Paggamit sa Apat a Pagsabi The Use of Four Languages Ayta Mag-indi Kapampangan Tagalog English SUMMER INSTITUTE OF LINGUISTICS, INC. Publishers Translators 1991
Published in cooperation with the Bureau of Elementary Education and The Institute of Philippine Languages and the Department of Education, Culture and Sports Additional copies of this publications are available from: Book Depository P.O. Box 2270 CPO 1099 Manila We wish to express appreciation to the Program for Asian Projects, the Ramon Magsaysay Award Foundation, and the Rockefeller Brothers Fund for their assistance in the production of this publication. 91.01-1091-3C A Phrase Book In Ayta 57.120P-914033B ISBN 971-18-0185-X REPUBLDCA NG PU-IPINAS (Republic of the Philippines) KAGAWARAN NG EDUKASYON, KULTERA AT ISPORIS (DEPARTMENT OF EDUCATION, CULTURE & SPORTS) MAYNILA (MANUA) TANGGAP AN NC KAIIHIM (OFFICE OF THE SECRETARY) PAUNANG SALITA Sagana sa ganda at pagkakaiba-ibang kultural ang ating bansa. Mahigit 150 wika ang umnral sa 300,000 metro kwadradong saldaw ng ating bayan, na bawat isa'y may sariling pagkakakilanlan, sa lalong nakapagpaparilag sa pagkamosaik ng buong bayang Pilipinas. Sa simula pa lainang ng ating kasaysayan, napanatili na ng mga pamayanang kultural ang kakanyahan ng bawat isa. Ngayon, lalo natin silang dapat himuking higit pang pangalagaan ang kanilang makulculay na pamana. Itaas nating ang ating kapwa Pilipino at patindihin ang kanyang pagmamalaki sa sarili at sa mga ninunong nakapag- ambag sa pagtatatag ng ating bansa upang lalong ibunsod ang pagmamalaki at dangal ng ating pagkabansa. Ang aklat na ito ay isa lamang sa maraming aklat na naglalayong linangin ang kasanayan sa pagbasa at pagkaunawa at dagdagan ang kaalaman sa pamamagitan ng unang wika, tungo sa pagkatutong bumasa sa wikang pambansa. Pinabibilis ng ganitong pagdulog ang pagkatutong bumasa at ang tagumpay at tiwalang matatamo sa ganitong paraan ay magbubunsod sa estudyante sa hangaring ipagpatuloy ang edukasyon sa wikang pambansa. Ikinararangal ng Kagawaran ng Edukasyon, Kultura at Isports na ipakilala ang aklat na ito, ang pinakahuli sa isang serye ng mga aklat na naglalayong palaganapm ang pagkatutong bumasa at sumulat. Habang nalilinang ang mga kasanayang pang-edukasyon na hinahangad ng mga aklat na ito, ang ating bansa sa pangkalahatan ay magtatamo ng kasaganaan. 71ISM° D. CARIDO Kalibin
PREFACE The primary purpose of this book is to help speakers of Ayta Mag-indi communicate with speakers of Tagalog, Kapampangan, and English. It will also help test the orthography as well as be an aid in establishing dialect differences in Ayta Mag-indi villages other than Pasbul, Porac, Pampanga, and Nabuklod, Floridablan- ca, Pampanga. Commonly used exressions are given in four languages and are grouped by topics. Translations are not literal, but are designed to express each phrase in a way that is natural to the language and culture in question. This is a test edition. Ayta Mag-indi phrases were compiled by Roger and Joanne Green (SIL), with assistance from Sonia Tones and Rita Kapuno in Pasbul, and Mariet Bacani and Ellen Bacani in Nabuldod. Cover artwork by Rosemary Rodda (SIL). Any suggestions for corrections are welcome. Please send your suggestions to: S.I.L. P.O. Box 2270 CPO 1099 Manila
AYTA Sa dan 1. Antuy ubatan mu? 2. Antuy lakwan mu? 3. Ubat alai du. 5. Mitayna. KAPAMPANGAN Ing dalan 1. Nukarin ka ibat? 2. Nukarin ka munta? 3. That ku karin. 5. Tara na. TAGALOG Sa daan 1. Saan ka gating? 2. Saan ka pupunta? 3. Galing ako doon. 4. Pupunta ako sa inyo. ENGLISH On the path 1. Where are you coming from? 2. Where are you going? 3. I came from there. 4. I am going to your place.
