanasan ko nung ako'y binata, kasalukuyan ay ako'y grade two pa lang, ang edad ko ay katorse na, medyo nawiwili na sa 42
panliligaw, kung minsan, eh malayo ang pupuntahan, mga apat na kilometro, malayo. Mga alas diyes ng gabi, malapit-lapit sa kalagitnaan ako, parang may tao sa daan, edi hinto naman ako, maya, naku! May nagsasalitaan dun, pero di ko maintindihan mga salita nila, pero tao talaga sila, maliwanag naman ang buwan, dala ko ang gitara, pangharana, ang pupuntahan ko naman na mga dalaga ayun pala wala doon, edi di ko naman alam edi tuloy tuloy ako, naku! May bundok doon na naka gay'on oh, dito ako galing, dun sa tao, puting-puti ang suot, di tuktok ng bundok, eh may dalawang magkaintindihan talaga, parang nagsasayawan, pagdating ko dun ay wala, eh lumaki ang ulo ko, ito, parang takot na rin ako parang lilipad na pataas, ay siguro labang ito. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Isinagawa ni Husay ang pagbabanawang kung saan gumawa ito ng pagkukrus ng kahoy sa daan at ang kabilin-bilinan nang ama nito na huwag nang lilingunin ang pinanggalingan. Pagbalik nito galing sa bahay ng dalagang liligawan, naisip ni Husay na mag-iba nang dadaanan. Sa halip na dumaan sa tuktok ng bundok ay dumaan ito sa paanan ng bundok upang iwasan ang labang na nakaengkuwentro nito. Ngunit sa ikalawang pagkakataon ay may nakasalubong siyang muli na labang: Naku! Doon naman sa may ilog, nakita ko may nakabalot sa banig, ganito kahaba siguro oh, may tatlong tali, sabi ko, naku! Patay ito, tiningnan ko ay naku tao nga, nakabalot sa banig, isang kislap pa lang ng mata ko banig talaga 'yan. Pangalawa, ito ay lumaki uli (ang ulo), ay ganyan ako sa gulok ko, ay pag kumibo tagain ko talaga 'yan, takot na ako eh, gay'an gay'an ang kamay ko kita ko don, pangalawang kislap ng mata ko, ay wala!, ay bato lang eh, nakalagay doon, naisip ko ay labang nga ito, kumuha ulit ako ng kahoy na gay'an tapos naglikbang ako, pauwi na naman, ayun hanggang sa nakauwi ako ng bahay. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Sa pagdaan ng panahon, nagkaroon ng pagbabago sa mga paniniwala at kinaaanibang relihiyon ng mga katutubong Buhid sa bawat sitio dahil sa pagsulpot ng iba't ibang asosasyon at organisasyon na nagbibigyang permiso na ipatayo sa lupaing minana ng mga katutubo na may kaugnayan sa iba't ibang relihiyon. May isang Non-Government Organization (NGO) sa Sitio Bato-Ili ang nagpatayo ng maliit na simbahang nakaanib sa Kristiyanismo ang naghahatid ng salita ng Diyos sa lugar. Bukod dito, nagsasagawa rin ang organisasyon ng feeding program araw-araw tuwing sasapit ang tanghalian para sa mga batang mag-aaral na katutubo na nag-aaral sa kalapit nitong paaralan, ang Bato-Ili Minority School. Bagamat, hindi sakop ng lupaing ninuno ng mga katutubong Buhid, makikita ang mga simbahan ng Iglesia ni Kristo at mga katolikong simbahan malapit sa tinitirhan ng mga katutubo na bukas din para sa mga katutubo na nais umanib sa mga nasabing relihiyon. Sa mga sitio naman na mahirap mapuntahan dahil sa kinakailangan pang tumawid ng mga ilog at bundok, may mga nagtutungong pastor mula sa iba't ibang relihiyon upang maghatid ng salita ng Diyos. Ayon 43
sa isang katutubong kinapanayam na si Kokoy Angeles mula sa Sitio Panlabayan, unti-unting nagbago ang kinaaanibang relihiyon ng mga katutubo sa kanilang lugar mula nang may nagtungo na pastor sa Sitio Danlog, ang kalapit na sitio ng Panlabayan. Madaling nahikayat ang mga katutubo na umanib sa Katolisismo o Kristiyanismo dahil na rin umano sa walang pinagkaibang turo ng mga pastor sa turo ng kanilang mga kanununuan. Umiikot ang mga turo na ito sa paggawa ng kabutihan at pag-iwas sa paggawa ng kasamaan sa kapwa na siya ring turo ng kaniyang mga magulang. Salik ang pagbabago at pagsulpot ng iba't ibang relihiyon o organisasyon sa lugar sa mga pagbabago sa kultura ng mga Buhid. Maraming ritwal at paniniwala ang hindi na naisasagawa ng mga katutubo dahil na rin sa panghihikayat ng mga inaanibang relihiyon ng mga katutubo na yakapin ang bagong sistema at paniniwalang itinuturo ng mga ito. Bukod sa mga turo ng salita ng Diyos, isa rin ang salik na ito sa nagdala ng iba't ibang porma ng teknolohiya tulad ng telebisyon at radyo sa mga katutubong Buhid na nagbukas sa kanilang kaalaman sa popular na kulturang tulad ng mga popular na kanta, sayaw, mga programa sa telebisyon, at maging sa mga artista. Katunayan, ilan sa mga katutubong anak ng mga Buhid ay isinunod ang pangalan sa mga tanyag na artista na nakilala sa panonood at pakikinig sa radyo. Maging ang wika ay apektado rin sa pagyakap ng mga katutubo sa iba't ibang relihiyon sapagkat karaniwan ng mga relihiyon ay gumagamit ng wikang Filipino o Ingles sa pagtuturo ng salita ng Diyos. Maging ang mga NGO na nagpapatupad ng iba't ibang programa sa mga sitio ay karaniwang nilalahukan ng mga dayuhan kaya naman Ingles ang wika ng mga ito sa pakikipagkomunikasyon sa mga katutubo. 44
VIII. MATERYAL AT DI-MATERYAL NA KULTURA AT TRADISYON Sining Sa larangan ng sining at disenyo, may naiibang disenyo ang mga Mangyan na kanilang ginagamit sa pagdidisenyo sa mga kasuotan sa pamamagitan ng pagbuburda na tinatawag na Pakudos mula sa wikang Hanunuo. Nagmula ang pakudos sa salitang cruz sa Kastila na nangangahulugang krus na maaaninag sa hugis nito. Ito'y may kaakit-akit na disenyo na may pantay na sukat ang mga guhit at espasyo. Bago pa dumating ang mga mananakop, naitala na ang pagkakaroon ng sariling sistema ng panulat ng mga Filipino na tinatawag na Baybayin. May natatangi ring panulat ang mga Mangyan partikular ang tribong Hanunuo at Buhid. Dineklara noong 1997 ng Pambansang Museo ang sistema ng kanilang panulat bilang isa sa mga National Cultural Treasures at noong 1999 naman ay napabilang sa Memory of the World ng UNESCO na tinatawag na Surat Mangyan. May natatanging panulat din ang mga Buhid na tinatawag na Surat Buhid. Nakaayon ito sa syllabic o pa-kataga ang bigkas kung saan laging may nakakabit na patinig ang bawat katinig. Halimbawa nito ay ang letrang l, m, n, p, s at katulad na letra ay laging may kasamang a, e, i, o, u bagamat maaaring pasalit salit ang malambot na e at i at matigas na o at u. Isinusulat noong unang panahon sa puno ng kahoy ang Surat Buhid. Sa isang kawayan naman na pinutol ang magkabilang bukong-bukong na tinatawag na luka isinusulat ang mga awiting Buhid. Ginagamit din sa panulat ang kutsilyo (siyaw), bakto (baging na kawayan o agsam/aksam), kiling at tungkod (kung saan sinusulat minsan ng matatanda ang kanilang mensahe at kalimitang iniiwan ito sa sangang daan at sa mga pahingahan). Larawan 9. Ang kiling o ang kawayan at ang kanumpot siyaw na isang kutsilyo na ginagamit sa pagsulat ng Ambahan sa pamamagitan ng Surat Mangyan (Kuhang Larawan ni Mary Joy Sawa-an) 45
Sa kasalukuyan, ang Paaralang Mangyang Naaangkop sa Kulturang Aalagaan o PAMANAKA na itinayo noong 1999 sa Sitio Danglog, Barangay Monteclaro, San Jose, Occidental Mindoro ang patuloy na nagtuturo ng Surat Buhid sa mga Buhid. Literatura Sa larangan ng literatura, kilala sa mga Mangyan ang isang uri ng panulaan na tinatawag na ambahan. Kalimitan matatagpuan ang panulaan ng ambahang nakaukit sa piraso ng kawayan na tinatawag ng mga Buhid na kiling at isinusulat gamit ang kanumpot siyaw na isang uri ng kutsilyo na nakasulat sa pamamagitan ng Surat Mangyan. Sinasabing nagmula ang sistema na ito sa India, 2500 na taon na ang nakalilipas. May pituhang sukat na ritmo ang bawat linya na binibigkas ngunit hindi hinihimigan ng anomang instrumentong pangmusika. Tumatalakay ang mga panulaan nito sa iba't ibang sitwasyong panlipunan maging sa dayalogo o sagutan sa pagliligawan. Isa sa mga varyasyon ng ambahan ang urukay na isinusulat naman sa waluhang sukat ng ritmo sa bawat linya at ginagamitan ng gitara sa paraan ng pagbibigkas. Nagbigay ng halimbawa si Husay ng ambahan na kaniyang inawit: AMBAHAN 1 Manok sitig bayakay oto aba aba baykugad baykugad udwaya Nangangahulugan ang unang ambahan na may isang ibon na gumagawa ng kaniyang pugad ang hindi nakatapos kaya naman nabitin ang kaniyang gawain. AMBAHAN 2 Aho maskin diskay ahon kayag dis ahinikay kasaya mangayong buhad banai Pumapaksa naman sa pag-ibig ang ikalawang ambahan na nangangahulugang pumaroon ang binata upang ipagtapat ang kaniyang pag-ibig sa babae ngunit kung hindi nito 46
nagugustuhan ang binata ay hindi naman ito namimilit. Maaari ring sumagot ang dalaga sa pamamagitan ng ambahan: AMBAHAN 3 Saslabagan buludan ahud kasaya ah batalang uyu Nangangahulugan naman ito na nagpaparinig ang binata sa dalaga ngunit hindi nito kayang tapatan ng matamis na oo na hinihiling ng binata kaya naman mas mainam na maghanap na lámang ito ng iba. Kung positibo naman ang magiging tugon ng dalaga sa panliligaw ng binata, agad na lámang pinapapasok ang binata sa tahanan ng dalaga matapos ang panliligaw. Mayroon din ang mga Buhid Mangyan na mga kuwentong bayan at kuwentong pambata na tinatawag na tigmaha. Sa kanilang paniniwala, hindi maaaring ikuwento ang mga tigmaha sa umaga at tanging sa gabi lámang ito kinukuwento dahil maaaring may mangyaring sakuna o kamalasan sa sinoman ang magkukuwento nito sa umaga. Sa pakikipanayam kay Rosita, nagkuwento ito ng isang kuwentong pambata na pinamagatang Kadik Kayabi o Ang Buwan at mga Bituin na pumapaksa sa pinagmulan nito: KADIK KAYABI Kadik kayabi as deenabay daamalahe agsayak atyafun. Nyebay as inebay aglaman Amalahe! Amalahe! Paglubok tamyafun tamaraw diyafun. Nyebay talsawa agtarubunganan lubok. Fayey iyebe dugay dugay agsala Amalahe Amalahe Inabay bukayayawan aman. Aglangas Inabay ala patay mufali usumayanye bangku puno maskin dasuwa abuknakurot nyebe una ra sayang anunanlubok kabanwa kabot to kabotwan kaniyang uwa anggan angganya antabuklabok kabanwa abatwan. Nyebe lagoswaha Amalahe Inabay agtabuwak lubok pudsahod mwa Amalahe jaman aduhaku uno bukarano nasayang buklangingog nyebeng kas amalahe daw kapemo sidkaranu butang manopoli nyebelangkas inabay isnebodekaraw nyebay Amalahe andukson kasukayan anjan lamatayan estemud but ka nayan kuha uwa kamenakwa agralamayaw kalangkas Amalahe. Labay! labay! Pamantay santungot 47
