Ayta Mag
indi '
Hapampan&an Tallalog English
Paggamit sa Apat a Pagsabi The Use of Four Languages Ayta Mag-indi Kapampangan Tagalog English SUMMER INSTITUTE OF LINGUISTICS, INC. Translators Publishers 1991
Published in cooperation with the Bureau of Elementary Education and The Institute of Philippine Languages and the Department of Education, Culture and Sports Additional copies of this publications are available from: Book Depository P.O. Box 2270 CPO 1099 Manila We wish to express appreciation to the Program for Asian Projects, the Ramon Magsaysay Award Foundation, and the Rockefeller Brothers Fund for their assistance 'in the production of this publication. A Phrase Book In Ayta Mag-indi 91.01-1091-3C 57.120P-914033B ISBN 971-18-0185-X
REPUBLIKA NG PILIPINAS (Republic of the Philippines) KAGAWARAN NC EDUKASYON, KULTURA AT ISPORTS (DEPARTMENT OF EDUCAIION, CULTURE 8 SPORTS) MAYNILA (MANILA) TANGGAPAN NG KAUHIM (OFFICE OF THE SECRETARY) PAUNANG SALITA Sagana sa ganda at pagkakaiba-ibang kultural ang ating bansa. Mahigit 150 wika ang umiiral sa 300,000 metro kwadradong saklaw ng ating bayan, na bawat isa'y may sariling pagkakakilanlan, sa lalong nakapagpaparilag sa pagkamosaik ng buong bayang Pilipinas. Sa sirnula pa lamang ng ating kasaysayan, napanatili na ng rnga pamayanang kultural ang kakanyahan ng bawat isa. Ngayon, lalo natin silang dapat himuking higit pang pangalagaan ang kanilang makukulay na pamana. Itaas n'ating ang ating kapwa Pilipino at patindihin ang kanyang pagmamalaki sa sarili at sa mga ninunong nakapag- ambag sa pagtatatag ng ating bansa upang lalong ibunsod ang pagrnamalaki at dangal ng ating pagkabansa. Ang aklat na ito ay isa lamang sa maraming aklat na naglalayong linangin ang kasanayan sa pagbasa at pagkaunawa at dagdagan ang kaalaman sa pamamagitan ng unang wika, tungo sa pagkatutong bumasa sa wikang pambansa. Pinabibilis ng ganitong pagdulog ang pagkatutong bumasa at ang tagurnpay at tiwalang matatamo sa ganitong paraan ay magbubunsod sa estudyante sa hangaring ipagpatuloy ang edukasyon sa wikang pambansa. Ikinararangal ng Kagawaran ng Edukasyon, Kultura at Isports na ipakilala ang aklat na ito, ang pinakahuli sa isang serye ng mga aklat na naglalayong palaganapin ang pagkatutong bumasa at sumulat. Habang nalilinang ang mga kasanayang pang-edukasyon na hinahangad ng mga aklat na ito, ang ating bansa sa pangkalahatan ay magtatamo ng kasaganaan.
PREFACE The primary purpose of this book is to help speakers of Ayta Mag-indi communicate with speakers of Tagalog, Kapampangan, and English. It will also help test the orthography as well as be an aid in establishing dialect differences in Ayta Mag-indi villages other than Pasbul, Porac, Pampanga, and Nabuklod, Floridablan- ca, Pampanga. Commonly used exressions are given in four languages and are grouped by topics. Translations are not literal, but are designed to express each phrase in a way that is natural to the language and culture in question. This is a test edition. Ayta Mag-indi phrases were compiled by Roger and Joanne Green (SIL), with assistance from Sonia Torres and Rita Kapuno in Pasbul, and Mariet Bacani and Ellen Bacani in Nabuklod. Cover artwork by Rosemary Rodda (SIL). Any suggestions for corrections are welcome. Please send your suggestions to: S.I.L. P.O. Box 2270 CPO 1099 Manila
Sa dan 1. Antuy ubatan mu? 2. Antuy lakwen mu? 3. Ubat aku du. 5. Mitayna. ir KAPAMPANGAN Ing dalan 1. Nukarin ka ibat? 2. Nukarin ka munta? 3. Ibat ku karin. 5. Tara na.
TAGALOG Sa daan 1. Saan ka galing? 2. Saan ka pupunta? 3. Galing ako doon. 4. Pupunta ako sa inyo. . ENGLISH On the path 1. Where are you coming from? 2. Where are you going? 3. I came from there. 4. I am going to your place.
