SI CARLOS BULOSAN, ANG AMERIKA, AT ANG MGA BABALA NG ATING PANAHON emmanuel villajuan dumlao
Hindi, Allos, Hindi Tuyong Tulad ng Damo ang Iyong mga Salita Awit-pagpupugay kay Carlos Bulosan -- makata, manunulat, unyonista. Ipinanganak sa Mangusmana, Binalonan, Pangasinan noong 02 Nobyembre 1911 at namatay sa Seattle, Amerika noong 11 Setyembre 1956. Nagsilbing tinig ng libo-libong manggagawang Pinoy sa Amerika noong panahon ng Depresyon at Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ginugol ang buhay at panulat sa pagtatayo ng lipunang walang binubusabos, walang binubusalan ang bibig. Here, here the tomb of Bulosan is, Here, here are his words, dry as the grass is.
Carlos Bulosan, "Epitaph" Sapagkat kaagad nagliliyab ang tuyong damo sa bahagyang halik ng apoy, at iglap na naaabo ang kanyang alipato, Hindi, Allos, hindi tuyong tulad ng damo ang iyong mga salita; oyayi sila ng mga ilog at kabukiran ng Mangusmana na kumalong sa tuwa ng iyong kamusmusan - gunitang sumasalag sa ulos ng taglamig. Hindi, Allos, hindi tuyong tulad ng damo ang iyong mga salita; halakhak sila ng mga bulubundukin at kapatagan ng Amerika, lunting luwalhating humahaplos sa iyong likod kapag sinasalakay ng hapo at lungkot ang mga plantasyon ng mansanas, gisantes, at asparagus. Hindi, Allos, hindi tuyong tulad ng damo ang iyong mga salita; tagulaylay sila ng aming hinagpis at poot, taginting ng tula sa gitna ng gutom at dahas, lagaslas ng dugong dumadaloy sa aming pag-asa at panaginip. Hindi, Allos, hindi tuyong tulad ng damo ang iyong mga salita; sapagkat kailan ba natuyo ang tula at puso ng makata ng sambayanan, kailan ba natuyo ang pagasam at pag-asa sa pagsilang ng bagong daigdig? 2/28
Mga Babala ng ating Panahon Tapos na ang walang patumanggang paglustay ng yaman at kahit paano'y humipa na ang bangayan at batuhan ng burak. Nakapili na tayo ng mga "bagong" mamumuno sa bansa. Hindi nga lamang natin tiyak kung tutuparin nila ang kanilang mga pangako. Baka gaya ng dati, sapat nang itatak nila ang kanilang mukha sa bawat plastik ng nirepak na donasyon para sa mga biktima ng kalamidad. Samanatala, watak-watak ang mga pagsisikap para sa pagbabago. Hindi pa rin nagkakasundo kahit man lamang sa pagkakaroon ng isang programang politikal ang kaliwa, ang pinaka-mapagkakatiwalaan sanang puwersa ng pagbabago sa bansa. Kapag hindi naglagos sa kislap ng kamera at pansamantalang ginhawang dulot ng kawanggawa ang pagpapasya ng Pinoy, malamang sa malamang na mas malalagim pang trahedya ang kasasadlakan ng ating bansa. At ang pinakamalagim - ang ina ng lahat ng trahedya - ay kung mananatili ang sistema ng gobyernong ang pangunahing motibasyon ay pagkakamal ng personal na yaman; kung ang pinakamatayog na bisyon ng mga naluklok sa poder ay ang muling pagtakbo sa susunod na eleksyon. Walumpong taon mula nang iwanan ni Carlos Bulosan ang Pilipinas at narito pa rin ang kalagayang nagtulak sa kanya pa-Amerika. Laganap at malalim ang paghihikahos. Noong nakaraang Abril 2009, umabot sa 4.2 milyon ang mga manggagawang walang trabaho (IBON 4). At pangingibang-bayan pa rin ang pangunahing daan ng kaligtasan. Tingnan, halimbawa, ang sumusunod na talahanayan: Administrasyon Bilang ng Pangkaraniwang Taunang Deployment ng Migranteng Manggagawa Aquino 469, 709 Ramos 713, 505 Estrada 893, 324 Arroyo 990, 000 (mula sa Hulyo 2009 Praymer ng IBON Foundation, Inc.) 3/28
Samantala, tinatawag na bayani ang mga OFW kahit malinaw namang hindi kabayanihan ang simpleng pangingibang-bayan para buhayin ang sariling pamilya. Sa likod ng ganitong pang-uuto at hirap ng buhay ay laganap ang korapsyon, pandarambong, paglabag sa karapatang pantao, pagkasira ng kalikasan, at napakarami pang mga isyung kailangang harapin. Pero sa halip na harapin, mukhang mas interesado na lamang ang karamihan sa atin na palakpakan sina Charice Pempengco, Arnel Pineda, Manny Pacquiao, at ang Willing Willie (dating Wowowie) bilang mga huwarang imahe ng Pinoy sa daigdig. Ganito ang nabubuong mukha: mga Pinoy na kanya-kanyang asikaso ng kanya-kanyang buhay habang sama-samang nakikigalak sa galak ng mga sikat. Paano na ang kapuwa? Paano na ang bayan? Ang pagbabagong hangad nating lahat? Sa ganitong kontexto nakaangkla ang signifikans ng papel ito. Walang kongkretong plataporma de-gobyerno o programang politikal at ekonomiko na iniwan si Carlos Bulosan para maging huwaran natin sa kasalukuyan. Ngunit sa pagbusisi sa kanyang buhay at panulat, inaasahang mas makikilatis natin ang ating sarili at ang mga babala ng ating panahon tungo sa mas makabuluhang pagpapasya. Inaasahang maaaninag natin ang sagot sa pag-usisa ni Epifanio San Juan, Jr. kaugnay ng predikament ng milyon-milyong Pinoy sa Amerika sa kasalukuyan: "What does Bulosan ... have to offer in articulating that still intractable and anarchic desire called 'becoming Filipino'? (History 6)" Sa ating panahon: Ano ang mayroon kay Carlos Bulosan na makatutulong sa ating pagbangon mula sa dantaong pagkakalugmok sa kahirapan, kaapihan, at pagsasamantala? Signifikans ni Carlos Bulosan Kontra-Memorya si Carlos Bulosan. Isa siyang lakas na humahamon sa mga memoryadong kaalaman at kung paano kinonstrak ang mga ito; mga memoryadong kaalaman na kadalasang itinuturing nating likas at hindi mapasusubaliang katotohanan ng buhay. Kontra-memorya: ito ang pinakapuso ng signifikans ni Bulosan sa ating panahon, at ang buhay at panulat niya ay di-mapasusubaliang testamento ng 4/28