ekoromayaw bilango sukay angadameho humo. Pamantay! Pamantay! Fagastaykwan nyebay isnebay anyeri nyuy namantay hala Amalahe! Tongonya ang puno sabkutunwa ang kusukay surot albaweguddanun kasukay kasafa kaun ang mahe madasal yaka kunga tultulanon mga wakebi maguran kanayam maskenwe panggasan wakunwe mandanon. ANG BUWAN AT ANG MGA BITUIN (Salin sa Filipino) Bale isang hapon, naghahanda ng hapunan si Amalahe at saka si Inabay. Sabi ni Inabay, Amalahe! Magbayo tayo ng palay para sa hapunan natin. Ang sabi naman ni Amalahe, "sige magtulungan tayo." Sabi naman ni Amalahe, "pagod na ko ikaw muna," sabi ni Inabay, "teka lang nararamdaman ko mainit. Isabit ko muna yung aking mga kuwintas sa haligi." Kasi nung unang panahon, ang pinakahaligi nila yung pader, yung langit mababa. Habang nagbabayo si Amalahe, tumataas yung langit. Ngayon si Giang Baya hindi nila napapansin, tumataas nang tumataas habang bumabayo ngayon nung natapos nila magbayo hinanap ngayon ni Inabay sabi niya, Amalahe! Amalahe! Nasaan na yung kuwintas ko? At saka yung aking suklay? Isinabit ko lang kanina sa dingding." Sabi naman niya, "ewan ko sayo kung saan baga nilapag." Sabi niyang ganon. Sabi ni Inabay, "dito ka lang, dito lang kanina at biglang nawala." Sabi ni Amalahe, "hanapin mo lang diyan maglabas muna ako." Paglabas ni Amalahe nakita na siya ng langit pagtingala niya may liwanag. Tinawag niya si Inabay, "Inabay! Inabay! Parang kamukha ng suklay mo yung nasa taas saka yung mga maliliit na bilog parang ang kuwintas mo." Lumabas si Inabay, sabi niya, "Ay! Yun na nga yata." Sa pakikipanayam naman kay Hilda (Personal na Pakikipanayam, Setyembre 12, 2018), katutubo mula sa Sitio Tagaskan, nagbahagi ito ng kuwento mula sa kaniyang mga magulang na nagbibigay-aral sa kaniyang mga anak: Si Ama Mangan at Amalahe ay nag-aaway, hindi magkasundo talaga. Iyon ang kuwento ko, kuwento lang. Si Amalahe at Ama Mangan ay hindi magkasundo. Si Amalahe ay namamasyal doon sa kaingin, sa bundok. Tapos si Ama Mangan ay doon sa bahay dahil hindi nga magkasundo silang dalawa 48
tapos si Ama Mangan ay humabol kay Amalahe, humabol sa kaingin. Diba noon ang kaingin talaga namin ang kultura. Tapos pagkakita ni Ama Mangan si Amalahe ay naggagabas nag-aano yung damo, naggagabas ang damo. Tapos si Ama Mangan, "Hay Lahe!" Sabi niyang ganon, hindi na siya si Amalahe, Lahe lang ang tawag. Nandito na si Ama Mangan, "Bakit?" Sabi ni Amalahe. "Ay may sasabihin ako sa iyo?" Sabi ni Ama Mangan. Tapos pagkasabi ni (Amalahe), "Ano daw? Ano daw?" Sabi ni Amalahe, ano daw ang kailangan? Sabi ni Ama Mangan ay may kailangan nga daw sa kaniya. Tapos biglang hinawakan ni Ama Mangan si Amalahe, hinawakan! "Bakit ganito ha?" Yun ang sabi (Amalahe), ibig sabihin galit na nga. Galit na, tapos sabi ni Ama Mangan ay "Hindi naman ako galit." Sabi, "hindi naman ako galit, magkasundo na tayo" iyon ang sabi ni Amalahe. "Kayabang mo!" Sabing ganon, parang gusto ni Ama Mangan na patayin si Amalahe pero hindi namamatay. Tapos ngayon ang sabi ni Amalahe, "kung ganyan ang gawa mo sa akin, doon tayo sa mga anak ko harapan." Natakot din si Ama Mangan siguro ay umalis din si Ama Mangan hindi na natuloy ang paggagalitan nila. Nagbahagi rin ng kuwentong kababalaghan para sa mga bata si Rosita (Personal na Pakikipanayam, Setyembre 5, 2018) na pinamagatang Alamat ng Karamisan na isang uri ng prutas na maihahalintulad sa dalandan: ALAMAT NG KARAMISAN May isang puno raw na nakatayo sa may sapa. Sa taas ng sapa, punong puno raw nang bunga. Hitik na hitik daw ito sa bunga, ngayon napadaan si Litaw. Sabi niya, "uy ang daming bunga, yung puno kanino kayang tanim ito? Puwede kayang makahingi?" Hinanap niya saan siya hihingi, wala nga siyang nakitang bahay. Ang gawa niya nagsungkit siya. Sinungkit niya. Bawat sungkit niya, paglaglag niya at pagbiyak niya bulok. Tapos ngayon, may sinungkit siya na dalawa, nalaglag sa may sapa. Yung sa sapa may ilog, naanod iyong dalawang bunga. Sinundan niya ngayon, sabi naman niya ngayon ay "baka mamaya makuha ko pa." Hinabol niya. Pagdating doon sa babang kaunti, nakuha niya iyong dalawang bunga na iyon. Tapos yung isa, biniyak niya. Pagbiyak niya, isang magandang dalaga. Hindi niya ginalaw 49
iyong isa. Sabi niya, sa bahay na lang niya ito bibiyakin. Dinala niya na ngayon 'yung dalaga. Tinanong niya, "Saan 'yung mga magulang mo? Bakit nandito ka?" "Hindi", sabi niyang ganoon. "Dinala ako nung labang (Mamangan kasi tawag namin doon. Yung mahaba ang kuko)." Babae kadalasan ang Mamangan pero sa kuwentong ito ay lalaki yung Mamangan na iyan kasi parang nabighani siya doon sa magandang dalaga. Bali tinanong daw ni Litaw, "Saan yung mga magulang mo?" "Hindi ko nga po alam." Sabi ng babae kasi naligaw raw siya habang naglalaro lang daw sila ng mga kapatid niya. Ngayon siya ay naligaw at may dumukot sa kaniya. Naramdaman na lang daw niya na parang nilunok siya ng isang hayop. Hindi niya na nakita ang mga magulang niya pati mundo. Kumbaga yun pala ay nasa loob na siya ng isang prutas. Naisip naman ni Litaw iyong isa namang dala. Sinabi naman ni Litaw na baka yung kasama niya ay kapatid niya rin. Balak niyang buksan. Ngayon kinuha niya doon sa lalagyan, sa bay-ong. Yung bay-ong ay yung bag na pinaglalagyan niya ng karamisan. Pagtingin niya wala na. Wala na yung Karamisan. Sabi niya, "Manang, ang sarap-sarap sanang kumain at gutom na ko." Pero nang nasilip-silip niya na may gumulong-gulong doon sa tabi ng bahay. Sa gilid. Kinuha niya ulit at biglang bumukas at ang laman ay isang mamangan. Ngayon si Litaw ang di nahuli. Sabi, "Amalahe! Amalahe! Bakit ba pinag-interesan mo yung aking kasama? Akin yan!". Sabi naman ni Litaw ay bago niya siya makuha ay kailangan muna silang maglaban. Naglaban sila. Tapos siyempre makapangyarihan yung isa. Sabi, "Tinawa kuman!" (Sana maging Karamisan!). Yung isang salita raw ay naging prutas. Kaya isang salita raw nung mamangan ay naging Karamisan. Kaya di niya nakuha yung babae naging ano ulit kumbaga tinago na naging prutas na ulit yung bata at nagsabi na "pag ako'y gutom na saka ko kakainin." Mayroon ding mga bugtong ang mga katutubong Buhid na ibinahagi si Rosita: BUGTONG 1 Malagu tungod sapa at labong duwa duwa. May isang puno sa may taas ng sapa. Ang dahon niya'y dadalawa. Sagot: Tainga 50
BUGTONG 2 Danum makinyaw-kinyaw di maapunan ng langaw. Tubig na gumagalaw-galaw hindi talaga kayang dapuan ng langaw. Sagot: Balsigan o talon (falls) BUGTONG 3 Ang daga undoy, ide fangtan idwe. Ang pipino ni daga walang tangkay, walang pusod. Sagot: Itlog ng manok Musika, Sayaw, at Instrumento May iba't ibang instrumentong pangmusika ang mga Mangyan na kanilang ginagamit sa iba't ibang okasyon tulad ng pista at pagsasagawa ng ritwal. Isa ang Bangsi o plawta na isang maliit at bilog na kawayan na may mga pingas/butas sa katawan. Ang subing o jaw's harp naman ay manipis na kawayang alpa na iniipit sa bibig at pinipitik upang makalikha ng mataginting na tunog. Gitgit o lute ang tawag sa isang uri ng katutubong byulin na mayroong apat o tatlong tali/kwerdas na yari sa buhok ng tao. Ang agung o gong naman ay malawak na pabilog na buslo na ginagamit na nakabitin ng patayo at pinupukpok upang makalikha ng tunog. Ang kalutang naman ay may kabuuang dalawang piraso ng kahoy na may iba-ibang haba upang lumikha ng magkakaibang layo o haba ng tunog. Ang iba pang instrumentong pangmusika ng mga Mangyan ay ang lantoy na isang plawta na tinutugtog sa pamamagitan ng ilong. Ang batiwtiw naman ay isang gamit na yari sa kawayan na may habang 40 sentimetro na pinapatugtog sa pamamagitan ng pagkalabit sa palad sa dulo ng kawayan. Ang kudlong naman ay isang uri ng kudyapi na may magkaagapay na dalawang tali/kuwerdas na nakatuhog palabas sa tubong kawayan. Huli, ang buray-dipay na pakalantog o patunog na bean pod (supot ng buto ng gulay tulad ng patani) na ginagamit kasama ng instrumentong kalutang. Sa pagsasagawa ng mga ritwal o maging sa mga okasyon, hindi nawawala sa bawat tribo ng Mangyan ang mga sayaw at musika. Isa ang pangutkutan na ritwal sa paglilibing ng mga Hanunuo habang bumibigkas ng ambahan at sumasayaw ng taruk sa saliw ng agung. Ang marayaw naman ay sinasabing paboritong awitin ng mga Mangyan na maaaring kundiman, oyayi, o pamamaraan ng panggagamot sa may sakit. Tiktiko naman ang katutubong sayaw ng mga Mangyan na nalilikha ang musika sa pamamagitan ng kawayan. Sinasayaw ito ng mag-isa o walang kapareha. 51
Arkitektura Inaangkop at pinag-aaralan ng mga Mangyan ang kalikasan sa pamamagitan ng pagkokonsidera sa direksiyon ng hangin, taas, at klase ng lupa para sa pagtitirikan ng kanilang bahay. Maging ang uri ng punong kahoy na gagamitin para sa materyales nito upang makasabay sa pagbabago at pangangailangan ng panahon at upang maagang makita ang mga sakunang posibleng dumaan sa kanila tulad ng lindol at malakas na hangin. Binabása din ng mga Mangyan ang direksiyon ng hangin para sa pagpoposisyon ng bintana ng bahay, para rin sa paglalagay ng kusina dahil sa usok na nililikha mula rito kapag nagluluto. Para naman malaman kung may darating na bagyo, nagsisilbing palatandaan nila ang pamumulaklak ng puting bulaklak sa tabing ilog tanda ng paparating na malakas na ulan at susundan ng pagbása sa mga ilog. May mga paniniwala rin sa pagbuo ng bahay ang mga Buhid. Isa ang paniniwala na kapag may ibong dumaan sa gitna ay bawal nang ituloy ang pagbuo sa bahay dahil baka may masamang mangyari tulad ng pagkamatay. Kapag hindi pa tapos ang bahay at may baboy na nagpugad sa ilalim nito, bawal ding ituloy. Kung may namatay na hayop sa loob ng ginagawang bahay ay hindi na ito maaaring kainin liban na lang kung ito ay magfalad o ritwal para walang mangyari sa mga anak. Tinatawag ang mga paniniwalang ito na tagli o mga masamang pangyayari o malas. Bawal din kumuha ng haligi kapag may mga baging na bakas o nakapulupot sa kahoy na gagawing haligi. Kapag natumba ang kahoy, hindi na rin maaaring gamitin. Kapag nakapaloob ang direksiyon ng pagkakabaluktot ng puno, laging may alagang magkakasakit pati na rin ang kapag may nakapulupot na baging. Sa pagtayo ng bahay at ang karpintero ay nabahing maging kung nasugatan ito ay bawal nang ituloy ang paggawa ng bahay. Karaniwan sa bahay ng mga Buhid ay nakaangat mula sa lupa ng isa't kalahating metro na may sukat na 6 x 10 metro sa parihabang hugis na yari sa kininis na sapling na isang uri ng halaman. Sa gitnang bahagi ng bahay sa gitnang pintong tumutumbok sa pangunahing pinto na tinatawag na palaganan ang daanang ito ay mas mababa kaysa sa sahig, ang mga bisita ay maaaring matulog sa palaganan na kadalasang ginagamit para sa karagdagang lagakan ng espasyo para sa pamilya. Ang sahig ay yari sa malalapad na puno na dinurugtong ng tali na yari sa rattan. Ang pader ay mula sa balat ng puno na mas mababa ng kaunti sa sahig na kayang makita ng naninirahan ang labas ng bahay mula sa loob na hindi makikita ang nasa loob ng bahay mula sa labas. Ang bubong ay mula sa kugon na proteksiyon mula sa lamig ng hangin. Ang bahay ay kalimitan walang bintana, ang siwang sa 52