ATM Pagpasyal Sumun kayna. Milmu kayna. Muna kina kamu. Mull akin. Mitayna. Pamakisabi sa kaluguran Maned ya lugal mu. Labay ku di to ayin gulo. Magsilbi aku nayin maglitratu kamu? Labay kun makatandan pagsabi yu. 5. Salamat kamu. ICAPANIPANGAN Pagbisita 1. Lungub na ka. 2. Lukluk ka. 3. Muna naku keka. 4. Mull naku. 5. Tara na. Pamakisabi kareng kaluguran 1. Masanting ya ing lugar mu. 2. Buri ku keni; tahimik ing lugar. 3. Malyari da kang kuanan letrato? 4 Bisa kung mabiasa keng salita yu. 5. Salamat. 4 TAGALOG ENGLISH Pagdalaw Visiting Pasok ka na. Come Side. Maupo ka. Sit down. / Have a seat. Mauuna na ako sa iyo. I'll go ahead. (said when leaving) Uuwi na ako. Pm going home. 5. Tayo na. 5. Let's go now. Pakikipag-usap sa kaibigan Speaking with friends Maganda ang tirahan Your place is nice. Gusto ko rito; tahimik kasi. I like it here because it's peaceful. 3. Puwede ba kitang litratuhan? 3. May I take your picture? 4. Gusto kong matutunan ang 4. I would like to learn your salita ninyo language. 5. Salamat. 5. Thank you. 5
AYTA KAPAMPANGAN Pisasabyan sa bali Pamipagsalita pibale-bale Mu tanda. 1. Eku balu. Pasaw8n mina. 2. Paburen mu ne. Sikay bahala. 3. Ikang bala. Sikina. 4. Alai namu. Kaksaw ka di. 5. Munta ka keni. Ibuklat muy lawasan. 6. Buklat me ing pasbul. hara muy awang. 7. Isara me ing awang. Agana ka pun. 8. Saugli mu. Kilaku kaw kangku. 9. Tuki kayu kanaku. Sisabét ya lamu mu? 10. Ninu ing kayabe mu? Tanda muy Mayor sa lugal 11. Kilala me ing Mayor king hatu? lugar a ita? Tanda kuy lupa na. 12. Kakilala ke king lupa na. 13. Salt ya lagyu na? 13. Nanu ing lagyu na? 6 TAGALOG Pakikipag salita pamamahay Hindi ko alam. Bayaan mo na. Bahala ka. Ako na. Halika rito. Buksan mo ang pinto. Isara mo ang bintana. Sandali lang. Sumama kayo sa akin. Sino ang kasama mo? Kilala mo ba ang alkalde sa lugar na iyon? Kilala ko siya sa mukha. 13. Ano ang pangalan niya? ENGLISH Inside the home I don't know. Never mind. It's up to you. I'll do it. Come here. Please open the door. Please close the window. Wait a moment. Come with me. Who is your companion? Do you know the mayor of that place? I know him by sight. 13. What is his name? 7
ATM Akina tanda. / Naliwan ku. Aku 16. Sabet ya hati (habayti)? Sabet p hane (habain)? Sabel ya hatu (habaytu)? Kan sabet ya habain ya lapis? Kangkuy habain. Nakanu? / Makanu? Sisabet? Kan sabet? 22. Saantu? / Awta? / Parasaantu? 23 Umanen muy sinabi mu. 24. Sabet ya labay mu? 25 Dilag kan kailangan? 26. Ayin. KAPAMPANGAN Eke atandanan. / Akalingwan ke. Eku aintindian. Nanu ya ini? Nanu ya iyan? Nanu ya ita? Kaninu ya lapis iyan? Kanaku ya iyan. Kapilan?Ninu?Kaninu? 22. Nukarin? Bakit? Makananu? 23 Ulitan mu ing sinabi mu. 24. Nanu ing burl mu? 25 Atin kan kailangan? 26. Ala naman.
