Ang aklat na ito'y pag-aari ni:
Unang inilathala ng CANVAS (Center for Art, New Ventures and Sustainable Development) #1 Upsilon Drive Ext. corner Zuzuareggui St., Alpha Village, Diliman, Quezon City, Philippines 1101 Karapatang-ari ©2011 ng CANVAS Reserbado ang lahat ng karapatan. Hindi maaaring kopyahin ang aklat na ito, o alin man sa mga bahagi nito, sa anumang anyo, nang walang nakasulat na pahintulot mula sa tagapaglathala. Maaaring ipadala ang mga katanungan sa CANVAS, #1 Upsilon Drive Ext. corner Zuzuareggui St., Alpha Village, Diliman, Quezon City, Philippines 1101, o mag-email sa info@canvas.ph. Unang imprenta, 2012, Republika ng Pilipinas Ikalawang imprenta, 2013 Aklat disenyo ni Daniel Palma Tayona, sa tulong ni Matthew Justin Bernard Z. Fernan- dez Pinamatnugutan at iwinasto ni Annette A. Ferrer Mga tula ni Vim Nadera / Mga dibuho sa iPad ni Elmer Borlongan National Library of the Philippnes Cataloging-in-Publication Data Recommended Entry: RIZALPABETO / ni Vim Nadera; inilarawan ni Elmer Borlongan. Quezon City : CANVAS, c2012 Filipino text 64 pp. I. Poetry, Philippine / Children's book (Filipino) II. Nadera, Vim III. Borlongan, Elmer IV. Title ISBN number: 978-971-94975-4-7 (softcover) Para sa mga asawa't anak
Arte MetricA del tAgAlog Ang sabi ng iba, masarap tumula Ang sabi ni Rizal, kumporme sa tula; May tula-tulaan, may tunay na tula, Ang gusto n'yang tula: may sukat at tugma. Ang sabi ng iba, marasap magsukat, Ang sabi ni Rizal, kumporme sa sukat; May pantig na dose, may linya na apat Ang gusto n'yang sukat: tulad kay Balagtas. Ang sabi ng iba, masarap tumugma Ang sabi ni Rizal, kumporme sa tugma; Patinig na tugma, katinig na tugma, Ang gusto n'yang tugma: may lakas at hina. Ang sabi ng iba, masarap sumulat Ang sabi ni Rizal, kumporme sa sulat; May nakakatawa, may nakakaiyak, Ang gusto n'yang sulat: daig pa ang tabak! 5
BAgUMBAYAN At BAgoNg tAoN Bisperas ng pista ng iyong pagharap sa bala, Di ka nagbasa? O binasahan ka ng parusa? May paring dila ang dala, may paring may estatwa At medalyong tinapat: "Ako po'y maka-Maria." Ala-una nang ikaw ay kanilang pinayagang Bigyang-oras ang personal mong pangangailangan. Pero pinagbigyan mo pa ang dalawa mong dalaw Bago ka pa makapagbasa ng tulang Aleman. Nag-gatas ka pa para sa paborito mong kape. O nagpakitang-gilas ka kina Padre't Tenyente? O baka dahil sa magandang balitang sinabi Na ang pamilya mo ang bisitang pinakahuli? Mabilis pa sa alas-k'watro ang iyong pagluhod Sa iyong inang handang buhay ay ipagkaloob. At sa kapatid na pinangakuan ng sapatos, Libro, liham, at lamparang lihim ang nasa loob. Nakuha mo pang pagbigyan ang panayam sa iyo Ng madre habang may pari na nasa gitna ninyo? At may sa darating nga na Gobernador Luengong Pilit pinagbabago ang buo mong pagkatao. Pagkaalis ng dekano ng Katedral, dumating Ang tugon ng bituin sa dasal mong si Josephine. Kaya takbo ng orasan ay sandaling tumigil Hanggang ang iyong huling hapunan ay inihain. Nakipaghuntahan ka pa bago ka mananghali At tinatakang "PROTESTANTE" ng dalawang pari. Nasyonalista kang napakalamig daw ang labing Salamin ng panata at pambihira mong gawi. Pluma at papel ang hiling mo noong alas-diyes. Naipit ka sa hati ng gabi nang napaidlip. Sa gitna ng basa at sulat, iyong naisingit Ang dasal at lagda para sa pag-iisang-dibdib. Pananghalian mo pa nga noon ay Ang Imitasyon Ni Kristo ni a Kempis, Bibliya, at meditasyon. Nang si Padre Balague't ang Arsobispo'y nagpulong, Adarna ngang inabangan ng iyong retraksiyon. Dasal din ang saksi sa lahat bago ka tumungo Sa takdang pook at panahong winasak ng punglo. "Consummatum est" ang iyong tuldok sa huling yugto Sa Bagumbayan at Bagong Taong may bagong sugo! 6
cAlAMBA At una kong nasilayan ang liwanag sa iyo Noong ordinaryong ika-Labinsiyam ng Hunyo. Sa taong Mil Otso Siyentos Sisenta y Uno, Naging pula ang letra ng araw sa kalendaryo. Kung kay Mang Leon, ako ay natuto ng Latino At iba pang kulturang kung turan ay Europeo - Utang na loob ko sa Nanay na sa alpabeto Ako sinanay hanggang sa maging disiplinado. Halimbawang isinunod ako sa patrong santo, Disin sana bininyagan na isang Romualdo. Pero mas naghari ang karaniwang karpinterong Asawa ni Maria at ama ni Hesukristo. Dahil sa isang tiyo, katawan ko ay nagbago. Dahil sa isa pang tiyo, ako ay tumalino. At natutuhan ko, hindi lamang sa aking libro Ang mapang-abuso noong Simbahan at Estado. Sa laki ng ulo ko, si Nanay ay nagdeliryo. Mabuti na nga lamang at totoong may milagro. Sa awa ng Diyos, nang mabuhay kami pareho - Naging deboto kami ni Tatay sa Antipolo. Kaya, pansamantalang iniwan ko lahat kayo Upang, kahit paano, mapalawak ko ang mundo. Masisisi mo ba ang kati sa talampakan kong Dinala ako sa pinanggalingan kong nandito? Noon at doon, kapagdaka, ako ay natuto Sa luwalhati't pighati ng isang biyahero. Lumalaki ako kapag lumuluwas sa sentrong Responsable sa mga ate kong nagkolehiyo. Ngayong ang paroroonan ko ang pinakadulo Ng pagpapantay ng mga paa kong nagkakalyo. Kahit man lamang sa huling dapithapon ko rito, Tupdin ang pangarap kong ako ay mapatawad mo! 9