sahig at pader ang nagsisilbing daluyan ng hangin kaya napananatili nito ang presko at maayos na daloy ng hangin. Mapapansin din ang malaking espasyong namamagitan sa bawat tahanan ng mga Mangyan kaya naman hindi magkakalapit ang bahay ng bawat isa. Nagkakalapit lámang ang mga bahay kung magkakamag-anak ang mga ito. May iba't ibang bahagi ang bahay ng mga katutubong Buhid na tinatawag na fanluwangan sas balay. Sa panlabas na bahagi ng bahay ng mga Buhid Mangyan, tinatawag ang pinto na fanalakop na ikinakabit sa sakbawan o ang pintuan. Dahil nga bahagyang nakaangat sa lupa ang bahay, ginagamitan ito ng turok na yari sa puno ng anapla bílang haligi kaya naman mayroon itong hagdan na tinatawag na talangtang na may apat pataas na baitang upang makapasok sa loob ng bahay. Hindi naman sapat ang turok bílang haligi ng bahay kaya naman sinusuportahan ito ng makapal na kawayan na tinatawag na batangan na makikitang nakapatong sa haligi at suporta rin na ginagamit sa bubong na tinatawag namang atop na pinapatibay bilang pampabigat ng mahabang kahoy na tinatawag na suhob. Bukod sa dalawang nabanggit na pundasyon ng bahay, mayroon ding tukod o makapal na kahoy na itinatarak sa gitnang ilalim na bahagi ng bahay at sinusuportahan din ang paladingdingan ng suray na yari sa mahahabang kahoy na itinutukod ng palihis sa dingding at itinutusok sa lupa. Ang dingding naman ng bahay na yari sa kugon ay ginagamitan ng ipit na magkakabit-kabit na tinatawag na libit lingob. Tinatawag naman na gaha ang bintana na kadalasan ay bawat dingding ng bahay ay mayroon. Larawan 10. Katutubong bahay ng mga Buhid Mangyan kung saan makikita ang balay at ang dapugan na nagsisilbing imbakan ng pagkain (Kuhang Larawan ni Mike Viduya) Sa panloob naman na bahagi, matatagpuan ang pundasyon ng bubong na may dalawang uri - ang yasaw o ang bamboo grid at ang hayasaw na nagsisilbi namang barakilan o trusses. Mayroon ding makakapal na kawayan na nakatayo sa loob ng bahay na nagsisilbing 53
suporta mula sa loob na tinatawag na falindog o patindig. Bagamat naobserbahan na sa loob ng bahay ng mga Buhid ay matatagpuan lámang ang isang malaking espasyo, tinatawag na salud-salod ang bahagi kung saan ang nagsisilbing tulugan ng mga katutubo. Gumagamit ang mga Buhid ng matulis na bakal na tinatawag na ternos sa pagbubungkal ng lupa bago itayo ang bahay. Gumagamit din ang mga ito ng tradisyunal na taling tinatawag na igot upang pagdugtungin ang mga haligi ng bahay. Makikita rin sa labas ng bahay ang nagsisilbing pahingahan ng mga katutubong Buhid na tinatawag na uklug o ansag na may taas na dalawang piye mula sa lupa sa tuwing umuuwi ang mga ito galing sa trabaho, mainit ang panahon o kaya naman ay madilim sa loob ng kanilang tahanan. Nakahiwalay rin ang imbakan ng pagkain ng mga Buhid na tinatawag na basad na kalimitan ay matatagpuan sa itaas ng puno upang hindi maabot ng mga daga. Maging ang kusina o dapugan ay nasa labas din ng bahay upang maiwasan naman ang usok mula sa kanilang pinaglulutuan na tinatawag na dapog. Ginagamitan ito ng bato at uling bílang panggatong na inilalagay naman sa tinatawag na paga. Tinatawag naman na sad-angan ang pinagsabitan ng mga kaldero at pagkain sa loob ng kusina. Nagtatakda rin ng hangganan o bakod ang mga Buhid kung hanggang saan ang lawak na sakop ng kanilang bahay na tinatawag na alad. Kasuotan Sa pananamit, nagsusuot ang mga lalaking Buhid ng tinatawag na barro, habing damit na may hiwa sa dalawang gilid ng manggas na representasyon ng pagiging malaya. Nagsusuot din ang mga ito ng sinturong yari sa kawayan na hinabi upang paglagyan ng mga alahas na maaaring ipagbili o ikalakal sa daan ngunit ang pinakahalaga nito ay upang paglagyan ng buyo. Sa kababaihan naman, tinatawag na linagmon ang pantaas na kasuotan at abul naman ang katawagan sa kanilang palda o suot pang-ibaba. Isinisilid ng mga katutubong Buhid ang kanilang mga kasuotan sa isang ispesyal na kahong yari sa rattan na tinatawag na fiya pagbutangan na nangangahulugang 'magandang lagayan'. Karaniwan ding dinidisenyuhan ang mga kasuotan ng mga Buhid ng pakudos. Naging matandang paniniwala naman ang pagkakaroon umano ng buntot ng mga Mangyan na matatagpuan sa Sitio Tagisian na malapit sa Mt. Iglit sa Calintaan, Occidental Mindoro. May haba itong 1/3 ng daliri sa kamay ng tao. Itinuturing itong insulto sa kanilang tribo. Ngunit ayon sa mga naunang mananaliksik, ang buntot na tinutukoy ay mula sa kanilang bahag na isang telang pahabang nakalaylay sa gawing likuran na kalimitang sinusuot ng mga kalalakihan. 54
Makikita ang simple ngunit hitik sa palamuti ang kasuotan ng mga katutubong Buhid Mangyan. Sa lalaki, nagsusuot ito ng isang kuwintas o beaded necklace na tinatawag nilang uno. Karaniwan ito ay kulay puti na sumisimbolo sa kalinisan. Makikitaan din ang mga kalalakihan ng bingkis sa braso o arm band na tinatawag namang bangkas. Yari ito sa malambot na bahagi ng rattan. Lagi ring may tangan na bay-ong ang mga lalaki na nagsisilbing sukluban ng mga kagamitan na mahahalaga sa kanila. Gawa ito sa dahon ng buli mula sa puno ng fon. Ang bahag o bag sa wikang Buhid naman na suot ng mga ito ay ginagamitan ng isang G-String Tie na tinatawag na fagyahos. Larawan 11. Katutubong kasuotan ng lalaking Buhid (Kuhang Larawan ni Mike Viduya) Sa mga babaeng Buhid, karaniwan itong nakapusod na tinatawag na fuyos, bukod dito ang paggamit ng headband na gawa sa beads o telang yari sa rattan na tinatawag na sangbaw. Gumagamit din ang mga ito ng alahas tulad ng uno at fanalinga o hikaw na yari sa beads. May iba't ibang pulseras o bracelet din ang mga ito na isinusuot sa iba't ibang bahagi ng kanilang katawan tulad ng oksong, isang beaded bracelet na isinusuot sa kanang kamay. Nagsusuot naman ng metal bracelet o ugsong galang sa kaliwang kamay at uksungan baol na isinusuot naman sa paa. Sa tuwing naglalakbay ang mga Mangyan, hindi umaalis ng tahanan ang mga ito na hindi tangan ang kanilang mga bolo na tinatawag na futol ng mga katutubong Buhid at sibat na sumisimbolo sa matagal na panahon nilang pagtatrabaho o panunungkulan. Hindi lahat ng Buhid ay nagmamay-ari ng bolo at sibat na nagagamit nila bílang armas, sa pagkakaingin, pagtatayo ng bahay, paglikha ng pana at marami pang iba na nagiging parte na ng kanilang pang-araw-araw na pamumuhay. Sa paglipas ng panahon dahil na rin sa mga pagbabagong hatid ng teknolohiya at nakakasalamuhang dayo ng mga katutubong Buhid sa kanilang pamayanan, nagkaroon din ng 55
pagbabago sa kanilang mga kasuotan na ngayon ay nakaayon na rin sa kung ano ang isinusuot ng mga Tagalog. Nagmula ang mga kasuotan nilang ito sa impluwensya ng mga nasa labas ng lupaing ninuno at mula sa mga natatanggap na donasyon ng mga ito sa mga misyonaryong dumarayo na nagbibigay ng iba't ibang programang pangkaunlaran para sa mga katutubo. Laro Maging sa mga tradisyunal na laro ng mga batang Buhid, makikita ang pagkiling nito sa likas na yaman sa pamamagitan ng paglikha ng mga laro o laruan na makikita sa kanilang kapaligiran. Isa ang laruang Sumpakan na yari sa kawayan na binubutasan upang maipasok ang manipis na stick sa loob. Maihahalintulad ito sa isang baril-barilan o sumpak na ginagamitan naman ng papel na binasa ng laway bilang bala na ipinapasok sa loob ng kawayan saka susundutin ng stick upang lumabas ang binasang papel na nakatutok sa target nitong tamaan. Larawan 12. Batang Buhid na naglalaro ng Sumpakan sa kanilang bakuran sa Sitio Panlabayan (Kuhang Larawan ni Mary Joy Sawa-an) Maihahalintulad naman sa laruang kotse-kotsehan ang laruang likha ng mga batang Buhid na tinatawag na Tarak-tarakan. Gawa ito sa mahabang kahoy na may kapal na dalawang pulgada. Sa dulong bahagi nito ay may nakakabit na dalawang gulong na pinagdugtong ng stick na gawa rin sa kahoy. Nagsilbing bumper naman nito ang stick na may 56
nakatusok na styrofoam. Nilalaro ito sa pamamagitan ng paghila ng mga bata at pagsasagawa ng karera kasama ang iba pang kalaro. Larawan 13. Laruang Tarak-tarakan (Kuhang Larawan ni Mary Joy Sawa-an) Tulad ng Tarak-tarakan, maihahalintulad din sa kotse-kotsehan ang laruang Karosa ng mga batang Buhid. Ang kaibahan lámang ay nasasakyan ng tao ang karosa na yari sa sanga ng punong malunggay. Ginagaya ng mga batang naglalaro nito ang paghila sa kalabaw na kalimitan nilang nakikita sa talukan sa tuwing nagtatanim ngunit sa paglalaro ng karosa, ang tao na sumasakay ang mismong hinihila. Larawan 14. Batang Buhid na hinihila ng kaniyang kalaro habang sakay ng Karosa (Kuhang Larawan ni Mary Joy Sawa-an) 57
Mayroon ding mga naitala na rimang pambata o nursery rhymes batay sa obserbasyon sa pamayanan ng mga Buhid na nilalaro ang mga batang nasa edad na 8 pataas. Nilalaro ito sa pamamagitan ng pagkanta ng mga nabuong rima na sasabayan matapos ng mga larong taguan o habulan. RIMA 1 Hami tanga muyod Yami fakanon Singapor at ufi hagang RIMA 2 Alubibang kong Karding Dalawang punong saging Namunga ng nupling Susuot ang may gusto Kung ayaw ay tumakbo Tumutukoy ang unang rima sa karaniwang kinakain ng mga Buhid na kamote na tinatawag nilang Singapor. Samantala, ang ikalawang rima naman ay tumatalakay sa kambal na bunga ng saging na karaniwan ding tanim ng mga katutubong Buhid. RIMA 3 Blog, belog parang itlog Superman, superman suntukan Akay si Paring Kuba hindi na naawa Luksong Palaka! RIMA 4 My name is Charon Cuneta Robin Padilla Irap malaking mata Nunal-nunalan Sungay-sungayan Injil-injilan 58
