68 Malay MALAY 31 (1) 2019, pp. 68-82 Politikal na Pinoy Meme Bílang Sisteng Kontra-Gahum ng Lipunang Pilipino sa Eleksiyon / Political Pinoy Meme as Counter Power System of Filipino Society in Election Karen Y. Ramos Central Mindanao University, Philippines karen.ramos@cmu.edu.ph Abstrak: Umiinog ang papel sa pagsusuri sa mga Pinoy meme na kumakalat sa social media sa eleksiyon 2016. Binigyang- tuon dito kung paano binubuo ang mga meme at mga isyung pampolitika sa likod ng mga ito. Gayundin, inalam kung papaano ginamit bílang kontra-gahum ang mga meme sa eleksiyon. Lumabas sa pagsusuri na ginamit bílang sisteng kontra-gahum ang mga meme sa eleksiyon sa paghahari ng mga kandidato. Nabuo ang mga meme sa isang carnivalesque na pamamaraan. Nalaman na may labintatlong (13) paraan ng pagbuo sa mga meme sa eleksiyon: paggamit ng kilaláng personalidad, paglikha ng bagong larawan, paggamit ng mahalagang pangyayari, paggamit ng pelikula/palabas, screenshot, paghahanay ng mga larawan, pagbuo ng salita sa tambalan at pagdaragdag ng salita sa pamamagitan ng diyalogo, salita sa orihinal na larawan, at direktang sipi sa mga larawan at popular na linya. Ang mga isyu sa likod ng mga meme na nasuri ay napatutungkol sa ugali ng kandidato, kuwalipikasyon para sa posisyon, paglalaban-laban ng mga kandidato, pagkapanalo para sa posisyon, integridad ng kandidato sa panunungkulan, mga iniuugnay sa kandidato, katatawanan, at pagsuporta sa kandidato. Lumitaw na ginagamit ang mga meme sa eleksiyon para sa panunuligsa, pagpapaalala sa mahahalagang pangyayari, propaganda, at katatawanan. Ang mga meme bílang kontra-gahum ay ipinakakalat ng lipunan dahil ito'y napapanahon para sa mensahe ng pagtutol, pagsang-ayon, at pagsulong ng kaisipan. Mga Susing Salita: Pinoy meme, sisteng kontra-gahum, carnivalesque, eleksiyon 2016, social media Abstract: This study analyzes the Filipino memes that spread on social media during the 2016 election. The analysis examines how the memes were made, what political issues are behind them, and how they were used as a counter-power in the election. In this study, the memes in the election appears as counter-power system for the candidates. Memes are formed in a carnivalesque way. The study found that there are thirteen (13) ways memes are formed during election: the use of well-known personalities, creating new images, access of precious circumstances, use of films/tv program, screenshots, aligning of images, creating a word from the pairings and adding of words using dialogue, word in the original image, and direct quotations of images and popular line. The issues behind memes that were evaluated are the following: the behavior of candidates, qualification for the position, competition of candidates, winning for the position, integrity of candidate in the office, association for the candidate, humor and support for the candidate. Memes are used during election for criticism, reminding of important events, propaganda, and humor. Memes as counter-power circulated by society because they are timely for the message of resistance, approval and promotion of ideas. Keywords: Pinoy meme, counter-power system, carnivalesque, election 2016, social media Copyright © 2019 by De La Salle University
69 PANIMULA Malaki ang ginapampanang papel ng midya sa lipunan sapagkat hinuhubog nito ang kamalayan ng mga táong komukonsumo nito. Ang pamumuhay ng tao at kaniyang pakikisalamuha sa kapuwa ay maaaring lipunang likha ng midya. Tungkulin ng midya ang magsilbing daluyan ng paghimok at gabay sa mahahalagang pangyayari sa lipunan tulad ng eleksiyon dahil mahalaga ito sa demokrasya ng bansang tulad ng Pilipinas. Mahalaga para sa mga kandidato na paghandaan ang eleksiyon, kaya isang taon bago ito ganapin ay nagpapabango na sila ng pangalan. Kahit na malinaw ang RA No. 7166 na inilabas ng Comelec noong 1998 na nagbibigay ng kaayusan sa eleksiyong pangnasyonal at panlokal ay hindi nasusunod ang seksiyon 5 na napatutungkol sa eleksiyon at panahon ng kampanya. Nakasaad na para sa presidente, bise- presidente, at mga senador, ang pangangampanya ay magsisimula nang siyamnapung (90) araw bago ang eleksiyon. ng iba't ibang estratehiya ng mga kandidato, kahit na inuulan sila ng mga isyung nagbabatikos sa kanila ay nakagagawa sila ng paraan sa pamamagitan ng midya at maiparating ang nais nila upang makakuha ng suporta. Nagkalat na sa Internet ang mga Pinoy meme tulad ng sinabi ni Victorio (2014). Ayon sa kaniya, ginagamit ang mga Pinoy meme bílang makabagong uri ng protesta ng mga Pilipino at pakikilahok sa mga isyung pampolitika. Karamihan sa mga meme na kumakalat sa eleksiyon ay nabubuo sa pamamagitan ng paglalagay ng elemento ng pagpapatawa dahil mas tinatangkilik ito ng mga tao. Dinidekonstrak sa mga politikal na meme ang mga imahen ng kandidato upang maging katawa- tawa. Ang tawa ay nagsisilbing kontra-gahum dahil napapahinà nito ang namamayaning kapangyarihan ng mga kandidato sa eleksiyon. Tumutukoy ang kontra-gahum sa paglaban sa nangingibabaw na kapangyarihan sa isang lipunan. Isang halimbawa ng pagkontrang ito ay ang mga meme na nauso sa kasalukuyan. Bahagi ng pagpapatawa sa karnabal ang konsepto ng realismong nakapanghihilakbot. Sinabi ni Encabo na kadalasang makikita ang mga kandidato sa mahahalagang pagtitipon tulad ng mga piyesta, kumperensiya, at iba pang okasyon gaya ng araw ng pagtatapos na minsan ay sila ang panauhing pandangal. Ang iba sa mga kandidatong ito ay lumalabas sa telebisyon upang mag-endoso. Gayundin, laman ng mga balita ang tungkol sa mga kandidato tuwing panahon ng pangangampanya. Makikita sila sa iba't ibang programa sa telebisyon at maging sa mga social media. Maraming kandidato ang lumalabas sa telebisyon tulad ni Manuel Villar sa kaniyang "Sipag at Tiyaga" na komersiyal, paghohost ni Solita Monsod para sa Debate, paglabas ni Lito Atienza sa Maynila, paglabas ng aktor na si Rudy Fernandez sa Kasangga at ni Philip Salvador sa kaniyang Codename: Verano (Portuz 2). Malinaw na ipinakita rito na nilabag ng mga kandidatong ito ang batas na itinakda ng Comelec para sa pangangampanya. Tuwing eleksiyon, punong-punô ng mga isyung panlipunan at pampolitika ang mga balita sa radyo, telebisyon, diyaryo, at maging ang Internet. Kadalasan sa mga isyung ito ay tungkol sa korupsiyon, pamamahala ng nakaraang administrasyon, kahirapan na dapat solusyunan, at mga kandidato at pag-uungkat ng kani-kanilang natatagong kabulukan na hindi na bago subalit mas pinag-uusapan at ibinabalik-balik pa tuwing sumasapit ang halalan. Subalit sa pamamagitan Isang salitang Sebwano ang "gahum" na nangangahulugang kapangyarihan. Sa librong Kontra-gahum: Academics Against Political Killings nina Tolentino at Raymundo ay isinawalat nila ang mga pang-aabusong tinatawag nilang politikal na pagpaslang sa pamamagitan ng mga sanaysay. Kung ang kontra-gahum ay ginamit nina Tolentino at Raymundo bílang pambabatikos sa pamahalaang Arroyo bílang naghaharing kapangyarihang pumapaslang sa karapatang pantao, sa papel na ito ay sinuri ang mga politikal na Pinoy meme upang ipakitang ang pagbubuo ng mga ito upang ipakalat sa mga social media ay isang uri ng pagkontra sa gahum ng mga kandidato sa eleksiyon. Pangunahing layunin ng papel na ito na malikom ang mga politikal na meme sa eleksiyon 2016 sa Pilipinas at masuri ito. Upang maisakatuparan ang mga layunin ay ginawang basehan ang sumusunod na katanungan: 1. Paano nabubuo ang mga meme na kumakalat sa eleksiyon 2016? 2. Ano-ano ang mga isyung pampolitika ang sinasalamin ng mga meme na ito? 3. Paano ginamit na kasangkapan ang meme bílang kontra-gahum para sa mga kandidato?