dAPitAN At sa iyo ko ba nakilala ang pagdurusa? Ang ipatapon sa iyong isla sa Zamboanga? Dahil sa kapatiran ako raw ay nagkasala? Kaya ba dagdag na kapatid ang aking parusa? Natagpuan ko ang Calamba ko sa iyong ilog. Natuklasan ko ang bago sa halaman at hayop. Natutuhan kong maglingkod nang hindi nanggagamot. Naimbento kong muli ang sarili kong nalimot. Tinamnan ko ng salitang-ugat ang aking ulo. At tumubo ako sa tulong ni Pontio Pilato. Nakunan nga lang kami ng anghel kong si Francisco. Naidugtong ko naman ang "Maligaya" sa "Pasko." Ikaw ang pinasukan kong ayaw nang magpalabas. Ikaw ang bilangguang walang iniwan sa bitag. Ikaw ang kalayaang sa akin ay bumibihag. Ikaw ang aking batas na di ko malabag-labag. Subalit humantong na tayo sa takdang panahon Kung kailan dapat sa iba ang pansin ituon. At matutong sa ibayong dagat ipagpatuloy Ang simulain kong nakulong sa apat na taon. Mula sa bintana ng barkong patungong Maynila, Ikaw ay lumiit nang lumiit hanggang mawala. Ngunit sa aking mabigat na damdamin at diwa, Magaan kitang dala sa maleta ng gunita. 10
el FiliBUSteriSMo Kakulangan ba ang gatong ng gulat mo at galit? Kung gutóm at uháw nga ang nauna mong panitik, Mas kumakalam pa ba ang iyong puso at isip Na mas tuyo pa sa balong walang katubig-tubig? Umid ka na ba nang hindi ka na makapagbigay Ng ambag sa La Solidaridad nina del Pilar? O utal ka lang dahil sa iyong pinagsisihang Pinagsasabi na ang lahat ay katotohanan? Kung kaya nga ba kahit batid mong sa tatlong paring Minartir mo ito handog, hindi mo na mawari? Ni sa edad nila, nakuha mo pang magkamali Gayong pagdating sa pagbibilang, ikaw ang hari. Pero sagana ka naman sa iyong bungang-tulog Kahit idinadahilan mo ang pagkabangungot. Dinalaw ka raw, bago mag-beinte nuwebe anyos, Ng mga kaanak mong malaon nang nasa puntod? Tama bang kitlin si Elias at di si Ibarra Sa mga panahong walang laman ang iyong bulsa? Kaya ba bumawi kang may Simoung di repormista Kundi rebolusyonaryo nang nalipasan ka na? Marahil dahil sa kanila di ka na tumigil O tumagal sa bantang Huwag mo akong salingin! Sa ngalan ng lahat ng api, ikaw ang naningil Ng utang sa bayan ng kabaya't dayong naniil. Sino ba sa inyo ang tunay na filibustero? Mangyaring tumayo at itaya ang inyong ulo. Baka ang tinutukoy mo ay kapuwa-indiong Hindi Filipino? O baka kanilang gobyerno? Kung gayon, hindi poot o pagkamuhi ang sindi Ng tindi ng mitsa mong ang dulo ay di sarili Kundi ang sambayanang walang ibang inintindi Kundi sagutin ang tanong: SINO BA ANG BAYANI? 13
FrANciSco Sa dinami-rami ng pangalan, bakit Francisco, Mula pagkabata, umiikot ang aking mundo? Magmula pa sa haligi ng tahanang Mercado Magpahanggang sa tuhod sa kaniyang mga apo. Sa una, galing ang dugong Tsinong nananalaytay Na may lahing Negrito, Hapon, Espanyol, at Malay. Franciscong aking akay ang kamay sa paglalakbay Na maagang bumitaw nang paa ko ay magpantay. May isang Francisco pa na kinilala kong ama Bagamat padre siya hindi lamang ng pamilya. Tatay ang turing ko sa kaniya sa eskuwela Nang ipinaubaya ako sa mga Heswita. Nang kaniyang binuklat ang isang banyagang aklat, Payak kong mundong ito ay lumalim at lumawak. Sa kaniyang paliwanag, lahat ay lumiwanag At luminaw sa tinahak at tatahaking landas. Francisco rin yaring sagot nang ako ay tinanong Kung sino, sa akin, ang pinakadakila noon. Baltazar at de San Juan ang mabilis kong tugon Gayong ang makatang iyon lamang ang aking poon. Naging Balagtas siya, naging Rizal ako dati Kaya kung baga pinaghiwalay na kambal kami. Kaya nga nang si Dulce Estranjera ay maglihi, May pambinyag na ako sa supling ko kung lalake! 14