Bahay ni Maria Bahay ni Dingdong Sinong hindi marunong magbasa? RIMA 5 Nanay, Tatay! Gusto kong tinapay Ate! Kuya! Gusto kong kape Lahat ng gusto ko ay susundin niyo Ang magkamali ay pipingutin ko Mapapansin naman sa huling tatlong rima ang pagkakahawig at pagkakatulad nito sa mga rimang pambata na karaniwang nilalaro ng mga taga-Maynila o ng mga Tagalog. Nangangahulugan lámang ito na maging sa mga larong pambata ng mga katutubong Buhid ay mayroon na ring impluwensiya ang mga nasa labas ng kanilang pamayanan. Nang tinanong ang mga kabataan kung kilala ba nila ang mga personalidad tulad ni Sharon Cuneta at Robin Padilla maging ang popular na tagapagligtas na si Superman, hindi ito kilala ng mga bata bagkus ay ginaya lámang umano nila ang laro ng mga kaklaseng Tagalog sa paaralan. 59
IX. SIKLO NG BUHAY Ang pagsilang sa sanggol ay maaaring maganap sa kaparangan, kagubatan, o sa tahanan. Ang ina ng sanggol ang magsisilang sa bata na kinakailangang walang anomang masamang sasabihin o gagawin. Kaya naman ipinagbabawal din ang paglalakad habang kumakain sa isang buntis lalo na kung nakatakda na itong manganak dahil sa paniniwalang maaaring matigil ang pananakit ng tiyan o kurit na senyales na manganganak na. Bagamat, dumadaan pa rin ang mga katutubo sa paglilihi, hindi nagiging mapili ang mga ito sa pagkain dahil na rin sa kawalan ng sapat na makakain na tanging nakasandig sa kung ano ang makukuha sa kalikasan. May matatandang paniniwala rin ukol sa masamang espiritu na umaaligid sa isang buntis sa pamamagitan ng biglaang pagsakit ng tiyan nito kaya naman kinakailangan hilutin o kaya naman ay dalhin sa tinatawag na Balyanan na nagsasagawa ng isang uri ng ritwal na magtataboy sa espiritu na tinatawag na paglalalay. Nagbibigay ng kapalit na puting beads o tinatawag na sanag ang mga katutubo sa Balyanan na sumisimbolo bílang pera. Karaniwan ang asawa ang nag-aasikaso sa ina ng bata, kung wala ang asawa, ang kapitbahay ang magpuputol ng fusod (cord) gamit ang bagong putol na pirasong buho na isang uri ng kawayan. Hindi ito babalutan ng anomang tela, mananatiling nakahubad ang sanggol. Pitong beses sa isang araw paliliguan ang sanggol lalo na kung ito'y umiiyak sa paniniwalang nakararamdam ito ng init. Sa mga unang buwan ang ina ng sanggol ang mag-aaruga sa kaniyang anak. Pagkatapos ng tatlong buwan ng pagpapasuso ay pakakainin na ang bata ng mga pagkaing Buhid Mangyan sa Sitio Tagaskan kaya nang nguyain tulad ng nilagang kamote, saging, o ube na ginawang bola-bola, kung mayroong pulut (honey), ginagawa itong sawsawan at ito ang ipakakain sa bata, kung hindi pa makanguya ang bata isasawsaw ang daliri sa pulut kung sino man ang nag-aalaga at isusubo ito sa bata. Ipinauubaya ng ina ang pag-aalaga sa kaniyang mga nakatatandang anak ang bata upang magtungo sa kaingin. Madalas hapon na nakababalik ang ina sa kanilang tahanan, kapag walang mapag-iwanan ang bata ay sinasama nya ito buhat tangan sa kaniyang likod gamit ang tapis na nakatali paikot sa bewang at sa kaniyang paikot sa kaniyang ulunan na mananatiling kapitan (strap). Habang nagtatrabaho ang magulang ng bata, ang bata ay nasa duyan na gawa sa tela (tapis) sa malilim na lugar o sa ilalim ng puno kung saan may sariwang hangin at halimuyak ng mga dahon. Ang yugto ng pagbibinata ng mga Mangyan ay nagsisimula sa edad na 12 o 13 hanggang 18 o minsan ay mas maiksi o maaga pa rito. Sa mga ganitong edad kapag ang binata ay nakararamdam na ng pagbabago sa kaniyang mula sa nararamdaman, mga nais 60
hanggang sa kaniyang pisikal na pangangatawan at mas mataas na responsibilidad sa sarili ay humihiwalay na ito. Hihingi siya ng pahintulot sa kaniyang magulang na bubukod ito ng titirhan na di-kalayuan sa tahanan ng kaniyang mga magulang madalas ay iláng punò lámang ang layo sa kanilang tirahan. Katuwang ang kaniyang ama, tutulungan at tuturuan ang binata na gumawa ng kaniyang sariling ulyanan nga araan. Dito na mananatili ang lalaki at mamumuhay mag-isa hanggang sa magkapamilya. Larawan 15. Makikita sa itaas ng puno ang sariling ulyanan nga araan ng nagsasariling binatang Buhid (Kuhang Larawan ni Mary Joy Sawa-an) Ang mga anak na wala pa sa edad ay kasama ng kaniyang mga magulang sa isang salog o sahig na nagsisilbi ring sala ng bahay. Kapag ang dalaga ay niregla o agfulot, tawag ng mga Buhid sa pagreregla na siyang palatandaan ng pagdadalaga na madalas ay mararanasan sa edad na 14 ay binibigyan ito ng espasyo o bahay na malapit din sa bahay ng kanilang mga magulang at doon ay maaari siyang tumanggap ng mga kaibigan at pagpapatuloy ng mga manliligaw. Hindi pa ito maaaring lumayo, kailangan ay tanaw pa rin ng magulang nang sa gayon ay patuloy pa ring magabayan ng magulang. Sa paniniwala ng mga Buhid, ang pagkakasakit ay nagmula sa mga demonyo ng kagubatan, sa espiritwal na puwersa, sa pagbisita ng namatay na kaanak na tinatawag na laygo na pinaniniwalaan din nilang anghel na tagapagbantay. Mayroon namang nagsisilbing manggagamot ang mga Mangyan na kilala sa tawag na Marayao o daniw na humihimig ng mga kataga sa mga espiritu na umalis sa táong may karamdaman para sa tuluyan nitong paggaling. Sa usapin ng kamatayan, Gubatnon ang katawagan sa ikalawang paglilibing o aglubgob, isang sosyo-relihiyosong pista sa Buhid na mas detalyado kesa sa naunang ritwal. 61
Pansamantalang ang katawan, iyong mga buto, ibinaon, binalot sa tela na paupong posisyon. Ang yumao ay kinakausap at tinatanong kung handa na ba siyang ilibing sa kuweba kasama ng kaniyang mga ninuno. Kung nakakita sila ng ilaw, dadalhin ang bangkay nang madali, kung naramdaman nilang mabigat, ang pagdiriwang ay magpapatuloy sa iba pang mga araw hanggang sa muling itanong kung hand ana itong mailibing. Pinaglalamayan ng mga Mangyan ang kanilang yumaong kamag-anak ng siyam (9) na araw, walang labis at walang kulang, hindi iniimbalsamo ang bangkay. Sa mga panahong ito maraming paniniwala ang dapat masunod. Una na rito ay hindi dapat lapitan o hawakan ang asawang namatayan ni mangangahanggan o mangapitbahay habang pinaglalamayan ang patay mananatili lámang ito sa loob ng kaniyang tahanan kasama ang kaniyang asawa, hindi rin ito maaaring gumawa ng gawaing bahay lalo na ang pagpunta sa sakahan o kaingin, ang pamilya lámang nito ang magbibigay ng pagkain sa pamilya at mag-aasikaso sa loob ng buong 9 na araw ng lamay. Isa pang mahigpit na isinasabuhay ang pagbabawal na pumasok ang kahit sino sa loob ng bahay kahit kamag-anak sa unang hanay sapagkat magdudulot ito ng kamalasan sa táong pumasok o lumapit. Maaari lámang iabot ang pagkain sa pinto. Sa kabuuan ng ritwal na ito, ang asawa ng namatayan ay magluluksa lámang. Biláng lámang sa 10 ang maaring pumunta sa aktuwal na libing at kung lalabis dito ay pinauuwi at sila ang pinaghahanda ng pagkain sa bahay. Bago ilibing ang patay, isinasama ng mga kamag-anak ang mga kagamitan nito noong nabubuhay pa sa praktikal na paniniwalang wala nang gagamit nito at sa kaniya ang mga ito marapat na dalhin niya ito hanggang hukay. Matapos ang libing, ang lahat ng nakipaglibing ay kailangang dumaan o humakbang sa katuhod na taas ng apoy kasabay ang pagpapagpag ng katawan, ang kinatay na baboy ang karaniwang hinahain dahil mabigat ang halaga ng baboy na siya namang pinagsasaluhan ng lahat ng nakilibing sa labas ng bahay at ang pamilya ay kakain sa loob ng bahay. Nabanggit sa ni Gibson (w.p) na ang mga Buhid ay nagsasagawa ng limang magkakaibang ritwal ng pag-aalay ng hayop sa iba't ibang uri ng espiritu o kaluluwa. Naniniwala ang mga ito na ang bawat hayop na inaalay sa mga kaluluwa ay nakatadhanang katayin para sa kasaganahan ng mga namayapa na. Mayroon ding kasabihan ang mga Buhid na Taw an labang babuy o ang tao ay ang baboy ng mga kaluluwa na nag-ugat umano sa paniniwala na Labang taw agkagat taw maskin kasamuk taguban o kinakagat umano ng mga kaluluwa ang tao kapag ang mga ito ay nais kumain ng karne kaya naman sinasabing nagsisilbing baboy ang mga tao para sa kaluluwa. Isa pang representasyon ng pag-aalay ng hayop ng mga Buhid ay upang malihis ang kamalasan tulad ng kamatayan at karamdaman sa komunidad. Ngunit gayon pa man, mas maraming hayop ang kanilang inaalay ay higit din 62
ang kamalasang kanilang matatamo. Kaya naman upang mapaghati-hati ang kamalasang dulot ng pag-aalay, pantay-pantay rin ang bahagi ng hayop na kinatay sa bawat miyembro ng komunidad. Sa isinagawang pakikipanayam sa Sitio Tagaskan kay Husay, sinabi nitong tumatagal ng siyam na araw ang paglalamay sa patay at kinakailangang manatili ng kaanak sa loob ng bahay para sa pagluluksa. Hindi ito maaaring lumabas kaya naman tinutulungan ng komunidad at iba pang kaanak ang mga ito sa paghahanda ng makakain: Tinutulong-tulungan namin kung anong kulang. Makapagdala ako ng dalawang balot na tinapay, ganon din yung ibang bahay pagtulong-tulungan namin, yun. Parang naiiwanan na baga yung kultura namin sa ngayon, pero di naman lahat may mga ilan-ilan pang nagagamit pa namin. Kasi yung pakisama mula sa kultura namin from ngayon ay di nawawala yan eh yung pakikisama sa kapwa eh. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Matapos din ang ilang taon, may paniniwala na kinakailangan muling bungkalin ang libingan ng namatay upang kunin ang buto mula sa naagnas na katawan ng bangkay: Nasabi niyo yung parte sa tatay ko naranasan namin yan nung unang panahon, yung kapatid ni tatay namatay, parteng Mansalay ngayon nung sa dalawang buwan buo man siya o hindi man, hahalungkatin ulit yan. Ang paglibing naman lalagyan ng kawayan, tatlo hindi tapos hindi nakalapat sa lupa tapos sa dalawang buwan huhukayin ulit yan. Tapos ibabalot sa kumot tapos bibihisan yung buto yung ulo ilalagay naman sa paa, yung paa ilalagay naman sa taas. Pinakamaganda talaga yung buto ng tao. Yung ngipin ay inaayos talaga ng maganda tapos yun magsaya kami. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Matapos bungkalin mula sa lupa, nagsasagawa ang mga katutubo ng salo-salo bilang huling pagpupugay sa namatay. Dinadamitan ang mga buto ng namatay ng bahag o tapis bago magsimula ang seremonya at pagkakatay ng baboy na pagsasaluhan, tumatagal ang salo-salo nang dalawang araw. Matapos ang selebrasyon, ihahatid sa huling hantungan ang mga buto na kadalasan ay inilalagak sa loob ng kuweba: Pagkatapos niyan, pagtapos nun ilalagay 'yan sa isang kuwebang malalim tapos siya ay aagtangin, ang tawag sa amin ay agtangin. Yung buhat-buhatin yung buto. Kung siya'y gusto niya ay ihahatid siya bukas, ay gagaan yan. Kung hindi niya gusto, pati lupa ay halos madala sa pagbuhat. Hindi mabuhat yan ang amin palatandaan doon. Tapos ilagay doon sa kuweba, kumpleto may kanin, may kaldero, may pinggan pa doon tapos iwanan na namin pagtapos nun may limang araw ulit dadalawin ulit namin yung kamag-anak nun. Tapos magadalangin kami doon upang mawalan ng sama ng loob at ikaw ay ilagay 63