katotohanang ito. Limiin, halimbawa, ang sinasabi niya tungkol sa responsibilidad ng mga manunulat na Filipino: They should re-write everything written about the Philippines and the Filipino people from the materialist, dialectical point of view - this being the only way to understand and interpret everything Philippines (The Writer as Worker, San Juan, Jr., Becoming 144). Dalawang memoryadong bagay ang binubusisi ni Bulosan sa siniping talata: ang mga kaalaman natin tungkol sa Pilipinas at kung paano natin kinonstrak ang mga ito. Halimbawa nito ang imahe ng mapagkawanggawang Amerika na ipinamemorya sa atin sa paaralan. Sa mahabang panahon, itinuring natin ito na hindi mapasusubaliang katotohanan. Ano ang sinasabi ni Bulosan tungkol dito? Huwag tanggapin nang basta- basta; bagkus, muling tingnan nang nakalapat sa lupa ang ating mga paa at malay sa tunggalian ng mga puwersa sa lipunan at kasaysayan. Sa ganito, malalaman natin ang puno't dulo ng binanggit na memoryadong kaalaman at makikita nating ang pagdating ng mga Amerikano ay hindi isang "benevolent assimilation" kundi isang marahas na pananakop at pag-agaw sa ating kalayaan. Ang buhay at panulat ni Bulosan, kung gayon, ay naghahapag ng isang posibilidad: pagkakamit ng bagong buhay at daigdig. Naglalahad siya ng pag-asa ng pagbabanyuhay at ng mga palatandaan kung paano ito makakamit. Tatalakayin ko nang masinsinan ang posibilidad na ihinahapag sa atin ni Bulosan sa sumusunod na dalawang bahagi ng papel: ang bagong buhay at daigdig sa Bisyon ng Daigdig at ang palatandaan kung paano ito makakamit sa Bisyon ng Panitikan. Samantala, narito ang ilang mahahalagang tala ng mga karanasan at salik na kasalikop ng naturang mga bisyon. Ang pinakamatingkad na palatandaang iniwan sa atin ni Carlos Bulosan ay ang pag-aalay niya ng kanyang buhay at panulat para bigyang-hugis ang posibilidad ng 5/28
pagbabanyuhay. Bago siya dumating sa Amerika noong 1930, watak-watak at basag ang boses ng mga Pinoy doon at puta-putaki ang kanilang paglaban sa pang-aapi. Ang karamihan sa unyon ay mababaw na bagay ang pinagkakaabalahan at hindi talaga nagmamalasakit sa kapakanan ng mga manggagawa (Morantte 19). Sa sulat ni Bulosan kay Jose De Los Reyes, sinasabi niyang "abysmal" at "degrading" ang intelektuwal na interes ng mga Pinoy sa Amerika: "almost every Pinoy abroad and at home is seeking the easiest way out in petty politics and making a profitable living from a gangster economy." (Feria 33) Sa katunayan, ang unang karanasan ni Bulosan ng pagsasamantala sa Amerika ay sa kamay ng kapuwa Pinoy: "When I landed in Seattle, I was met by a swaggering countryman, a dapper Filipino, who sold me to an agricultural labor contractor for $7.50." (sulat kay D, San Juan, Jr., Becoming 90) Pero hindi siya pinanghinaan ng loob. Taglay ang mga prinsipyong kakabit ng salitang "Amerika" - pagkakapantay-pantay, katarungan, kalayaan, kasaganaan - na natututuhan niya sa kolonyal na edukasyon sa Pilipinas, nagpadayon siya. Nakisangkot siya sa pagbubuo ng unyon at noong Agosto 1934, aktibong lumahok sa pag-aaklas sa Salinas, California na nilahukan ng 3,000 Pinoy (San Juan, Jr., Bulosan 11). Ibubunga nito ang makasaysayang pag-aaklas ng mga Pinoy sa mga ubasan sa California na magiging instrumental sa pagbubuo ng United Farm Workers in America (San Juan, Jr., Becoming 38). Noong panahon ng Depresyon, tinitingnan ng mga Puti na karibal nila ang Pinoy sa paghahanap ng trabaho at samaktuwid ay banta sa kanilang ekonomikong seguridad. Isang salik ito na nagpatindi ng diskriminasyon laban sa mga Pinoy lalo na sa West Coast. May mga lugar na bawal nilang puntahan at kadalasan, nagsisiksikan sila sa mga bunkhouse. Ani Bulosan sa artikulong "My Education": 6/28
I could not compromise my picture of America with the filthy bunkhouses in which we lived and the falling wooden houses in which the natives lived. This was not the America I wanted to see, but it was the first lesson in my life ( San Juan, Jr., Becoming 124). Sa sumusunod na tula, inilalarawan ni Bulosan ang kasalatang pinagdaanan niya sa "the land of the brave and the home of the free": It was winter. Sometimes I slept in the park, sometimes in the church. Sometimes I read in the library, waiting for the night so that I could walk in the streets with my dirty clothes. At ten o'clock I would run to the Chinese gambling house where chop suey was served free. Then something happened: an ambulance picked me up. Then the young doctor came to tell me that it was lung trouble. T.B. In the hospital men died like flies. (Passage from Life, Part Two, Letter from America) Sa gitna ng ganitong mga personal na pagdurusa, may mga panahong nawala siya sa sarili - "my mind is losing its grip , falling and crumbling to pieces" - at inisip niyang magpatiwakal: tumalon sa tulay ng Temple at Figueroa, maglaslas ng pulso, magpasagasa (sulat kay Dorothy Babb, Feria 14). Pero patuloy na mananaig ang kanyang palabang-diwa, maging noong igupo siya ng tuberkulosis. Sa ospital, gugugulin niya ang kanyang panahon sa pagbabasa at pagsusulat. Sa labas, aktibo siyang tutulong sa pagbubuo ng unyon at walang humpay siyang magsusulat. Sasagapin niya ang lahat ng inhumanidad mula sa bansang nagtuturo ng pagkakapantay-pantay pero itinuturing ang mga Oriental na mababang uring nilalang. Winawasak ng mapait na katotohanang ito ang pangarap ng Pinoy na 7/28
pakikipagkapatiran, aniya (salin ng may-akda, mula sa sulat kay Dorothy Babb, Feria 3). At itinala niya ang lahat ng ito sa kanyang mga akda. If this be love why not love life? The radio weeps Above the lynch trees. O sing a song of love where Patriotic citizen mock him because he is dark: See him well, the broken limbs, the scratched eyes. (The Surrounded) Lalagumin niya ang lahat ng di-makataong pagtratong ito sa kanyang sulat kay Rodrigo Feria noong 1941: "I feel like a criminal running from a crime I did not commit. And the crime is that I am a Filipino in America." (Feria 24) Sa pamamagitan ng kanyang mga tula, kuwento, sanaysay, at nobela, ilalangkap ni Bulosan ang sariling karanasan sa karanasan ng iba pang Pinoy. Huhugis ang mga ito tungo sa isang kolektibong tinig hindi lamang ng mga Pinoy kundi maging ng iba pang lahi. Ang "Ako" sa kanyang mga akda, ayon kay E. San Juan, Jr., ay hindi lamang tumutukoy sa mga Pinoy "but also envisages a nascent collective agency of all subordinated people inventing a new forms of subjectivity (Becoming 8). Nang ilathala ng Harcourt, Brace and Co. ang America is in the Heart noong 1943, naitala sa kauna-unahang pagkakataon ang kaapihan, pakikibaka, at mga aspirasyon ng Pinoy. Hinamon ng aklat ang mga memoryadong paniniwala ng mga Pinoy tungkol sa Amerika bilang "paraiso." Itinuturing ni Carey McWilliams ang America na isang "social classic." Sinasalamin nito, aniya, ang kolektibong mga karanasan ng libo-libong Pinoy na pumunta sa Amerika para umigi ang buhay. "It is the first and best account of what it was like to be a Filipino in California ... from 1930 - 1941," dagdag nya. (America, Introduction) Instrumental ang America sa paghugis ng identidad ng mga Pinoy bilang isang lahing may sariling bansa at kabihasnan at hindi sakop lamang ng Amerika. Maaaring i- atribyut sa nobela ang sinasabi ni E. San Juan, Jr. tungkol kay Consorcio sa kuwentong "Be American" ni Bulosan: pinutol nito ang popular na nosyon ng nasyonalidad ng 8/28