goMBUrZA May Manilenyo noong daig pa ang Kabitenyo Nang sa Bacoor ginawa siyang kura paroko. Guro siya sa pagsasaka at pagnenegosyo, Na sumesentro lagi sa karapatang-pantao. May Ilokano pang anak ng tenyenteng Espanyol Na nang magpari, katutubo ang ipinagtanggol. Sa Romano Katoliko, siya ang nagkampeon At naging isang simbolo sa sekularisasyon. May naging kaibigan siya na taga-Pandacan Na kasabayan niya sa pag-akyat sa Katedral. Sa Comite Reformado, sila ay naging kambal Na sampal sa mukha ng makaluma pang Simbahan. Kaya nang may nag-aklas sa arsenal sa Kabite Sina Padre Gomez, Burgos, at Zamora ay huli. Tatlong martir silang sa Bagumbayan ginarote Ang sa mitsa ng patriyotismo ko ang nagsindi. 17
HoNgKoNg Pinagdugtong mo ang Marseilles at ang dako pa roon Kaya ba sa S.S. Melbourne humingi ka ng tulong? O naaliw ka kay Madam de Block, kahit maalon, Sa pagitan ng manggang-Colombo at leong-Saigon. Walang imik ka lang bang nagdiwang ng karamdaman Ng mga manlalakbay na walang kadangal-dangal? Nagkibit ka na lang ba ng balikat nang ang bakal Na kinakapitang parang patalim ay kalawang? O nabaliw ka sa hanging sinlamig ng umaga? Naalimpungatan mo na ba ang bulkang-Corcega? O baka sa obispong sa Filipinas tumira? Sapat ba ang dalawang dekada para humusga? Naipit ka ba na Bernardo Carpiong ang kaliwa Ay sa Templo ni Buddha na nananampalataya? At sa kanan naman ay paniwalang-paniwala Kay San Francisco sa gitna ng pagpapakasasa? Pihadong inilibing ka nang buhay sa kuwento Ng isang naturalista o realistang Ruso? Ng sagutang-sulat ukol sa Hilagang Borneo? Ng mga kampeong sa ahedres mo tinatalo? Kahit na ganito ang halaga ng paglalayag, Bakit lagi kang may natatanaw na tabing-dagat? O hinahanap mo lamang ang nalagot mong ugat Kung bakit ka sa Hongkong madalas na tumatakas? Nang mamagitan na ang ulan sa lupa at langit, Kapuwa-pasahero ay sinalakay ng sakit. May mamang kumanta ng dalawang awiting Ingles, Subalit, bilang doktor, ikaw lang ay nanahimik. Wala ka nang ligtas sa Duddel, D'Aguilar, at Shelley At iba pang kinilalang makasaysayang kalyeng Tinahak mo at ng iyong paboritong pasyente. Dahil ang dinaanan mo ngayon ay piping saksi! 18
iNdio Sa Espanya, naranasan mong saksakin ng titig At tadtarin ng kutya nang mapagkamalang Intsik. Ngunit nang inakala nilang ikaw ay Hapones, Bakit hindi ka nagalit sa mga taga-Paris? Tulad ng suklam mo sa mga taong hindi alam Kung sino ka at saan ang sinilangan mong bayan. Nang may kababayan kang hindi mo naintindihan, Ang sarili mo ba ang dapat mo ring kamuhian? Dahil ba mutsatsa o musikero silang dayo At hindi kagaya mong estudyanteng ilustrado? Ikaw nga ba ay isa nang Europeanisadong Artistang pinag-aral sa Pransiya ng mikado? Makukuha mo pa kayang magsinungaling noon At sa preparar, apunten, at fuego ay umurong? Magagawa mo bang itatwa ang iyong kahapong Sinukat sang-ayon sa tangos at tungki ng ilong? Di na bago sa iyo ang laitin dahil pandak. O ang hindi pansinin sapagkat sunog ang balat. Tampulan ng tukso ang noo mong napakalapad Gayong ito raw ang sanhi kung bakit mapalad. ' Eksposisyong pandaigdig ang iyong naalala Noong katutubong Amerikano ay nagbida. Nang ipinagyabang nila ang kutis nilang pula, Minahal sila sa loob at labas ng Europa. Kinabukasan, iyong kaibigan ay hinimok Na bumuo ng isang samahang magtataguyod Sa kaakuhan na ipinagkaloob ng Diyos. At ito nga ay bininyagan mo: Indios Bravos! 21
JoSePHiNe Bulag ang iyong akay nang una tayong magkita Nang mapagaling ko na ang kinilala mong ama Ako naman ang nawalan ng aking mga mata Dahil buwan ng puso nang tayo ay naging isa. Itinapon tayo na natagpuan ang sarili Matapos ilaan sa iba at isinantabi. Muli ko itong nabawi nang ako ay nahuli Ng matamis na banyagang hindi ako inapi. Ni hindi mo iniwan ako at ang aking bayan Nang ako ay pinaslang, patuloy kang nanilbihan. Sinong espiya? Sino kang espesyal na dayuhan Na di ko dinayo ngunit aking pinakasalan? Nag-asawa ka raw muli nang ako ay yumao At nagkasupling ng mga mestisa at mestiso? Pero sino nga ba si Dolores na mukhang indio? Siya ba ang bunsong kapatid ng ating Francisco? 22
KAtiPUNAN Nang mamatay ang La Liga Filipina, nabuhay Kayo sa Kataas-taasan, Kagalang-galangang Katipunan ng mgá Anak ng Bayan kong mahal Dahil mahalaga kayo sa aking talambuhay. ~ ~ ~ Kahit nagsanga ang landas natin sa pagbabago, Nagawa pa ninyo akong ihalal na pangulo. Gayong ito lamang ang naisagot ko kay Pio: "H'wag! Iya'y makasasama sa bayang Filipino!" Dapat ba akong humingi ng paumanhin, Andres, Kung kahit sa akda ko tutol ako sa himagsik? Ay, kaya nga ba tayo pinagsasabong na bulik Dahil kung puti ako, sa pula ang iyong panig! Salamat, sa kabila ng lahat, inyong tinanggap Ang aking mga kapatid at ang aking kabiyak. Sa nasaktan ko, humihingi ako ng patawad: "Kung kaya, tanggapin ninyo ang mahigpit na yakap." 25