sa magandang hantungan. (Erwin, Personal na Pakikipanayam, Hunyo 11, 2018) Ngunit para kay Husay, hindi mainam na ipagpatuloy ang ganitong paniniwala dahil na rin sa maaaring pagkakuha ng sakit mula sa proseso kaya naman minarapat niyang makapagtapos ng elementarya upang magkaroon ng kaalaman sa mga makabagong sistema na naging dahilan upang hindi na niya ipagpatuloy sa kaniyang pamilya ang nasabing kultura. Sa paglipas ng panahon, marami na rin sa mga katutubong Buhid ang hindi nagsasagawa ng mga matatandang paniniwala at tradisyon at sumusunod na rin sa pangakalahatang sistemang nagmula sa gawi ng mga tagapatag at Kristiyano. Marami na rin sa kanila ang sumusunod sa proseso ng paglilibing sa sementeryo kung saan binabakuran ang libingan ng matutulis na kawayan o kahoy upang maiwasan ng mga kaluluwa na bumalik at bisitahin ang mga kamag-anak. Tanging pagsusunog at pag-abandona sa kubo kung saan nakatira ang namatay ang pinananatiling paniniwala dahil sa maaaring may sumunod na mamatay o maipasa ang karamdaman ng namatay sa titira rito. Dala rin ng edukasyon, nagkakaroon ng mga pagbabago sa kani-kanilang paniniwala kaya naman malaking salik ng pagbabago ang pagkatuto ng mga ito sa mga kaalamang inihahatid ng mga ahensiyang pamahalaan o organisasyon lalong higit sa aspekto ng kalusugan. Patunay ang isinasagawang mga seminar ng Health Center sa Monteclaro para sa mga ina ukol sa tamang pangangalaga sa sanggol at pagpapanatili ng kalinisan dahilan upang bumaba ang bílang ng mga namamatay na sanggol sa komunidad. Nakakasunod na rin ang mga ito sa pangangailangan ng bakuna na ibinibigay ng libre ng Department of Health (DoH) maging ang pagpapamahagi ng libreng gamot sa komunidad. 64
X. PARTISIPASYON SA PAMBANSANG KULTURA Patuloy ang pagsusumikap ng Kagawaran ng Edukasyon upang makamit ng mga katutubong Buhid Mangyan ang kanilang karapatan sa edukasyon. Sa bawat sitio na tinitirhan ng mga katutubo, may paaralan na itinayo ang Kagawaran ng Edukasyon na maaaring eksklusibo sa mga katutubo o ang mga minority school at mayroon din namang magkasama sa paaralan ang mga katutubo at hindi katutubo. Sa parehong sistema ng edukasyon ng mga katutubo, ang mga guro ay kalimitang nagmula sa iba't ibang lugar sa bansa na maaaring boluntaryo o ipinadala ng Kagawaran ng Edukasyon sa mga sitio upang magturo. Kaya naman karaniwan sa mga guro ay mga Tagalog, dahil dito, hindi nagiging ganap ang pagpapatupad nang nauna nang inimplementa na Mother Tongue Based Multilingual Education (MTB-MLE) na para sana sa kapakanan ng pagkatuto ng mga katutubo gamit ang kanilang sariling wika sa antas elementarya partikular mula Kindergarten hanggang ikatlong baitang. Ngunit sa mga paaralan sa Sitio Manoot at Sitio Tagaskan, mayroong mga guro na nagmula sa hanay ng mga katutubong Buhid ang nabigyan ng pagkakataon na makapagturo sa kanilang kapwa kaya naman nagagamit ang kanilang katutubong wika sa pagtuturo lalo't higit pa ay nasa antas elementarya ang mga ito. Sa ganitong lagay, mabilis ang pagkatuto ng mga katutubong Buhid kung ang midyum na ginagamit ng guro sa pagtuturo ay ang kanilang sariling wika. Mabilis din ang pagkatuto sa ikalawang wika na kalimitan ay Filipino at Ingles kung ituturo ito gamit ang wikang Buhid. Sa sitwasyon sa Sitio Tagaskan kung saan magkasama sa loob ng klase ang mga katutubo at di-katutubo, may kahirapan ang pagtuturo ng katutubong guro dahil na rin sa magkakaibang wika na taglay ng mga mag-aaral. Gayunpaman, pinipilit na magamit ng guro ang wikang katutubo at Tagalog sa pagtuturo na nagiging dahilan naman ng pagkatuto ng mga mag-aaral sa parehong wika. Bumuo rin ang guro kasama ang iba pang guro sa ibang sitio ng mga kagamitang pampagtuturo na nakasalin sa wikang Buhid para sa kapakanan ng mga mag-aaral na katutubo. Hindi naman mawawalan ng suliranin ang sistema ng edukasyon ng mga katutubo lalo na sa pasilidad ng mga paaralan at ginagamit na kagamitang pampagtuturo ng mga guro. Hindi rin angkop ang mga kurikulum at silabus na ginagamit lalong higit sa mga paaralan na ekslusibo para sa mga katutubo sapagkat nakaayon ang kurikulum na sinusunod ng guro sa inatas ng Kagawaran ng Edukasyon para sa mga mag-aaral na hindi katutubo. May iláng paaralan din na dahil sa kakulangan sa guro ay sumusunod sa sistema ng multigrading o pagtuturo ng dalawang baitang ng isang guro nang sabay sa loob ng isang klase. Bukod dito, may mga suliranin ding kinakaharap ang mga mag-aaral tulad ng kakulangan sa kagamitan, 65
kasalatan sa pagkain na nagiging dahilan ng mahinang performans sa klase, at madalas na pagliban dahil isinasama ang mga batang anak na nag-aaral sa paghahanapbuhay. May ilan pa rin sa mga katutubong Buhid Mangyan ang naniniwala sa bisa ng mga halamang gamot o nami na matatagpuan sa kanilang kapaligiran. Tinatawag na pamulungan o magbubulong, sa Sitio Salafay naman ay tinatawag na gamlang ang manggagamot na gumagamit ng mga dahon at halaman sa panggagamot ng mga pisikal na sakit tulad ng ubo at sipon; may kakayahan din itong magpaanak at; nakakapagpaalis din ng masamang espiritu at sanib sa pamamagitan ng paglalalay. Ilan sa mga ginagamit sa panggagamot ang tinatawag na bulong na isang uri ng ugat ng kahoy. Gumagamit din ang mga Buhid ng dahon ng tawa-tawa sa paggamot sa mga pisikal na sakit. Nagagamit din maging ang mga baging na matatagpuan sa mga puno sa paggamot na tinatawag na balugo na kalimitan ay para sa paggamot ng sakit ng katawan. Mayroon ding proseso ng pagtatawas ang mga Buhid Mangyan na tinatawag na agsides kung saan ginagamitan ng balahibo ng Ba-rong o Musang na tinatawag na kanlimug, isang itim na ibon na maihahalintulad sa manok na siyang sinusunog sa pagsasagawa ng toob para magsilbing pampausok. Nagsasagawa rin ng hilot ang mga manggagamot na Buhid na tinatawag na Fandungugan na kalimitan ay para sa pagpapaanak at pagpapagaling sa mga may pilay. Sa sitwasyon ng isang sitio sa Bansud sa Oriental Mindoro, dahil sa kamote, mais, hilaw na saging, at dagang bukid lámang ang araw-araw na kinakain ng mga Mangyan sa sitio, malnutrisyon ang isa sa pangunahing problemang pangkalusugang kinakaharap ng mga katutubo. Ayon sa dokumentasyong naitala ni Kara David, mamamahayag at dokumentarista, gutom na humahantong sa malnutrisyon ang pangunahing problema ng mga Buhid ayon sa hulíng pag-aaral ng Kagawaran ng Kalusugan (DOH), apat na milyon o isa sa bawat apat na bata ang may malnutrisyon sa buong Pilipinas at mas malala pa sa bayang ito. Dagdag pa sa pasakit ng mga Buhid sa sitiong ito ang kilo-kilometrong layo ng ospital mula sa bawat bayan, mahigit na apat na oras ang lakarang kailangan bunuin ng mga Buhid makarating lámang sa pinakamalapit na ospital sa sitio, makarating man ang pahirapan namang matignan ito ng isang doktor dahil isa lámang ang manggagamot sa bawat ospital. Ayon sa tala ng Kagawaran ng Kalusugan noong 2008, 142 munisipalidad ang walang doktor at kung may isa siya rin ang tumatayong doktor para sa lahat ng uri ng sakit. Dagdag pa sa pasakit ng mga tagaroon ay ang kalsadang halos di nagugulungan ng mga sasakyan at tanging hubad na paa lámang ang kayang tumahak sa mga mapuputik na kalsada bitbit ang isang duyan na 66
nagsisilbing ambulansya o mas kilala sa Ambulansyang de Paa na napakahalaga sa kanilang lugar ngunit dahil malayo ang mga pagamutan ang ilan ay namamatay na lámang sa daan. Pagdating naman sa gamot, aminado ang mga Buhid na kulang ang kanilang kaalaman at tanging bigay ng mga ospital lámang ang kanilang iniinom kahit hindi nila alam kung ang gamot na ibinigay ay pasô na o malala ay hindi para sa nasabing sakit. Sa Villa Pag-asa na isa sa mga komunidad na tinitirahan ng tribong Buhid, naibababa lámang ang may mga sakit kapag malala na ang kalagayan nito at kung maibaba naman ay maliit na lámang ang pag-asang magamot ito dahil sa kalalaanan na at huli na. Sa Sitio Apnagan, ang Tuberculosis ang pangunahing sakit ng mga Buhid sunod muli ang malnutrisyon. Tanging health worker lámang ang nagsisilbing doktor ng buong sitio na aminadong kulang ang kaalaman sa panggagamot at tulad ng naunang problema sa Bansud ay naglalakad ng milya-milya para makarating sa bawat bahay ng pasyente at kung makarating man ay kulang naman ang kaalaman at gamot. Isang sakit dulot ng kakulangan ng protina ng katawan kaya nagiging buto't balat na siyang karaniwang karamdaman ng mga sanggol sa lugar na tinatawag na Marasmus. Kulang sa karne at gatas ang pangunahing dahilan. Ang sobrang sabaw o tubig ng pinakuluang bigas o sinaing ang tanging pinaiinom sa mga sanggol kaya naman kulang sa bitamina kaya sipunin at binubulate ang tiyan ng mga bata. Sa Sitio Bato-Ili, Brgy. Monteclaro sa Occidental Mindoro, may katutubo ang nakapagtapos ng kursong Midwifery at nagtatrabaho sa Health Center bílang Barangay Health Worker (BHW). Tumatayong assistant ng nagpapaanak ang BHW bílang nagbabakuna, kumukuha ng timbang atbp. Kadalasan, sipon, ubo at pagtatae ang naitalang malaking bílang ng kaso sa lugar ang tinutugunan ng Health Center. Sanhi rin ito ng pabago- bagong klima at dulot ng maruming kapaligiran. Hindi naman nagkukulang ang mga health worker sa pagpapaalala sa mga katutubo sa pamamagitan ng implementasyon ng mga programa ng DOH. Kadalasan din pinapatawag ng health center ang mga katutubong nagbubuntis upang ituro ang tamang pag-aalaga sa sanggol at pagpapanatili ng kalinisan sa tahanan maging sa katawan. 67