8 TAGALOG ENGLISH Hindi ko matandaan. / Nakalimutan ko na. 14. I don't remember. / I have forgotten. Hindi ko maintindihan. 15. I don't understand. Ano ito? 16. What is this? Ano iyan? 17. What is that near you? Ano iyon? 18. What is that over there? Kaninong lapis iyan? 19. Whose pencil is that? Akin iyan. 20. That's mine. !Callan? Sino? Kanino? 21. When? Who? Whose? Saan? Bakit? Papaano? 22. Where? Why? How? Ulitin mo ang iyong sinabi. 23. Repeat what you said. Ano ang gusto mo? 24. What do you want? May kailangan ka? 25. Do you need something? 26. Wala naman. 26. Nothing special. 9
ATM Saba ya nadyag kamu? SabIt ya pandaygen mu? Magsilbi mu ku nayin lamwan? Mamparas aku. Kalabay akun mangan. Kabël8w aku. KAPAMPANGAN 27. Nanu ing malilyari keka? / Nananu ka? 28. Nanu ing gagawan mu? 29. Malyari mu kung tukian? 30. Mamalagwa 31. Bisa kung mangan. 32. Bisa kung matudtud. 10 TAGALOG Anong nangyayari sa iyo? Ano ang ginagawa mo? Maaari bang samahan mo ako? Nagmamadali ako! Gusto kong kumain. Gusto kong matulog. ENGLISH 27. What is the matter with you? 28. What are you doing? 29. Would you please accompany me? 30. I'm in a hurry. 31. I want to eat now. 32. I want to sleep now. 11
ATM Habaytuy mitata-anak 1. Nabiyay ya pun ya tatang mu? 2. Awu, nuwa nati ya indu ku sabaytun gisay taun. 3. Umnu kaw mipapatel? 4. Walu kay mipapatel. 5. Sikay panganay? 6. Alwa, sikuy bunsu. 7. Umnuy nay taun mu? 8. Nag-asawa kayna? 9. Nag-anak kawna? Awu, dilag akun limay anak. Luway babayi buy tatluy liyaki. KAPAMPANGAN Deng mi yanak 1. Mabiye ya pa i .tatang mu? 2. Wa, pero i ima ku mete ya anyang banwang metung. 3. Pilan kayung mikakapatad? 4. Walo kaming mikakapatad. 5. Ika ing pangane? 6. Aliwa, aku ing bunsu. 7. Pilan nakang banwa? 8 AS nakang asawa? 9. Atin nakayung anak? 10. Wa, ating nakung limang anak. 11. Adwang babae ampon atlong lalaki. 12 TAGALOG ENGLISH Ang mag-anak The family 1. Buhay pa ba ang tatay mo? 1. Is your father still living? 2. Oo, pero ang nanay ko ay namatay noong isang taon. 2. Yes, but my mother died last year 3. Ban kayong magkakapatid? 3. How many brothers and sisters do you have? 4. Walo kaming magkakapatid. 4. There are eight children in our family. 5. Ikaw ba ang panganay? 5. Are you the eldest? 6. Hindi, ako ang bunco. 6. No, I am the youngest. 7. Bang taon ka na? 7. How old are you? 8. May asawa ka na ba? 8. Do you have a wife/husband? 9. May mga anak na ba kayo? 9. Do you have children? 10. Oo, maroon akong limang 10. Yes, I have five children. anak. 11. Dalawang babae at tatlong 11. Two are girls and three lalaki. are boys. 13
AYTA Nakatanam Dilag ka nayin sakit? • Nagsakit aku. Pa818w ka sa doktor. Antuy kakitan kun doktor ya mang818w kangku? Sab8t ya matanam mu? Masakit ya ulu ku. Nansuka aku naybi. Nalipat ya mata ku buy inumut aku. Paran dilag akun malaria. Indyeksyunan kata. 11. Inuman muy panulun hati balan ugtuy mamut. KAPAMPANGAN Kapanamdaman 1. Atin kan sakit? 2. Atin kung sakit / Masakit ku. 3. Palawe ka king doktor. 4. Nukarin ke akit ing manulung doktor? 5. Nanu ing panamdaman mu? 6. Masakit ku buntuk. 7. Minyuka ku nabengi. 8. Malilyu ku ampon malagnat. 9. Palage ku atin kung malaria. 10. Indieksyunan daka. 11. Inuman me ing panulung ini balang ugtu. 14 TAGALOG ENGLISH Karamdaman Sickness May sakit ka ba? 1. Are you sick? May sakit ako. 2. I am sick. Magpatingin ka sa doktor. 3. Go to the doctor. Saan ko matatagpuan ang doktor? 4. Where can I find a doctor? Ano ang nararamdaman mo?