Pagpasyal 1. Sumun kayna. 2. Miknu kayna. 3. Muna kina kamu. 4. Muli akina. 5. Mitayna. Pamakisabi sa kaluguran 1. Manged ya lugal mu. 2. Labay ku di ta ayin gulo. 3. Magsilbi aku nayin maglitratu kamu? 4. Labay kun makatandan pagsabi yu. 5. Salamat kamu. KAPAMPANGAN Pagbisita 1. Lungub na ka. 2. Lukluk ka. 3. Muna naku keka. 4. Muli naku. 5. Tara na. Pamakisabi kareng kaluguran 1. Masanting ya ing lugar mu. 2. Buri ku keni; tahimik ing lugar. 3. Malyari da kang kuanan letrato? 4. Bisa kung mabiasa keng salita yu. 5. Salamat.
TAGALOG ENGLISH Pagdalaw Visiting 1. Pasok ka na. 1. Come inside. 2. Maupo ka. 2. Sit down. / Have a seat. 3. Mauuna na alro sa iyo. 3. I'll go ahead. (said when leaving) 4. Uuwi na ako. 4. I'm going home. 5. Tayo na. 5. Let's go now. Pakikipag-usap sa kaibigan Speaking with friends 1. Maganda ang tirahan mo. 1. Your place is nice. 2. Gusto ko rito; tahimik kasi. 2. I like it here because it's peacefuL 3. Puwede ba kitang litratuhan? 3. May I take your picture? 4. Gusto kong matutunan ang 4. I would like to learn your salita ninyo. language. 5. Salamat. 5. Thank you.
AYTA KAPAMPANGAN Pisasabyan sa bali Pamipagsalita pibale-bale 1. Aku tanda. I. Eku balu. 2. Pasawen mina. 2. Paburen mu ne. 3. Sikay bahala. 3. Ikang bala. 4. Sikina. 4. Aku namu. 5. Kaksaw ka di. 5. Munta ka keni. 6. Ibuklat muy lawasan. 6. Buklat me ing pasbul. 7. Isara muy awang. 7. Isara me ing awang. 8. Agana ka pun. 8. Saugh mu. 9. Kilaku kaw kangku. 9. Tuki kayu kanaku. 10. Sisabst ya lamu mu? 10. Ninu ing kayabe mu? 11. Tanda muy Mayor sa lugal 11. Kilala me ing Mayor king hatu? lugar a ita? 12. Tanda kuy lupa na. 12. Kakilala ke king lupa na. 13. SabCt ya lagyu na? 13. Nanu ing lagyu na?
TAGALOG Pakikipag salita pamamahay 1. Hindi ko alam. 2. Bayaan mo na. 3. Bahala ka. 4. Ako na. 5. Halika rito. 6. Buksan mo ang pinto. 7. Isara mo ang bintana. 8. Sandali lang. 9. Sumama kayo sa akin. 10. Sino ang kasama mo? 11. Kilala mo ba ang alkalde sa lugar na iyon? 12. Kilala ko siya sa mukha. 13. Ano ang pangalan niya? ENGLISH Inside the home 1. I don't know. 2. Never mind. 3. It's up to you. 4. 1'11 do it. 5. Come here. 6. Please open the door. 7. Please close the window. 8. Wait a moment. 9. Come with me. 10. Who is your companion? 11. Do you know the mayor of that place? 12. I know him by sight. 13. What is his name?
AYTA KAPAMPANGAN 14. Akina tanda. / Naliwan ku. 14. Eke atandanan. / Akalingwan ke. 15. Aku maintindiyan. 15. Eku aintindian. 16. SabCt ya hati (habayti)? 16. Nanu ya ini? 17. SabCt ya hanE (habain)? 17. Nanu ya iyan? 18. SabCt ya hatu (habaytu)? 18. Nanu ya ita? 19. Kan sabCt ya habain ya 19. Kaninu ya lapis iyan? lapis? 20. Kangkuy habain. I 20. Kanaku ya iyan. 21. Nakanu? / Makanu? Sisabet? Kan sabet? 21. Kapilar?Ninu?Kaninu? 22. Saantu? / Awta? / Parasaantu? 22. Nukarin? Bakit? Makananu? 23. Umanen muy sinabi mu. 23. Ulitan mu ing sinabi mu. 24. Sabet ya labay mu? 24. Nanu ing buri mu? 25. Dilag kan kailangan? 25. Atin kan kailangan? 26. Ayin. 26. Ala naman.