70 Malay METODOLOHIYA NG PAG-AARAL bílang kalahok sa ebalwasyon (KE). Naghanda ng presentasyon ng mga meme at evaluation sheet ang mananaliksik para sa ebalwasyon. Kalitatibong disenyo ng pananaliksik ang ginamit at deskriptibong analitikal naman sa pagpapaliwanag at pagsusuri. Gamit ang search engine na Google, naghanap at nag-ipon ang mananaliksik ng mga meme. Kinikilálang politikal na Pinoy meme ang mga meme na napatutungkol sa eleksiyon, kandidato, at mga isyung politikal sa Pilipinas. Tanging mga meme lámang na may temang eleksiyon 2016 sa Pilipinas na makikita sa Internet ang sinuri. Hindi sakop ng papel ang mga meme na hindi napatutungkol sa eleksiyon 2016. Inuri ang mga meme matapos maipon ayon sa pagkakabuo. Gumamit ng fishbowl para sa pagpili ng tig-iisang meme na susuriin sa bawat pagbubuo. Gumamit naman ng peer evaluation upang mapatunayan ang nalaman sa pag-aaral at interbiyu mula sa dalawang (2) propesor upang makuha nang mas malinaw na paliwanag kung paano ginagamit bílang kontra-gahum ang mga meme lalo na sa eleksiyon. Sumandig ang pananaliksik sa kontra-gahum ni Tolentino (2006) upang maipakita kung paano kinasangkapan ng lipunan para sa iba't ibang boses at kapangyarihan sa panahon ng eleksiyon ang mga meme. Naghanda ng consent letter upang hingin ang permiso at partisipasyon ng guro at labintatlong (13) mag-aaral sa klaseng Teorya at Kritika upang mairekord ang talakayan at MIMEME PARA SA PULPOLITIKA Ipinakilála ang meme ng sociobiologist na si Clinton Richard Dawkins sa kaniyang The Selfish Gene. Ang terminong ito ay ikinompara niya sa gene upang ilarawan ang ebolusyon ng penomenong kultural. Ito'y pangalan na nagpapaliwanag sa ideya ng kultural na transmisyon o yunit ng imitasyon. Nagmula ito sa salitang Griyego na mimeme na nangangahulugang bagay na kinopya o ginaya. Tulad ng mga gene na pinaparami at ikinakalat ang kanilang sarili sa gene pool (populasyon ng lahat ng gene sa isang katawan) sa pamamagitan ng pagpapása-pása sa mga katawan, ang meme ay ipinapalaganap ang sarili sa pamamagitan ng pagpasá mula sa utak papunta sa iba pang utak. Tinatawag ang prosesong ito bílang imitasyon (Dawkins 192). Makikita sa Talahanayan 1 ang kabuoang isandaan at labing-isang (111) nalikom na Pinoy meme sa eleksiyon 2016 at ang bílang ng mga meme batay sa kung paano ito nabuo. Laman ng mga meme na kumakalat sa Internet ang iba't ibang isyu. Makikita Talahanayan 1: Nalikom na mga meme sa eleksiyon 2016 at ang pagbubuo sa mga ito Pagbubuo ng mga Pinoy Meme sa eleksiyon 2016 Pagbubuo ng mga meme Paggamit ng kilaláng personalidad Paglikha ng bagong larawan Paggamit ng mahalagang pangyayari Paggamit ng pelikula Screenshot Paghahanay ng mga larawan Pagbuo ng salita sa sa tambalan Pagsasama-sama ng mga larawan Pagsasama-sama ng mga meme Pagdaragdag ng mga salita Diyalogo Salita sa orihinal na larawan Orihinal na sinabi sa larawan Popular na linya Bílang ng meme ayon sa pagbubuo 6 4 3 13 7 40 9 10 8 62 (kabuoan) 42 14 5 2
71 sa mga sinabi ng mga kalahok sa peer evaluation ang mga isyu sa likod ng meme at tugon ng meme sa isyung ito. Matapos matukoy kung sa aling pagkakabuo-buo nabibílang, pinili ang sumusunod na politikal na meme upang masuri. citizen". Tinutuligsa ng meme ang kalipikasyon ni Grace Poe para sa posisyon. Ang paggamit ng salitang foundling sa meme at American citizen ay tumutukoy sa pagkuwestiyon sa kuwalipikasyon ni Grace para sa tinakbuhang posisyon. Paglikha ng bagong larawan Paggamit ng kilaláng personalidad Dahil may malaking kaugnayan kay Grace Poe na tumakbo para sa pagkapresidente sa eleksiyon 2016, ginamit si Fernando Poe Jr. sa meme na ito. Ampon ng mag-asawang Fernando Poe at Susan Roces si Grace Poe. Bukod sa paggamit ng kilaláng personalidad ay gumamit din ng pagdaragdag ng mga salita ang meme. Nagkaroon ng isyu sa kalagitnaan ng kampanya ni Grace Poe para sa pagkapangulo nang inapela ng Korte Suprema ang desisyon ng Comelec na kanselahin ang kaniyang sertipiko sa kandidatura para sa 2016 dahil sa usapin ng kaniyang hindi malinaw na citizenship. Diumano ay hindi siya natural-born na Pilipino. Gayundin, hindi niya napagtagumpayan ang sampung (10) taóng paninirahan sa Pilipinas na isang pangangailangan sa ilalim ng Konstitusyong 19871. Sinabi ni Marco (KE), "Citizenship ni Grace Poe ang tinutukoy sa meme na ito. Malinaw ang mga gamit na salita tulad ng hindi ako foundling at American Mapapansin sa meme na ito ang paglikha ng bagong larawan. Makikita si Jejomar Binay na nag-aapoy habang tumatakbo. Bukod dito ay gumamit din ng diyalogo ang meme. Integridad ng kandidato sa panunungkulan ang isyung nasa likod ng meme na ito. Tulad ng sinabi ni Justin (KE), "Sa tingin ko, ito iyong nag-speech siya sa UPLB. Parang naisyu itong na-boo siya ng mga taga-UPLB dahil sa korupsiyon. Parang sarcastic ang meme na ito kasi parang sunóg na nga siya, ginisa pa siya lalo doon sa UP." Tulad ng naunang meme ay tinutuligsa ng meme na ito si Jejomar Binay nang bumisita siya sa UPLB. Hinarap niya ang nag-aapoy na mga tanong ng mga mag-aaral sa mga isyung napatutungkol sa korupsiyon at pinanggalingan ng pondo para sa kaniyang pangangampanya2. Pigura 1. Meme kay Grace Poe gamit ang larawan ni FPJ mula sa: "Meme making." Mssyj, 13 January 2016. Web. 01 October 2016.