Pinoy na "anonymous passive lump of 'beast of burden' devoid of history." (Bulosan 9) Para kay E. San Juan, Jr., si Bulosan ay isa sa mga reblolusyonarong manunulat ng Ikatlong Daigdig "who successfully articulated the sufferings and struggles of national minorities against U.S. monopoly capitalism." (Bulosan 1) Sa kanyang mga akda, pinagigitaw ni Bulosan ang identidad ng Pinoy habang matalas niyang ihinahantad at binabatikos ang kabulukan ng kapitalismo at inilalatag ang posibilidad ng bagong daigdig. Sa Kabanata XXVI ng America, inilalarawan ang kahalagahan ng radikal na pahayagan sa kilusang paggawa at ang boluntarismo ng mga indibidwal na handang magsakripisyo para sa pagbabagong panlipunan. Sa isang bahagi ng nobela, ipinakikita ni Bulosan sa pamamagitan ni Allos ang kahalagahan ng mapagpalayang kilusan sa pagbibigay ng kabuluhan at kahulugan sa indibidwal na pag-iral. Ani Allos: "I felt that I belonged to the second phase of the Communist movement among Filipinos, and I would draw inspiration and courage from it to withstand the confusion and utter futility of my own life." (America 293) Humahango ng tapang at inspirasyon sa kilusang Komunista, isasalaysay ni Allos ang kakiputan ng pag-iral na nakatuon lamang sa sariling mundo: I wanted to run away from the stifling narrowness of Temple street. There in the broad fields, under the wide skies, there is the wide world of grass, trees, and stars my mind would stir and radiate with a new light.... In vast spaces I found a nameless relief from the smallness of my world in America. (America 293-294) Sa pamamagitan ng America, inaasahan ni Bulosan na mapukaw ang kamalayan ng iba pang manunulat na Pinoy tungkol sa mga realidad panlipunan (sulat kay Jose De Los Reyes, Feria 28). Samantala. sa tulang "Letter in Exile: I", ilinalantad niya ang kabalintunaan ng modernidad: 9/28
I remember you, brother, and hoped you Could watch with me the splendid glide of limousines in the street, and in that other, The long parade of hungry working men. Hindi rin niya pinalampas ang agham at ang pag-aaksaya nito ng panahon sa isang proyektong pumupuksa sa sangkatauhan. Sa tulang "About Socrates", ganito niya inilalarawan ang destruktibong mukha ng agham: Did you see the scientists exctract potent force From rock and ore and sand, And how they dropped it from the monster in the sky That burst flowerlike a mile high? Sa lahat ng isinulat niya, sa kanyang pakikisangkot sa kilusang paggawa, malinaw ang kanyang pakay: ipahayag ang tinig ng lahat ng inaapi at tumulong sa kanilang pagbibigkis tungo sa pagtatayo ng isang bagong daigdig. Pinag-aalab ng ganitong adhikain, nanatiling matatag ang kanyang paninindigan - hindi ito iginupo ng sakit, ng gutom, ng pangungulila, ng diskriminasyon, ng katanyagan; hindi ito napatahimik ng pasismo, ng pananakot, ng McCarthyism. Para kay Susan Evangelista, kritika at mananaliksik, si Carlos Bulosan ay isang "Third World writer" sapagkat nakaugat sa karanasan ang kanyang kaalaman at ginampanan niya ang tungkulin ng isang "manunulat ng Ikatlong Daigdig": not simply to expose injustices of the colonial relationship, but to awaken and reeducate, to help bring about the rehumanization of the 'brutalized' colonial subject, and to help him recreate his social system and his own internal integrity (Evangelista 33). Sa kontexto ng ating panahon, saan man tayo naroroon, hindi natin maaaring isantabi ang kahalagahan ni Bulosan sa ating pagiging Pinoy at pagkabansa. Habang hindi tayo bumabaklas sa mapanlampang hegemonya ng Estados Unidos, mananatili ang taginting ng tinig ni Bulosan sa ating araw-araw na pag-iral. Habang pangingibang-bansa 10/28
ang tinatahak nating daan ng kaligtasan, mananatili ang pangangailangang bumaling tayo kay Bulosan. Sabi nga ni Dr. Bienvenido L. Lumbera: "...Bulosan introduced us to the Filipino Heart in America, and what he exposed will continue to be meaningful to Filipinos who are constantly being tempted by the alienating conditions of poverty to seek escape by 'going abroad'." (Foreword, Bulosan xii). Bisyon ng Daigdig Without vision, people perish. -- Proverbs 29:18 Hanggang sa huling hininga, ginugol ni Carlos Bulosan ang kanyang buhay at panulat para sa pagsasakatuparan ng bisyon niya ng daigdig - isang lipunang malaya at matarong, walang diskriminasyon, walang nagugutom. Sa sulat niya kay Mary Gibson noong 7 Enero 1954: I dreamed that we could make this world into a paradise. In such a world there could be no darkness, no ignorance, no brutality to man by another man. In such a world there would be no inhumanity, no indignity, no poverty. In such a world there would be no deception, no ugliness, no terror. In such a world there would be mutual assistance, mutual cooperation, mutual love (Feria 82). Ang bisyon na ito ay iniluwal ng aktuwal na mga panlipunang kontradiksyon na humubog sa pagkatao at sensibilidad ni Bulosan bilang manunulat. Bumabalong ito mula sa matang-tubig ng kanyang pag-unawa sa kadahilanan ng pag-iral ng tao: Our task is to live and explore the very roots of life, dig deep into the hidden fountainhead of happiness; and when we die, at last, we must die accepting death as a natural phenomenon and believing also that life is something we borrow and must give back richer when the time comes (sulat kay Jose De Los Reyes, Feria 56). 11/28