TAGALOG ENGLISH 14. Hindi ko matandaan. / Nakalimutan ko na. 14. I don't remember. / I have forgotten. 15. Hindi ko maintindihan. 15. I don't understand. 16. Ano ito? 16. What is this? 17. Ano iyan? 17. What is that near you? 18. Ano iyon? 18. What is that over there? 19. Kaninong lapis iyan? 19. Whose pencil is that? 20. -Akin iyan. 20. That's mine. 21. Kailan? Sino? Kanho? 21. When? Who? Whose? 22. Saan? Bakit? Papaano? 22. Where? Why? How? 23. Ulitin mo ang iyong sinabi. 23. Repeat what you said. 24. Ano ang gusto mo? 24. What do you want? 25. May kailangan ka? 25. Do you need something? 26. Wala naman. 26. Nothing special.
AYTA 27. SaMt ya nadyag kamu? 28. SaMt ya pandaygen mu? 29. Magsilbi mu ku nayin lamwan? 30. Mamparas aku. 31. Kalabay akun mangan. 32. Kabelew a h KAPAMPANGAN 27. Nanu ing malilyari keka? I Nananu ka? 28. Nanu ing gagawan mu? 29. Malyari mu kung tukian? 30. Mamalagwa ku. t 31. Bisa kung mangan. 32. Bisa kung matudtud.
TAGALOG ENGLISH 27. Anong nangyayari sa iyo? 27. What is the matter with you? 28. Ano ang ginagawa mo? 28. What are you doing? 29. Maaari bang samahan mo 29. Would you please accompany ako? me? 30. Nagmamadali ako! 30. I'm in a hurry. 31. Gusto kong kumain. 31. I want t o eat now. 32. Gusto kong matulog. 32. I want t o sleep now.
KAPAMPANGAN Habaytuy mitata-anak Deng mi yanak 1. Nabiyay ya pun ya tatang 1. Mabiye ya pa i tatang mu? 1. Mabiye ya pa i tatang mu? 2. Awu, nuwa nati ya indu ku 2. Wa, per0 i ima ku mete sabaytun @say taun. ya anyang banwang metung. 3. Umnu kaw mipapatel? 3. Pilan kayung mikakapatad? 4. Walu kay mipapat61. 4. Walo kaming mikakapatad. 5. Sikay panganay? 5. Ika ing pangane? 6. Alwa, s h y bunsu. 6. Aliwa, aku ing bunsu. 7. Umnuy nay taun mu? 7. Pilan nakang banwa? 8. Nag-asawa kayna? 8. Atin nakang asawa? 9. Nag-anak kawna? 9. Atin nakayung anak? 10. Awu, dilag akun limay 10. Wa, ating nakung limang anak. 10. Wa, ating nakung limang anak. 11. Luway babayi buy tatluy 11. Adwang babae ampon atlong lalaki. 11. Adwang babae ampon atlong lalaki.
TAGALOG ENGLISH Ang mag-anak The family 1. Buhay pa ba ang tatay mo? 1. Is your father still living? 2. 00, per0 ang nanay ko ay 2. Yes, but my mother died last year. 2. Yes, but my mother died last year. 3. Ilan kayong magkakapatid? 3. How many brothers and sisters do you have? 4. Walo kaming magkakapatid. 4. There are eight children in our family. 5. Ikaw ba ang panganay? 5. Are you the eldest? 6. Hindi, ako ang bunso. 6. No, I am the youngest. 7. Ilang taon ka na? 7. How old are you? 8. May asawa ka na ba? 8. Do you have a wife/husband? 9. May mga anak na ba kayo? 9. Do you have children? 10. 00, mayroon akong limang 10. Yes, I have five children. anak. 11. Dalawang babae at tatlong 11. Two are girls and three lalaki. are boys. 11. Dalawang babae at tatlong 11. Two are girls and three lalaki. are boys.
AYTA Nakatanam 1. Dilag ka nayin sakit? 2. Nagsakit aku. 3. Paelew ka sa doktor. 4. Antuy kakitan kun doktor ya mangEl&w kangku? 5. Sabet ya matanam mu? 6. Masakit ya ulu ku. 7. Nansuka aku naybi. 8. Nalipat ya mata ku buy inumut aku. 9. Paran dilag akun malaria. 10. Indyeksyunan kata. 11. InumEn muy panulun hati balan ugtuy mamut. KAPAMPANGAN Kapanamdaman 1. Atin kan sakit? 2. Atin kung sakit / Masakit ku. 3. Palawe ka king doktor. 4. Nukarin ke akit ing manulung doktor? 5. Nanu ing panamdaman mu? 6. Masakit ku buntuk. 7. Minyuka ku nabengi. 8. Malilyu ku ampon malagnat. 9. Palage ku atin kung malaria. 10. Indieksyunan daka. 11. Inuman me ing panulung ini balang ugtu.