Larawan 16. Si Kagawad Engay Solmay, isang katutubong Buhid na kasalukuyang naninilbihan sa Barangay (Kuhang Larawan ni Mike Viduya) Malaki ang ginagampanan ng lupa sa pamumuhay ng mga Buhid bílang pinagmumulan ng kanilang hanapbuhay. Matindi ang pakikipaglaban ng mga katutubong Buhid sa pang-aagaw, pagbili sa pamahalaan, at pagpapatayo ng mga komersyalisadong institusyon sa kanilang lupaing ninuno. Malaki ang bahagdan ng lupa sa Mindoro na kabahagi ng ancestral domain ang nakatiwangwang kaya naman maraming mga pribadong institusyon ang nagkakainteres na patayuan ito ng mga institusyon at negosyo. Sa proseso ng pagkamkam, nagiging legal ang batayan ng mga pribadong sektor sapagkat ipinagbibili rin umano ng pamahalaan ang mga lupang hindi kasama sa ipinamahagi ng DENR o DAR sa ilalim ng CADT at CADC ngunit iginigiit ng iilang katutubo na may mga kaso ng land grabbing sa kanilang komunidad. Patunay, noong taóng 2016, nagkaroon ng pagkilos ang mga katutubong Buhid na naninirahan sa Sitio Bato-Ili sa San Jose dahil sa nakaambang pagsakop sa malaking bahagi ng kanilang lupain na walang titulo upang gawing resort. Malaki ang epekto ng nasabing proyekto kung maisasakatuparan lalo na at may bahagi ng lupain ay sakahang kanilang pinaghahanapbuhayan. May epekto rin ito sa pagkakatutubo ng mga Buhid sapagkat maaaring magkaroon ng eksploytasyon sa kanilang wika at kultura kung dadayuhin ang kanilang komunidad. Mula pa noon, marami ng institusyong ipinatayo sa mga komunidad ng Buhid na nagkaroon ng malaking epekto sa kanilang kultura, tradisyon, at paniniwala. Isa na nga ang pagpapatayo ng mga pribadong sektor ng simbahan na nagdulot ng unti-unting pagkawala ng kanilang mga sinaunang paniniwala sa animismo. Nagdulot din umano ito ng pagkawatak-watak sa paniniwala sapagkat nagbukas ng iba't ibang pagpipilian ng maaaring aniban na relihiyon. Bagamat may iláng positibo ang tugon sapagkat nagbibigay 68
umano ito ng tulong sa komunidad dahil sa iláng programa tulad ng feeding at libreng impormal na edukasyon sa mga batà. Nagsimulang manghimasok ang mga Tagalog o Damuong o ang mga hindi kasapi ng mga katutubo sa lupaing ninuno nang noo'y may parte ng lupain na tinatawag na pastuhan. Ito ang lupain na unang pinagtirahan ng mga Tagalog at ginawang pastulan ng mga baka. Kasama sa mga pastuhan ang lupang tinitirahan ng mga katutubo. Para makapagpatayo ng bahay sa pastuhan, kinakailangan humingi ng permiso sa DENR na magkakaloob ng hanggang 25 na taóng paninirahan sa lupain. Ngunit nagbago ito nang maisabatas ang Indigenous People Rights Act of 1997 (IPRA) na nagsasabi na parte ng lupaing ninuno ang mga pastuhan kaya naman hindi na lámang sa DENR kinakailangang humingi ng permiso kundi pati na rin sa mga katutubo. Hindi lámang mga institusyong ipinapatayo ng mga pribadong sektor ang sumasailalim sa kaso ng pananakop sa mga lupaing pamana ng mga katutubong Mangyan, maging ang iláng mga hindi katutubong nagmula sa labas ng kanilang komunidad ay salik din sa pagkawala ng pagmamay-ari ng Buhid sa kanilang lupain. Bagamat pagsasaka ang pangunahing ikinabubuhay ng mga Buhid, marami sa kanilang mga lupang sinasaka ay hindi sila ang nagmamay-ari, mayroon silang itinuturing na panginoong may-lupa na hindi miyembro ng kanilang tribo. Ang kadahilanan sa likod nito ay dahil sa kasalatan, maraming katutubo ang nagbebenta ng kanilang titulo at rights sa kani-kanilang lupain at pinipili na lámang na magsaka sa kanilang pinagbentahan. 69
XI. PAGTANAW AT TUGON NG PANGKAT SA KALAGAYAN NG KANILANG WIKA AT KULTURA Mula sa arkibo ng mga talâ ng CADC ng NCIP, nauunawaan ng mga Buhid ang pangangailangan sa edukasyon ngunit malaki pa rin ang bílang ng mga magulang na hindi napag-aaral ang kanilang mga anak dahil sa ekonomikal na kasalatan at sa iláng paniniwala at tradisyon. May iilan namang nakikita ang edukasyon bílang pangangailangan upang maiwasan ang panloloko sa kanila lalo na sa usapin ng pakikipagpalitan ng produkto at serbisyo. Sa kasalukuyan, may mga paaralang pinopondohan ng pamahalaan at iláng pribadong sektor ngunit may kakulangan sa mga guro na tumatanggap na magserbisyo sa mga malalayong lugar at kabundukan sa Mindoro. May mga programa ring inihahain para sa mga matatanda na hindi nakapag-aral upang matuto makapagbasa at sumulat bílang batayang pangangailangan lalo na sa kanilang paghahanapbuhay. Pumipili rin ang pamahalaan o ang mga pribadong sektor ng pagkakalooban ng scholarship sa mga Buhid upang pag-aralin sa kolehiyo at makapagsilbi sa kanilang komunidad. Kalimitang kinukuhang kurso ng mga ito ang midwifery at pagiging guro bílang pangunahing pangangailangan sa kanilang komunidad. Ngunit sa kasalukuyang talâ ng nakuhang datos ng mga mananaliksik, bagaman may ilan na ang nakapagtapos, marami sa mga katutubong Buhid ang hindi nakakapasa sa pagkuha ng mga licensure examination sa pagiging guro, midwife, at iba pa. Dahil dito, may katutubong Buhid na guro ang nanunungkulan sa isang sitio sa loob ng 15 taon ay nanganganib na mawalan ng trabaho dahil sa hindi pagpasa sa LET. Kasama rin ang isang midwife sa lugar ang hindi nakapasa sa licensure exam kaya naman hanggang ngayon, hindi pa rin ito pinahihintulutan na magpaanak. Sa pag-aaral nina Fernandez et. al (2017), mayroong minority school na nakasailalim sa Kagawaran ng Edukasyon sa komunidad ng tribong Buhid sa Sitio Bato-Ili, Brgy. Monteclaro sa San Jose. May tatlong guro ang paaralan na sumusunod sa sistemang multigrade na sinasabay ang pagtuturo sa dalawang baitang. Ang mga guro ay maaaring volunteer o idinestino ng Kagawaran ng Edukasyon sa komunidad. Sa kaso ng Bato-Ili Minority School, tinatayang nasa 50 mag-aaral na Buhid ang pumapasok sa eskuwelahan. Sabay na tinuturuan ang baitang 1 at 2 o kung minsan pa nga ay maging ang baitang 3 ay sinasama na rin kung kinukulang ang guro. Hindi katutubong Buhid ang mga guro at matatansiyang magkakapwa ispiker ng Tagalog ang bawat isa. Kahinaan ito sapagkat malinaw na hindi naipatutupad ang MTB-MLE kung saan ang pagkatuto ng mga mag-aaral ay hindi nagiging ganap dahil hindi natututo ang mga Buhid sa kanilang unang wika. Isa pang 70
nakikitang kahinaan sa edukasyon ng mga Buhid sa komunidad ay ang kurikulum na ginagamit ng mga guro sa pag-aaral sapagkat hindi ito nakalapat sa danas ng kultura ng mga Buhid. Nahihirapan umangkop ang mga bata sa mga talakayan dahil sa hindi aktuwal ang danas sa mga halimbawang ginagamit sa pagtatalakay. Malaki rin ang kakulangan sa mga kagamitang pampagtuturo ng mga guro na magagamit sa pagbasa o pagsulat ng mga mag- aaral, bagamat may iláng kagamitan ang paaralan na maaaring magamit, hindi rin ito ganap na nauunawaan ng mga batang Buhid dahil sa hindi ito nasusulat sa kanilang wika at maging ang danas ay hindi nakalapat sa pangangailangan ng komunidad. Nakikiisa naman ang mga guro sa pagpapaunlad ng kanilang paaralan upang higit ang pagkatuto ng mga batang Buhid. Layon din nila ang makapanghikayat pa ng mas maraming katutubo na mag-aral upang mas marami rin ang makapagtapos sa kanilang tribo. Kasalukuyang bumubuo ang isa sa mga guro ng diksyonaryo na may salin ng mga salita sa Filipino at Buhid na kanilang ginagamit sa pagtuturo. Isinailalim din nila ang kurikulum mula sa Kagawaran ng Edukasyon sa rebisyon upang ilapat ang danas ng talakayan sa mas nauunawaan ng mga katutubo na nakaayon sa kanilang kultura at estruktura ng lipunan. Samantala, may isa namang guro na nakapagtapos mula sa tribong Buhid na nagtuturo iláng kilometro mula sa Sitio Bato-Ili partikular sa Sitio Manoot sa Kindergarten. Tulad ng sa Bato-Ili Minority School, multigrade system ang sinusunod na sistema ng mga guro sa pagtuturo dahil dadalawa lámang ang guro sa nasabing paaralan, ang isa ay volunteer at hindi katutubong Buhid. Makikita sa klase ni Rosita, ang gurong katutubong Buhid ang higit na pakikiisa at pagkatuto ng mga mag-aaral dahil sumusunod ito sa itinakda ng MTB-MLE sa paggamit ng unang wika sa pagtuturo. Isinasalin niya bílang guro ang mga kanta at tulang popular sa mga bata mula sa Filipino tungo sa Buhid upang higit na maunawaan ng mga bata ang mensahe. Ganap ang pagkatuto ng kaniyang mag-aaral sa unang wika na Buhid sa Kindergarten ngunit pagdating sa baitang 1 hanggang 3, lilipat ang pagkatuto ng mga mag-aaral sa wika sa Filipino na siyang midyum ng pagtuturo ng guro na hindi katutubong Buhid. Ayon din kay Rosita, malaki na ang pinagbago ng mga katutubong Mangyan ngayon sa kanilang pagtingin sa edukasyon. Hindi na ito tulad ng dati na hindi prayoridad ang edukasyon kaya naman hindi nag-aatubiling mag-aral ang mga katutubo. Ngayon, nakikita na ng mga magulang ang kahalagahan ng edukasyon dahil na rin sa kanilang danas ng panloloko ng mga Tagalog o Damuong sa usapin ng pakikipagpalitan o pagbebenta ng kanilang mga produkto maging sa pangangamkam ng kanilang mga lupa. May komunidad naman ng mga Buhid sa Roxas sa Sitio Tagaskan ang kinakailangan pang tumawid ng nasa sampung ilog bago makarating sa kalsada kaya naman nagpatayo ang 71