Bunga ito ng paggagap niya sa banggaan ng mga pangako ng kolonyalismong Amerikano at ng kaapihan at kahirapang ipinataw nito sa Pilipinas: "Continued U.S. exploitation of the Philippines and continued attacks on the workers and peasants have produced the colonial pattern of riches for the few and poverty for the millions." (ILWU Local 37 Yearbook 1952, sinipi sa San Juan, Jr., Selected Works 3); bunga ito ng banggaan ng mga ideyal na itinuro sa kanya ng kolonyal na edukasyon tungkol sa Amerika - pagkakapantay-pantay, katarungan, kalayaan, kasaganaan - at ng kalunos- lunos na mukha ng Depresyon at diskriminasyong binaka niya at ng libo-libong Pinoy sa Amerika, partikular sa West Coast. Titigan ang mukha ng "kasaganaan" sa mata ng musmos na naghihingalo: How hard it is to see you go to watch the shame of starvation in your face. Dear child, you are among the first to know the terror of plenty, the crime of innocence, the anguish of poverty... (For a Child Dying in a Tenement) Titigan ang "pagkakapantay-pantay" sa libo-libong mga taong naglipana at walang tiyak na masisilungan; ...young men and women on the road, catching freight trains, sleeping in shacks in dry river beds, dying in flop houses, living from day to day without hope, every minute a dagger of pain that stabbed the senses, every cop beating us, every man an enemy, machine guns everywhere around us, the sky dark, the air cold, the wole of America doomed (sulat kay Federico Mangahas, Feria 9). Titigan ang "katarungan" sa mga tinig nina Vanzetti at Sacco, dalawang radikal na Italyanong binitay sa Amerika dahil sa isang "trumped-up murder case" noong 1926 (Evangelista 47): I am suffering because I was a radical, and indeed I am a radical; I have suffered because I was an Italian, and indeed I am an Italian. 12/28
I have suffered more foy my family than for myself, but I am so convinced to be right that you can only kill me once but if you could execute me two other times, I would live again to do what I have done already... ... In the play of happiness don't use all for yourself only but down yourself just one step at your side and help the weak ones that cry for help they are your friends they are the comrades that fight for the conquest of the joy of freedom for all. In this struggle for life you will find more love and you will be loved... (American History) Titigan ang "kalayaan" sa mukha ng bilanggong tinotortyur: They say Alright turn the heat on him But be careful do not crush his head It would not look so good when he is dead. ... Can you hear my heart brothers? Can you read the secrets of history in my face? Have I told you the pain of winter hunger? Why do you fight for death brothers? (The Shadow of Terror) At tuntunin ang ugat ng lahat ng ganitong inhumanidad: "Hate, greed, selfishness - these are not human nature. These are weapons of destruction evolved by generations of experimenters in the service of ruling groups be it a tribe, a clan, a prince, a king, democracy." (sulat kay Dorothy Babb, Feria 76) Kay Bulosan, hindi tadhanang nakaguhit sa palad ang kahirapan at kaapihan; bunsod ito ng isang lipunang pinangingibabawan ng uring ang pangunahing motibasyon ng pag-iral ay pagkakamal ng yaman, ng tubo. Aniya: All depressions are made, and inevitable when the markets are overflowing with surplus: crisis is bound to come. The only solution that capitalism could give is war. That' is why the coming war is more threatening and dangerous than the previous one. 13/28
All wars are fought for profit (Labor and Capital, San Juan, Jr., If You Want 9). Kaysa lustayin ang yaman sa paggugol sa mga destruktibong proyekto, bakit hindi na lamang ito ituon sa pagpapaigi ng buhay ng tao? Sa paghakbang tungo sa lipunang tunay na kumakalinga sa bawat indibidwal? Human life could truly be a paradise, in many respects if the money spent for destruction were used for the elimination of diseases, schools propagating tolerance, factories for necessary consumer goods, and research centers, clinics, hospitals, maternity wards, etc. In fact, we should have a Department of Peace in the cabinet, instead of the Department of War (sulat kay Dorothy Babb, Feria 76). Kung gayon, ang bisyon ng daigdig ni Bulosan ay hindi lamang guniguning bunga ng malikot na isip ng isang alagad ng sining o ng pagbababad sa libro. Hindi ito ang DOVEGLION na hinabi ni Jose Garcia Villa sa madilim na sulok ng kanyang pagtakas sa realidad panlipunan. Dalumat ito na kinatas mula sa kongkretong kalagayan ng daigdig, sa personal na mga karanasan at kasaysayan ng sambayanan, at sa kolektibong kalagayan, pakikibaka, at aspirasyon ng uring manggagawa sa Amerika. Sa artikulong "Freedom from Want", malinaw na inilatag ni Bulosan ang bisyon niya ng daigdig: isang lipunang malaya sapagkat pag-aari at pinakikinabangan ng mga manggagawa ang bunga ng kanilang pinagpawisan. Ilinalantad niya rito ang kahungkagan at hipokrisiya ng mga ideyal ng pagkakapantay-pantay, demokrasya, kalaayan na ibinabandera ng sistemang panlipunan ng Amerika, ng sistemang kapitalista. Para kay Bulosan, hanggang ipinagkakait sa manggagawa ang bunga ng kanyang pawis, mananatili siyang busabos at alipin. Kilatisin natin ang ihinahapag niyang bagong daigdig: It is the dignity of the individual to live in a society of free men, where the spirit of understanding and belief exist; of understanding that all men are equal; that all men, whatever their race, religion, or estate, should be given equal opportunity to serve themselves and each other acording to their needs and abilities (San Juan, Jr., Becoming 131). 14/28
Lipunan ito ng malalayang mga tao, pero kaiba sa "the land of the brave and the home of the free." Kaiba rin ito sa kalayaang nakapaloob sa salitang "demokrasya" lalo pa't ang tinutukoy natin ay ang "demokrasyang" pinanumbalik ng mag-asawang Ninoy at Cory Aquino na kinapital ng kanilang anak na si Noynoy sa kanyang nakaraang kampanya sa pagka-Presidente. Kaiba ito dahil ang kalayaang tinutukoy dito ay hindi ang kalayaang hindi nahahawakan. "freedom is not intangible thing," ani Bulosan. Winawasak ng bagong kalayaang ito ang kaban ng mga naghaharing uring malayang nakapagsasamantala at nakapandarambong sa lumang kalayaang sila lamang ang malaya. Ani Bulosan: But we are not really free unless we use what we produce. So long as the fruit of our labor is denied us, so long will want manifest itself in a world of slaves. It is only when we have plenty to eat - plenty of everything - that we begin to understand what freedom means. To us freedom is not intangible thing. When we have enough to eat, then we are healthy enough to enjoy what we eat. Then we have the time and ability to read and think and discuss things Then we are not merely living but also becoming a creative part of life. It is only then that we become a growing part of democracy (131-132). Ito ang posibilidad na ihinahapag sa atin ni Bulosan, isang lipunang bawat indibidwal ay may pagkakataong yumabong at maging malikhaing kalahok sa pagpapaunlad ng buhay. Sinasalungat ng bagong daigdig na ito ang kinasanayan nating daigdig; pinasisinungalingan nito ang ipinamemorya sa atin na ang kapitalismo ang siyang rurok ng sibilisasyon, ang pinakarurok na maaaring marating ng isang lipunan. Kumpara sa bagong daigdig na ito, napaka-atrasado at barbaro ng kasalukuyan nating daigdig. Nagkukumahog sa pagtuklas sa ibang planeta, nagwawaldas ng limpak-limpak na kayamanan para sa imbensyon ng pinaka-moderno at pinaka-destruktibong armas pandigma, habang walang kakayahang pawiin ang pinakasimpleng sakit gaya ng sipon at ubo. 15/28