5. How do you feel? Masakit ang ulo ko. 6. I have a headache. Nagsuka ako kagabi. 7. I vomited last night. Nahihilo ako at may lagnat. 8. I feel dizzy and have a fever. Palagay ko ay may malaria ako. 9. I think I have malaria. Iinilcsiyunan kita. 10. I will give you a shot. 11. Inumin mo ang gamot na ito tuwing tanghali. 11. Take this medicine every day at noon. 15
AYTA KAPAMPANGAN Pag-aral sa pagsabi Pamag-aral king salita Katanda kaw magsabin Tagalog? Biasa kayung magsalitang Tagalog? Makaintindi akun perad. Makaintindi kung ditak. Makasabi akun perad. 3. Makapagsalita kung ditak. Sabet ya pagsabi yu? sa 4. Nanu ing kekong salita? king Sabet ya pameg yu sa sabin hati?
5. Nanung yausda king kekayung salita? Sabet ya labay sabin hati? 6. Nanu ing burl nang sabiyan nini? Maintindyan mu nayi ya sabin ku? Ayintindiyan mo ing kanakung sasabiyan? Attu maintindyan. Eku ayintindiyan. • Umanen mu pun ya habain. 9. Pasibaywan mu nya./Pakiulit me. 10. Ipakanawa muy sabin mu. 10. Magsalita kang banayyad. 16 TAGALOG ENGLISH Pag-aaral ng wika Language learning Marunong ba kayong magsalita ng Pilipino? Do you know how to speak Pilipino? Nakakaintindi tang ako ng kaunti. I can only understand a little. 3. Nakakapagsalita ako ng 3. I speak it a little. kaunti. 4. Ano ang salita ninyo? sa 4. How do you say your language? Anong tawag nito sa salita ninyo? What's the name for this in your language? Ano ang ibig sabihin nito? What does this mean? Naintindihan mo ba ang aking sinasabi?
7. Do you understand what I am saying9 Hindi ko po maintindihan. 8. I don't understand. 9. Pakiulit mo nga. 9. Please repeat that. 10. Magsalita ka ng marahan. 10. Speak more slowly. 17 in
ENGLISH TAGALOG
KAPAMPANGAN
AYTA
Mahusay kang magsalita ng 11. You speak English well. Ingles. 11. Biyasa kang magsalitang Inglis. Katanda kan magsabin Inglis.
12. My speech is not Hindi maayos ang aking pagsasalita ng Ingles. Ase matulid ya pagsabi kun 12. E masalese ing kanakung Inglis. grammatical in English. pamagsalitang Inglis.
Nag-aaral pa lamang akong 13. I am still learning how to speak the Ayta language. magsalita ng salitang Ayta. 13. Mani-garal ku pa mung magsalitang Baluga. Babayu aku pun magsabin Ayta.
14. Please speak Ayta with me. Kausapin mo ako sa Ayta. 14. Pakisabiyan mu kung salitang Baluga. Isabi mu kangku ya sabin Ayta.
15. Gusto naming mag-aral ng salitang Ayta. 15. We want to learn the Ayta language. 15. Bisa kaming mabiasang salitang Baluga. 15. Kalabay kay makatandan sabin Ayta.