Kagawaran ng Edukasyon ng paaralan sa lugar para sa mga katutubo at kahit hindi katutubo. Sa Salafay Elementary School, karaniwan ng mga guro ay Tagalog at mayroon lámang dalawang guro ang katutubong Buhid at Hanunuo. Kumpleto ang antas ng pag-aaral mula Kindergarten hanggang Ikaanim na baitang sa paaralan kaya naman pagdating ng Sekondarya ay kinakailangan ng lumipat ng paaralan ang mga bata sa bayan. Isa sa mga nakapanayam ay ang guro sa Kindergarten na hindi katutubo na si Esther. Napili si Esther na magturo sa Kindergarten sapagkat kinakailangan na babae ang magturo sa nasabing antas. Samantala, si Noe, lalaki, katutubong Hanunuo ang nagtuturo naman sa Ikalawang baitang. Kadalasang suliranin ng mga guro na hindi katutubo ang pagkakaroon ng language barrier sapagkat karaniwan ay hindi maalam sa wika ng mga katutubo. Gayundin sa mga mag-aaral na katutubo, hindi rin ganap ang pagkatuto sapagkat kadalasan ay hindi nauunawaan ang guro. Mula naman sa Kagawaran ng Edukasyon ang ginagamit na materyales tulad ng mga aklat ang ginagamit ng guro ngunit nagkakaroon ng pagrerebisa sa ilang parte ng mga leksiyon sapagkat hindi nakalapat ang mga materyales sa kultura, tradisyon, at kapaligiran ng mga katutubo. Halimbawa rito ang paggamit sa apple bilang simula ng titik /a/, pinapalitan ito ng mga guro ng atis o aso na siyang higit na alam ng mga katutubo sapagkat ito ang nakikita sa kanilang lugar. Aminado naman ang mga guro na higit na nakauunawa at natututo ang mga katutubo sa kanilang wika kung ito ang gagamitin sa pagtuturo. Kaya naman sa hanay ng mga guro, sila na rin ang kusang nag-aaral ng wika ng mga katutubo upang maunawaan ang mga bata. Sa kaso ng mga Buhid sa Sitio Tagaskan, ayon na rin sa mga guro, karaniwan na suliranin ng mga mag-aaral ang distansya at lokasyon ng paaralan ng mga katutubo. May iilan din kasing mga mag-aaral ang kinakailangan pa rin tumawid ng ilog upang makapasok kaya naman tuwing tag-ulan, hindi na nakakapasok ang mga ito dahil sa mabilis ang agos ng tubig. Isa ring ang kawalang oras ng mga bata sa pag-aaral sapagkat inoobliga ang mga ito ng kanilang magulang na tumulong sa pagtatalok o pagkakaingin. Dahil dito, malimit na hindi makapag-aral ng kanilang takdang-aralin ang mga bata pag-uwi ng kanilang tahanan. Salik din ang kalusugan ng mga mag-aaral na kalimitan ay hindi na kumakain kapag papasok sa klase, kaya naman hindi lubos ang partisipasyon nito sa klase. Hindi rin ito ganap na nakakaunawa sa itinuturo ng mga guro. Isa namang estratehiya ng mga katutubong Buhid na nakapagtapos at naging guro sa tulong na rin ng Mangyan Mission ang pagkakaroon ng samahan na lumilikha ng mga materyales o instructional materials tulad ng larawan ng parte ng katawan at bahay, pamilang, at mga kulay, at numero na nakasalin sa katutubong wika. Kahit din hindi kasama sa kurikulum ang pagtuturo ng Surat Buhid, hinahanapan ng paraan 72
ng mga katutubong guro na maipasa ang paraan ng panulat na ito sa mga katutubong mag- aaral sa bagong henerasyon. Larawan 17. Halimbawang kagamitang pampaguturo na binuo ng mga gurong katutubo para sa mga paaralan na pinapasukan ng mga batang Buhid Mangyan (Kuhang Larawan ni Mary Joy Sawa-an) Limang bahagdan (5%) lámang sa mga mag-aaral na Buhid ang nakapagtatapos ng elementarya dahil sa iba't ibang kadahilanan, isa na rito ang suliraning pangkabuhayan. Marami pa rin sa komunidad ng Buhid ang kapos dahil hindi sapat ang kanilang kinikita upang matustusan ang kanilang pang-araw-araw. Sa halip na maglaro, magbasa, at magsulat ay sa murang edad pa lang ay natutunan na nilang magbanat ng buto upang makatulong sa kanilang mga magulang. Suliranin din ang kawalan ng maayos na daanan patungong paaralan, higit na dalawang oras na paglalakad, pagtawid, paglusong sa mga malalawak na ilog, pag-akyat at pagbaba sa mga maputik at masukal na bundok makapasok lámang. Sa pagpapalabas ng iba't ibang dokumentaryo at programa hinggil sa kalagayan ng mga katutubong Buhid, mailalarawan pa rin ang paulit-ulit nilang kalagayan, silid-aralan na walang maayos na pisara at upuan, sahig na maputik at butas na bubong na gawa sa di-matibay na materyales, kakulangan sa aklat, at kuwaderno, ngunit kahit ganun pa man ay hindi maitatanggi ang pagsusumikap ng mga mag-aaral makapag-aral lámang at matuto sa paniniwala nila na ito ang susi sa kanilang pag-unlad. Kakulangan din sa guro ang kanilang suliranin dahil sa hirap makarating sa komunidad ng mga Mangyan at maituturing na bayani ang pagsusumikap ng iláng mga guro kapag may makapagturo at makapagbahagi ng kaalaman na kinakailangan ng mga katutubo. 73
Ang pagbabasa at pagsusulat ay isang suliranin dahil karamihan sa kanila ay hindi marunong magbasa at magsulat sa kolonisadong sistema ng edukasyon. Ang kultura ang salamin ng pilosopiya, pananaw, at kaugalian ng ating mamamayan at ang wika ang salamin ng ating lahi. Ang pagpapahalaga sa wika at kultura ay ang daan upang higit nating maunawaan ang kalagayan ng ating lipunan tungo sa pagsabay sa nagbabagong daigdig. Ang edukasyon dapat ang sandatang magsusuhay sa kamalayang lumilinang sa bukal na karunungan sa kahalagahan ng wika at kultura na hindi hiwalay sa pangarap na pag-unlad. 74
SANGGUNIAN Barbian, Karl Josef. (1977). The Tribal Distribution of Mangyans. Mula sa Philippine Quarterly of Culture and Society, Vol. 5, No. ½. University of San Carlos Publications. Barham, R. Marie. (1958). The Phonemes of the Buhid (Mangyan) Language of Eastern Mindoro, Philippines. Oceania Linguistic Monographs. Summer Institute of Linguistics. Fernandez et. al. (2017). Tugdaan Ka: Pagsusuri sa Istruktura ng Wikang Sinasalita at Kasapatan ng Varayting Buhid sa Pakikipagtalastasan ng Tribo ng Mangyan. Tesis. Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas. Sadik Habanan Buhid. Gano banwanan Buhid gis hafufuwan bato ibulunon. Planong Pangkaunlaran ng Buhid. Gibson, Thomas. (n.d.). Childhood Colonialism and Field Work Among the Buhid of the Philippines and the Konjo of Indonesia. Paper submitted to Peaceful Societies. Mula sa National Commission on Indigenous Peoples. Gibson, Thomas. (n.d.). Symbolic Representations of Tranquillity and Aggression Among the Buid. Paper submitted to Peaceful Societies. Mula sa National Commission on Indigenous Peoples. Lopez-Gonzaga, Violeta. (1982). The Buhid of Mindoro: A Profile. Mula sa Social Science Information, Vol. 9, no. 4. Quezon City: University of the Philippines. Lopez, Violeta B. (1981). Incorporation and "Peasantization" of Hill Peoples: The Buhid Mangyan. Mula sa Contemporary Southeast Asia, Vol. 3, No. 2. Institute of Southeast Asian Studies. Lopez, Violeta B. (1976). The Mangyans of Mindoro: An Etnohistory. University of the Philippines Press: Quezon City. Lutz, Mario. (2018). Lake Naujan-Mindoro, fewer migratory birds species counted. Nasa Forthnightly Journal. National Commission on Indigenous Peoples. Certificate of Ancestral Domain Claim 30. Recognition Book. Mula sa arkibo ng National Commission on Indigenous Peoples National Commission on Indigenous Peoples. Certificate of Ancestral Domain Title. Recognition Book. Mula sa arkibo ng National Commission on Indigenous Peoples OMF, SIL, UNSD. (2000). Peregrino, Jovy M. et. al. (2012). SALINDAW: Varayti at Baryasyon ng Wikang Filipino. Sentro ng Wikang Filipino: Quezon City. Twedell, Colin. (1970). The identity and distribution of the Mangyan tribes of Mindoro, Philippines. Anthropological Linguistics, Vol. XII, no.6. 75
WORDLIST ORIENTAL MINDORO : Hunyo 10, 2018 Petsa : BAYANI SUMBAD Pangalan ng informant : Oktubre 5, 1978/39 Petsa ng Kapanganakan/ Edad : Automotive/PUP Edukasyong natapos Komunidad : Batangan Bongabong Tagal ng panirahan sa komunidad : Mula Kapanganakan Unang wikang natutuhan Katutubong wikang sinasalita Iba pang wikang sinasalita Pangalan ng interviewer : Buhid : Buhid : Tagalog, Ingles, Hanunuo, Bangon, Bisaya : CHRISTO REY ALBASON Blg. 1. one English isa Filipino sadí Buhid 2. 3. two three dalawá tatló duwá tuló 4. four ápat ufat 5. five limá limá 6. six ánim unóm 7. seven pitó fitó 8. eight waló waló 9. nine siyám siyám 10. ten sampû safúlo 11. twenty dalawampû duwáksafúlo 12. hundred sandaán sadikdáan 13. thousand líbo sadiklíbo 14. none walâ idwá akwá 15. all lahát fagayú 16. count (v.) magbiláng mamilang 17. animal háyop hayupan/hayóp 18. bird (generic) ibon manók 19. crow (bird) uwák uwák/ahák 76
20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. chicken wing (n.) feather (n.) crocodile eel frog snake (n.) pig (n.) dog (n.) monkey carabao deer rat (n.) tail (n. animal) turtle worm (earth) mosquito louse (n.) spider termite (white ant) lice (insect) butterfly cook (v.) cooking pot ladle (n.) swallow (v.) eat (v.) egg (n.) manók pakpák balahíbo buwáya ígat palakâ áhas báboy áso unggóy/matsíng kalabáw usá dagâ buntót pagóng buláte lamók kúto gagambá ánay kúto paruparó maglutò palayók kutsarón/sandók lumunók /nilunók káin / kumáin itlóg manok fakfák ulád buáya alunát fíhaw abyánon báboy ído ímok harabáw bayán angbó íhog faúu liwaté namók/balangkád (malalaking lamok) húto láwa ánay liyós libangbáng manyáhod anglít sandók/luwág (hawakan) natulón nangwán/mangwán búlan 77
48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. salt (n.) sweet potato meat soup breakfast sour sweet (adj.) bitter full (sated) hunger (n.) drink (v.) thirst (n.) wine (n.) rotten mortar (rice) coconut (mature) coconut (young) ginger grass nipa peanut rice (husked) husk (of rice) pound (v. rice) pestle (rice) rice (cooked) rice (unhusked) ricefield asín kamóte karné sabáw almusál/agáhan maásim tamís /matamís mapaít busóg gútom inumín úhaw álak bulók lúsong niyóg búko lúya damó nípa manî bigás ipá magbayó pambayó kánin pálay palayán asín kamóte tagúban sabáhan yábas maaslóm matamís máyat napsóg lúnos inumón/inom mandól inúmon buyók lusóng niyóg/gángo niyóg malanóy liyá lamnón nípa manî binúgas upá/yáyos (walang lamang giling) manlubók lubók fafá fayáy fáyay fayáyan 78
76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. sugarcane swidden (kaingin) forest plant (n.) tree root (n.) bark (tree) leaf (n.) flower (n.) thorn fruit seed (n.) banana (generic) rattan abaca cotton (not kapok) eggplant areca nut betel leaf betel/nut chew lime (CaO) now morning noon afternoon day (not night) night today tomorrow tubó kaingín gúbat taním punò ugát balát ng káhoy dáhon bulaklák tiník prútas butó ságing yantók abaká búlak talóng búnga ng ngangà ikmó ngangà ápog ngayón umága tanghalì hápon áraw gabí ngayón búkas ngáway iyáb furú háyu tanóm fun háyu dalíd luhób háyu labóng háyu burakán/búrak/busáng dúgi buhád háyu butól/atóy-balangan súli uwáy abaká gáfas talóng lúnang litlít mamâ áfog katí maróm-maróm (maróm-madilim) bukngá siráng kayabí siráng yabí katí númaróm 79
105.