Ang realisasyon ng daigdig na ito ay nakasalalay hindi sa mga trapolistang1 ang mga mukha at pangalan ay nagdudumilat sa mga plastik at kahon ng donasyong inililimos sa mga sinalanta ng bagyo at baha. Itatayo ito ng milyon-milyong manggagawa at iba pang uring anakpawis ano man ang uri ng kanyang balat at relihiyon. At dahil banta ito sa luho at kapritso ng mga naghaharing uri, lulupigin ng mga kaaway ng pagbabago ang anumang ganitong pagtatangka, sa lahat ng larangan. Ani Bulosan: Power and greed will ravage beauty and give us Loneliness. But all this will come to pass, So live the New Year flooding the city with noises, Like the tragic noises of revolution, that reach me Like a heartstroke. And we will move forward On the undiscriminate course of history that never Stops to rectify our tragic misgivings and shame. (Letter in Exile: I) Buong-buo ang pag-asa niyang maitatayo ng uring anakpawis ang daigdig na ito. Sapagkat nasa panig nila ang katotohanan, sapagkat nasa kanila ang tunay na kapangyarihan. For the nameless multitude in our beautiful land, For the worker and the unemployed, For the colored and the foreign born: And we won, and we will win, Because we fight for truth, for beauty, for life, We fight for the splendor of love... (Song for Chris Mensalvas' Birthday) At anong personal na palatandaan ang iniwan niya sa atin para sa realisasyon ng posibilidad na ito? Aniya: we who are alive must give up our individual ambitions and comforts - our lives even - for generations to come on the very earth that we have befouled with greed, selfishness, hate, and intolerance (sulat kay Dorothy Babb 77). 1 trapolista - trapong kapitalista, mga politikong ginagamit ang kapangyarihang pampolitika para protektahan ang kanilang mga negosyo at lupain, para magkamal ng yaman. 16/28
Gustuhin man natin o hindi, bawat isa sa atin ay saklaw ng bisyon ng daigdig ni Bulosan dahil larawan ito ng lipunang ang bawat mamamayan ay walang tanikala ng pagkabusabos. Larawan ito ng lipunang lunggati hindi lamang ng mga Pinoy kundi maging ng bawat lahing naghahangad na bumalikwas laban sa imperyalismo, na siyang pangunahing promotor ng kahirapan, kaapihan, karahasan, at ng pagkawasak ng ating daigdig. Muli't muli tayong dadalawin ng "multo" ni Bulosan. Kahit mahigit 50 taon na siyang nakalibing, nananatiling signifikant sa ating panahon ang kanyang buhay at panulat, ang kanyang bisyon ng daigdig. Kaya kailangan natin siyang balikan, kaya kailangan natin siyang pakinggan. Kung ayaw nating mapuksa. Bisyon ng Panitikan Gusto niyang maging manunulat sa Amerika. Ito ang pangunahing dahilan kung bakit umalis sa Pilipinas si Carlos Bulosan (Morantte 46). Sa Amerika, nagsariling-sikap siya sa paghasa ng kanyang talento sa pagsulat. Nagbabad siya sa mga aklatan, nagbasa at nagsulat nang walang humpay. Bago siya nalathala, ayon sa salaysay niya sa "How My Stories Were Written", nangapa siya sa dilim, hindi niya alam kung magiging anong klaseng manunulat siya. Hindi iilang manuskrito rin ang ibinalik sa kanya dahil bumagsak sa pamantayan ng mga palimbagan. Nang balikan niya ang kanyang mga kuwento, makikita niyang napakalayo ng mga ito sa sarili niyang katotohanan. Aniya: "these stories dealt with a life that was unnknown to me. I wrote about imagined experiences of body and mind, put word in the mouths of characters that were ridiculously alien to them...." (San Juan, Jr. Becoming 110) Nakita niyang ini-etsapuwera ng ganitong mga kuwento ang halaga ng sarili niyang mga karanasan at saloobin, kaya nagsulat siya tungkol sa buhay na kilala niya, sa mga taong kilala niya (110). Sinimulan niyang baybayin ang saluysoy tungo sa hindi matutuyuang matang-tubig ng kanyang mga kuwento: Mangusmana, Binalonan, 17/28
Pangasinan - ang mga ilog, bukid, bundok, kalangitan, mga mahal sa buhay at kakilala. Binalikan niya ang Mangusmana, ang tahanan ni Apo Lacay, ang taong nagpunla sa kanya ng hindi mabilang na kuwento at ng binhi ng pagkukuwento. Pagbalik ito sa kanyang ugat, pagkilala sa kahalagahan ng nakaraan. Pero may sariling katotohanan ang kanyang kasalukuyan na nangangailangan ng pagtugon. At nagsaliksik siya: I began to hate the inhumanity of our age and the ruthlessness of gigantic chains and combines that strangle man's lives and throttle social aspirations. I hate all the dark forces that made the world a bitters place. So I plunged my whole existence into the world of intellectual activities and searchings for the truth...(sulat kay Jose De Los Reyes, Feria 29). Naggumiit ang realisasyon, ang panawagan ng pagtugon. "As long as there is one human being in the world who believes that life must go one, I cry to know that there are so many men and women who must suffer because humanity is not free." (sulat kay Rodrigo Feria, Feria 13) At pinanghawakan niya ang panulat bilang instrumento ng paglaya at pagpapalaya. Habang binabaka ang lupit ng depresyon at diskriminasyon, unti-unting tumining sa kanya ang kahalagahan ng panitikan sa sarili at sa lipunan. Nagsalikop sa kanyang kamalayan ang paglalim ng pag-unawa sa lipunan at sa panitikan, partikular sa silbi ng panulat. I am just a writer who is trying to know more his art and to use it for a better society and a more enlightened mankind....I do not believe that art is alien to life: it is a crystallized reflection of life, deepened or heightened by our individual perception and sensibilities (sulat kay Leopoldo Yabes, Feria 40). Hindi maaaring paghiwalayin ang sining at ang buhay. Ang panitikan bilang sining ay tanghalan ng dinalisay na realidad. Hindi matatakasan ng alagad ng sining ang lipunan at kasaysayan, kasalikop ito ng kanyang pag-iral. "Living in America, I can't escape from its doom. That is why sometimes in my writing... the fangs and anxieties of a doomed society are visible. I can't escape society, but I can't also escape from my country's history." (sulat kay Federico Mangahas, Feria 10) 18/28