72 Malay Pigura 2. Meme kay Jejomar Binay mula sa: "#PeroOkayYan". Harcelen, Abby, 23 September 2015. Web. 01 October 2016. Pigura 3. Meme sa mga kandidato sa pagkapresidente sa eleksiyon 2016 gamit ang Miss Universe 2015 mula sa: "Philippine Election 2016 Memes/ Miss Universe". Pageanthology 101, Youtube, 2 May 2016 Web. 01 October 2016. Paggamit ng mahalagang pangyayari Ginamit sa meme na ito ang larawan ng pagkapanalo bílang Miss Universe ni Pia Wurtzbach noong ika-24 ng Disyembre taóng 2015. Ito ay pagkatapos nang maling pag-anunsyo kay Miss Colombia bílang Miss Universe 20153. Sinasabi ng meme na ito ang hindi inaasahang pagkapanalo ni Duterte sa halalan. Sinabi ni Carlo (KE), "Hindi kasi inaasahan ang kaniyang pagkapanalo kasi wala siyang makinarya." Nagsisilbi paalala ang meme na ito sa pagkapanalo ni Duterte sa posisyon laban kay Mar Roxas. Makikita sa meme na ito ang relasyon ng mga kandidato sa bawat isa. 4
K. Y. Ramos Politikal na Pinoy Meme Bílang Sisteng Kontra-Gahum ng Lipunang Filipino sa Eleksiyon 73 Paggamit ng pelikula/palabas sa telebisyon Screenshot Ginamit sa meme na ito ang isang popular na serye sa HBO. Ginawang si Robert Baratheon ng Game of Thrones si Duterte5. Napatutungkol sa ugali ng kandidato ang meme na ito. Sinabi ni Miguel (KE), "Maaaring ang karakter na iyan ay inihalintulad kay Duterte. Pareho iyong mga katangian na mayroon sila." May himig na panunuligsa ang meme na ito sapagkat inihalintulad si Duterte sa isang karakter na lasenggero, maraming babae, at kinatatakutan ng kaniyang mga nasasakupan. Screenshot ang meme na ito mula sa post ni Billy Crawford tungkol sa mga pinaghanay-hanay na larawan ng mga tumatakbong kandidato sa pagkapresidente at iba pang kilaláng tao na sina Jose Manalo, Jose Enrile at Benigno Aquino Jr. 6 Makikita sa meme ang mga salitang idinaragdag sa mga larawan. Tinutuligsa ng meme ang mga kandidato at ang mga kilaláng personalidad sa pamamagitan ng pag- uugnay sa kanila sa mga salitang idinagdag tulad ng "dating daan," "tuwid na daan," "bulagta ka sa daan," Pigura 4. Meme ni Duterte bílang karakter ng Game of Thrones mula sa: "Game of Thrones Philippines." Inquirer.net, 3 December 2015. Web. 01 October 2016. Sinasabi ng meme na ito ang hindi inaasahang pagkapanalo ni Duterte sa halalan. Sinabi ni Carlo (KE), "Hindi kasi inaasahan ang kaniyang pagkapanalo kasi wala siyang makinarya." Nagsisilbi paalala ang meme na ito sa pagkapanalo ni Duterte sa posisyon Pigura 5. Screenshot ng meme sa mga kandidato mula sa: "Post na meme ni Billy Crawford." XOLXOL, 2 November 2015. Web. 01 October 2016. laban kay Mar Roxas. Makikita sa meme na ito ang relasyon ng mga kandidato sa bawat isa. 4
74 Malay "namigay ng limang daan," "walang pinagkatandaan," "nasaan ang daan," at "itutuloy daw ang tuwid na daan." Sa pinakahulíng larawan ay makikita ang mga nagra-rally na nagsasabing nasa mga tao pa rin ang kapangyarihan. Ang mga salitang ito ay tungkol sa iba't ibang daan na tumutukoy sa mga pagkakakilanlan ng mga personalidad na makikita sa meme. Paghahanay ng mga larawan Makikita ang meme na ito bílang propaganda sa kandidatura ni Mar Roxas habang tinutuligsa nito ang dalawa niyang kalaban sa posisyon na sina Grace Poe at Jejomar Binay. Ginamit sa meme na ito ang mga inihanay na larawan ng mga kandidato at mga saging bílang representasyon sa kanila. Napatutungkol sa kuwalipikasyon para sa posisyon ang meme. Sinabi ni Jane (KE), "Ang naisip ko ay sa edad. Si Poe, bago lang siya at wala pang alam. Si Mar, experienced na. si Binay ay expert na at nabubulok." Sinasabi ng meme ang kakayahan ng mga kandidato batay sa tagal ng serbisyo sa politika7. Ikinompara sa hilaw na saging si Grace Poe dahil itinuturing siyang baguhan. Si Binay naman ay ikinompara sa isang saging na latâ dahil bukod sa matagal na siya sa serbisyo at marami siyang kinasangkutang isyu ng katiwalian ay maaaring ang saging dito ay pangungutya at representasyon ng kaniyang pisikal na anyo. Maganda naman ang pagiging dilaw ng saging sa pagsuporta ng meme kay Mar Roxas. Pagbubuo ng salita mula sa tambalan Pinagtambal ng meme na ito ang pangalan nina Alma Moreno at Karen Davila. Kumalat ang meme na ito pagkatapos umere ang interbiyu sa Headstart ng ANC host na si Davila sa kakandidato sa pagkasenador na si Moreno8. Makikita sa meme ang salitang #ALDAV dahil inihalintulad ang naganap na interbiyu sa sikát na kalyeserye ng Eat Bulaga sa GMA nang magtrending ito sa social media. Nagtrending ito dahil maraming reaksiyon at komento ang inani ng interbiyu sa social media9. Sinabi ni Juliet (KE), "Iyong hindi masagot ni Alma ang mga tanong ni Karen na feeling naman ni Karen ay ang witty-witty niya. Ipinalabas dito na walang alam si Alma sa politika." Sinagot ni Moreno ang mga tanong sa kaniya ni Davila tulad ng magiging adbokasiya niya sa tinatakbuhang posisyon kapag nanalo: reproductive health law, contraception, anti-dynasty bill, Bangsamoro Basic Law, at iba pa na sinagot ni Moreno10. Nakita sa interbiyung ito ang kakulangan ng kaalaman ng isang tumatakbo sa isang posisyon. Nasa likod ng meme na ito ang usapin tungkol sa kuwalipikasyon para sa posisyon ng kandidato. Pigura 6. Meme nina Grace Poe, Mar Roxas at Jejomar Binay na inihalintulad saging mula sa: "10 Funny Presidential Memes." Spot.ph, 21 September 2015. Web. 01 October 2016. Pigura 7. Meme ni Alma Moreno mula sa panayam niya kay Karen Davila mula sa: "AlDav". Ortile, Matt. BuzzFeed, Inc, 17 November 2015. Web. 01 October 2016.