TAGALOG ENGLISH Karamdaman Sickness 1. May sakit ka ba? 1. Are you sick? 2. May sakit ako. 2. I am sick. 3. Magpatingin ka sa doktor. 3. Go to the doctor. 4. Saan ko matatagpuan ang 4. Where can I find a doctor? doktor? 5. Ano ang nararamdaman 5. How do you feel? mo? 6. Masakit ang ulo ko. 6. I have a headache. 7. Nagsuka ako kagabi. 7. I vomited last night. 8. Nahihilo ako at may lagnat. 8. I feel dizzy and have a fever. 9. Palagay ko ay may malaria 9. I think I have malaria. ako. 10. Iiniksiyunan kita. 10. I will give you a shot. 11. Inumin mo ang gamot na 11. Take this medicine every ito tuwing tanghali. day at noon.
AYTA KAPAMPANGAN Pag-aral sa pagsabi Pamag-aral king salita 1. Katanda kaw magsabin 1. Biasa kayung magsalitang Tagalog? 1. Biasa kayung magsalitang Tagalog? 2. Makaintindi akun perad. 2. Makaintindi kung ditak. 3. Makasabi akun perad. 3. Makapagsalita kung ditak. 4. SabEt ya sa 4. Nanu ing king pagsabi yu? kekong salita? 5. Sabct ya pamCg yu sa sabin 5. Nanung yausda king kekayung hati? salita? 6. Sab&t ya labay sabin hati? 6. Nanu ing buri nang sabiyan nini? 7. Maintindyan mu nayi ya 7. Ayintindiyan mo ing kanakung sasabiyan? 7. Ayintindiyan mo ing kanakung sasabiyan? 8. Aku maintindyan. 8. Eku ayintindiyan. 9. Umanen mu pun ya habain. 9. Pasibaywan mu nya./Pakiulit me. 10. Ipakanawa muy sabin mu. 10. Magsalita kang banayyad.
TAGALOG ENGLISH Pag-aaral ng wika Language learning 1. Marunong ba kayong magsalita ng Pilipino? 1. Do you know how to speak Pilipino? 2. Nakakaintindi lang ako ng 2. I can only understand a little. 2. I can only understand a little. 3. Nakakapagsalita ako ng 3. I speak it a little. kaunti. 4. Ano ang salita ninyo? sa 4. How do you say your language? 5. Anong tawag nito sa 5. What's the name for this in your language? 5. What's the name for this in your language? 6. Ano ang ibig sabihin nito? 6. What does this mean? 7. Naintindihan rno ba ang 7. Do you understand what I am saying? 7. Do you understand what I am saying? 8. Hindi ko po maintindihan. 8. I don't understand. 9. Pakiulit mo nga. 9. Please repeat that. 10. Magsalita ka ng marahan. 10. Speak more slowly. in
AYTA KAPAMPANGAN 11. Katanda kan magsabin 11. Biyasa kang magsalitang Inglis. 11. Biyasa kang magsalitang Inglis. 12. Ase matulid ya pagsabi kun 12. E masalese ing kanakung Inglis. pamagsalitang Inglis. 13. Babayu aku pun magsabin 13. Mani-garal ku pa mung Ayta. magsalitang Baluga. 14. Isabi mu kangku ya sabin Ayta. 14. Pakisabiyan mu kung salitang Baluga. 15. Kalabay kay makatandan 15. Bisa kaming mabiasang salitang Baluga. 15. Bisa kaming mabiasang salitang Baluga. 16. Ustuy habain? 16. Istuya yan?
TAGALOG ENGLISH 11. Mahusay kang magsalita ng 11. You speak English well. Ingles. 12. Hindi maayos ang aking pagsasalita ng Ingles. 12. My speech is not grammatical in English. 13. Nag-aaral pa lamang akong 13. I am still learning how to speak the Ayta language. rnagsalita ng salitang Ayta. 14. Kausapin mo ako sa Ayta. 14. Please speak Ayta with me. 15. Gusto naming mag-aral ng salitang Ayta. 15. We want to learn the Ayta language. 16. Tama ba iyan? 16. Is that correct? #
AYTA KAPAMPANGAN Pangan Pamamangan 1. LayangCn aku buy kainum. 1. Maranup ku ampon maung danum. 2. Mangan kitamina. 2. Mangan tana. 3. MamtCg kaw mangan. Akaw marengayan. 3. Mangan kayung masalese. Ali kayu marine. 4. Katanda kan mallutu! 4. Biasa kang maglutu! 5. Manyaman ya kan&n. Ustu 5. Manyaman ing pamangan. ya sangkap na. Istuya sangkap na. 6. Mangwa kaw pun. 6. Kuma kayu pa. 7. Akina kalabay ta nabsuy 7. Ali naku bisa. Mabsi naku. akina. 8. Biyan mu kun lanEm. 8. Dinan yu na ku pung inuman.