Magsisilbing larangan si Bulosan ng pagtatalaban ng Amerika at ng Pilipinas. At bubusisiin niya ang hindi matatakasang multo ng kasaysayan ng sariling lahi: The men of the Philippine revolution were never defeated; they were merely bludgeoned to surrender piece by piece for several reasons, such as the anarchy that grew up within their forces, the scandalous personal ambitions of some of the top leaders, and the terrific impact of the modern industry and the army that the American forces had brought upon them (sulat kay Leopoldo Yabes, Feria 64). Kinilala, bagama't hindi lubusang tinanggap, si Bulosan sa Amerika. Nang hanguin ng Ikawalang Digmaang Pandaigdig ang Amerika mula sa depresyon, nagbago ang pagtingin ng mga Puti sa mga Pinoy. Alyado na sila ng Amerika laban sa Hapon. Natuon ang pansin ng mga Amerikano sa Bataan at nakatulong ito sa pagtanggap ng Amerika kay Bulosan. Inilathala ang mga libro niyang Letter from America, Chorus for America, Voice of Bataan, The Laughter of My Father, at ang America is in the Heart. Lumabas ang kanyang mga kuwento at tula sa iba't ibang publikasyon. Nanalo ng ikatlong gantimpala sa Bureau of Intercultural Education ng UN ang kuwento niyang "As Long as the Grass Shall Grow". Pinatanyag at pinayaman siya ng "Freedom from Want" na isa sa mga artikulo sa "Four Freedoms" na nagsilbing battle cry ng gobyerno ni Franklin Delano Roosevelt noong panahon ng depresyon at Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ipinakilala si Bulosan ng binanggit na artikulo sa buong Amerika; napabilang ang kanyang pangalan sa mga tanyag na manunulat na sina Stephen Vincent Benet, sumulat ng "Freedom from Fear"; Booth Tarkington, "Freedom of Speech"; at Will Durant, "Freedom of Worship". Kasama ng painting ng tanyag na pintor na si Norman Rockwell, inilathala ang "Freedom from Want" sa Saturday Evening Post, na tanging Reader's Digest lamang ang nakahigit sa sirkulasyon (Morantte 8). Sa pamamagitan ng dating Unang Ginang Eleonor Roosevelt, inilangkap ang "Four Freedoms" sa "Preamble" ng Universal Declaration of Human Rights noong 1948. 19/28
Lumawak din ang intelektuwal na sirkulo ni Bulosan, bukod sa mga kabagang na mga progresibong literati, nagkaroon siya ng mga kontak at kaibigan hanggang sa Hollywood (sulat kay Jose De Los Reyes, Feria 67). At natuklasan niya ang isang bagay na napakahalaga sa kanyang pagiging komited na manunulat: ang kahungkagan ng buhay na tiwalag sa masang anakpawis. It is dangerous to know and live and work and struggle only with intellectuals and professionals. They are a type apart from the masses of the people: the size of their pocketbook is the real barrier; the two cannot compromise on a common, lasting allegiance (sulat kay Dorothy Babb, Feria 80). Masasalamin sa sinipi ang paggagap ni Bulosan sa tunggalian ng mga uri sa lipunan at sa kanilang kalikasan at mga katangian. Samantala, itinuon din niya sa sarili ang talim ng kanyang kritisismo. Binusisi niya ang sariling mga akda: Leiber...advised me about my intellectualism. He thinks I have become too intellectual to be readable to the general public. I have always wanted to write simply, but I am afraid that I have really become too intellectual in my writings ....the life I was describing is lived too much in the mind (sulat kay Rodrigo Feria, Feria 16). Hindi rin niya pinalampas ang kalidad ng mga "best-seller" na inililimbag sa Amerika. "We have a second class culture in America, and it is going down fast, ... I am afraid it will become a culture of hoodlums and rapists of human thought." (sulat kay Jose De Los Reyes, 43) Alam niyang puwede siyang guminhawa sa pamamagitan ng pagsusulat. At may mga pagkakataong malakas ang hatak sa kanya ng kaburgisan. Pero matibay at buo ang kanyang paninindigan: I do not aspire for wealth or power; I never did. I only want to expose what terror and ugliness I have seen, what shame and horror I have experienced, so that in my work, however limited in scope and penetration, others will find a reason for a deeper grievance against social injustice and a higher dream of human perfection (sulat kay Grace Cunningham, Feria 52). 20/28
Isinakatuparan niya ang ganitong layunin ng pagsusulat: paglalantad ng mga kabulukan sa lipunan. Isiniwalat niya ang kalupitan ng diskriminasyon, ng kolonyalismo, ng digmaan. Kinuwestyon niya ang kapitalistikong sistema ng pagpapahalaga ng Amerika: And in our mad scramble for power, success and wealth, we lost or destroyed our national totem, the dynamic symbol of our ancestral unity against the omnipresence of nature....The family - that superstructure of civilization, that common spring of all human ideals - is gone, on the market, is for sale to the highest bidder (sulat kay Dorothy Babb, Feria 77). Para saan ang lahat ng ito? Bakit kailangang isulat ang kabulukan ng lipunan? Sa maikling talambuhay na isinabmit niya para sa librong Twentieth Century Authors, sinabi niyang What impelled me to write? The answer is - my grand dream of equality of men and freedom for all. To give a literate voice to the voiceless one hundred thousand Filipinos in the United States, Hawaii, and Alaska. Above all and ultimately, to translate the desires and aspirations of the whole Filipino people in the Philippines and abroad in terms relevant ot contemporary history (San Juan, Jr., Bulosan 20). Kahugpong ng motibasyong ito ng pagsulat ang bisyon niya ng daigdig na iniluwal din ng pakikipagtalaban niya sa realidad ng kanyang panahon, ng malalim na pag-unawa sa mga puwersang nagbibigay-hugis sa lipunan: the big landowners, the big business people, the big growers represented the insidious force corrupting the masses, strangling the workers' progress and stultifying the realization of a true democracy in America (Morantte 14). Nakisangkot siya sa pag-oorganisa ng mga manggagawa, ginamit niya ang kanyang panulat sa pagmumulat ng mga Pinoy tungkol sa tunay nilang kalagayan. At nasumpungan niya ang isang katotohanan: "Writing was not sufficient. Labor demanded the active collaboration of writers." (My Education, San Juan. Jr., Becoming 128) 21/28