75 Pagsasama-sama ng mga larawan Pagsasama-sama ng mga meme Pinagsama-sama ang iba't ibang larawan ni Mar Roxas sa meme na ito. Kung susuriing mabuti, lahat ng mga larawang nasa meme ay pinag-isipang mabuti. Nilapatan ng mga salita ang bawat larawan bílang pagbibigay-pangalan sa kaniyang mga inakto na tinuligsa ng meme. Napatutungkol ang meme sa ugali ni Mar Roxas bílang kandidato. Matagal na ang mga larawang ito subalit sumikat ulit ang ganitong pagsasama-sama ng larawan ni Roxas matapos ang kaniyang "Walang Drama" Ad. Binanggit niya sa kaniyang patalastas na hindi siya laki sa hírap at walang madramang kuwento at ang eleksiyon ay hindi tungkol sa kaniya dahil ito ay tungkol sa mamamayang Pilipino11. Malinaw na ipinakita ng mga pinagsama-samang larawan na hindi naniniwala ang meme na ito sa mga sinabi ni Roxas. Sinabi ni Juliet (KE), "Iyan 'yong mga pagpapanggap na ginawa niya bago 'yong eleksiyon. Pagpapabango ng pangalan niya bago ang eleksiyon para masabing kaisa siya ng masa." Kaugnay ng pagtuligsa kay Roxas sa meme na ito ay ang mensaheng hindi siya karapat-dapat iboto sa pagkapresidente at hindi totoo ang kaniyang komersiyal dahil punong-punô siya ng kadramahan. Pinagsama-sama ng meme ang mga meme na gumagamit ng seryeng Game of Thrones. May himig na panunuligsa ang meme na ito dahil sa pag-uunay sa mga kandidato sa pagkapresidente sa mga popular na karakter ng serye na sina Robert Baratheon, Stannis Baratheon, Joffrey Baratheon, Cersei Lannister, at Danaerys Targaryan12. Nag-aagawan para sa trono ang mga karakter sa serye at ginagawa nila ang lahat upang makuha ang kapangyarihang ito. Sumikat ang serye dahil sa mararahas nitong mga tagpo at pangyayari. Sumikat din ito dahil tumatalakay sa mga isyung panlipunan, pampamilya, at pampolitika. Ang paggamit dito bílang meme sa eleksiyon ay nagpapakitang inihahalintulad ang mga kandidato sa mga karakter na may kani-kaniyang katangian at kagustuhan na makuha sa kani-kanilang paraan ang kapangyarihan. Samantala, sa ebalwasyon sinabi nina Juliet at Marco (mga KE), "Pinagkatuwaan lang sila sa meme na ito." Sadyang maging sa kahit aling meme, naroroon ang himig ng pagpapatawa, lalo pa at naiintindihan ito ng mga tao. Pigura 8. Mga larawan ni Mar Roxas na ginawang meme mula sa: "Mar Epal". Gogs, 1 April, 2016. Web. 01 October 2016.
76 Malay Pigura 9. Meme sa mga kandidato sa pagkapresidente sa eleksiyon 2016 mula sa: "The Philippine Presidential Elections". Lago, Amanda. Philihappy, 20 December 2016. Web. 01 October 2016. Pagdaragdag ng mga salita Nabubuo sa pamamagitan ng pagdaragdag ng mga salita ang sumusunod na mga meme: a. Diyalogo korupsiyon ng pamilya Marcos at ang namayapang si Jessi Robredo. Ito rin ay isang meme na tumutuligsa sa mga kandidato sapagkat hindi lang nito ipinapaalala ang mahahalagang pangyayari. Sinasabi rin nito na kilalá si Bongbong Marcos dahil sa kaniyang pamilya at si Leni ay dahil sa kaniyang asawa. Nasa likod ng meme na ito ang mga isyung iniuugnay sa kandidato. Ayon kay Jecon (KE), "Sa tingin ko, ginawa ang meme na iyan kasi diyan sila nakilála, 'yong pinanggalingan nila. Halimbawa, si Leni, kayâ lang naman siya nanalo as congresswoman and vice president kasi kilalá 'yong bana niyang si Jessi Robredo. Si Marcos naman, kilalá ang pamilya niya at ang mga isyu ng pamilya niya ay napakalaki." Bukod dito, napatutungkol ang meme sa paglalaban-laban ng mga kandidato. Ayon kay Anna (KE), "Feeling ko lang kayâ ginawa kasi sila 'yong dikdikang magkalaban para sa vice president. So parang nagpapalamangan sila kung sino ba talaga 'yong mananalo sa kanilang dalawa. At parang naglalabasan din sila ng sariling baho." Pigura 10a. Meme nina Bongbong Marcos at Leni Robredo mula sa: "Leni Robredo Vs Bongbong Marcos Vice Presidential Election Result Halalan 2016 Philippines". JDBros, Youtube, 13 May 2016. Web. 01 October 2016. Ginamit ng meme na tungkol kay Robredo at Marcos ang paglalagay ng diyalogo. Makikita rin ang larawan nina Ferdinand Marcos Jr. at Leni Robredo. Makikita bílang pagpapaalala sa mahahalagang pangyayari ang meme na ito. Binanggit ang isyu ng b. Salita sa orihinal na larawan Sa meme na tungkol sa pagpapatawa, idinagdag ang mga salita sa orihinal na larawan ni Richard Gordon sa kaniyang pangangampanya. Si Gordon ay naging Mayor ng Olonggapo City. Kilalá siya sa palayaw na Dick. Naging senador siya noong 2004. Tumakbo siya sa pagkapresidente noong 2010 subalit natalo13. Ginawang katatawanan ng meme ang pangalan ng
77 5:00 n.u, na debate dahil nahulí ito nang 30 minuto. Naging rason ang pagdadala ni Binay ng kopya para sa debate na iprinotesta ng iba pang kandidato sapagkat ipinagbabawal ito16. d. Popular na linya Pigura 10b. Meme ni Richard Gordon mula sa: "#Ipasok si Dick". 9Gag, 10 May 2016. Web. 01 October 2016. isang kandidato. Ang paggamit ng mga salita rito ay tumutukoy sa hindi niya pagpasok sa nagdaang eleksiyon bago ang 2016 na eleksiyon sa pagkasenador. Pigura. 10d. Meme ni Binay na kasama ang bida ng Game of Thrones mula sa: "Walang Alam si Binay." Mugstoria. 