lA ligA FiliPiNA Mula sa malayo, ako ay lalong napalapit Sa sinilangang bayan kong noon pa tumatangis. Ang pinakauna kong hakbang sa aking pagbalik Ay ang aking dinggin kung bakit siya humihibik. Narinig ko ang kabayang nasa lusak ng dusang Dulot ng kawalan ng katarungan at iba pa. Hindi ko kaya ang palahaw para sa reporma, Kaya nagbunga ito ng Kilusang Propaganda. At La Liga Filipina ang aming naibunsod Upang buuin ang bansa na nagkabukod-bukod. Amin ngang sinimulan ang pagkakabuklod-buklod Hanggang mabunyag lahat ang lihim naming pagkilos. Hanggang ang aming kastilyo sa hangin ay nalipad At, bilang parusa, sa Mindanao ako napadpad. Ngunit kahit inilaglag ang La Solidaridad Ang pagkakaisang lumaya ay di maaagas. 26
MAKAMiSA Si Padre Agaton daw ay inatake sa puso Nang kumulo nang kumulo ang bughaw niyang dugo Sa isang panukalang-batas na nagpapahinto Sa dami ng taong lumalago nang lumalago. Presyon din diumano nitong si Kapitan Lucas Ay biglaang tumaas nang tumaas nang tumaas, Matapos niyang ipasa at ipasa ang batas Na payag sa paraan ng pagbabawas ng anak. ' Ikinuwento kasi ang lahat ni Aleng Anday Ang klase ng mga paglalaglag sa kapariang Nagpuyos nang di naghunosdili sa mga hakbang Ng kapitan na nanganganib sa bagong halalan. Ano man ang mangyari sa bayan ng mga api Parating ang gobernadorcillo ay may kakampi Kay Marcela na kaniyang paboritong katabi Lalong-lalo na kapag nariyan na si Tenyente. Dangan kasi, mahirap na talagang magtiwala Diyan kay Tatong na inaasahang namamahala Sa lahat daw ng guardia civil na nandaraya Sa ngalan ni Kapitan Tibong may handang pabuya. Naku, mabuti na lamang at noong eleksiyong Nagdaan si Don Segundo ay karakang tumulong Puksain ang papalaki nang papalaking apoy Ng galitgit ng mamamayan kay Padre Agaton. Lahat ng ito ay tumatakbo nang tumatakbo Sa kasuluk-sulukan ng diwa at damdamin kong Ipit na ipit sa nag-uumpugang mga bato Ng di-magkasundo-sundong Simbahan at Estado! 29
Noli Me tANgere "Maaari na akong pumanaw," ang iyong sabi Nang iyong mailathala ang Noli Me Tangere. Pinakahigante ba ito sa paghihiganti Sa lahat ng halimaw na sa iyo ay umapi? Saka sa iyong mga labi mismo namutawi Ang kuwento mo ay kuwento ng bayan mong sawi. Dapat bang ang ugat nito ay sa labas ang sanhi Kung nasa loob ang kaliluhang siyang naghari? O sa mga duwendeng walang palabra de onor? Makaraang palabasing silang lahat ay pabor. Iyon pala ay kontra sa balak mong koleksiyon Ng salaysay sa Filipinas kaya di natuloy. Kasaysayan lamang naman ito ng Filipinas Sa humigit-kumulang gintong sampung taong singkad - Bakit masusuklam ang kaparian na ang ulat Ay eretiko't eskandaloso ang iyong aklat? Bukod kay Paternong naglimbag ng kaniyang Ninay, Ikaw nga lamang ang nagsilang ng iyong panganay Na nobelang Spoliarium ang alingawngaw At Protestantismong Aleman ang isinisigaw. Mabuti si Padre Joseng may Caiingat Cayo Ay tinapatan din ni Dolores Manapat ng Caiigat Cayo. Mainam ding may paring nagsa-Justo Desiderio Na iginagalang ang pagsusunog ng kilay mo. Paano magkakaganoon ang obra maestra Gayong ang kalahati ay tinapos sa Espanya, Sangkapat sa Pransiya, sangkapat sa Alemanya? May mas mahalaga pa ba kaysa tulong ni Viola? Nang magising mo ang bansang mistulang nakalublob Na kalabaw na hiyang sa putik ng pananakop. Walang iniwan sa wika ng Panginoong Hesus Nang mabuhay mag-uli mula sa Kaniyang puntod. ' 30
~ NYorA Bagamat paggalang ito para sa amin, Maaasahan pa rin kami na magsaing O magluto ng pagsasaluhang pagkain Kahit maghain at magligpit pagkakain. Ni hindi rin kaming walo magpapahuli Pagdating sa pagbili sa mga tiyangge. Huwag ninyong kalimutan na bago kami Naging "parang na berde," kami ay "palengke." Dahil sa Nanay, sanay kaming maging nanay Sa loob at labas man ng aming tahanan. Para ano pa at kami ay taga-Bahay Na Bato at babae na supling ni Lolay? Nang kami ay pinag-aral sa Sta. Rosa, Lahat daw ng kababaihan sa Laguna Ay nangarap ding sa Maynila ipadala Upang sa kumbento maging kolehiyala. Si Saturnina'y magiging Gng. Hidalgo, Gng. Lopez naman si Narcisang ikatlo. Si Olimpia'y kilalang Gng. Ubaldo, Si Lucia'y Herbosa na ang apelyido. Nang si Maria'y nasa likod ni Daniel Cruz, Nakasal si Choleng nang walang pahintulot. Sina Trining, Josefa't ako'y nakihamok - Kung bakit ngalan sa lalake isusunod! 33