Humango siya ng lakas at inspirasyon sa kanyang pakikilahok sa kilusang paggawa at ihinatid siya nito sa isang kongklusyon kaugnay ng kanyang pagiging manunulat: "The most decisive move the the writer could make was to take his stand with the workers." (128) Ipinakikita ng pakikipag-bisig niyang ito sa mga manggagawa ang lubos niyang pagtitiwala sa lakas ng tanging uring makagagapi sa puwersang kaaway ng kalayaan. Makikita natin dito ang konsepto at praktikang "mula sa masa tungo sa masa." Titipunin niya ang kalat-kalat na tinig ng masang anakpawis at ibabalik niya sa kanila ang mga ito nang buo at sa mapanghamong pamamaraan. Sa piling ng masang anakpawis, napatunayan niya na ang demokrasya ay wala sa korte, wala sa konggreso, wala sa mga bulwagan ng United Nations; taglay ito ng mga manggagawang sama-samang nagtatanggol ng kanilang mga karapatan at kapakanan, mga manggagawang aktibong kumikilos para sa pagtatayo ng bagong daigdig, mga manggagawang isinasantabi ng kaayusang nagpapanggap na demokratiko. Aniya: At last its [Congress of Industrial Organizations] militant stand in labor disputes re-invigorated me. Some of my democratics beliefs were confirmed. I felt that I had found the mainsprings of American democracy. In this feeling I found some coherence and direction and the impulse to create became more ardent and necessary (San Juan, Jr., Becoming 127). Sa piling ng masang anakpawis nahubog si Bulosan bilang taliba ng sambayanang Pinoy, isang talibang ang kabuluhan at kahulugan ay nakaangkla sa kanyang sambayanan. "I felt that I would be ineffectual if I did not return to my own people. I believe that my work would be more vital and useful if I dedicated it to the cause of my own people." (128) At lalong luminaw sa kanya ang iba't ibang mukha ng kahungkagan. Nakilatis niya ang kahinaan ng mga awtor na unang nagpakilala sa kanya ng "may- silbing panitikan." 22/28
I read Dreiser, Anderson, Lewis ..., Faulkner, Hemingway, Caldwell, Steinbeck. I had hoped to find in these writers a weapon strong enough to blast the walls that imprisoned the American soul. But they were merely describing the disease - they did not reveal any evidence that they knew how to eradicate it (128). Umaalingawngaw sa sinipi ang sinasabi ni Karl Marx tungkol sa mga pilosopong ini-interpret lamang ang daigdig gayong ang punto ay baguhin ito. Wala nang pagdadalawang-isip si Bulosan tungkol sa tunguhin ng kanyang panulat: "it was the duty of the artist to trace the origins of the disease that was festering American life." (126) Sa pagtunton sa ugat ng kanser ng lipunan, walang pagpipilian ang manunulat kundi tungkabin ang lahat ng batong dumadagan sa katotohanan at ilantad ang lahat ng puwersang nagpapaniwala sa taumbayan na natural na kaayusan ng daigdig ang magkaroon ng mahirap at mayaman. Kailangang kumiling, kung gayon, ang manunulat. Kailangan niyang kumiling sa mga tagapaglikha ng kasaysayan at yaman ng daigdig, isang desisyon na ang ultimong kahulugan ay pagbangga sa estado. Sa sanaysay niyang "The Writer as Worker", binibigyang-diin ni Bulosan ang tungkol sa ganitong desisyon: A writer should be political also, Governments or States are always in the hands of the ruling classes, and so long as there are states, there are also tyrannies, In bourgeois state under capitalism or imperialism the tyranny is against the working class, against the majority (San Juan, Jr., Becoming 143). Alam ni Bulosan na ang kanyang pagkiling at pakikipagkapit-bisig sa uring anakpawis ay isang desisyong politikal. Bilang manunulat, ito ang rurok ng paggampan niya ng papel sa pagtatayo ng bagong daigdig. Tinalikdan niya ang anumang comfort zone na mayroon siya at hinarap niya ang pinakamabangis na kaaway ng sangkatauhan, ang estado. Hawak nito ang lahat ng kapangyarihan at lagi itong handang lupigin ang sino man at ano mang banta sa kanyang poder. 23/28
Hinarap ni Bulosan ang hamon sapagkat nais niyang maging makabuluhang manunulat. Sapagkat nais niyang mapawi ang pagsasamantala at pang-aapi ng tao sa tao. Sulyap Kay "Allos" at sa Bayang Kanyang Sinilangan Ipinanganak si Carlos Bulosan - Allos sa kanyang mga kapatid at magulang - noong 02 Setyembre 1911 sa Mangusmana, Binalonan, Pangasinan. Labing-siyam na taong gulang siya nang umalis sa Pilipinas. Mula sa pamilyang magsasaka, maagang sumabak si Bulosan sa mga gawaing bukid kasama ng kanyang tatay. Nakatala sa tula niyang "My Father was a Working Man" ang alaala ng karanasang ito: The rich clay clung on his legs Dark brown clay of great fertility, Dark brown like his body in the rain. (Evangelista 77) Produkto si Bulosan ng kolonyal na edukasyon ng Amerika. Kaagapay ng mga Thomasites - mga sundalong Amerikano na nagsilbing unang guro ng Pinoy - pinairal sa buong bansa ang sistema ng pampublikong edukasyon. Tampok sa edukasyong ito ang mga konseptong kakabit ng salitang "Amerika" - pagkakapantay- pantay, demokrasya, katarungan, kasaganaan. Instrumetal sa pagpapalaganap ng ideyal na imaheng ito ng Amerika ang Osias Readers na ginamit sa elementarya at hayskul sa buong kapuluan. Kabilang si Camilo Osias, ang sumulat ng naturang mga babasahin, sa mga unang produkto ng American tutelage sa bansa (Morantte 48). At dahil matalas ang isip, malamang saulado ni Bulosan ang "Address at Gettysburg" ni Abraham Lincoln na tampok sa kurikulum ng formal na edukasyong pinairal noon sa Pilipinas. Ang ganitong pagkakilala ni Bulosan sa Amerika ay sinuhayan ng mga pensionado o mga iskolar na Pinoy sa Amerika na sa pagbabalik-bayan ay may kakabit nang iba't ibang titulo ang pangalan - doktor, abogado, guro, at iba pang profesyon. 24/28