9 December 2015. Web. 20 Sep 2016. c. Direktang sipi sa mga larawan Fig. 10c. Meme ni Binay sa debate mula sa: "And When Binay Still Insisted on Bringing Notes to Debate (which was the cause of the said delay to begin with) and Was Even Sassy About It". Laureta, Isabelle. BuzzFeed, Philstar/TV5/Via Youtube, 28 April 2016. Web. 01 October 2016. Ginamit ng meme ang paglalagay ng mga orihinal na sinabi nina Luchi Cruz-Valdez at Jejomar Binay sa presidential debate na inorganisa ng TV5 na ginanap sa Cebu City15. Kung hindi magawa ni Binay na sundin ang isang patakaran ay paano pa kayâ ang pamumunò sa bayan? Napatutungkol ang meme na ito sa ugali ni Binay sa ginanap na pangalawang debate ng mga kandidato sa pagkapresidente sa eleksiyon 2016. Natagalan sa pagsisimula ang dapat sana ay Ginamit ng meme na ito ang isang popular na linya ni Jejomar Binay sa bawat isyung ipinupukol sa kaniya sa panahon ng pangangampanya. Tinuligsa sa meme si Binay sa pamamagitan ng paglalagay ng komento ni Jon Snow, popular na karakter sa seryeng Game of Thrones, na makailang beses na sinabihang walang alam. Ito ang isang popular na linya ni Jejomar Binay pagkatapos ng kaniyang pagbisita sa UP Los Baños noong Setyembre 15, 2015 upang maging panauhing pandangal sa isang open forum na inorganisa ng Departamento ng mga Agham Panlipuna ng UPLB. Ang mga salitang ito ay mula sa sagot niya sa tanong ng isang estudyante tungkol sa House Bill 252 o Genuine Agrarian Reform Bill. Inamin ni Binay na inakala niyang ang House Bill 252 ay tungkol sa CARP. Inamin niya rin na hindi niya alam ang House Bill na iyon17. Nasa likod ng meme ang isyu tungkol sa integridad ng kandidato sa panunungkulan. Sinabi ni Anna (KE), "Hindi ako nanonood niyan, hindi pamilyar. Pero sa tingin ko ay tinutukoy niyan'yong mga nagawang mali ni Binay." Mula rito, kahit pa ang hindi nakapanood sa palabas ay may pagbibigay interpretasyon sa meme base sa kaalaman sa mga pangyayari o isyu.
78 Malay Ebalwasyon at Ang Kontra-gahum sa pagbubuo ng mga meme sa eleksiyon Upang mapatunayan ang mga nalamang pagbubuo sa mga sinuring meme sa eleksiyon ay nagkaroon ng ebalwasyon ang mananaliksik. May labintatlong (13) kalahok sa isinagawang ebalwasyon. Makikita sa talahanayan ang kani-kanilang mga sagot. Tulad ng sinabi ni Dawkins sa kaniyang "Viruses of the Mind" na ang mga virus sa kompyuter ay binubuo ng mga koda na sumisira sa normal na ginagawa ng mga programa, maihahalintulad din sa virus ang pagkalat ng mga meme hindi lámang sa kompyuter kundi maging sa pag-iisip ng mga tao, lalong-lalo na sa panahon ng eleksiyon. Ang mga meme, tulad ng mga virus sa kompyuter, ay hindi lang basta-bastang nabubuo kundi ginagawa ng mga tao upang ipakalat para sumira o magbigay ng paalala. Ang meme bílang virus na likha ng lipunan sa panahon ng eleksiyon ay isang indikasyon nang pagmamatyag ng lipunan sa mga kandidato. at hindi lámang isang pagbubuo ang maaaring makita sa isang meme. Batay sa resulta ng ebalwasyon, ang Meme 8 ay nabuo rin sa pamamagitan ng paggamit ng kilaláng personalidad at ang Meme 10a ay nabuo rin sa pamamagitan ng popular na linya. Bagama't hindi nagkapareho ang pagsusuri ng mananaliksik sa resulta ng ebalwasyon sa Meme 10b [apat (4) ang nagsabi na ito'y nabuo sa pamamagitan ng diyalogo vs tatlo (3) na nagsabing pagdaragdag ng salita sa orihinal na larawan] hindi naman ito nagkakalayo. Sa kaso ng meme 10d, hindi pamilyar ang mga kalahok sa palabas kayâ imbes na ito ay paggamit ng popular na linya [isa (1) lang ang nakawasto], sinabi nilang nabuo ito sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng meme. Ayon kay Anna na isa sa mga kalahok, "Hindi ako nanonood niyan. Hindi kami pamilyar." Maaaring ang dahilan kayâ hindi nila alam ang salitang nakalagay sa meme ay dahil hindi sila sumusubaybay sa palabas na pinaghanguan ng popular na linya. Batay sa ebalwasyon, napatunayan ng mananaliksik na may iba't ibang pagbubuo sa mga meme sa eleksiyon Tulad ng ibinigay na mga paraan ni Victorio kung papaanong nagsilbing kontra-gahum ang politikal na Pinoy meme, nakita rin sa pag-aaral na ginagamit Talahanayan 2. Mga nakitang pagbubuo ng mga meme batay sa ebalwasyon Pagbubuo ng mga Pinoy meme na Politikal sa eleksiyon 2016 Bílang ng mga nakitang pagbubuo ng mga meme sa eleksiyon Pagbubuo ng mga meme 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10a 10b 10c 10d Paggamit ng kilaláng personalidad Paglikha ng bagong larawan 3 4 6 2 1 1 1 2 3 1 5 3 1 1 Paggamit ng mahalagang pangyayari 1 8 1 2 Paggamit ng pelikula/palabas 1 9 2 2 Screenshot 2 6 Paghahanay ng mga larawan 1 6 Pagbuo ng salita sa tambalan 7 1 Pagsasama-sama ng mga larawan 3 2 3 3 5 4 1 3 Pagsasama-sama ng mga meme 1 4 1 6 5 Pagdaragdag ng mga salita
Diyalogo 3 1 4 4 2 4 Salita sa orihinal na larawan 3 1 1 1 4 2 3 1 Direktang sipi sa mga larawan 1 1 2 8 Popular na linya 2 4 1 Pinakamataas na bílang ng sagot 3 4 8 9 1 6 7 5 6 4 4 8 5
79 bílang kontra-gahum ang mga meme sa eleksiyon dahil 1) ginagawang katatawanan ang politiko o kilaláng personalidad o sitwasyon o gawain, 2) tinutuligsa o pinupuna ang politiko o kilaláng personalidad o sitwasyon o gawain, 3) propaganda sa eleksiyon, at 4) pagpapaalala sa tao sa isang makasaysayang pangyayari. Tinuligsa sa Meme 1 ang kuwalipikasyon ni Grace Poe para sa kaniyang kandidatura. Tinuligsa rin si Jejomar Binay sa Meme 2 dahil sa korupsiyon at iba pang mga isyu. Ang Meme 3 ay pagpapaalala sa mahahalagang pangyayari sa pagkapanalo ni Rodrigo Duterte sa pagkapresidente. Tinutuligsa sa Meme 4 si Rodrigo Duterte matapos siyang ihalintulad sa isang lasenggero, babaero, at kinatatakutang karakter sa Game of Thrones. Pagtuligsa naman ang Meme 5 sa mga kandidato at mga kilaláng personalidad. Isang propaganda ang Meme 6 sa kandidatura ni Mar Roxas habang ginawa naman itong panunuligsa sa kandidatura ng mga kaniyang mga kalabang sina Jejomar