NgAYoN "Bakit ko dapat aralin ang Noli Me Tangere At El Filibusterismo?" tanong ko sa sarili Sa halip na naglalaro o nanliligaw kami Hanggang gumanap ako bilang Pambansang Bayani. Mula mababa hanggang mataas na paaralan, Di ko siya ipinagpalit kahit kay Superman. Subalit, natuklasan ko rin sa mga dayuhan Sila ang pumili ng lahat ng ating "National." Baon ko ang pagdududa hanggang sa kolehiyong Pinalawak ng pahina ang makitid kong mundo: "Kung dito, ang mahirap ay nobenta porsiyento, Dapat ang kinatawan natin ay di ilustrado?" Pero, nang ako ay maging isang ganap na guro At Kursong Rizal ang sa akin ay ipinaturo. Noon at doon sa pampanitikan niyang anyo, Parang nakatagpo ako ng palayok ng ginto. Ngayon, itinuring ko siyang alagad ng sining Na may angking klasikal at unibersal na galing. Sa pagitan ng linya, nang matapos kong basahin, Ang pagtingin ko sa sarili ay tumaas na rin! 34
orAKUlo Lagi't lagi kitang tinatanong At hindi ka naman tumutugon. Solusyon mo man o suliranin, Ito ba ang sagot mo na lihim? Bakit mangkukulam ang pabalat? Iyon ba ang iyong Filipinas? Larawan ba ito ng Espanya? A, baka bangungot ng pagpuntang Cuba itong seryoso mong biro! Umikot na trumpo itong laro. Matapos na mawala ang malay, Ako ay nagising sa Dapitan. Natuklasan ko kina Paciano Ang hula: tayo raw ang kodigo! 37
PAciANo Di kita talaga masisisi Kung sa buhay mo may ibang Jose. Kahit noong hindi ko intindi Ang mga nangyari sa Cavite. Sa akin, wala kang maririnig. O sa iba pa nating kapatid. Lalo pa nang tayo ay nagpalit Ng pangalan nang hindi madawit. Katunayan, hindi mo lang alam Kay-rami nang aking natutuhan. Hindi lang mata ko ang nabuksan Nang binuksan mo na ang simbahan. May dahilan ba akong magtampo Samantalang sa iyo pa ako Humihingi ng aking sustento Kahit tapos na sa kolehiyo? Kaya pinagtiwalaan kita Kahit sa pera ng Propaganda. Kahit ang Katipunan nakita Ang pagiging dakila mong kuya. Salamat sa pagtakip sa aking Hakbang at iba't ibang hakbangin. Tinuruan mo akong maglihim Kaya lahat ay isinaakin. 38
QUirogA Sa El Filibusterismo kita unang nakita At hindi ko maiwasang sa iyo ay magduda. Baka hindi lang ako sanay sa iyong hitsura? O wala akong tamang ideya tungkol sa Tsina? Di ako ang tipo ng taong iniimbita mo: Wala akong kamuwang-muwang sa pagnenegosyo, Wala akong unipormeng kagaya ng sundalo, At wala akong poder o posisyon sa gobyerno. Dati, parang natanaw na kita na nakadapa, Kalaro ang mga batang sa iyo natutuwa Tuwing ikaw ang taya at tumatama ang sipa Sa mata mong, sa tingin ko, di marunong lumuha. Kaya wala ka man lamang mapapala sa akin. Sa iyo, ako naman ay walang mahihita rin. Pero, nakarating sa akin, ikaw ay malihim. Dahil dito, karapat-dapat kang kaibiganin. Ikaw rin ba ang nasa ilalim ng Bapor Tabo, Tumutulo ang laway, mukhang bangkay na mabaho? O ikaw rin kaya ang mamang masarap magluto Na tampulan ng biro dahil laging walang baro? Diyan papasok ang aking pagkamaabilidad. Walang iniwan ito sa aking mga inangkat Na sa bodega mo ay patago kong itinambak. Sinong mag-aakalang nag-iingat ka ng armas? Kung ikaw nga sila, matagal na kitang nilimot. Ibig kitang alalahanin sa bago mong ayos. Salamin ka ng gintong dragon sa pula mong suot Na kamisa na nagtatago ng apoy sa loob! Ang katotohanan, wala nang iba pang dahilan Kung bakit noon pa kita ibinaon sa utang Upang singilin kita sa ibang pamamaraan At nasubukan kong marunong ka namang tumanaw. Sa tulad mo na ang opyo ay isang relihiyon, At ang rebolusyon ay nakakulong lang sa sabong, Kasalanan ba namin kung kami ay sumang-ayon Na dito ikaw ang puno't dulo ng korupsiyon? 41
riZAliStA Mula nang kayo po ay pumanaw, binuhay po namin kayo muli Pagkat sa aming diwa't damdamin, ibig namin kayong manatili. Kung kami man po ang mga bunga, kayo lamang po ang aming sanhi. Kahit di po kami makabayad, ito na nga po ang aming sukli. Parusa rin po ito sa amin kung kasalanan po ang pagsamba At pag-angkin po namin sa inyo - kahati man po namin ang iba. Ang sarilinin po namin kayo ay wala po sa aming kartilya Kahit kung ituring nila kami ay makabagong Katipunera. Sa ganang-amin, kayo ang anak ng Diyos Ama o Bagong Hesus Na dito ang Bagong Herusalem, dito sa sagrado naming bundok. Dito masasalamin ang laya sa nakalugay po naming buhok At barong simputi at simpuro ng amin pong mabababang loob. Sa Luzon, Visayas, Mindanao po, o sa iba pang sulok ng mundo, Magugunita rin daw po kayo sa inyong retrato at rebulto. Mayroon pong pagbabalik-tanaw sa anyo ng lektura at libro. At lahat-lahat ng pagdiriwang ng kaarawan ninyo pag Hunyo. Ultimo nga pong adios ninyo hindi po namin kayang tanggapin Kaya po ang pagpaslang sa inyo ay may tawag ng selebrasyon din. Nagpasa at nagpasa ng batas pati ang pamahalaan namin Para pag-aralan namin kayo sukdang tuklasin ang inyong lihim. ' ' Lolo Pepe, inyong pagdamutan nakayanan naming mga wala. Wala po kaming maibibigay upang dakilain ang dakila. Wala po kaming iba pang sadya kundi kayong bayani ng bansa - Nawa, inyong dinggin ang dalangin - itong dinildil kong talinghaga! 42