Bukod pa rito ang mga kahon ng pasalubong na umaapaw sa mga produktong Amerikano - mga aplayanses, damit, pagkain at kung ano-ano pang marka ng buhay na maalwan at moderno. Ito ang unang dominateng larawan na sinagap ng kamalayan ni Bulosan at ng kanyang mga kahenerasyon tungkol sa Amerika: "not only the home of the brave and the free but also the seat of plenty." (Morantte 47) Salungat ang imaheng ito ng Amerika, gayunman, sa aktuwal na karanasan ni Bulosan. Noong 1914 pa lamang (tatlong taon pa lamang siya noon), matindi na ang exodus ng mga Pinoy patungong Amerika. Tulak ng kahirapan, tinatayang may 20,000 Pinoy ang nakikipagsapalaran sa iba't ibang plantasyon sa Amerika. Sa katunayan, napilitan ang ama ni Bulosan na magbenta ng bahagi ng kanilang bukirin para may maipamasahe ang tatlo niyang nakatatandang kapatid pa-Amerika. Maging ang ibinayad niya sa steerage papuntang Seattle ay galing din sa pinagbentahan ng bahagi ng kanilang bukid. Ang ganitong kahirapan sa kanayunan ay mas pinatitindi ng pangangamkam ng panginoong maylupa na kahit hindi nakikita ay dama ang kapangyarihan sa kanayunan. Tinawag ni Bulosan na "absentee landlordism" ang ganitong sistema sa sanaysay niyang "My Education": "I hate landlordism not only because it had driven my family from home and scattered us, but also because it had shattered the life and future of my generation." (San Juan, J., Becoming 124) Nang magbinata si Bulosan, kontrolado na ng Estados Unidos ang halos buong Pilipinas. Sa kombinasyon ng tahasang paggamit ng dahas, pampublikong paaralan, at mapanupil na mga batas (gaya ng Reconcentration Act, Anti-Brigandage Act, Flag Law, at iba pa), relatibong napahupa na ng mga tropang Amerikano ang mga puwersa ng rebolusyon. Sa kabila nito, patuloy pa rin ang iba't ibang porma ng pagkilos laban sa kolonyalismo. Sa gitna ng ganitong mga kontradiksyong panlipunan, taglay ang ideyal na ikinintal sa kanya ng kolonyal na edukasyon, umalis sa Pilipinas si Carlos Bulosan 25/28
upang maging manunulat sa Amerika (Morantte 47). Dumaong siya sa Seattle noong 22 Hulyo 1930. Dalawampu't anim na taon siyang namuhay sa Amerika at ni minsan ay hindi siya nakabalik sa Pilipinas; pero kailanman ay hindi siya nag-aplay para maging American citizen. Hanggang kamatayan, pinanindigan niya ang kanyang pagiging Pinoy. Iginupo ng pneumonia, namatay siya noong 11 Setyembre 1956. Inilibing siya sa Queen Anne Hill sa Seattle. Narito ang obituariong sinulat ni Chris Mensalvas, isang Pinoy na lider- manggawa sa Amerika: Come the first week in January, the U.S. Immigration and Naturalization Service will miss the annual "report card" of one Carlos Bulosan, a requirement of the more than three million non- citizens residing in this country provided for under the much hated Walter-McCarran Act. For Carlos Bulosan, Filipino-American writer, is no longer around to comply with the law of the land. If there is any doubt on the part of the Justice Department, I volunteer to testify thus: Carlos Bulosan, 38, years old, died 11 September 1956, Seattle. Birthplace: Philippines; Address: Unknown; Occupation: Writer; Hobby: Famous for his jungle salad served during Foreign-Born Committee dinners. Estate: One typewriter, a twenty-year old suit, unfinished manuscripts, worn out socks; Finances: Zero; Beneficiary: His people; Cause of Death: Malnutrition and Tuberculosis. So, without invoking the Fifth Amendment, I am willing to testify that Carlos Bulosan is dead . . . but . . . will never die in the hearts of the people. (Evangelista 26) Sa kanyang puntod, ganito ang nakasulat: CARLOS BULOSAN 1914 - 1956 Writer, Poet, Activist Here, here the tomb of Bulosan is, Here, here are his words, dry as the grass is. 26/28
KONTRA-MEMORYA: Paglalagom Isang posibilidad ng bagong daigdig ang ihinahapag sa atin ng buhay at panulat ni Carlos Bulosan. Pinatunayan niya na may buhay sa labas ng kinasanayan nating mundo. Sa mundong iyon, walang pagsasamantala ng tao sa tao at ang fokus ng mga pagsisikap ay ang pagyabong ng bawat indibidwal tungo sa pagyabong ng lahat. Salungat ang bagong daigdig na iyon sa kasalukuyang lipunan natin na ang pangunahing konsern ay pagkakamal ng tubo, na ang buhay ay ginagabayan ng batas na matira-ang-matibay. Sa daigdig na iyon, walang estadong tatagpas sa mga kamay ng lumilikha ng yaman; walang estadong bubusal sa mga bibig ng umaawit ng kalayaan. At ipinakita ni Bulosan na hindi mga trapolista ang magtatayo ng daigdig na iyon; sila ang mga hadlang. Itatayo iyon ng milyon-milyong masang anakpawis ano man ang kulay ng kanilang balat, ano man ang kanilang paniniwala. Walang ibang paraan kundi ito. Sa dinaranas nating paulit-ulit na trahedya; sa patuloy na kaapihan; sa lalong lumalalang paghihikahos ng mga lumilikha ng yaman; sa patuloy na umuunlad na paraan ng pandarambong, panlilinlang, at pagsasamantala, kailangan natin ng mga palatandaan tungo sa pagbangon. Tungo sa pagtatakwil sa lahat ng ating mga natututuhan, sa lahat ng mga kaalaman, gawi, pagpapahalaga, at mga pamamaraan sa buhay na ipinamemorya sa atin ng mga kaaway ng kalayaan. At narito si Carlos Bulosan - si Allos, bilang panandang-bato, bilang KONTRA- MEMORYA. 27/28
MGA SINANGGUNING AKLAT Bulosan, Carlos. (n.d). America is in the Heart: APersonal History. (reprint).Manila: National Book Store, Inc. _____________. 2006. America is in the Heart:A Personal History. Pasig City: Anvil Publishing, Inc. _____________ .1943. The Voice of Bataan. New York: American - Philippine Foundation, Inc. _____________ .1998. All the Conspirators. Pasig City: Anvil Publishing, Inc. _____________.1990. The Power of Money and Other Stories. Manila: Kalikasan Press. _____________.1991. Now You Are Still and Other Poems. Manila: Kalikasan Press. Evangelista, Susan. 1985. Carlos Bulosan and His Poetry: A Biography and Anthology. Quezon City: AdMU Press. Feria, Dolores (ed). 1960. Sound of Falling Light: Letters in Exile. Quezon City: Dolores Feria. Morantte, P.C. 1984. Remembering Carlos Bulosan: His Heart Affair with America. Quezon City: New Day Publishers, Inc. San Juan, E. Jr. 1983. Bulosan: Introduction with Selections. Pasig City: Anvil Publishing, Inc. _____________.1996. History and Form: Selected Essays. Quezon City: AdMU Press. _____________.1984. Toward A People's Literature. Quezon City: U.P. Press. _____________. (ed). 1995. On Becoming Filipino: Selected Writings of Carlos Bulosan. Philadelphia: Temple University Press. _____________(ed) . 1983. If You Want To Know What We Are: A Carlos Bulosan Reader. USA: West End Press. Rosca, Ninotchka and San Juan, E. Jr. (eds)1982. Selected Works and Letters. USA: Friends of the Filipino People Honolulu, Hawaii. 28/28