Binay at Garce Poe. Ang Meme 7 ay panunuligsa sa kalipikasyon ni Alma Moreno sa nangyaring interbiyu sa kaniya ni Karen Davila. Tinutuligsa sa Meme 8 ang ginawang pagpapaepal ni Mar Roxas. Tinutuligsa rin ang lahat ng kandidato sa pagkapresidente sa Meme 9 sa pamamagitan ng paghahalintulad sa kanila sa mga karakter ng popular na seryeng Game of Thrones na ginagawa ang lahat upang makuha ang tronong pinag-aagawan. Nagpapaalala sa mahahalagang pangyayari ang Meme 10a sa isyu ng pamilya Marcos at ang pagpanaw ng asawa ni Leni Robredo habang tinutuligsa naman nito ang kanilang popularidad dala ng popularidad ng kanilang pamilya. Ang Meme 10b ay ginawang katatawan ang pangalan ni Richard Gordon bílang "Dick." Tinutuligsa sa Meme 10c ang ugali ni Binay sa naganap na debate sa pagdala niya ng kopya na ipinagbabawal batay sa itinakdang patakaran. Ang Meme 10d ay panunuligsa rin kay Binay sa binitiwan niyang salita sa forum na ginanap sa UPLB. Sa usapin ng katatawanan na dulot ng mga politikal na meme sa eleksiyon, pumasok ang konsepto ng karnabal na mula sa salitang carnivalesque ni Bakhtin na tumutukoy sa selebrasyon ng mga ordinaryong taong ginagamit ang mga imahen sa pagkutya sa mga nakatataas sa lipunan (7). Nagsisilbing isang daigdig ang karnabal na malayang gawin ang lahat tulad ng pang-iinsulto at pagbabato ng putik. Nabubura ang hanggahan at nalalabag dito ang mga ipinagbabawal sa batas. Tulad ng mga salitang bastos na inilalapat sa mga meme ng kandidato (tingnan ang hal. 10c), tinukoy itong panahon ng pagbabagong-buhay ni Reyes na maaaring baligtarin ang sitwasyon at ang may hawak ng kapangyarihan ay ang gumagawa ng meme. Ang bastos at bulgar na lengguwahe, tulad ng ginagamit sa perya at palengke, ay katatagpuan ng sistema ng pananalita na ipinagbabawal sa diskursong opisyal; magagamit ang sistemang ito sa pagbatikos, pag-atake, at pagsuway sa namamayaning sistema (150). Gahum ng Meme sa Eleksiyon Kasabay ng pagpapatawa ng mga meme sa eleksiyon na tampok ang mga kandidato ay laman din ng mga ito ang panunuligsa, pagpapaalala sa mahahalagang pangyayari, at propaganda. Ito ay upang bumuo ng isang sitwasyon susubuking pahinain ang kapangyarihan ng mga naghaharing politiko. Nalaman sa pagsusuri na hindi lámang tungkol sa pagpapatawa ang mga meme sa eleksiyon kundi napatutungkol din ito sa mas malalalim na usapin na kailangang bigyang- pansin at seryosohin. Nagpapakita ang mga meme ng mga pagkontra sa nangingibabaw na kapangyarihan ng mga naghaharing politiko tuwing kapanahunan ng eleksiyon. Sa isang panayam kay Prof. Victorio ay sinabi niyang ginawa ng lipunan ang mga meme bílang kontra-gahum upang hilahin pababa ang mga nasa kapangyarihan sa pamamagitan ng pagkamalikhain nila. Karamihan sa mga meme na ito ay ginagawang katatawan ang mga politiko sa kanilang posisyon. Bukod dito ay nagpapaalala rin ang mga meme sa mga makasaysayang pangyayari na nagiging kontra-gahum dahil napaalala nito sa mga tao ang mga nangyari na. Sa pamamagitan nito ay maiisip ng tao na ang mga meme ay hindi lámang para sa katatawanan kundi ito'y kumakatawan din ng seryosong bagay sa likod nito. Kinasangkapan din ito sa pagpapahayag ng tao ng kaniyang sarili at sinasalamin nito ang pangyayaring panlipunan at pampolitika sa Pilipinas. Nagiging instrumento ang politikal na Pinoy meme upang tuligsain at punahin ang mga táong nasa itaas na tulad ng mga politiko, pangulo ng bansa, o mga táong sangkot sa malalaking isyu. Nagiging bagong uri ng protesta ang mga Pinoy meme sa mundo ng Internet at nagsisilbi itong paalala sa mga isyung pambansa na dapat makisangkot ang mamamayan. Kapangyarihan ng meme ang pagbubukás ng diskurso at diskusyon tungkol sa isang paniniwala at pag-iisip na nagagamit sa kapanahunan ng eleksiyon. Sa panayam kay Dr. Cayanes ay sinabi niyang
80 Malay napapanahon ang paggamit ng mga larawan para sa mga isyu sa eleksiyon lalo na sa social media. Ang ganitong artikulasyon ay napatutungkol sa pagtutol, pagpanig, at pagsulong ng kaisipan. Ginamit ang mga meme base sa konteksto at sa panahon na lumalabas ang anyo at porma ng diskurso gamit ang mga larawan. Binabaligtad ng mga meme ang sitwasyon sa pagpapakita ng isang realidad na taliwas sa imaheng ipinapakita ng mga seryosong kandidato sa eleksiyon. Ginagamit nito ang konsepto ng pagpapatawa upang iparating ang kanilang kapangyarihan bílang mamamayang Pilipinong botante na naghahangad ng kaunlaran ng pamumuhay ng kapuwa Pilipino at ng bansang Pilipinas. Pagsali sa isang politikal na memetikong rebolusyon ang pagpapakalat ng mga meme na nagsusulong ng diskusyon sa eleksiyon. Nagiging daan ito para sa pagbubukas ng diskusyon tungkol sa mga kandidato na lilikha ng pagsang-ayon, pagtutol, at pagsulong ng ideya. ay ang kinabukasan ng bansa at pagbibigay ng buong kapangyarihan sa kamay ng mapipiling pinuno. Naipakita sa pag-aaral na ito na may iba't ibang (13) pagbubuo ng mga meme sa eleksiyon. Maiuuri ang mga pagbubuong ito bílang paggamit ng kilaláng personalidad, paglikha ng bagong larawan, paggamit ng mahalagang pangyayari, paggamit ng pelikula/ palabas, screenshot, paghahanay ng mga larawan, pagbuo ng salita sa tambalan at pagdaragdag ng salita sa pamamagitan ng diyalogo, direktang sipi sa mga larawan, orihinal na sinabi sa larawan at popular na linya. Base sa pagsusuri sa mga piling meme ay naipakita rin na may mga isyu sa likod ng mga ito tulad ng ugali ng kandidato, kuwalipikasyon para sa posisyon, paglalaban-laban ng