SABAH Sa tulad mong peryodista, mahalaga ang trenta, Kaya nang ikaw ay umabot sa tatlong dekada - Di ilan ang namilog ang mata sa pagtataka Kung ano ang nakain mo at natukso sa Sabah? O nabaitan ka lamang sa kapitan ng Memnon Pagkat pinasakay mula sa pampang ng Hong Kong? Ano nga ba talaga iyang gayumang nainom Ng kolonisadong nagbalak ng kolonisasyon? Nagsimula nga ba ang lahat noong isang Marso Noong tumulak ka mula sa Cagayan de Joló? Anong mayroon sa hangin o buhanging-Mindorong May munting islang mabato't walang katao-tao? Makakamtan mo ba ang pangarap mong kalayaan Kung ikaw ay basta tatakas patungong Sandakan? Kontra sa Kastila, kakampi ka ba sa Aleman O sa may kumpanyang umuupa lang din sa Sultan? Kung sa bagay, sa iyo ay walang nakaliligtas, Nakatayo ka man, naglalakad o naglalayag. Madali ka kasing mahumaling sa balod, batad, Bakawan, limatik, padiak, ulalo't pagatpat. Sinulsulan ka ba nina Jaena, Luna, Blumentritt, At iba pang nasa Europa nang di ka makinig Sa pagtutol nga ng asawa ng iyong kapatid Sa pagtira nang sanlibong taon sa loteng-Ingles? Dahil ba sa dila ng taga-Tayabas, Maynila, Zamboanga, Batangas, Ilocandia, at Bisaya? O sa diwa ng mga kanta't kuwentong-diwata Sa mahiwagang habagat sa ibabaw ng lupa? Nauna ba si Pryor? O si Cook ba ang nagluto? Kung gayon, bakit kay Despujol mo dapat isuko? Gayong sa gulo ikaw lagi ang itinuturo? Ngayong lalayo ka na, siya pa ba ang bibigo? 45
teodorA Di pa man po kita nakikita, Nasaktan kita, mahal kong Ina. Ay, ang pagkakaroon ko po ba Ng gahiganteng ulo ay sala? Kaya nagmistulang alkansiya Dahil pinuno ninyo ng pera Itong bungo kong di makuwenta Sapagkat walang kasinghalaga. Utak ko pong ito ang nagdala Sa aking puso at mga paa Sa kung saan-saang alaalang Alaala na rin po ng iba. Inisip nitong mag-abogasya Ngunit pinigil ng inhustisya. Kaya ako ay nag-medisina Upang mas maipagtanggol kita. Nang ito ay umibig sa pluma, Ikinasal sa literatura. At sa panganay nitong nobela, Kayo na naman po ang nagdusa. Napatawad na po ninyo sana Akong nangarap na ipamana Ang mundong ito na mas maganda. Kanino po ba ako nagmana? 46
At ibinenta si Tom Nang sa sugal malulong Ang amo na si Arthur, Na sa utang nabaon. Ipinagbili pati Ang bata na si Harry Ng mag-anak na Shelby Sa nagngangalang Haley. Naiwan kay Augustine Si Tom bilang alipin. Ngunit napamahal din Nang anak ay sagipin. Nang pumanaw ang tatay, Si Tom ay ibinigay Ng nabiyudang nanay Sa isang Simong brutal. Siyang nagbuhay-dagang Pinagkasya sa lungga. Subalit nagtiyaga Nang may sampalataya. Nagpasaklolo siya Sa kaibigan niya. Ito ay walang iba Kundi kan'yang Bibliya. UNcle toM'S cABiN Binata niyang guro Sa pagbasa nagturo. Ito nga ang nangakong Kaylanma'y di napako. Layong magsasalaysay Naming nangibambayang Kontra sa kalupitan Ng dayuhan sa bayan. Shelby rin ang tumupad Sa pangakong kakalag Sa gapos sa binihag Ng amang sawimpalad. Ngunit lahat nawala Noong panahong takda. Kaya para sa bansa Ako na ang nagkusa. Para kay Tom nagbalik Si George upang managip. At upang managinip Na sa lupa may langit! Kahit ako mag-isa Ay aking napagkasya Sa anyo ng nobela Ang sakop ng kolonya. Ako ay naging gutom At uhaw magkaroon Ng bersiyong Espanyol Nang makilala si Tom. ' ' Ang tinta ko ay dugong Sa galit kumukulo Mula sa aking puso At utak na nalayo. Siyang nagpaintindi Kung bakit kami api. At bakit ko nasabi Ang Noli Me Tangere. Noon at doon hangad Ang minsan pang mayakap At mahagkan ka agad, Mahal kong Filipinas! Kung sa Uncle Tom's Cabin Ay sa Puti at Itim, Ang tunggalian namin May Krus at Espada rin. Paano kung nagkibit- Balikat si Harriet At ako'y nanahimik Laban sa panlulupig? 49
ViAJero Iyo nang inawit, noon pa man, ligaya't lumbay ng manlalakbay Na may titik at himig ng bantang talikdan ang sinilangang-bayan: Banta mo ba ito sa nunal mo sa talampakan ng kamalayan? O basta batas mo sa sarili na ikaw lamang ang sumusuway? 50