106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.
114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.
130.
131.
132.
yesterday year
moon star (n.)
sun sky
cloud (n.)
thunder (n.)
lightning rain (n.)
rainbow cold (weather)
warm (weather)
hot (weather)
dwell (v.)
fence (n.)
floor (n.)
house (n.)
roof (n.)
space (under house)
window (v.)
wall (n.)
return (v. home)
live (v. life)
ankle body
leg (n.)
foot (n.)
kahápon taón
buwán bituín
áraw himpapawíd
úlap kulóg
kidlát ulán
bahaghári malamíg
ínit/maínit maínit
manáhan/tumirá bákod
sahíg báhay
bubóng/atíp sílong
bintanà dingding
uwî mabúhay
búkungbúkong katawán
hità paá
fáfon fangaráw
magdánon fánggasán
miyánit halayáwan
linyábo dalógdog
hílat muwáyan
balangáw magnáw
miyánit miyánit
mangulyánan álad
salóg baláy
atóp dága baláy gáha
lingób gúli
imbúyag/buyagan bisagíran/bikngílan habilugán/bílog balangbáng
bitís 80
133. heel (n.) 134. sole (of foot) 135. knee (n.) 136. toe (n.) 137. vagina 138. penis 139. anus 140. buttocks 141. shoulder (n.) 142. palm (of hand) 143. finger (n.) 144. elbow (n.) 145. arm (body part) 146. w span (armspread) 147. hand (n.) 148. span (hand) 149. chest (body) 150. breast (mammary) 151. back (of person) 152. belly 153. heart 154. intestines 155. liver 156. lungs 157. rib (n.) 158. vein 159. blood 160. bone sákong talampakan túhod dalirì ng paá puwérta, pukì titì tumbóng pigî balikat pálad dalirì síko bráso dipá kamáy dangkál dibdíb súso likód tiyán pusò bitúka atáy bagà tadyáng ugát dugô butó fanlufók yápyafá tod timuyó bitís útin búnga/bútak hábot hábot/balyáang lábay dalúhap timuyó gámat sího takwáy dufá gámat dángaw dobdób susó góyoy tiyán fúso bitúha (large intestine)/funá (small intestine) inangdáng fayáw/alugdáw tagyángan ugát fulót/tagúk (regla) butól 81
161. 162. 163. 164. 165. 166. 167. 168. 169. 170. 171. 172. 173. 174. 175. 176. 177. 178. 179. 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. fat (n.) head (n.) hair brain face (n.) forehead cheek chin mouth (n.) lip (n.) tongue (n.) tooth ear eye (n.) eyebrow eyelashes nose (n.) neck (entire) throat (neck front) skin (n.) scar (n.) weave (v. cloth) weave (v. mat) mat (n.) sew (v.) needle (n.) blanket pillow (n.) tabâ úlo buhók útak mukhâ noó pisngí babà bibíg labì dilà ngípin taínga matá kílay pilikmatá ilóng leég lalamúnan balát pílat /péklat tahî, tahîin, hinabî lála baníg tahî / itahî / manahî karáyom kúmot únan lákbog alfúyo bok útok walóng/uyahón ángas faringfíng soláng bibíg bibíg díla ngífon talínga matá famurók matá ulad matá/famirók uyóng liyóg tulonán anít fakdát igdamít kalíg baníg/ sagmak (sapin) igdamit dágom húmot tangyáwan 82
189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 206. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. trousers loincloth wash (v. clothes) rope (n.) north east west south near (adv.) far right (not left) left (not right) narrow wide deep under full short (height) short (length) large long (adj.) straight afraid anger ashamed cry (v.) (weep) fear (v.) fight (n.) lonely pantalón bahág labá/máglaba lúbid hilagà silángan kanlúran tímog malápit malayò kánan kaliwâ makítid/makípot maluwáng lálim / malálim ilálim punô mababà maiklî malakí mahabà derétso/tuwíd tákot gálit nahiyâ iyák / umiyák matákot áway malungkót salwál bag mamakbak rútay lubíd/ tarabíng balitángan salúgan miyánit sangdáyan miyánit balitángan akbáng ayayó sihón walá ugbót dahól abasád ham dagá sas dagá napnó libabá agód-agód/agódan dahól ába/kaabáon tadlóng/matadlóng kadála kaísog/kahúri kahayá/mahásayán/kaáya guráw imdála/kadalá gáway idwamasúlong/kangánbang 83
218. 219. 220. 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. 243. 244. 245. pain (n.) laugh (v.) climb (v.) float (v.) fly (v.) fall (v.) pull (v.) push (v.) run (v.) quick (adv.) walk (n.) turn stand (v.) sit (v.) throw (v.) throw away (v.) companion friend woman man (n.) old (man) old (woman) person household family father (n.) mother (n.) sibling sakít/kirót tawá/tumáwa akyát / umakyát lumútang lumipád húlog hiláhin itúlak takbó bilís / mabilís lákad/maglakád paikútin tayô /tumayô upô / umupô itsá, ihágis ibasúra kasáma kaibígan babáe laláki matandáng laláki matandáng babáe táo sámbahayán pamílya tatay nánay kapatíd sagít kasáy fanyák/igfanyák in-alohayág/galgayáw naláyog/lumáyog dagdág gumúyod tuludán dalandán madalí laháw/manlaháw fasigungán lindóg/lumindóg tukáw/tumukáw fisík/fisikán ukasán ufód ufód ína áma lakí fúfu taw baryuhán/tifunan balay talanahán máma dídi/inang faduwasáy 84
246.
247.
248.
249.
250.
251.
252.
253.
254.
255.
256.
257.
258.
259.
260.
261.
262.
263.
264.
265.
266.
267.
268.
269.
270.
271.
272.
273.
offspring spouse (n.)
wife child
slave (n.)
widow name (n.)
blind (adj.)
deaf sick
dead die (v.)
boil (infection)
cough (n.)
skinny itch (n.)
medicine defecate (v.)
excrement spit (v.)
urine vomit (v.)
sweat (n.)
sea lake
water (n.)
waterfalls river
anák asáwa
asáwang babáe anák
alípin bálo
pangálan bulág
bingí maysakít
patáy mamatáy
pigsâ ubó
napakapayát katí
gamót dumumí/tumáe ipòt/dumí dumurâ
ihì nagsuká/súka páwis
dágat lawà
túbig talón
ílog anak
kalsáwa babay
anak suguwán
bálo ngáyan
butá bungkók
hasagít natáy
kahataywán ifús/gatól aryáhod
maníwang gatól
bulóng nangúlay
ífut natufáy
fangí nanúha/súha gayámon
dágat danáwan
danóm tíwan
sáfa 85
274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. 281. 282. 283. 284. 285. 286. 287. 288. 289. 290. 291. 292. 293. 294. 295. 296. 297. 298. 299. 300. 301. 302. flow (n.) boat padde (n.boat) raft swim (v.) fish (n. Generic) wet (adj.) dry (not wet) dry (in the sun) boil (v.) bathe (v.) comb (n.) fragrant rub (v.) smooth (adj.) squeeze (v.) wash (v. hands) wipe (v.) dirty (clothes) bad (not good) bite (v.) burn (v.) cut (v. slice meat) kick (v.) kill (v.) lie (v. tell untruth) scratch (v.) steal (v.) strong ágos bangkâ pansagwán balsá langóy /lumangóy isdâ basâ tuyô ibilád kulô maligò sukláy mabangó ikuskós kínis / makínis pigâ /pigaín húgas/naghúgas páhid, punásan marumí masamâ kagát súnog / sunúgin hiwà/ magputól sipáin patayín magsinungalíng kalmutín nákaw /magnákaw lakás /malakás búlos balúto bugsáy balsá ábang/nangábang uyáng yamós/inyamós mamayâ alhagán/umalhág kulók manokyóng/manyágos súrod bangló lumudgúd litís / malítis fidís / bilós úgas / naúgas lidgid / lidgidán / fiyádan mauwíng duwát hagát írog/nayáb golgól / lifungán sihadán fahatayán buhagán gayúsan naháw / agnaháw rigón / marigón 86
303. 304. 305. 306. 307. 308. 309. 310. 311. 312. 313. 314. 315. 316. 317. 318. 319. 320. 321. 322. 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. 330. 331. weak (adj.) sharp (knife) sheath (bolo) split (v. wood) stab (v.) dull (knife edge) dream (n.) forget (v.) remember (v.) know (v. a fact) know (v. a person) learn (v.) repeat (v.) play (v.) sing (v.) sleep (v.) awake (adj.) hold (v.) smell (v.) see (v.) say (v.) answer (n.) call (v.) story word yes no fire (n.) smoke (n.) mahinà tálas/matálas kalúban, suksúkan sibák saksák /saksakín mapuról panagínip makalímot tandaán alám kilála matutúhan ulítin maglarò/laruin umáwit matúlog gisíng hawákan amóy tingnán sábi sagót tawágin kuwénto salitâ óo hindî súnog úsok malumbáy tayúm / matayúm halúban simbák bunô / bunòwan/agtubók mafuyó tagimfán kaliyám tuhudán tuwá/agtó kilála matuhúdan ulitán mamongól mangambáhan katuyóng/manúyog fúlaw tawidán ayók bantayán fáyong / fayongán sagót tawágan tultúl / lisbáy hampáng alá idwán afóy anós 87
332. 333. 334. 335. 336. 337. 338. 339. 340. 341. 342. 343. 344. 345. 346. 347. 348. 349. 350. 351. 352. 353. 354. 355. 356. 357. 358. 359. 360. 361. 362. ash charcoal (not ember) wind (n.) dust (n.) mud sand (n.) wood (n.) road earth (soil) earthquake stone (n.) trail (n.) mountain summit pay (v.) sell (v.) buy (v.) work (v.) debt poor (not rich) rich cheap expensive give (v.) white black red yellow green beautiful big abó uling hángin alikabók pútik buhángin káhoy daán lúpa lindól bató landás bundók tuktók báyad ibénta, ipagbilí bilí / bumilí magtrabáho útang maralita mayáman múra mahál (na presyo) ibigay putî itím pulá diláw luntî magandá malakí fúgis yuyúng durús/bagyó fúgis lútok barás háyo dálan dagá línog bató dálan múyud (maliit na bundok)/fúngsu (malaking bundok) bába muyud báyad fasáli sáli / nanáli mangibúlon uyám mahúri / miyábog maakwá ugbot it halaga dahol it halaga dumiság abúhay marárog/ masdíng darárag / maranggát madiláw malatóy kafyá-on dahól 88
363. 364. 365. 366. 367. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379. 380. 381. 382. 383. 384. 385. 386. 387. blow (v.) breathe bury (inter) difficult dig (v.) good (adj.) hard (not soft) heavy hide (v.) how (many) hunt (v.) light (not heavy) lose (v.) new old (object) other (different) ring shadow (n.) small (adj.) stick (adhere) suck (v.) tear (n.) tie (v.) wait (v.) string íhip / híhip hiningá ilibíng mahírap hukáy / humúkay mabúti/mabaít matigás mabigát magtagò ilán mangáso magaán nawalà bágo lumà ibá singsíng aníno maliít dikít /dumikít sumúso luhà tinalì maghintáy talì uyúp ipsáw lumubgób mahúri úhang hudkod / mangodkód mauway fiyá/maángay maganít mabyát falugáw /taguán kayudáy mangáhad magán inlilyám / fawánlag bágo daánon bukód singsíng aníno ugbót tukbá / natukbá nanúso lúwa nasiyók fagfanayá siyók / tarabíng 89