mga kandidato, pagkapanalo para sa posisyon, integridad ng kandidato sa panunungkulan, mga iniuugnay sa kandidato, katatawanan at pagsuporta sa kandidato. Malalakas ang loob ng mga táong lumilikha ng mga meme lalo na sa eleksiyon sapagkat ito ang panahon na seryoso ang karamihan lalo na ang mga kandidato at mga tagasuporta nila at ang pagpapakalat ng meme na nagbubukas ng iba't ibang reaksiyon sa social media ay maaaring maglagay sa alanganin sa tagalikha nito. Nagbigay ng pananaw si Chesterman (1997) tungkol rito. Ayon sa kaniya, ang mga ideya na lalabas na magandang ideya ay magtatagumpay tulad ng yaong nakatutulong para sa mga nagdadala; mga tao. Dagdag pa niya, ang hindi magagandang ideya ay hindi magtatagal. Ang mga ito ay parasitikong mga meme dahil papatayin nila ang kanilang tagadala. KONGKLUSYON Isang palatandaan ng pagkakaroon ng interes at pakialam ng mga tao sa politika ang pagpapakalat ng mga meme sa social media na nagtatampok sa mga kandidato sa panahon ng eleksiyon. Hindi lang basta- basta nabubuo ang mga meme na ito dahil karamihan dito ay naglalaman ng mga politikal na isyu. At habang karamihan sa mga meme tungkol sa mga kandidato na kumakalat tuwing eleksiyon ay pinagkakatuwaan, nasa likod ng mga ito ang mga seryosong usaping hindi lang pampolitika kundi panlipunan at pangkaunlaran. Sa pamamagitan ng mga isyung ito ay hindi maihihiwalay ang pakialam ng mga tao lalo pa't ang pinag-uusapan Base sa ginawang panayam sa dalawang propesor ay nalamang ang meme ay ginamit bílang kontra- gahum ng lipunan para sa mga kandidato upang hilahin pababa ang naghahari nilang imahen tuwing eleksiyon. Ginawa rin ang mga meme na ito upang magkaroon ng katatawanan ang eleksiyon bílang isang seryosong panahon ng pamilili ng mamumunò. Bukod dito ay nalaman ding sa likod ng mga nakatatawang meme na ikinakalat sa social media ay nagtataglay ito ng mga seryosong mensahe tulad ng pagpapaalala sa mahahalagang pangyayari. Ang mahahalagang pangyayari na ito ay maaaring tulad ng eleksiyon mismo at mangyayari pagkatapos nito, mga isyu sa panunungkulan ng kandidato tulad ng korupsiyon at mga iskandalo na sila ay kasangkot. Makikita ang pagkontra ng lipunan sa gahum ng mga politiko sa eleksiyon sa pamamagitan ng pagpapakitang alam nila ang mga nangyayari sa politika sa Pilipinas at hindi sila ignorante na maaaring lokohin. Binabaligtad ng mga meme na ito ang sitwasyon na inilalagay ang isang seryosong paksa bílang katuwaan subalit naglalaman ng lalim sa likod nito. Sa pamamagitan ng mga meme na ikinakalat ng mga tao sa social media ay naipaparating nila ang kanilang boses at kapangyarihan na sa pinakauna ay sila ang may hawak ng kapalaran ng mga kandidato upang manalo o matalo. Ginamit ang mga meme sa eleksiyon para sa panunuligsa, pagpapaalala sa mahahalagang pangyayari, propaganda, at katatawanan. Bílang naghahari ang mga politiko dahil simbolo sila ng kapangyarihan at lalong naghahari pa sila tuwing
81 eleksiyon na sa radyo, telebisyon at Internet ay parati silang lumalabas, nakikita at napag-uusapan at bílang isang napakahalagang desisyon ang pagboto at para sa kapakanan ng bansa at mamamayan, nagiging daan ang pagkakaroon ng isang pakikilahok sa rebolusyong tumutuligsa sa mga isyung kinasasangkutan ng mga kandidatong tiwali, pahírap at hindi karapat- dapat. Makikita ang rebolusyong ito sa mga meme na kumakalat sa Internet na hindi lamang tanging laman ay pagpapatawa kundi mas lalong naglalaman ng malalalim na isyung pampolitika na hahantong sa isang malaking isyung pambansa. Ang paggamit ng pagpapatawa ay pagdanas natin sa kung ano ang siyang totoo na nangyayari na ayaw natin harapin na siyang inilalantad ng mga meme. Tinatawanan ang mga meme na ito subalit kung dadalumatin ay may mga nakatagong lalim dahil sa pagtalakay nito sa mga seryosong usapin. ² Nang bumisita si VP Binay sa UPLB at nagkaroon ng open forum ay hinarap niya ang mahihirap na tanong ng mga mag-aaral. Tinanong siya tungkol sa korupsiyon at pinanggalingan pundo para sa kani- yang pangangampanya. Makikita sa website na ito: newsinfo.inquirer. net/722392/binay-doggedly-face- ³ Pagkapanalo ni Miss Universe Philippines Pia Wurtzbach na mapapanood sa website na ito: watch?v=-rlS4ZT-kGE. ⁴ Nabanggit ni senator Santiago na matagal na si- lang magkaibigan ni Mayor Duterte at hindi lingid sa kaalaman ng lahat ang pagsuportanila sa isa't isa. Makikita sa website na ito: newsinfo.inquirer. friends-for-a-long-time. ⁵ Mababasa ang tungkol sa karakter na si Robert Baratheon sa website na ito: awoiaf.westeros.org/ index. php/Robert_I_Baratheon Bílang isang mahalagang desisyon, ang pagboto ay naiimpluwensiyahan ng mga panlipunang salik at karanasan ng indibidwal lalo na sa lipunang kaniyang kinabibilangan. Dito makikitang malaki ang papel na ginagampanan ng midya dahil inihahatid nito ang mahahalagang impormasyon at mga pangyayaring may kinalaman ang mga kandidato sa panahon ng eleksiyong sila ang naghahari. Ang paghaharing ito ay bunga ng kanilang paulit-ulit na paglalabas sa telebisyon, radyo, at Internet upang mangampanya. Ang paghahari ring ito ng mga kandidato ay kinokontra ng lipunan sa pamamagitan ng mga kumakalat na meme upang ipakita ang kanilang pakikilahok sa usaping pampolitika at panlipunang kaunlaran. Tulad ng mga kandidato, ginagamit ng lipunan ang midya upang makuha ang suporta nang marami, subalit ito ay sa pamamagitan nang ipinapakalat na meme na bagama't nakatatawa ay tunay na naglalaman ng