WilHelM tell Contribucion para el Estudio de los Antiguos Alfabetos Filipinos ang tumanggal sa tuldok At tumanggap ng hamon upang gawin mong tutuldok Ang tuon ng mundo sa bokabularyong Tagalog! Mabuti na lamang at may kumampi pa sa iyo. Isa rito ay ang kapatid mong si Pacianong Iyong kasulatan at kabisadong-kabisado: Mapa-Tagalog, mapa-Espanyol na alpabeto. Si Pardo de Tavera nga, matapos mong basahin, Ang gumising sa iyo sa Leipzig para magsalin Para sa mga pamangkin mo ng dulang Wilhelm Tell Ng pilosopong si Johann Christoph Friedrich von Schiller. Subalit itong kuya mo yata ay napahiya Sa iyo nang ikaw nga ay magpatulong at wala Siyang maibigay na angkop at akmang salita Sa freiheit ng Aleman o libertad ng Kastila. Maraming nagtaka at tayo ay nakakabasa At nakakasulat pala kaya ka nagpasiyang Pagaanin ang termino ngunit nagkaproblema: Sa halip na C at Q, ang iyong ginamit ay K! Kaya nga napilitan kang maghanap ng katumbas Sa Florante at Laura ng idolo mong Balagtas. Hanggang ang mabigat mong suliranin ay nilutas Ni Dolores Manapat na tapatang may pantapat. Sapagkat ang nasabing letra ay isang Aleman (At noon ang Alemanya ay mortal na kaaway Ng Espanya sa Carolinang pinag-aagawan) Kaya di ka raw maituturing na makabayan. Sa naganap, sino o ano ba ang nagkamali? Ikaw lang ba o ang talasalitaan ng lahi? Wala nga yatang ibang dapat sisihin kung hindi Kalayaang hinding-hindi mo naranasan muli! 53
sa magsing-irog Bakit ginawa Ang pamangkain sa ibang ilog? At laot Upang ibaon lamang sa limot? ipaanod sila sa Di Ibarra Na nawawala pag nagpakita. Kahit sa sintang Maria Clara nagpapaasa. Palagi ito iba kina siyang saan pa ang pagtatagpo Para sa paglalayo? Kung uuwi Para itong pagsuyo Kung hahantong lang sa pagkabigo? rin ano pa Ipagpalagay Elias na Ay ang kakambal ng sangang-landas: G'wardiya sibil na naghahanap taga-Itaas. dalagang O si ang Tawagin natin Sa Wala Piloto siyang Salomeng ipinaglihi. kinakasing katabi. paghihintay lawa ang kan'yang sa sanang ang pagtatagpo Para sa paglalayo? Kung Para pagsuyo Kung hahantong lang sa pagkabigo? saan pa uuwi rin ano pa itong X pahalagahan kay Lalake, Ang kagandahan. Ang at kabataan Ang kay Babae, huwag iwanan Ang bahay nila pag naghiwalay. Tama nga akala kaya Na pag binura ang kabanata, gunita Maglalaho Mistulang multong bumubulaga? iyong rin itong Para Kung uuwi Para Kung hahantong lang sa pagkabigo? saan pa ang pagtatagpo sa paglalayo? itong pagsuyo rin ano pa Walang pambayad o nagtitipid inekis? Sa nobela mong itong maalis Di mo rin kaya ibinalik? at Kaya iyong tinanggal Makatarungan isipin Na sa pag-ibig ay gan'yan ka rin? iyong mahalin Matapos nakabitin? na Iiwanan kayang silang lang pagtatagpo Para paglalayo? Kung Para pagsuyo Kung hahantong lang sa pagkabigo? saan pa ang uuwi ano rin pa sa itong 54
YUMAoN KA Yumaon ka sa bahay sa ngalan ng pag-aaral: Kay Maestro Justiniano, umabot ka sa Binan. Pagkaraan, nag-eksamen sa San Juan de Letran Pero pumasok sa Ateneo de Municipal. ~ Yumaon ka at sa Dapitan ka ipinatapon Nang ang iyong La Liga Filipina ay nasukol. Ngunit ang ibinuntong sisi ng mga Espanyol Sa iyo ay di lang reporma kundi rebolusyon! Sa Maynila, iyong naranasan ang makitira Bago pa sa Santo Tomas nang mag-Pilosopiya. Di ka naman nahirapang manungkit ng medalya Sa tula at dula sa likod ng duda at dusa. Kahit mayroon kang magsasalbang habeas corpus, Ang iligtas ka sa Fort Santiago ay di-natapos. Pagtataksil, sedisyon, at ilegal na pagkilos Ang ilan sa mga kasong sa ulo mo pupugot. Yumaon ka at nakapaglayag sa ibang bansa Makaraang may guwardiya sibil na nagpahiya? O ang kaguruan at kaklase mo ang mahina Kaya ba sa Europa ka nagpakadalubhasa? Yumaon kang may ngiti nang di naging abogado Pagkat usad-pagong noon ang hustisya't husgado. Maghabol man sa tambol mayor ng Punong Ministro, Wala pa ring pagbabago sa pagtrato sa indio. Nang ang Asya at Amerika ay iyong marating, Bakit ka pa bumalik at kumapit sa patalim? Sa mga akda mo, maaari ka nang paslangin - Ano at nagbalik ka upang Sabah ay sakupin? Doon sa lote ng nagpatiwakal na pasyente Iniwan kang walang nagawa si Reyna Rehente. Pero mula noong ika-30 ng Disyembre, Nanahan ka sa puso't utak namin, Lolo Pepe! 57