TAGALOG ENGLISH Pagkain Food 1. Nagugutom at nauuhaw 1. I'm hungry and thirsty. ako. 2. Kumain na tayo. 2. Let's eat now. 3. Kumain kayong mabuti; huwag kayong mahihiya. 3. Eat well, don't be shy. 4. Marunong kang magluto! 4. You know how to cook well! 5. Masarap. Tamangtama ang 5. It's delicious; well pagkaing ito. seasoned. 6. Kumuha pa kayo. 6. Take some more. 7. Ayaw ko na. Busog na ako. 7. I can't. I'm full. 8. Pahingi nga po ng inumin. 8. Give me a drink of water, please.
AYTA
KAPAMPANGAN Panahun Ding Panaun 1. MangCd ta asina manguran. 1. Masanting ena mumuran. 2. Misyadun naumut ya mamut 2. Misyadung mapali uling , ta kurismayna. panaun ning kaleldo. 3. NalCpEt/Naliting. 3. Marimla 4. Mahangin ta dilag bagyu. 4. Mayangin uling ating bagyu. 5. Maburak ya dan gawan 5. Maburak ya ing dalan ding kauran. 5. Maburak ya ing dalan ding kauran. 6. Nanguran yan malakas naybi. 6. Minuran masikan napun. 7. Napaimata akun kilat saybi. 7. Ginising naku ning duldul nabengi. 6
TAGALOG ENGLISH Kalagayan ng panahon The seasons 1. Mabuti at hindi na umuulan. 1. It's good that it's no longer raining. 2. Napakainit dahil tag-init 2. It's very hot because it's na ngayon. dry season. 3. Maginaw. 3. ~ t ' s cold. 4. Mahangin dahit may bagyo. 4. It's very windy because there's a typhoon. 5. Maputik ang daan dahil 5. The road is muddy because it's rainy season. 5. The road is muddy because it's rainy season. 6. Umulan ng napakalakas 6. It rained very hard yesterday. 6. It rained very hard yesterday. 7. Nagising ako dahil sa kulog 7. The thunder woke me up last kagabi. night.
AYTA Sa iskwela 1. MallCngC kaw pun. 2. Malltngt kaw dayi masalaysay. 3. Pakibatan yuy kutang. 4. Bastn yuy hatin masikan. 5. Bastn yun tahimik. 6. Umantn yun pag-aralan. 7. Mangutang aku, makibat 8. MirCng kaw. 9. Miknu kaw. 10. Itag-ay yuy gamtt yu nu 11. IpakasnCg mu ta ayan malengt. KAPAMPANGAN King iskwela 1. Makiramdam ko pa mu. 2. Makiramdam kong masalese. 3. Pakibatan ye ing kutang. I 4. Basan yeng masikan.
I 5. Basan yeng taimik. 6. Pag-aralan yeng pasibayu. 7. Mangutang ku, makibat kayu. 7. Mangutang ku, makibat kayu. 8. Tikdo kayu. 9. Lukluk kayu. 10. Itas ye ing gamat yu nung balu ye ing pakibat. 10. Itas ye ing gamat yu nung balu ye ing pakibat. 11. Isikan mu. E mi daramdaman.
TAGALOG ENGLISH Sa paaralan At school 1. Makinig muna kayo. 1. Listen first. 2. Makinig kayong mabuti. 2. Listen carefully. 3. Sagutin ninyo ang tanong. 3. Answer the question. 4. Basahin ninyo ng malakas. 4. Read aloud. 5. Basahin ninyo ng tahimik. 5. Read silently. 6. Pag-aralan ninyo itong 6. Study it again. muli. 7. Magtatanong ako, sagutin 7. I'll ask a question, you ninyo. answer. 8. Tumayo kayo. 8. Stand up. 9 . Maupo kayo. 9. Sit down. 10. Itaas ninyo ang inyong kamay kung alam ninyo ang sagot. 10. Raise your hand if you know the answer. 1 1. Lakasan mo. Hindi namin 11. Speak louder. We can't marinig. hear you.
AYTA 12. Manggd.
13. Ustu.
14. Mali.
KAPAMPANGAN 12. Masanting.
13. Isto.
14. E
isto / Mali.
TAGALOG 12. Magaling.
13. Tama.
14. Mali.
12. Good.
13. Right.
14. Wrong.
ENGLISH