pagsang-ayon, pagbalikwas, pagkontra, at protesta ng lipunan para sa mga pinaplantsyang isyu at imahe ng mga kandidato. MGA TALA ⁶ Nag-post si Billy Crawford ng meme na binatikos ng netizen. Makikita sa website na ito: about-inc-on-facebook.html ⁷ Ang track record ng mga kandidato sa pagkapangu- lo namakikita sa website na ito: ing-at-the-track-re cords-of-the-presiden tial-candi- dates ⁸ Mapapanood ang buong interbiyu ni Davila kay Moreno sa website na ito: watch?v=1qfqPNoXs5w ⁹ Pagkatapos ng interbiyu ay nagbahagi ng mga reaksyon ang mga netizen sa Twitter na ang iba pa ay pinapa-withdraw si Moreno sa kaniyang pagtakbo. Makikita sa website na ito: alma-moreno-sets-twitter-abuzz 10 Sinagot ni Moreno ang mga tanong ni Davila tung- kol sa magiging adbokasiya niya sa tinatakbuhang posisyon kapag nanalo, reproductive health law, con- traception, anti-dynasty bill, Bangsamoro Basic Law at iba pa na sinagot ni Moreno. Makikita sa website na ito: v1/11/11/15/alma- ¹ Base sa ulat ay inapila ng Korte Suprema ang desi- syon ng Comelec na kanselahin ang sertipiko sa kan- didatura ni Grace Poe para sa 2016 dahil sa usapin ng kaniyang hindi malinaw na citizenship. Makikita sa website na ito: grace-poes-legal-appeal/ ¹¹ Binanggit niya sa kaniyang patalastas na Walang Dra- ma Ad na hindi siya laki sa hirap at walang madra- mang kuwento pero ang eleksiyon ay hindi tungkol sa kaniya dahil ito ay tungkol sa mamayang Filipino. Mapapanood sa website na ito: watch?v=igo4WZ2w DTE ¹² Popular na karakter ng Game of Thrones sina Rob- ert Baratheon, Stannis Bartheon, Joffrey Bartaheon,
82 Malay Cersei Lannister at Daenerys Targaryen. Makikita ang profile nila sa website na ito: awoiaf. westeros. org/index.php/ ¹³ Tumakbo si Richard Gordon sa pagka-presidente noong 2010 subalit natalo. Tumakbo siya sa pagka- senador sa taóng 2013 subalit hindi siya nakapasok. Makikita sa website na ito: philnews.ph/ 2013/05/13/ didate-15/eleksiyoneleksiyon 14 Mapapanood ang kabuoang debate sa website na 5VAMcK8Tj5E 15 Hindi pinahihintulutan ang pagdadala ng kahit na anong kopya sa debate batay sa isinaad na mga pata- karan ng COMELEC. Sinabi ni Binay na hindi kopya ang kaniyang dala kundi dokumento. Makikita sa website na ito: 0rR_bI 16 Inamin ni Binay na akala niyang ang House Bill 252 ay tungkol sa CARP. Inamin niya rin na hindi niya alam ang House Bill na iyon. Makikita sa website na ito: ph/newsfeatures/ the-latest-news- features/63 SANGGUNIAN "#Ipasok si Dick". 9Gag, 10 May, 2016 aejoMXv/ ipasoksidick JDBros. "Leni Robredo Vs Bongbong Marcos Vice Presidential Election Result Halalan 2016 Philippines". Yo u t u b e , 1 3 M a y, 2 0 1 6 . w w w. y o u t u b e . c o m watch?v=P968IUeuMTs Laureta, Isabelle. "And When Binay Still Insisted on Bringing Notes to Debate (which was the casue of the said delay to begin with) and Was Even Sassy About It". BuzzFeed, Philstar/TV5/Via Youtube, 28, April 2016. term=. dtVRMNGRn#.jcRQAKqQx. McCombs, M. E. "The Agenda-Setting Role of the Mass Media in the Shaping Public Opinion". (2004). Web. 20 Sep 2016. Mssyj. Meme making. 13 January, 2016, mssyj.wordpress. com/ 2016/01/13/meme-making/. Pageanthology 101. "Philippine Election 2016 Memes/ Miss Universe". Youtube, 2 May, 2016 com/ watch?v=L8vhhDRBpT0. Walang Alam si Binay. Mugstoria, 9 December, 2015. duterte-poe-roxas/. Web. 20 Sep 2016. Ortile, Matt. AlDav. BuzzFeed, Inc, 17 November, 2015. kailangan-pa-bang- sagutin-yan?utm_term=.wf9 Bbby56e#.kdJOPPqEoX. Portus, L. M. "Seducing the Voters: The Powerful and Limited Effects of TV Electioneering." Plaridel 5.2: (2008). Web. 1 Sep 2016. Bakhtin, Mikhail. Rabelais and His World. Bloomington: Indiana University Press, 1984. Print. Campos, Patrick F., et. al. Communication & Media Theories. UP Campus, Diliman, Quezon City: The University of the Philippines Press, 2014. Print. Chesterman, Andrew. Memes of Translation: The Spread of Ideas in Translation Theory. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 1997. Print. Dawkins, Richard. The Selfish Gene. Oxford: Oxford Reyes, Soledad. Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan. Pasig, Metro Manila: Anvil Publishing, Inc, 1992. Print. Ten Funny Presidential Memes. Spot.ph, 21 September, 2015. features/63703/ Tolentino, Roland B. at Sarah S. Raymundo. Kontra-Gahum: Against Political Killings. Quezon City: Ibon Publishing, 2006. 61-96. Print. University press, 2006. Web. 1 Sep 2016. --- . "Viruses of the Mind". 1991. Web. 1 Sep 2016. Encabo, E. A. "The Filipino Language and Culture in Political Advertisements." San Diego California, (2010). Web. 1 Sep 2016. Game of Thrones Philippines. Inquirer.net, 3 December, 2015. 12345681_1114189758600110_ 121669279963974725 4_n.jpg. Gogs. Mar Epal. 1 April, 2016. Harcelen, Abby. #PeroOkayYan. 23 September, 2015, 2015/09/23/perookyan/. Lago, Amanda. "The Philippine Presidential Elections". Philihappy, 20 December, 2016. Tolentino, Rolando. "Spectacle ng Politikal na Pagpapaslang at ng Tunay, STD (Short-Term Deficiency) ni GMA." Kontra-Gahum: Against Political Killings, 61-92, Quezon City: Ibon Publishing, 2006. Print. Victorio, I. C. Politikal na Pinoy Meme Bilang Kontra- Gahum. Mindanao State University- Iligan institute of Technology. Masters Tesis, 2014. Print. XOLXOL. Post na meme ni Billy Crawford. 2 November, 2015. posts/ inEDnyXEXAy. NAKAPANAYAM Cayanes, Dexter B. Personal na panayam. 26 Nobyembre 2016. Victorio, Ivy C. Personal na panayam. 1 Dec. 2016.