Zero Tatlumpu at limang taon, anim na buwan, at labing-isang araw Ang dumaan sa iyong harapan nang mag-isa ka sa Bagumbayan. Ikapito Sinundan ng ka umaga sa noong may huling hininga pait ng at lamig sa amoy-dugong liwayway. katahimikan. Pinunit "¡viva "¡viva "¡viva ito españa! españa! españa! ng ¡viva ¡viva ¡viva hiyaw nila: españa!" españa!" españa!" "¡viva "¡viva "¡viva "¡viva españa! españa! españa! españa! ¡viva ¡viva ¡viva ¡viva españa!" españa!" españa!" españa!" "¡Viva "¡Viva "¡Viva "¡Viva España! España! España! España! ¡Viva ¡Viva ¡Viva ¡Viva España!" España!" España!" España!" "¡Viva "¡Viva "¡Viva "¡Viva España! España! España! España! ¡Viva ¡Viva ¡Viva ¡Viva España!" España!" España!" España!" "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! "¡VIVA ESPAñA! ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" ¡VIVA ESPAñA!" Pinigil "mabuhay "mabuhay "mabuhay ito ng ang ang ang sigaw bayang bayang bayang namin: filipino!" filipino!" filipino!" "mabuhay "mabuhay "mabuhay "mabuhay ang ang ang ang bayang bayang bayang bayang filipino!" filipino!" filipino!" filipino!" "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay ang ang ang ang bayang bayang bayang bayang Filipino!" Filipino!" Filipino!" Filipino!" "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay "Mabuhay ang ang ang ang bayang bayang bayang bayang Filipino!" Filipino!" Filipino!" Filipino!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" "MABUHAY ANG BAYANG FILIPINO!" Dito Dito ka nga ngayon dati pinaluhod binabantayan kang ng bantayog guwardiyang na namamahiya. ibinabandila. Dito rin sa pinagwakasan mo, lahat ng hakbang nagsisimula. Dito ikaw lang ang manlilikha ng isang bansa mula sa wala. 58
tungkol kay ViM NAderA Si Vim Nadera ay isang premyadong makata, mandudula, kuwentista, sanaysayista, at mananaliksik. Maliban sa pagkamit ng sari-saring parangal (Makata ng Taon, Gantimpalang Carlos Palanca, Gawad Carlos Bulosan, at Gawad Leopoldo Yabes), tinagurian din si Nadera na isa sa mga The Outstanding Young Men (TOYM) noong 2003. Noong 2006, tinanggap niya ang prestihiyosong South East Asia (SEA) Write Award mula sa Hari ng Thailand. Kasalukuyan siyang nagtuturo sa Kagawaran ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas ng Unibersidad ng Pilipinas kung saan niya tinapos ang Ph.D. Philippine Studies noong 2012. tungkol kay elMer BorloNgAN Nagsimulang gumuhit at magpinta si Elmer Borlongan noong 11 taong gulang pa lamang siya. Nag-aral siya at nagtapos ng Bachelor of Fine Arts major in painting sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman. Kahit estudyante pa lamang sa kolehiyo, nagkamit na siya ng karangalan sa iba't ibang patimpalak na kanyang sinalihan. Isa si Borlongan sa mga 1994 Thirteen Artists awardees, isang prestihiyosong karangalang iginagawad ng CCP. Tinanggap rin niya ang Artist of the Month Award mula sa GSIS Museum of Art noong 1997, at pinakahuli, ang Award for Continuing Excellence and Service ng Metrobank Foundation noong 2004. Kasalukuyang nakatira si Borlongan sa San Antonio, Zambales. riZAlPABeto Itinatampok sa Rizalpabeto ang mga tula ni Vim Nadera at ang mga obra ni Elmer Borlongan. Isa itong kolaborasyon ng dalawang alagad ng sining na kapuwa nagsikap itawid ang tradisyon ng pagpinta at pagtula sa makabagong teknolohiya. Bilang pagdiriwang ng ika-150 anibersaryo ng kaarawan ni Jose Rizal, nagpugay si Nadera sa tulong ng mga talinghaga tungkol sa talambuhay/tulambuhay, at iba pang tungkulin ng ating pambansang bayani gamit ang tanaga, awit, korido, at mga eksperimental na anyong lalabinlimahin, tulang akrostiko, at artistiko o biswal o kongkreto. Ang koleksiyong ito ay nagtampisaw sa mga moda/modo at tinig/tono ng persona, tauhan, at kung anu-ano pang puntodebista. Ayon dito, lumikha si Borlongan ng bukod-tanging mga dibuho base sa letras y figuras, isang Filipinong estilo ng pagpinta kung saan ang bawat titik ay hinuhubog mula sa hugis ng mga tao, halaman, hayop, at mga bagay-bagay. Ang lahat ng mga guhit rito ay ipininta ni Borlongan gamit ang iPad. ' Unang itinanghal ang Rizalpabeto bilang isang eksibit sa ManilArt'11 na nagtampok sa piling limited edition giclee prints ng letras y figuras ni Borlongan at ang time lapse video ng kanyang pagpinta sa iPad, saliw sa pagbigkas ni Nadera ng kanyang mga tula. Nagtanghal rin ng ikalawang eksibit sa Manila Contemporary Gallery noong Mayo hanggang Hunyo ng 2012 bilang bahagi ng Through the Looking Glass: Jose Rizal. ' Ang Rizalpabeto ay proyekto ng Center for Art, New Ventures and Sustainable Development (CANVAS), isang non-profit organization na naglalayong higit na palaganapin at pahalagahan ang sining at kulturang Filipino. Nagpapasalamat ang CANVAS sa suporta ng National Commission on Culture and the Arts (NCCA) sa proyektong ito at kina J Pacena II at Marika B. Constantino na nagsilbing mga curator. Layunin ng CANVAS na palaganapin at linangin ang ating hilig sa pagbabasa kung kaya't maaari rin ninyong basahin at i-download nang libre ang aming mga libro mula sa