16. Tama ba iyan?
16. Is that correct?
16. Istuya yan?
16. Ustuy habain?
19 18
AYTA Pangan 1. Layangen aku buy kainum. Mangan kitamina. Mamteg kaw mangan. Akaw mareng-eyan. Katanda kan mallutu! Manyaman ya kanen. Ustu ya sangkap na. Mangwa kaw pun. Akina kalabay to nabsuy akina. 8. Biyan mu kun lanem. ICAPAMPANGAN Pamamangan 1. Maranup ku ampon mating danum. Mangan tana. Mangan kayung masalese. Ali kayu marine. Biasa kang maglutu! Manyaman ing pamangan. Istuya sangkap na. Kuma kayu pa. All naku bisa. Mabsi naku. 8. Dinan yu na ku pung inuman. TAGALOG ENGLISH Pagkain Food Nagugutom at nauuhaw ako. 1. I'm hungry and thirsty. Kumain na tayo. 2. Let's eat now. Kumain kayong mabuti; huwag kayong mahihiya. 3. Eat well, don't be shy. Marunong kang magluto! 4. You know how to cook well! Masarap. Tamangtama ang pagkaing ito. 5. It's delicious; well seasoned. Kumuha pa kayo. 6. Take some more. Ayaw ko na. Busog na ako. 7. I can't. I'm full. - Pahingi nga po ng inuman. 8. Give me a drink of water, please. 21
AYTA KAPAMPANGAN .Panahun Ding Panaun 1. Mangéd ta asina manguran. 1. Masanting ena mumuran. Misyadun naumut ya mamut 2. Misyadung mapali uling ta kurismayna. Narepèt/Naliting. Mahangin ta dilag bagyu. panaun ning kaleldo. 3. Marimla 4. Mayangin uling ating bagyu. Maburak ya dan gawan manguran. - 5. Maburak ya log dalan Wing kauran. Nanguran yan malakas naybi. 6. Minuran masikan napun. Napaimata akun kilat saybi. 7. Ginising naku ning duldul nabengi. 22 TAGALOG Kalagayan ng panahon 1. Mabuti at hindi na umuulan. Napakainit dahil tag-init na ngayon. Maginaw. Mahangin dahil may bagyo. Maputik ang daan dahil tag-ulan. Umulan ng napakalakas kahapon. Nagising ako dahil sa kulog kagabi. ENGLISH The seasons. 1. It's good that it's no longer raining. It's very hot because it's dry season. It's cold. It's very windy because there's a typhoon. The road is muddy because it's rainy season. It rained very hard yesterday. The thunder woke me up last night. 23
AYTA Sa iskwela MaIlene kaw pun. Mallet* kaw dayi masalaysay. Pakibatan yuy kutang. Ibsen yuy hatin masikan. Basin yun tahimik. Uthanen yun pag-aralan. Mangutang aku, makibat kaw. Miring kaw. Miknu kaw. Itag-ay yuy garnet yu nu tanda yuy pakibat. 11. Ipakasneg mu to ayan malenge. KAPAMPANGAN King iskwela 1. Makiramdam ko pa mu. 2. Makiramdam kong masalese. 3. Pakibatan ye ing kutang. 4. Basan yeng masikan. 5. Basan yeng taimik. 6. Pag-aralan yeng pasibayu. 7. Mangutang ku, makibat kayu. Tikdo kayu. Lukluk kayu. 10. Itas ye ing gamat yu nung balu ye ing pakibat. 11. Isikan mu. E mi daramdaman. 24 TAGALOG Sa paaralan Makinig muna kayo. Makinig kayong mabuti. Sagutin ninyo ang tanong. Basahin ninyo ng malakas. Basahin ninyo ng tahimik. Pag-aralan ninyo itong muli. Magtatanong ako, sagutin ninyo. Tumayo kayo. Maupo kayo. Itaas ninyo ang inyong kamay kung alam ninyo ang sagot. 11. Lakasan mo. Hindi namin marinig. ENGLISH At school 1. Listen first. 2. Listen carefully. Answer the question. Read aloud. Read silently. Study it again. I'll ask a question, you answer. Stand up. Sit down. Raise your hand if you know the answer. 11. Speak louder. We can't hear you. 25
AYTA Maned. Ustu. 14. Mali. KAPAMPANGAN 12. Masanting. 13. Isto. 14. E-isto / Mali. 26 TAGALOG Magaling. Tama. 14. Mali. 12. Good. 13. Right. 14. Wrong. 27 ENGLISH